Yaşayan Kişilerden Organ ve Doku Alınması

advertisement
Dr. Demet Gülpek
İKÜ Atatürk Eğitim ve Araştırma
Hastanesi
Organ ve Doku Alınması, Saklanması ve Nakli
Hakkında Kanun
29/05/1979 tarihli ve 2238 sayılı kanun
2012 tarihli yönetmelik
• Bir bedel veya başkaca çıkar karşılığı, organ ve doku
alınması ve satılması yasaktır
• Bilimsel amaç dışında bilgi dağıtımı hariç olmak üzere,
organ ve doku alınması ve verilmesine ilişkin her türlü
reklam yasaktır
Yaşayan Kişilerden Organ ve Doku
Alınması
• On sekiz yaşını doldurmamış ve mümeyyiz olmayan
kişilerden organ ve doku alınması yasaktır
• On sekiz yaşını doldurmuş ve mümeyyiz olan bir kişiden
en az iki tanık huzurunda açık, bilinçli ve tesirden uzak
olarak önceden verilmiş yazılı ve imzalı tutanağın bir
hekim tarafından onaylanması zorunludur
Bilgi Verme ve Araştırma Yükümlülüğü
• Vericiye, uygun bir biçimde ve ayrıntıda organ ve doku
alınmasının yaratabileceği tehlikeler ile bunun tıbbi,
psikolojik, ailevi ve sosyal sonuçları hakkında bilgi
vermek;
• Organ ve doku verenin, alıcıya sağlayacağı yararlar
hakkında vericiyi aydınlatmak;
• Akli ve ruhi durumu itibariyle kendiliğinden karar
verebilecek durumda olmayan kişilerin vermek istedikleri
organ ve dokuları almayı reddetmek;
Bilgi Verme ve Araştırma Yükümlülüğü
• Vericinin evli olması halinde birlikte yaşadığı eşinin,
vericinin organ ve doku verme kararından haberi olup
olmadığını araştırıp öğrenmek ve öğrendiğini bir
tutanakla tespit etmek;
• Bedel veya başkaca çıkar karşılığı ile verilmek istenen
organ ve dokuların alınmasını reddetmek;
• Kan veya sıhri hısımlık veya yakın kişisel ilişkilerin
mevcut olduğu durumlar ayrık olmak üzere alıcının ve
vericinin isimlerini açıklamamak
• Vericinin yaşamını mutlak surette sona erdirecek veya
tehlikeye sokacak olan organ ve dokuların alınması
yasaktır
• Tahlil ve inceleme yapma zorunluluğu
Ölüden Organ ve Doku Alınması
Tıbbi ölüm halinin saptanması
•
•
•
•
Kardiyolog
Nörolog
Nöroşirurjien
Anestezi ve reanimasyon uzmanı
* alıcının müdavi hekimi ve Tx ekibinde bulunan
hekim bu kurulda yer alamaz
• Kişi sağlığında organ bağışında bulunmamışsa,
ölümünde birinci derece akrabaları, bu kişiler yoksa bir
yakınından bağış için onam alınabilir
• Kişinin sağlığında aksi yönde bir vasiyeti varsa organ ve
dokuları alınmaz
2013 ORGAN NAKLİ BEKLEME LİSTESİ
20.134
351
1.951
224
2
TOPLAM
22.693
28
3
18.04.2013
9
Beyin Ölümü (2002-2012)
Bağış Oranı (2002-2012)
Bekleyen Hasta ve Nakil Sayıları (2002-2012)
Böbrek Naklinde 1 Yıllık Sağkalım Oranları
ÜLKELER
SAĞ KALIM
ABD
%97
PORTEKİZ
%96
İSPANYA
%96
TÜRKİYE
%96
İNGİLTERE
%95
FRANSA
%93
İTALYA
%92
ALMANYA
%90
97%
96%
96%
96%
95%
93%
92%
90%
ABD
PORTEKİZ
İSPANYA
TÜRKİYE
İNGİLTERE
FRANSA
İTALYA
ALMANYA
Karaciğer Naklinde 1 Yıllık Sağkalım Oranları
ÜLKELER
SAĞ KALIM
ABD
%93
İNGİLTERE
%90
FRANSA
%90
PORTEKİZ
%89
