lineer motor ile levha hareketi - KTÜ Elektrik

advertisement
T.C.
KARADENİZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ
Mühendislik Fakültesi
Elektrik-Elektronik Mühendisliği Bölümü
LİNEER MOTOR İLE LEVHA HAREKETİ
Adı Soyadı
Recep HURMADALOGLU
Emin Olcay DOKUZ
DANIŞMAN
Prof.Dr. Adem Sefa AKPINAR
Mayıs 2012
TRABZON
1
2
T.C.
KARADENİZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ
Mühendislik Fakültesi
Elektrik-Elektronik Mühendisliği Bölümü
LİNEER MOTOR İLE LEVHA HAREKETİ
Adı Soyadı
Recep HURMADALOGLU
Emin Olcay DOKUZ
DANIŞMAN
Prof.Dr. Adem Sefa AKPINAR
Mayıs 2012
TRABZON
i
ii
LİSANS BİTİRME PROJESİ ONAY FORMU
Recep HURMADALOĞLU ve Emin Olcay DOKUZ tarafından Prof.Dr. Adem
Sefa AKPINAR yönetiminde hazırlanan “LİNEER MOTOR İLE LEVHA
HAREKETİ” başlıklı lisans bitirme projesi tarafımızdan incelenmiş, kapsamı
ve niteliği açısından bir Lisans Bitirme Projesi olarak kabul edilmiştir.
Danışman
: Unvanı Adı ve SOYADI
………………………………
Jüri Üyesi 1
: Unvanı Adı ve SOYADI
………………………………
Jüri Üyesi 2
: Unvanı Adı ve SOYADI
………………………………
Bölüm Başkanı
: Unvanı Adı ve SOYADI
………………………………
iii
iv
ÖNSÖZ
Bu tez Bitirme Projesi dersi kapsamında hazırlanmıştır. Bitirme Projesi dersi 8.
Yarıyılda alınması zorunlu bir derstir. Bu dersin ve tezin yazılış amacı bizlere
mühendislik problemlerinin çözümüne proje tasarlayıp uygulamaya koyma becerisi
kazandırmaktır.
Bu çalışmayı destekleyen Elektrik-Elektronik Mühendisliği Bölüm Başkanlığına, bize
bu sorumluluğu veren ve gelişmemize katkısı olan Sn Prof.Dr Adem Sefa AKPINAR’ a ,
Tez çalışmamız süresince değerli görüş ve bilgilerini bizimle paylaşan Arş. Gör. Mehmet
Ali USTA’ya. sınıf arkadaşlarımız Murat ŞEN ve Özkan YAZGAN’a ayrıca labarutuar
sorumlusu Yüksel SALMAN’a ve son olarak da üzerimizde en çok emeği bulunan
ailemize teşekkürlerimizi sunuyoruz.
Mayıs, 2012
Emin Olcay DOKUZ
Recep HURMADALOĞLU
v
vi
İÇİNDEKİLER
Sayfa No
Lisans Bitirme Projesi Onay Formu ................................................................................. iii
Önsöz ................................................................................................................................ v
İçindekiler ........................................................................................................................vii
Özet ................................................................................................................................. xi
Semboller Ve Kısaltmalar Özet ..................................................................................... xiii
Şekil Listesi ..................................................................................................................... xv
1. Giriş ............................................................................................................................... 1
2. Teorik Altyapı ............................................................................................................... 3
2.1 Doğrusal Hareketli Motor(Lineer motor) ................................................................ 3
2.1.1 Döner Hareketli Motorlara(DÖHAM) Göre Farlılıklar ..................................... 3
2.1.2 Doğrusal Hareketli Motorların Sınıflandırılması .............................................. 4
2.1.3 Doğrusal Hareketli Asenkron Motorların Kullanım Yerleri ............................. 5
2.2 Doğrusal Hareketli Asenkron Motorların Yapısı ..................................................... 6
2.2.1 Doğrusal Hareketli Asenkron Motorların Sınıflandırılması .............................. 6
2.2.2 Tasarım Faktörleri ........................................................................................... 9
2.2.2.1 Hava Aralığı .......................................................................................... 9
2.2.2.2 İyilik Faktörü ......................................................................................... 9
2.2.2.3 Kutup Aralığı ......................................................................................... 9
2.2.2.4 Kutup Sayısı ........................................................................................ 10
2.2.3 DHİM’lerde Sargı Bağlantı Teknikleri ........................................................... 11
2.2.4 Lineer Senkron Hız ........................................................................................ 14
