Tıbbi Jeolojinin İlkeleri ve Sorunları

advertisement
CUMHURİYET ÜNİVERSİTESİ
MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ
ÇEVRE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ
Tıbbi Jeolojinin İlkeleri
ve Sorunları
Ali YILMAZ ve Fuat ÖZYONAR
GENEL BİLGİLER
Tıbbi jeoloji, doğal jeolojik ortam ile bu ortamda yaşayan
insanların, hayvanların ve bitkilerin sağlık sorunları
arasındaki ilişkileri, ve bu ilişkilerin coğrafik dağılımını
irdeleyen çok disiplinli bir ilgi alanıdır.
Tıbbi jeolojinin temel ilkeleri, iz elementlerin işlevi ile doztepki etkileri üzerinde yoğunlaşır. Söz konusu etkilerin çoğu,
kirliliğe neden olan insan faaliyetlerinden bağımsız olarak
ortaya çıkmaktadır.
İz elementlerin ana kaynağı, kayalar yada toprakta
bulunan minerallerdir.
•
Yerkabuğunun büyük bir bölümü, majör elementlerden
oluşmaktadır. Bu elementler, insan bünyesinin %
99’unu oluşturmakta ve başlıca oksijen, karbon,
hidrojen, azot, kalsiyum ve fosfordan oluşur. Gerçekte,
insan bünyesinin % 60’ı sudur.
İnsanın bünyesindeki başlıca elementler
ve bunların insanın ağırlığı açısından yüzdeleri (Parr, 1983).
Element
İnsan ağırlığı açısından
%
Oksijen
61
Karbon
23
Hidrojen
10
Azot
2.6
Kalsiyum
1.4
Fosfor
1.1
Toplam
99.1
Kaya türlerinin bileşiminde görülen farklılıklar
Ortalama bileşim
Granit
Bazalt
Kumtaşı
Şeyl
Kireçtaşı
Silisyum %
32.3
24.0
36.5
27.1
2.4
Alüminyum %
7.7
8.8
3.0
9.7
0.5
Demir %
2.7
8.6
1.0
4.7
0.4
Magnezyum %
0.6
4.5
0.7
1.5
4.8
Kalsiyum %
1.6
6.7
3.9
2.2
30.0
Sodyum %
2.8
1.9
0.3
1.0
0.04
Potasyum %
3.3
0.8
1.1
2.7
0.3
2.300
9.000
4.600
1.500
400
Fosfor (ppm)
700
1.400
750
170
400
Mangan
600
2.000
850
10–100
1.100
Krom
25
200
100
35
11
Bakır
20
100
50
1–10
4
Kurşun
20
8
20
7
9
Nikel
8
160
80
2
20
Kobalt
5
45
20
0.3
0.1
Element
Titanyum (ppm)
İz elementlerin insan bünyesine girmesine kadar
gelişen süreçler ve izlenen yollar ( Montgomery, 1995).
TIBBİ JEOLOJİNİN TEMEL İLKELERİ-I
• İz elementlerin derişimi ve etkileri
•
İz elementler, insan bünyesinde ppm yada
daha düşük derişimlerde bulunurlar. Ancak,
bunların yaşam ve sağlık açısından önemleri
büyüktür.
•
Dolayısıyla Tıbbi Jeoloji, doğada ve insanın
bünyesinde iz elementlerin derişimini ve
etkilerini incelemeyi temel ilke olarak kabul
etmektedir.
Bir hücrede bakır yerleşiminin şematik görünümü
(Selinus ve diğerleri, 2005).
Çinko’nun bir protein içindeki yeri (Selinus ve diğerleri, 2005).
TIBBİ JEOLOJİNİN TEMEL İLKELERİ-II
• Doz-tepki ilişkileri
•
İz elementlerin olumlu ya da olumsuz
etkileri, iz elementlerin derişiminin bir
işlevi olarak, doz-tepki eğrileri çerçevesinde
tanımlanabilir.
Bazı elementlerin olası doz-tepki eğrileri( Montgomery, 1995).
.
Bitkiler ve hayvanlarda oluşan tepkiler,
A bakır için, B molibden için doz-tepki eğrileri ( Montgomery, 1995).
ÇEVRE SAĞLIĞI VE BAZI ÖRNEKLER
• İnsanların bünyesinde yer alan iz elementlerin ana kaynağı
yeryüzünde bulunan kayalardır. Kayalarda yer alan iz
elementlerin derişimleri, kaya türüne ve kayatürünün
bulunduğu yere göre değişmektedir. Bu değişim, iz
elementlerin insan bünyesine ulaşmasını denetlemektedir.
• İnsanın ve diğer canlıların (yani flora ve faunanın)
sağlığını bir bütün olarak irdeleyen çalışmalar Çevre
sağlığı olarak tanımlanır.
• Çevre Sağlığı ile ilgili altyapı oluşturulmadan, hekimliğin
bir dalı olan “Halk Sağlığı”nın koşulları sağlanamaz.
İyot (I)
• İyot, tiroit bezinin iyi çalışması için gereklidir.