İTALYA
%88
ALMANYA
%87
İSPANYA
%85
TÜRKİYE
%70
100%
90%
80%
87%
88%
89%
90%
90%
93%
85%
İSPANYA
ALMANYA
İTALYA
PORTEKİZ
İNGİLTERE
FRANSA
ABD
70%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
TÜRKİYE
Organ Nakli
kadavradan
canlı verici
Süreç
• listede bekleme
• operasyon
• operasyon sonrası
transplantasyon öncesi
psikososyal değerlendirme !
Psikososyal değerlendirme
• Adayın nakile uygunluğunun belirlenmesi !
• Nakil öncesi adayın ve ailesinin operasyona hazırlanmasında
ihtiyaç duyulabilecek psikiyatrik ve/veya psikososyal
problemlerin belirlenmesi !
• Nakil sonrası klinik gidişi olumsuz etkileyebilecek psikiyatrik,
davranışsal ve psikososyal risk faktörlerinin belirlenmesi !
Alıcının değerlendirilmesinde temel hedefler
• baş etme yöntemlerini değerlendirilmesi, yetersiz ise
terapiye yönlendirilmesi
• eşlik eden psikiyatrik bozuklukların saptanması, nakil
öncesi ve sonrasında izlem ve tedavisi
• adayın nakil sürecini anlama kapasitesinin
değerlendirilmesi ve bilgilendirilmiş onam alınması
• Adayın nakil ekibi ile işbirliği yapabilme ve sağaltımı
uygulayabilme yeteneğini değerlendirin.
• Madde kullanım/kötüye kullanım öyküsü, iyileşme ve
maddeden uzak kalabilme gücünü değerlendirmek
• Operasyon sonrası morbidite ve mortaliteyi
etkileyebilecek sağlıkla ilgili alışkanlık ve tutumların
belirlenmesi
(sigara, alkol, beslenme, spor)
• Ekibin hastayı anlayabilmesi ve bir birey olarak
algılamasına yardım etmek
• nakil öncesi ve sonrası dönemde adayın
sosyal desteğinin değerlendirilmesi
• adayın ve ailesinin psikososyal ihtiyaçlarının
belirlenmesi ve nakil sürecinde bekleme,
iyileşme ve rehabilitasyon dönemlerinin
planlanması
• mental işlevselliğin belirlenmesi (operasyon
sonrası süreçteki değişikliklerin
değerlendirilebilmesi için)
Alıcılığa engel olabilecek durumlar !
kanser
ilerleyici nörolojik hastalık
aktif alkol/madde kullanımı
tedavi edilmemiş psikiyatrik
hastalık
tedaviye uyumsuzluk
Organ Naklinde Psikiyatrik Sorunlar
Uyum süreci
anksiyete
depresyon
öfke
kaçınma
inkar
Alıcıların uyum stilleri
• Kronik ve uzun süren hastalık dönemi sonrasında
- hastalık rolünü benimseme
- bu rolü devam ettirmeye yönelik başetme
yöntemleri geliştirme
- baskı altında hissetme
- somatik yakınmalar
- tedaviye uyum problemleri
• Akut hastalık sürecinin ardından
- şok edici bir süreç
- savunmasız ve kırılgan hissetme
- inkar
Psikiyatrik bozukluklar
• Karaciğer nakli olan hastalarda
m. depresif bozukluk prevalansı
% 4-28
• Kalp nakli olan hastalarda
m. depresif bozukluk prevalansı
% 0-58
• Böbrek nakli olan hastalarda
m. depresif bozukluk prevalansı
% 0.4-20
Dew 2003, Dew ve ark. 2000
• Nakil olan hastalarda
anksiyete bozuklukları oranı
% 3-33
Dew 2003, Dew ve ark. 2000
• Kalp ve akciğer nakli olan hastalarda, operasyona
sekonder
PTSB oranı
% 10
Köllner ve ark. 2001
• 191 kalp nakli olan hasta
3 yıl izlem