3. Tasarım ........................................................................................................................ 15
3.1 Stator Tasarımı ...................................................................................................... 15
3.1.1 Stator Sargı Düzeni ........................................................................................ 17
3.1.2 Stator Tasarımının Gerçekleştirilmesi ............................................................ 18
3.2 Tepki Levhasının(hareket levhası) Tasarımı .......................................................... 21
3.3 Kumanda Devresi .................................................................................................. 23
3.4 Tasarımın Tamamlanmış Hali ................................................................................ 26
4. Deneysel Çalışmalar..................................................................................................... 28
4.1 Çekilen Akım Ve Güç Ölçümleri ........................................................................... 28
vii
viii
4.2 DHAM’ın Sekonderi Üzerine Yük Konarak Yapılan Hız Testi ............................... 31
5. Sonuçlar ....................................................................................................................... 33
6. Yorumlar Ve Değerlendirme ........................................................................................ 36
Kaynaklar .................................................................................................................... 37
Ekler ............................................................................................................................ 38
Özgeçmiş ..................................................................................................................... 41
ix
x
ÖZET
Hazırlanan bu tez bitirme projesi dersi kapsamında ‘’Doğrusal Hareketli Asenkron
motorda Levha hareketi’’ konulu projenin tezidir.
Tez üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Lineer Motorların yapısı, kullanırım
alanları, doğrusal hareketli motorlara göre farklılıkları, sınıflandırılması ve tasarım
faktörleri hakkında teorik bilgiler verilmiştir.
İkinci bölümde oluşturulan sistemin tasarımı anlatılmış, sıra ile stator tasarımı, hareketli
kısım tasarımı ve kumanda devresi tasarımı işlenmiştir. Ayrıca tüm tasarıma ait çizimler,
değerler, kullanılan yöntemler bu bölümde anlatılmıştır.
Üçüncü bölümde tasarlanan sistemin deneysel analizi yapılmış, makinenin çektiği akım
ve güçler ölçülmüştür. Ayrıca belli yük değerleri altında hareketli kısmın hızı ivmesi ve
oluşturulan kuvvet hesaplanmıştır.
Tasarım projesinin maliyet çizelgesi belirlenmiş olup,raporun ‘’Ek’’ ler
bulunmaktadır. Ayrıca standartlar ve kısıtlar formu da ekte belirtilmiştir.
xi
kısmında
xii
SEMBOLLER VE KISALTMALAR
f
Frekans
Xm
Manyetik reaktans
G
İyilik faktörü
Kutup aralığı (adımı)
Us
Makinenin senkron hızı
Vs
Yürüyen manyeto motor kuvvetin ana harmoniğinin senkron hızı
p
Kutup sayısı
s
Kayma
Jm
Primerin hat akımının çizgisel akım yoğunluğu (A/m)
Fm
Üretilen kuvvet
Fx
Net kuvvet
Fs
Sürtünme kuvveti
Kritik kayma
F
İtme kuvveti
m
Kütle
L
Hareketli kısmın aldığı yol
g
Yerçekimi ivmesi
t
Hareketli kısmın L mesafesini aldığı süre
DHAM
Doğrusal Hareketli Asenkron Motor
DHDAM
Doğrusal Hareketli Doğru Akım Motoru
DÖHAM
Döner Hareketli Asenkron Motorlar
TYDHAM
Tek Yanlı Doğrusal Hareketli Asenkron Motor
ÇYDHAM
Çift Yanlı Doğrusal Hareketli Asenkron Motor
xiii
xiv
ŞEKİL LİSTESİ
Sayfa No
Şekil 1.
Kısa Primerli ÇYDHAM ................................................................................... 7
Şekil 2.
Kısa Sekonderli TYDHAM ............................................................................... 7
Şekil 3.
DHAM’ların sınıflandırılması............................................................................ 8
Şekil 4.
Kutup sayısı çift olan makinelerde kullanılan tek tabakalı sargılar ................... 12
Şekil 5.
Kutup sayısı çift olan makinelerde kullanılan çift tabakalı sargılar ................... 12
Şekil 6.
Kutup sayısı tek ve son oluklarında tek tabaka bulunan sargılar ....................... 13
Şekil 7.
Çok küçük güçlü makinelerde kullanılan ekonomik sargılar ............................ 13
Şekil 8.