İyot eksikliği, tiroidin büyümesine ve guatr olarak
bilinen bir hastalığa yol açar.
• Yapılan değerlendirmeler, bir bölgedeki kayalarda
ve topraktaki iyot eksikliğinin yöredeki
ekinlerde ve hatta diğer hayvanlarda da iyot
yetersizliğine yol açtığını ortaya çıkarmıştır.
• Ayrıca, hazırlanan diyetlere iyot eklendiğinde
guatr hastalığının da giderek azaldığı da
anlaşılmıştır.
Flor (F)
Florun genelleştirilmiş doz-tepki eğrisi ( Montgomery, 1995).
Azlığı diş çürümelerine fazlalığı floroz denilen diş hastalıklarına yol açar.
Çinko (Zn)
• Çinko eksikliği cücelik, cilt hastalıkları, tat alma
duyusunda azalma, yaraların iyileşmesinin gecikmesi
gibi sorunlara yol açmaktadır.
• En uygun çinko tüketimi günde 5-40 mg aralığındadır.
Günde 150 mg’ın üzerinde çinko tüketimi kansızlığa,
6000 mg’dan daha fazla bir dozun alınması ise ölüme yol
açar. Dolayısıyla çinko fazlalığı da tehlikeli olup, kalpdamar hastalıklarına yol açmaktadır.
• Genellikle, kalsiyum karbonatça zengin ve çinko içeriği
düşük olan kumtaşlarında yetişen bitkiler çinko
açısından fakirdir.Yani bölgesel çinko yetersizliği ile
yerel jeoloji arasında sıkı bir ilişki bulunmaktadır.
Selenyum (Se)
• Selenyumun oldukça nadir bulunan bir metal olup, insanın
günlük gereksinimi 0.006-0.2 mg arasındadır.
• Fazla selenyum, insanda kanser, tırnak ve saçların
bozulması (malformation), sinirlilik gibi rahatsızlıklara
yol açmaktadır.
• Her bitkinin selenyumu bünyesine alması ve biriktirmesi
farklıdır. Örneğin, ABD’nin batısında locoweed olarak
bilinen bir tür zehirli bitki türü (Astragalus) selenyumu
daha çok bünyesinde biriktirebilmektedir.
• Kabak, hardal ve soğan da selenyumu bünyelerine
kolaylıkla almaktadır.
San Joaquin Valley’in yalınlaştırılmış enine kesiti. Selenyum’ca (Se)
zengin çökeller ve toprak(s1), Coast Ranges çökellerinden türemiştir
(USGS, 1985).
pH ve ortamda oksijenin varlığına bağlı olarak selenyumla birlikte
uranyum, molibden ve vanadyum gibi elementlerin çözünürlülüğü
( Montgomery, 1995).
Radon (Ra)
• Bina içi bir kirletici olan radon, kayalardaki uranyumla
birlikte bölgesel jeolojinin denetiminde bir yayılım sunar.
Yüksek uranyum içeriğine sahip kayalar başlıca
granitler, silisçe zengin volkanik kayalar, fosfatça zengin
çökel kayalar, kükürtçe zengin şeyler ve bazı
metamorfik kayalar olup, bunlar radon yönüyle de zengin
bir içeriğe sahiptirler.
• Radonun kanserojen etkileri, uranyum madenlerinin
bulunduğu yüksek radyasyona sahip yerlerdeki
insanlarda tanımlanmıştır.
• Yüksek radyasyona sahip jeolojik ortamlarda yada
radyasyon derişimi yüksek yapılarda yaşayan insanların
daha yüksek bir risk altında oldukları yadsınamaz.
Çeşitli ortamlarda radon dolayısıyla meydana gelen
radyoaktivite düzeyleri (USGS, 1985).
TARTIŞMALI BAZI İLİŞKİLER
• Radyoaktivite ve sigara,
• Kalp hastalıklarındaki bölgesel farklılıklar, Örneğin
ABD’nin Georgia eyaletinde kalp-damar hastalıkları,
• İz elementlerin etkileşimleri.
Radyoaktivite ve sigara
• Sigaranın içilmesiyle birlikte akciğer kanserinde bir
artış olmuştur. Son zamanlarda jeolojik kökene ilişkin
bazı unsurların da sorumluluğu tartışılmaktadır.
• Örneğin fosfatlı gübreler ve bu gübrelerin uranyum ve
fosfat içerikleri nedeniyle toprağın bileşimi
değişmektedir.
• Toprakta uranyumdan ileri gelen radon gazının çıkışıyla
birlikte, toprağın üzerinde yetişen tütün bitkisinin
yaprakları tarafından adsorbe edildiği ve böylece radon
ayrışırken kurşun ve bizmut izotoplarını da içeren katı