- herhangi bir psikiyatrik hastalık gelişme oranı % 38
- m.depresyon % 25, uyum bozukluğu % 21, PTSB % 17
- PTSB ve m depresyon özellikle postop ilk 1 yılda
gelişiyor !
Dew ve ark. 2001
Psikiyatrik hastalık gelişiminde etkili risk faktörleri
• nakil öncesi psikiyatrik hastalık varlığı
• uzun süreli hospitalizasyon
• kadın cinsiyet
• fiziksel işlevsellikte ciddi bozulmalar
• sosyal desteğin zayıf olması
Dew ve ark. 2001
•
•
•
•
•
•
•
•
işlevsellikte bozulma
kişilik bozukluğu eştanısı
zayıf başetme mekanizmaları
stresli yaşam olayları
fiziksel komplikasyonlar
kortikosteroid kullanımı
erkek cinsiyet
sosyal destek yokluğu
depresif
belirtiler
Fusar-Poli ve ark. 2007
depresif belirtiler ↑
mortalite ↑
Zipfel ve ark. 2002
Havik ve ark. 2007
psikiyatristin
kritik rolü !
Alkol / madde kullanım bozuklukları
• Alkole bağlı karaciğer hastalıkları !
• Viral hepatitler
Karaciğer alıcılarının % 50’sinde nakil öncesinde
alkol/madde kullanım bozukluğu öyküsü mevcuttur
Dimartini ve ark. 2002
Psikiyatristin rolü !
• Adayın bağımlılık öyküsünün detaylandırılması
• Adayın bağımlılığıyla ilgili algısının değerlendirilmesi
• Eşlik eden psikiyatrik hastalıkların belirlenmesi
• Alkolden kaçınma sürecinde aile ve sosyal desteğinin
değerlendirilmesi
• Karaciğer alıcı adayı + madde kullanım öyküsü
- stres oranları daha yüksek
- daha az uyumsal başetme yöntemleri
- daha fazla kişilik patolojisi
Stilley ve ark. 1999
• KC nakli sonrasında
1 yılda alkol kullanımı % 8-37
Dimartini 2000, Everson ve ark. 1997
5 yılda alkol kullanımı % 30-40
Lucey 1999
patolojik içme % 10-15
Everson ve ark. 1997, Fireman 2000
• KC nakli olanlarda ilk 6 ay riskli !
% 15’i ilk alkolü, postop ilk 6 ayda alıyorlar
erken ve sıkı klinik izlem önemli !
Dimartini ve ark. 2001
• Metanaliz (50 çalışma)
- alkol kullanımı için relaps oranı % 5.6 / yıl
- ağır içicilik için relaps oranı % 2.5 / yıl
- madde kullanımı için relaps oranı % 3.7 / yıl
Dew ve ark. 2008
• alkol bağımlılığı öyküsü
• ailede alkolizm öyküsü
• öyküde başarısız rehabilitasyon
• 6 aydan az alkolden kaçınma dönemi
• zayıf sosyal destek
• madde kullanımı öyküsü
relaps
riski
Kişilik bozuklukları
• Rölatif bir kontrendikasyon ???
• Farklı davranış ve başetme yöntemleri !
• Madde kullanımı olanlarda daha sık !
• Ciddi sosyal destek sorunları
• Olgu sunumları
- nakil sonrası uyum sorunları
- morbiditede ↑
- ölüm !
Surman ve Purtilo 1992, Weitzer ve ark. 1999
• “Borderline kişilik bozukluğu” nakil sonrası uyum
sürecinde en yüksek riskli grup !
Bunzel ve Latderach-Hofmann 2000
• Antisosyal kişilik özellikleri
alkol/madde kullanımına
dönüş
Coffman ve ark. 1997
Psikotik bozukluklar
• Alıcı seçiminde dikkat !
- tıbbi ve ruhsal gereksinimlere iyi uyum gösterebilme
- yeterli sosyal desteğe sahip olma
- nakil ekibiyle işbirliğini yürütebilecek kapasitede olma