Trafo saçlarından oluşturulan kalıp .................................................................. 16
Şekil 9.
Trafo saçlarının yan yana dizimi ...................................................................... 16
Şekil 10. Trafo sacı boyutları(mm) ................................................................................ 16
Şekil 11. Stator sargı düzeni (yan görünüş) .................................................................... 17
Şekil 12. Stator sargı düzeni (üst görünüş) ..................................................................... 17
Şekil 13. 3 fazlı sistemin Tasarlanan Statora bağlanış biçimi ....................................... ..18
Şekil 14. E tipi trafo saçlarından oluşan demir çekirdeğin suntaya monte edilişi ............. 19
Şekil 15. Oluşturulan demir çekirdek, pressbanttan elde edilen sargı kalıbı ve 0,8 mm lik
sargı teli ........................................................................................................................... 19
Şekil 16. Pressbantın oluklara yerleştirilmiş hali ............................................................ 20
Şekil 17. 90 spirlik sargı ve oluğa yerleştirişmiş hali ...................................................... 20
Şekil 18. Tepkime levhası boyutları ............................................................................... 21
Şekil 19. Tepkime levhası ile stator arasında hava aralığı boyutları ................................ 22
Şekil 20. Tasarlanan araba .............................................................................................. 22
Şekil 21. Arabaya monte edilen aliminyumlar ................................................................ 23
Şekil 22. Kumanda devresinin kontaklarla gösterimi ...................................................... 24
Şekil 23. Sargıların 3 fazlı sigorta ve kontaktör üzerinden bağlanışı ............................... 24
Şekil 24. Kızıl ötesi alıcı ve verici devresinin simülasyonu............................................. 25
Şekil 25. Karşılıklı olarak monte edilen alıcı ve verici devresi ........................................ 26
Şekil 26. Sistemin yandan görünüşü ............................................................................... 26
xv
xvi
Şekil 27. Sistemin yandan görünüşü ............................................................................... 27
Şekil 28. Ölçü aletlerinin motora bağlanışı ..................................................................... 28
Şekil 29. Lineer motorun bir fazına bağlanan ölçü aletleri .............................................. 31
Şekil 30. Ağırlık – hız grafiği .......................................................................................... 33
Şekil 31. Kuvvet – ağırlık grafiği .................................................................................... 34
Şekil 32. İvme – ağırlık grafiği ........................................................................................ 35
xvii
xviii
1. GİRİŞ
Projemizin konusu doğrusal hareketli asenkron makine ile levha hareketi sağlamaktır.
Doğrusal hareketli motor klasik döner hareketli motorun ortadan kesilip açılmış haline
benzer. Amacımız lineer bir manyetik alan üreten makine tasarlayıp bu makine ile levha
hareketi gerçekleştirmek yada bir hareketli kısım(araba) yaparak lineer bir
manyetik
alanda bu arabayı düz bir çizgi boyunca ilerletmek ve uygulama olarak belli ağırlıklarda
yükler taşınmayı gerçekleştirmektedir.
Elektrik makineleri alanında doğrusal hareket üretme, doğrudan doğruya elde etme
mümkün olmasına rağmen her nedense döner hareket üretimine ağırlık verilmiş,
dolayısıyla, döner hareketli elektrik makineleri ticari alanda daha çok yer almıştır.
Endüstriyel alanda çevremize baktığımızda çoğu uygulamada doğrusal hareket, doğrudan
doğruya elde edilmek yerine, aracı aygıtlar yardımıyla döner hareketten elde edilmektedir.
Örneğin; sürgülü tip kapıların açılıp kapanması, krenler, vitesler vb. benzeri uygulamalarda
doğrusal hareket ara bir mekanizmaya ihtiyaç kalmadan doğrudan doğruya doğrusal
hareketli motorlar (DHAM) tarafından elde edilebilir. Doğrusal hareketli makinelerin
güvenirliği , sessizliği ve aracı mekanizma kullanmama gibi üstünlükleri olmasına rağmen
bunların da değişik türden sorunları, arzu edilmeyen yanları bulunmaktadır. Örneğin hava