radyoaktif ürünlere dönüştüğü ileri sürülmektedir.
• Radyoaktif partiküller de sigaranın içilmesi sırasında
ciğerlere yerleşmekte ve ciğerlerdeki partiküllerin
radyasyonu kansere yol açmaktadır.
Kalp hastalıklarındaki bölgesel farklılıklar
• Kalp hastalıkları ile jeolojik ortam arasında
tanımlanmış ilişkiler henüz tartışmaya açıktır.
• Örneğin, ABD’nin orta kesiminde kireçtaşının yeraltı suları
için akifer konumunda olduğu yerlerde içme suları sert olup
bu bölgelerde yaşayan insanlarda koroner kalp
hastalıklarından ileri gelen ölümler genel olarak düşüktür.
• ABD’nin Atlantik kıyıları boyunca ise sular daha yumuşak
olup, bu bölgelerde kalp hastalığından ileri gelen ölümler
göreli olarak yüksektir.
• Bu gibi veriler, kaçınılmaz olarak kalp hastalıkları ile
bölgesel jeoloji arasında bir bağ olabileceğini
düşündürmektedir.
ABD’nin Georgia eyaletinde kalp-damar hastalıkları
(Shacklette ve diğerleri, 1970).
İz elementlerin etkileşimleri
• Doğal jeolojik sistemlerin neden ve sonuç ilişkilerini
tanımlamak gerçekten zordur.
• Bazen belli bir elementin etkisi, diğer elementlerin
varlığı ve etkileşimleri nedeniyle maskelenebilir.
• Örneğin, İngiltere’de sığırlarda bakır eksikliği ile yerel
jeoloji karşılaştırılmış, bu olgunun şeyllerden oluşan
bölgelerde yaygın olduğu anlaşılmıştır. Fakat şeyller ve
bunlardan türeyen toprak bakır yönüyle fakir değildir.
• Ancak bu kayaların molibden açısından zengin olduğu,
bunun da sorunun kaynağı olduğu ileri sürülmektedir. Yani,
molibdenin hayvanlar tarafından fazla alınması, hayvan
diyetlerindeki bakır gereksinimini arttırmaktadır.
İngiltere’ de sığırlardaki bakır eksikliği ile (yerel jeoloji tarafından denetlenen)
akarsuların molibden içeriği arasındaki bağı gösteren iz elementlerin etkileşimi
(Webb, 1971)
İran’ın Hazar Denizi
kıyılarındaki toprak türleri ile
geniz kanseri arasındaki ilişki
(Kmet ve Mahboui, 1972).
TIBBİ JEOLOJİNİN SORUNLARI
• Tıbbi jeoloji çatısı altında, yerel jeoloji ile ortaya çıkan
hastalıkların nedenleri, türleri ve bu olguların bir rastlantıya
karşılık gelip gelmediği ayrıntılı bir biçimde incelenmelidir.
• Çünkü, insan faaliyetleri, jeolojik ortamda iz
elementlerin derişimlerinin ve dolayısıyla doz tepki
ilişkilerinin değişmesine yol açmaktadır.
• Başlıca sorunlar:
• 1-İnsan faaliyetlerinin etkileri
• 2-Kullanılan yapay gübreler,
• 3-Gıdaların bölgesel ölçekte dolaşımı,
• 4-Suyun metalaşması,
• 5-İz elementlerin etkileşimi
ÖNERİLER
• 1-Tıbbi Jeoloji’ye temel olabilecek, kayatürü ve
kayatürünün iz element içeriklerini içeren haritaların
hazırlanması ve bu haritalar ışığında bölgesel hastalıkların
gözden geçirilmesi,
• 2-Bileşim ve iz element içerikleri yönüyle kayatürü, toprak,
bitki örtüsü, hayvanlar ve insanlar arasında kurulan
ilişkilerin ve etkileşimlerin daha çok sayıda veriyle
desteklenmesi,
• 3-Doğal döngülerin işleyişleri sırasında oluşan besin
zincirinin akışının ayrıntılı bir şekilde incelenmesi,
• 4-İz element etkileşimlerinin tıbbi özelliklerinin daha iyi
anlaşılması, jeolojik faktörlerden ileri gelen çoğu
hastalıkların belirlenmesini kolaylaştıracaktır.
Download
Random flashcards
qweeqwqwe

5 Cards oauth2_google_78146396-8b44-4532-a806-7e25cc078908

Terimler

2 Cards oauth2_google_ef32970e-e5f9-4595-9abe-394e9f6bc8d9

TRYF

6 Cards oauth2_google_3b3e6916-5080-45f2-ae61-79434233ea03

Alternatif Enerji

2 Cards ismailtarhan

Create flashcards