• Nakil sonrasında tedaviye uyum güçlükleri, ilaç yan etkileri !
(immunsupresifler, kortikosteroidler)
Canlı Vericiden Nakil
riskli bir karar !
Neden canlı verici ?
yetersiz kadavra vericisi !
uzun bekleme listeleri !
Neden canlı verici ?
• Alınan organın kadavradan alınan organa göre daha
yüksek işlevsel kapasiteye sahip olması
• Doku uyumunun daha iyi olması
• Hastanın yaşam kalitesi üzerine daha olumlu etki
Canlı verici tipleri
• Kan bağı olanlar, yakın akrabalar (anne-baba-kardeş)
• Kan bağı olmayan yakınlar (eş)
• Kan bağı olmayan, duygusal yakınlığı olanlar (arkadaş)
• Akrabalık ilişkisi veya duygusal hiçbir yakınlığı olmayan
altruistik yabancılar
Canlı vericinin değerlendirilmesi
• Verici olma sebebi
• Alıcı ve verici arasındaki ilişki
• Geçireceği cerrahi işlemle ilgili bilgisi
• Motivasyonu
• Ambivalans
• Tehdit/kandırma kanıtları
• Sosyal desteği
• Finansal dayanağı
• Aile, iş veya okulla ilişkili durumlar
Canlı vericinin değerlendirilmesi
• Ruhsal sağlığı
- psikiyatrik tanısı, kullandığı ilaçlar
- psikiyatrik öyküsü
- kişilik özellikleri, bozuklukları
- başetme mekanizmaları
- psikosomatik hastalıkları, alerji
- somatizasyon
- alkol/madde kullanımı
Vericilik için ana ölçütler
gönüllülük
yetkinlik
Ruhsal hastalığı olan kişiler verici olabilir mi?
• Psikotik bozukluk ve bipolar bozukluk hastaları
- remisyonda
- medeni haklarını kullanmaya ehil oldukları
dönemde verici adayı olabilirler
Noyan 2006
• Subklinik depresyon ve anksiyete belirtileri !
Huyse ve ark. 2006
• Kişilik bozuklukları
- bağımlı, kaçıngan, şizoid kişilik bozuklukları !
- sınır, antisosyal kişilik bozuklukları !
Shrestha 2003
Riskler ?
• KC vericisinin geçirdiği operasyon, canlı böbrek vericisinin
operasyonundan daha riskli !
• Böbrek ve KC canlı vericilerinde mortalite % 1 ↓
Brown ve ark. 2003, Najarian ve ark. 1992
• KC canlı vericilerinin 1/3’ünde komplikasyon (+)
% 14’ü ciddi komplikasyonlar
Tan ve ark. 2007, Brown ve ark. 2003
Riskler ?
• Canlıdan akciğer naklinde
% 20 olguda lobektomi sonrası perioperatif
komplikasyon (+)
postop 1. yılda akciğer kapasiteleri % 10-20 ↓
Sano ve ark. 2009, Tan ve ark. 2007
• İzlemde canlı vericilerin % 78’inde duygudurum ve
anksiyete belirtileri (+)
Beavers ve ark. 2001, Dew ve ark 2007,
Jowsey ve Schneekkloth 2008
• Canlı vericilerin % 33’ünde bedensel sağlıklarının
zayıfladığından yakınma
Chen ve ark. 2006, Kusakabe ve ark. 2008
• % 50’nin üzerinde sağlıkları üzerindeki etkilerden
endişelenme
Morimoto ve ark. 1993, Trotter ve ark. 2001
Sonuç
Organ nakli hayat kurtarır !
Kadavradan nakiller arttırılmalı !
Nakil öncesi ve sonrasında yapılacak
psikososyal
değerlendirmeler hayati önem taşır !
Download
Random flashcards
321işletme

2 Cards oldcity

Terimler

2 Cards oauth2_google_ef32970e-e5f9-4595-9abe-394e9f6bc8d9

TRYF

6 Cards oauth2_google_3b3e6916-5080-45f2-ae61-79434233ea03

Create flashcards