aralıklarının büyük olmasının yol açtığı düşük verimlilik, uç ve yan etkileri gibi [1]. Daha
ayrıntılı bilgi [1] den elde edilebilir.
1
Çizelge 1. İş-Zaman Çizelgesi
Tarih
Yapılanİş
Malzemelerin
Belirlenmesi
Malzeme Temini
Stator Gövdesinin
Oluşturulması
20-24
Şubat
27
Şubat-2
Mart
5 -16
Mart
19 - 30
Mart
2 - 14
Nisan
16 - 27
Nisan
1 -11
Mayıs
14 25
Mayıs
X
X
X
X
Stator Sargılarının
Sarılması
X
Hareketli Kısmın
Oluşturulması
X
X
Kumanda
Devresinin
Oluşturulması
X
Elektromekanik
Montajın
Tamamlanması
X
X
X
Ölçümler Ve Testler
X
TEZ'in Hazırlanması
X
X
X
Teslim
Çizilge 1’ de proje boyunca uygulanan iş – zaman çizelgesi verilmiştir.
2
2. TEORİK ALTYAPI
2.1 Doğrusal Hareketli Motor(DHAM)
Bilindiği üzere asenkron makineler 3 fazlı sargılar yardımıyla döner bir manyetik alan
oluşmaktadır. Aynı mantıkla doğrusal hareketli motorlarda da lineer bir manyetik alan
oluşur. Doğrusal hareket elde etmek için döner hareketli motorların kullanıldığı çok sayıda
örnek vardır. Endüstride doğrusal hareket gerektiren uygulamalarda genel yöntem olarak
dönel bir motorun çıkışı kayış-kasnak, kremayer dişlisi, vidalı mil, silindir veya krank gibi
araçlar kullanılarak doğrusal harekete dönüştürülür. Bunların yerine doğrusal hareketli
motorlar kullanılarak daha az malzeme ve maliyette aynı iş gerçekleştirilebilir.
2.1.1 Döner Hareketli Motorlara(DÖHAM) Göre Farlılıklar
DHAM’lar hareket doğrultusunda uçları sınırlıdır. Başlangıç ve sona sahiptirler. Bu
DÖHAM’da olmayan bir özelliktir. Bu özellik uç etkisinin oluşmasına sebep olmaktadır,
DHAM’un performansını olumsuz yönde etkiler. Ancak düşük hız uygulamalarında uç
etkilerinin zararları ihmal edilebilir [2].
İkinci bir fark ise, DHAM’daki hava aralığı DÖHAM’a göre daha büyüktür. Bilindiği
üzere hava aralığının enerji tutucu özelliğimden dolayı kayıplara neden olur bu yüzden
küçük tutulması istenir. DÖHAM’da hava aralığı, iyi bir manyetik devre elde etmek için
mümkün olduğunca küçük tutulur. Büyük hava demek kayıpların büyük olması ve verimin
düşük olması demektir.
Üçüncü fark, çoğu DÖHAM’un rotorunun iletken çubuklara ve sargılara sahip
olmamasıdır. DHAM’un hareketli kısmı her zaman katı iletken levha veya yapraktan
yapılır. Hareketli kısmın sargılı yapılması çok sık rastlanan bir durum değildir.
DÖHAM’larda bulunmayan fakat DHAM’ların sahip olduğu diğer bir özellik kenar
etkileridir. Bu etkinin nedeni primer(stator) genişliği sekonder(rotor) genişliğinden büyük
olmasıdır. Kenar etkileri motor performansını olumsuz yönde etkiler.
Son olarak, Tek Yanlı Doğrusal Hareketli Asenkron Motorlarda (TYDHAM) hareket
doğrultusuna dik bir kuvvetin oluşmasıdır. Bu kuvvet, normal kuvvet olarak adlandırılır.
Eğer bu kuvvet fazla ise motor kaldırma(levitasyon) işlevi görmüş olur.Anlatılanları kısaca
özetlersek; DHAM’da olup DÖHAM’da olmayan özellikler;
3
a. Normal yönde oluşan kuvvetler
b. Uç etkisi ve kenar etkisi
c. Hava aralığının büyük oluşu
Bu konuyla ilgili daha ayrıntılı bilgiye [2] ten ulaşılabilir.
2.1.2 Doğrusal Hareketli Motorların Sınıflandırılması
I. Üretilen Kuvvetin Yönüne Göre:
a. Teğetsel Kuvvet Ağırlıklı Motorlar
b. Normal Kuvvet Ağırlıklı Motorlar
Teğetsel kuvvet doğrusal hareket sağlarken normal kuvvet kaldırma işi yapar.
II. Çalışma İlkelerine Göre:
a. Doğrusal Hareketli Asenkron Motor
b. Doğrusal Hareketli Senkron Motor
c. Doğrusal Hareketli DA Motoru
d. Doğrusal Hareketli Adım Motoru
e. Doğrusal Hareketli Osilatör
f. Sıvı Sekonder Doğrusal Hareketli Motor
g. Magneto Hydrodinamik Generatör
III. Kullanış Amaçlarına Göre:
a. Doğrusal Hareketli Kuvvet Makinesi
b. Doğrusal Hareketli Enerji Makinesi
c. Doğrusal Hareketli Güç Makinesi
d. Elektromanyetik Kaldırma ve Asılı Tutma Makinesi
e. Özel Amaçlı Makineler
IV. Sargılarına Göre:
a. Halka Sargılı Doğrusal Hareketli Motor
b. Yüzeysel Sargılı Doğrusal Hareketli Motor
4
2.1.3 Doğrusal Hareketli Motorların Kullanım Yerleri
Doğrusal hareketli asenkron makinelerin başlıca kullanım yerleri olarak uzay mekiğinin
fırlatılması ve tekstil endüstrisi için paket sarıcılarda iplik kılavuz ları, endüstriyel
konveyörler ve aktüatörleri içerir. Bununla beraber lineer asenkron motorların en yaygın
uygulaması yer taşımacılığı alanında olmuştur. Bu uygulamalar yüksek hızlı yolcu taşıma
ve tasnifgarları için yürütücü ve yavaşlatıcılarıdır. Bazı önemli kullanım yerleri aşağıda
sıralanmıştır.

Ulaşım sistemlerinde hızlı trenlerde sürücü olarak.

Kren ve yürüyen köprülerin doğrusal hareketinde.

Takım Tezgahlarında tablanın veya kesicinin hareketinde.

. Taşıma bantlarının sürülmesinde.

Uçak geliştirmede rüzgar tüneli yerine.

Gemi geliştirmede modelin hareketinde.

Uçak ivmelendirme.

Kapı açma- kapamada.

Şerit testere çalıştırmada.

İletken sıvıların pompalanmasında.

İletken parçaların yer değiştirmesinde.

Otomobillerin hız ve yapay kaza testlerinde.

Örgü makinesinde iplik taşıyıcının sürülmesinde.

Tekstil sektöründe mekiklerde.

Kuyu açmada çekiç olarak.

Doğrusal hareketli pompalarda.

Doğrusal hareketli lazer tarayıcılarında.

Robotik sanayinde.

Öteleme hareketli aktuatörlerde.

Öteleme hareketli konum kontrolünde.

Bobin Sarma Sistemlerinde

Asansörlerde.

Gezgin fırlatma sistemlerinde.
5
2.2 Doğrusal Hareketli Asenkron Motorların Yapısı
Doğrusal hareketli motoru elde etme yöntemlerinden biri döner hareketli motoru
ortadan kesip açmaktır. Eğer asenkron motorun statoru ikiye kesilir ve üzerine bastırılır ise
çift taraflı düz motorun statoru elde edilir. Eğer alüminyum levha stator arasına
yerleştirilirse, Çift Yanlı Doğrusal Hareketli Asenkron Motor (ÇYDHAM) elde edilir. Eğer
stator parçalarından birini sistemden çıkarırsak, Tek Yanlı Doğrusal Hareketli Asenkron
Motor (TYDHAM) elde edilir. Daha ayrıntılı bilgi [3] ten ulaşilabilir.
2.2.1 Doğrusal Hareketli Asenkron Motorların Sınıflandırılması
DHAM’da yatay yönde ve dikey yönde iki kuvvet meydana gelmektedir. Hareket
doğrultusuna dik olan kuvvete normal kuvvet denmekteydi. Bu kuvvet primer ile sekonder
arasında kaldırma veya itme olarak etki eder. Eğer normal kuvvet kaldırma işlevi yapıyorsa
bu tür motorlara levitasyon (kaldırma) motorları denir. Süspansiyon uygulamalarında
kullanılır. Eğer hareket doğrultusunda kuvvet oluşup itme (öteleme) işlevi yapıyorsa bu tür
motorlara doğrusal hareketli motorlar denir. DHAM’larda da hava aralığı manyetik alanı
hareket eder. Ancak çok fazlı asenkron motorlardan farklı olarak hava aralığı alanı üç
bileşene sahiptir. Bu bileşenler: İleri yönde bileşen, geri yönde bir bileşen ve manyetik
devrenin süreksizliğinden dolayı titreşimli bir bileşen. İleri yön bileşeni en etkin bileşen
olarak sekonderde indüklenen akımlarla etkileşmesi sonucu yararlı kuvvet oluşmasını
sağlar. DÖHAM’dan farklı olarak, DHAM’un sekonderi sabit primeri hareketli yada
primeri sabit sekonderi hareketli olabilmektedir.[5]
Primer ile sekonder arasındaki uzunluk farkına bağlı olarak DHAM kısa primerli
(Şekil 1.) veya kısa sekonderli (Şekil 2.) olabilmektedir.
6
Şekil 1. Kısa Primerli ÇYDHAM[4]
Şekil 2. Kısa Sekonderli TYDHAM[4]
DHAM’un sekonderi, alüminyum veya bakır tabakadan oluşur. Bazen de ferromanyetik
malzeme olan demir tabaka alüminyum levhanın altına yerleştirilir. Bunun yanında
sekonder kafes tipinde veya sargılı olabilmektedir. Ama sargılı tip sekonder
uygulamalarına çok sık rastlanmamaktadır. DHAM’nin enine yönde yeniden yuvarlanması
ile farklı bir topoloji geliştirilebilir. Genişlik, çember seklini alacak şekilde yuvarlanırsa
TYDHAM elde edilir. Bu konuda daha ayrıntılı bilgiye [4] ten ulaşılabilir.
7
Doğrusal Hareketli Lineer Asenkron Motor
Primeri Kısa Boylu
Sekonderi Kısa Boylu
Primeri Haraketli
Skonderi Hareketli
Sekonderi Çok Levhalı
Sekonderi Tek Levhalı
Düz Yapılı
Boyuna Akılı
Primeri Yüzeysel
Sargılı
Tubuler Yapılı
Enine Akılı
Enine Akılı
Primeri Halka
Sargılı
Primer Magnetik Devresi
Açık Olan
Magnetik Bakmdan
Tek Yanlı
Boyuna Akılı
Çift Yanlı
Şekil 3. DHAM’ların sınıflandırılması [4]
8
Kapalı Olan
2.2.2 Tasarım Faktörleri
Doğrusal hareketli asenkron motor tasarımı, makine performansını etkileyen birçok
faktörü içerir. Bunlardan bazıları aşağıda incelenmiştir.
2.2.2.1 Hava Aralığı
Hava aralığı makine tasarımında çok önemli bir faktördür. Hava aralığı büyük olursa
mıknatıslanma akımı da büyük olur, bu da güç faktörünün düşmesi anlamına gelir. Çünkü
hava aralığı büyüdükçe, hava aralığının enerjiyi tutma özelliğinden dolayı kayıplar da
büyük olacaktır. Böyle bir DHAM’de çıkış-uç bölgesindeki kayıplarda artar. Ayrıca büyük
bir hava aralığına sahip bir makinede çıkış gücü ve dolayısıyla verim de düşecektir. Tüm
bu özelliklerden dolayı hava aralığı mümkün olduğunca küçük tutulmalıdır.
2.2.2.2 İyilik Faktörü
Tasarım yapılırken dikkat edilmesi gereken kriter özellikle düşük hızlı DHAM’ler içiniyilik faktörüdür. İyilik faktörü, makinenin bir enerji biçimini başka bir enerji biçimine
dönüştürebilme yeteneğine bağlıdır. Elektrik makineleri açısından ise elektrik gücün
manyetik güce dönüştürülmesindeki basarım olarak ifade edilebilir. Diğer bir ifadeyle
manyetik reaktans Xm’ın ikincil kısım direnci R2 ’ye oranıdır. İyilik faktörünün etkin değeri
denklem (1) ile verilmiştir. Burada Xm ve R2 hesaplanabilir makine parametreleridir.[3]
G =
=
(1)
2.2.2.3 Kutup Aralığı [3]
Denklem (1)’den anlaşılacağı üzere iyelik faktörü kutup aralığının karesi ile doğru
orantılıdır, yani büyük bir iyelik faktörü için kutup aralığının da büyük olması gerekir.
Ancak , kutup aralığı artırıldıkça DHAM arka demirinin kalınlığı da dolayısıyla artacaktır.
Bu da
DHAM’nin boyutlarının ve ağırlığının artmasına neden olur. Ayrıca kutup
aralığının artması, sargıların yerleştirildiği alanın artmasına ve aktif akı yolunun
9
azalmasına neden olur. Verimi etkiler düşmesine neden olur. Son olarak, senkron hızın
bağıntısından görüldüğü üzere(bkz. denklem 2) senkron hızı da etkilemektedir, artması
hızın düşmesine neden olur. Daha ayrıntılı bilgiye [3] ten ulaşılabilir.
Vs = 2 f
Sabit bir frekansta, kutup aralığı
(2)
, senkron hızı belirleyici etkenlerdir. Boyutları
önceden belirlenmiş bir makinede kutup aralığının büyümesi kutup sayısının azalmasına
neden olur ve bu istenmeyen bir durumdur. Görüldüğü gibi kutup aralığı her açıdan
tasarımı etkileye bir faktördür.
2.2.2.4 Kutup Sayısı
Kutup sayısının artması uç etkilerini düşürür[2]. Çünkü kutup sayısı arttıkça uç
etkisinden kaynaklanan kayıplar kutuplar arasında paylaşılır ve bu durum makine
performansını artırır. Dolayısıyla kutup sayısının artırılması makine tasarımında
performans açısından önemlidir.
Bu faktörlerin dışında tasarımda göz önüne alınması diğer parametreler ve etkileri
Tablo 1’de verilmiştir
10
Çizelge 1. Parametre değişikliklerinin performansa etkileri [3].
Etken
Hava Aralığı
Etken Artarsa
g
Etken Azalırsa
Mıknatıslanma akımı artar
İyilik Faktörü artar
Çıkış – uç kayıpları artar
Çıkıs gücü artar
Verim artar
İyilik faktörü artar
Kutup Aralığı
Kutup sayısı artar
Arka demiri kalınlığı artar
Senkron hız artar
Kutup Sayısı
2p
Uç etkileri azaları
İkincil kısım kaçak
reaktansı artar
Adım Genişliği
w
Kaçak reaktans artar
Güç artar
Verim artar
İkincil Kısım Direnci
Uç etkileri azalır
İyilik Faktörü artar
İkincil kısım Ir2 kayıpları
Azalır
İkincil kısım Kalınlığı
İyilik faktörü artar
İkincil kısım kaçak
Başlangıç akımı artar
reaktansı artar
2.2.3 DHİM’lerde Sargı Bağlantı Teknikleri
Sargılar üç fazlı sargılardır. Bilindiği gibi döner alan elde etmek için en az iki fazlı
sargılara ihtiyaç vardır. Bu sargılar akı eksenleri 90º faz farkı olacak şekilde yerleştirirler
ve sargılar arasında akan akımın genlikleri eşit aralarında 90º faz farkı olması gerekliydi.
Yürüyen alan elde etmek için en az üç faza ihtiyaç bulunmaktadır. Bu sargılar aynı akı
ekseni üzerine yerleştirilmeli ve sargıdan geçen akımlar arasında 120º faz farkı olmalıdır.
Sargıların sarım sayıları eşit ve sargı teli kalınlıkları birbirinin aynısı özdeş olmalıdır. Tek
fazlı asenkron motorlarda da gölge kutuplu motorda olduğu gibi bazı konfigürasyonlar ile
yürüyen alan elde edilebilir.
Döner hareketli asenkron motorlarındakine benzer şekilde DHAM’larda da değişik
sargı bağlantı türleri bulunmaktadır. Bunlar;
11
a. Kutup sayısı çift olan makinelerde kullanılan tek tabakalı sargılar
1
2
A
3
4
5
6
7
8
9
B
10
11
12
X
Şekil 4. Kutup sayısı çift olan makinelerde kullanılan tek tabakalı sargılar[3].
b. Kutup sayısı çift olan makinelerde kullanılan çift tabakalı sargılar
A
B’
C’
A’
B
A’
B
C
A
B’
C
A
B’
C’
A’
B
C’
A’
B
C
B’
C
Şekil 5. Kutup sayısı çift olan makinelerde kullanılan çift tabakalı sargılar [3].
12
C’
c. Kutup sayısı tek ve son oluklarında tek tabaka bulunan sargılar
1
2
3
A
4
5
6
7
8
9
10
B
11
12
X
13
Y
C
Şekil 6. Kutup sayısı tek ve son oluklarında tek tabaka bulunan sargılar [3].
d. Çok küçük güçlü makinelerde kullanılan ekonomik sargılar.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Y
A
Z
B
X
C
Şekil 7. Çok küçük güçlü makinelerde kullanılan ekonomik sargılar [3].
Bu sargı şekillerinin birbirlerine karşı üstünlükleri, maliyetleri ile ürettikleri yürüyen
hava aralığı alanına bağlıdır. Sekil 4, Sekil 5. ve Sekil 7.’in sargı bağlantıları demir
çekirdekten daha fazla faydalanma imkanı sağlarlar ancak üretilen hava aralığı akısı,
13
yürüyen ve gerekli olan alan yanında gereksiz harmonikler de içerir. Sekil 6.’da görülen
sargılar ise, orta bölgelerde tamamen yürüyen dalgalar oluşturmalarına rağmen uçlarda
bulunan tek tabakalı sargılar civarında yürüyen dalgalara ek olarak, yürümeyen ve sadece
titreşen alanlar ortaya çıkarırlar. Bu nedenle yüksek çekme veya itme kuvveti gereken
yerlerde kullanılırlar. Sekil 7.’deki sargı tipinde hava aralığı alanında uzay harmoniği fazla
olup bu, sargının sargı faktörünün düşmesine yol açar. Ama küçük değerli çekme
kuvvetlerinde uygulama alanı bulan bu sargılarda daha az bakır, imal ve montaj kolaylığı
gibi üstünlükler bulunmaktadır. Çoğu düz yapılı DHAM’lerin sekonderleri alüminyum
veya bakırdan yapılmış levhalardan oluşmaktadır. Çift yanlı düz yapılı DHAM’de hava
aralığı akı yoğunluğu tek yanlı olanlara nazaran daha yoğundur. Bu da tek yanlı
DHAM’nin daha az kuvvet üreteceğini gösterir. Bu dezavantajına karsın hem bakır, hem
demir sarfiyatı daha az, dolayısıyla ağırlığı ve maliyeti daha küçük olacaktır. Başka bir
yapıda sincap kafes tip rotora benzer şekilde merdiven biçimli sekonderdir. Bu konuyla
ilgili daha ayrıntılı bilgiye [3] nolu kaynaktan ulaşılabilir.
2.2.4 Lineer Senkron Hız
Geleneksel döner hareketli bir motoru dikkate alırsak, bu motordan magnetik alanın
hızını ve şeklini bozmadan motorun statorunu düz(yassı) hale getirmek mümkündür. Bu
düz stator sabit hızla hareket eden bir magnetik alan üretecektir. Lineer motorun senkron
hızı aşağıdaki bağıntıda verilmektedir.
Vs = 2.p.f
(3)
Vs: senkron hız [m/s]
p: kutup arası genişlik [m]
f: frekans [Hz]
Formülde görüldüğü gibi senkron hız kutup sayısına bağlı değil fakat sadece kutup
adım mesafesine bağlıdır. Bu mantıklı 2 kutuplu lineer motor ile 6 kutup lineer motorun
senkron hızı aynı olacaktır. Buradaki şart iki makinenin de kutup genişliğinin birbirine
eşit olmasıdır.
14
3. TASARIM
Tasarlanan olan DHAM teknik verileri aşağıda verilmiştir.
Çizelge 2. DHAM’ın teknik verileri.
Çeşit
Tek yanlı kısa primerli DHAM
Kutup adımı
144 mm
Kutup sayısı
2 kutuplu
Primer uzunluğu
384 mm
Sekonder uzunluğu
600 mm
Tek bir bobin sarım (spir) sayısı
90 spir
E tipi silisli trafo sacı kalınlığı
0,5 mm
Kullanılan EMAYE Bobin teli kesiti
0,8 mm
3.1 Stator Tasarımı
Bilindiği üzere bir doğrusal hareketli asenkron motor elde etmek için döner hareketli
asenkron motoru kesip açmak gerekir. Ancak uygulamada bu zordur. Onun yerine E tipi
trafo saç malzemeleri kullanıldı. İnce silisyumlu trafo saçları şekil 8 da gösterildiği gibi
yerleştirildi. Burada çok sayıda trafo sacı kullanılmasının sebebi oluşacak girdap akımları
kaybını azaltmaktır.
Elde edilebilir trafo saçları, stator uzunluğu ve kutup sayısı stator tasarımını
sınırlandırmaktadır. Her birinin kalınlığı 0.5mm olan trafo sacı boyutları mm cinsinden
Şekil 10.’da gösterilmiştir. Her bir trafo sacı uzunluğu 96 mm dir. Oluşturulan DHAM için
trafo saçlarının paketlenmesinden oluşan kalıplardan 4 tane yan yana koyuldu.(Şekil 9).
Dolayısıyla stator boyu 384 mm dir. Her bir kalıpta 70 adet olmak üzere toplam 280 adet
aşağıdaki boyutlara sahip trafo sacı kullanıldı. (Şekil 8.)
15
3,2
cm
1,6
3,6 cm
6,4cm
9,6 cm
Şekil 8. Trafo saçlarından oluşturulan kalıp
Şekil 9. Trafo saçlarının yan yana dizimi
16
16
32
16
16
48
64
96
Şekil 10. Trafo sacı boyutları(mm)
16
3.1.1. Stator Sargı Düzeni
Lineer alan oluşturmak için E tipi trafo saç paketlerine saracığımız 3 fazlı sargıların
belirli bir sarım teknikleri vardır. Bu sarım tekniklerinden daha önceki sayfalarda
bahsetmiştik. Bunların birbirlerine göre bazı avantaj ve dezavantajları mevcuttu. Bu sargı
sargıların birbirlerine karşı üstünlükleri, maliyetleri ile ürettikleri yürüyen hava aralığı
alanına bağlıdır. Biz tasarlanacak TYDHAM’un statorunda iki tabakalı sargılar kullandık.
Çünkü bunlar çok küçük güçlü makinelerde kullanılan ekonomik sargılardır ve daha az
bakır, imal ve montaj kolaylığı gibi üstünlükleri vardır. Akım tüketimi azaltmak için
sarımlar seridir. Kutup aralığı 144 mm dır. Stator sargı düzeni Şekil 11. ve Şekil 12.’de
gösterilmiştir.
Şekil 11. Stator sargı düzeni (yan görünüş)
K
M
-K
Y
GIRIS
M
-Y
CIKIS
Şekil 12. Stator sargı düzeni (üst görünüş)
17
Şekil 13. 3 fazlı sistemin Tasarlanan Statora bağlanış biçimi(Autocad çizimi)
R Fazı: kırmızı renkle gösterilen hat
S Fazı: mavi renkle gösterilen hat
T Fazı: yeşil renkle gösterilen hat
Elde edilebilir trafo saçları, stator uzunluğu ve kutup sayısı stator tasarımını
sınırlandırmaktadır. Yukarıdaki şekiller sargı düzenini 3 farklı açıdan göstermektedir.
3.1.2 Stator Tasarımının Gerçekleştirilmesi
İlk olarak 0,5 mm lik E tipi trafo saclarını her birinde 70 tane olacak şekilde paketler
oluşturuldu. Bu paketler suntanın üzerine yerleştirildi. Burada yerleştirilen kalıpların
boylarının aynı hizaya gelecek şekilde olmasına özen gösterildi. Çünkü sağlıklı bir hava
aralığı için bu gerekliydi. Sargıları oluklara yerleştirmek için pres banttan kalıplar
oluşturuldu. Bu kalıplardan 6 tane yapılarak her birine 90 spir olacak şekilde 0,8 mm lik
sargı teli ile sarımlar oluşturuldu. 3 fazlı bu sargılar oluklara yerleştirildi. Sargıların
birbirini tutması için üzerlerine vernik sürüldü. Vernik ayrıca sargıların çıkaracağı sesi
azaltacaktır. Dışarı çıkartılam sargı uçları klementslerle şekil 20 de gösterildiği gibi
bağlantıları gerçekleştiridi. Hava aralığında lineer bir manyetik alan oluşması için bu
bağlantılar önemli ve gereklidir. Sargı çıkışları ise birbirleriyle kısa devre edildi yani
sargılar yıldız bağlandı.
Yukarıda anlatınlar gerçekleştirilirken oluşturulan sistem adım adım aşağıda
fotoraflandırılmıştır.
18
Şekil14. E tipi trafo saçlarından oluşan demir çekirdeğin suntaya monte edilişi
Şekil 15. Oluşturulan demir çekirdek, pressbanttan elde edilen sargı kalıbı ve 0,8 mm
lik sargı teli
19
Şekil 16. Pressbantın oluklara yerleştirilmiş hali
Şekil 17. 90 spirlik sargı ve oluğa yerleştirişmiş hali
Şekil 14 E tipi trafo saçlarından oluşan demir çekirdeğin suntaya monte edilişini, şekil
15 ve şekil 16 Oluşturulan demir çekirdek, pressbanttan elde edilen sargı kalıbı ve 0,8 mm
lik sargı telini, şekil 17 90 spirlik sargı ve oluğa yerleştirişmiş hali göstermektedir.
20
3.2 Tepki Levhasının(hareket levhası) Tasarımı
Lineer motorun düzgün çalışması için uygun bir tepkime levhası gerekmektedir.
Tepkime levhası genellikle standart çelik alüminyum veya bakırdan yapılır. Tek taraflı
lineer asenkron motor için gereken tepkime levhası 3mm kalınlığında alüminyum yada
2mm kalınlığında bakırdır. Tepkime levhası 2 katmanlı alüminyum-çelik, alüminyum
demir olacak şekilde de yapılabilir.
Tasarladığımız doğrusal hareketli asenkron motorda tepki levhası hareketli kısmı
oluşturmaktadır. Tepkime levhası olarak alüminyum kullanıldı. Bu kısım hareket
edeceğinden dolayı tepkime levhasına bir araba görünümü verildi. Tahtadan yapılan U
şeklinde arabanın içini alüminyum döşendi ve stator ile alüminyum arasında 1 mm hava
aralığı olacak şekilde tekerlekler monte edildi. Böylece hareket levhası tasarımını
gerçekleştirilmiş oldu. Tasarımı yapacağımız tepkime levhasının boyutları şekil 18 de,
tepkime levhası ile stator arasında hava aralığı boyutları şekil 19 da verilmiştir.
9,2 cm
cm
5,3 cm
60 cm
cm
Şekil 18. Tepkime levhası boyutları
21
0,1
cm
5,3 cm
2,8
cm
cm
3,6cm
2,8cm
1,3 cm
cm
1,3 cm
cm
Şekil 19. Tepkime levhası ile stator arasında hava aralığı boyutları
Gerçekleştirilen tasarıma ait fotoğraflar şekil 20 ve şekil 21 de sergilenmiştir.
Şekil 20. Tasarlanan araba
22
Şekil 21. Arabaya monte edilen aliminyumlar
3.3 Kumanda Devresi
Hareketli kısım sistemi terk ettiğinde manyetik devre kendini hava aralığından
tamamladığı için sargılar çok fazla akım çekmekte bu da kısa sürede sargıların ısınmasına
yol açmaktaydı. Ayrıca hareketli kısım sargıları terk ettiğinde boşta kalan sargılar işlevsiz
yere çalışıp enerji kaybına neden olmakta, buda hem verimsiz hem de sağlıksız çalışmaya
neden olmaktaydı. Bu ihtiyaçlardan dolayı sistemin kendi kendini otomatik olarak kapatan
bir kumanda devresi tasarlamak uygun olacaktır.
Kumanda devresi olarak kızılötesi alıcı verici devresi tamda istenen işi yerine
getirebilecektir. Bu kumanda devresi basitçe alıcı ve verici olmak üzere iki kısımdan
oluşur. Devreler karşılıklı birbirine bakacak şekilde konulduğunda verici devre kızılötesi
ışın gönderir, alıcı devre algılar ve alıcı devredeki röle çeker. Eğer iki devre arasına bir
cisim girerse alıcı devresindeki röle bırakır ve bu şekilde röle ye bağlı alarm,lamba,sayıcı
vb. gibi cihazlar çalıştırılıp kumanda edilebilir. Eğer kızılötesi alıcı ve verici devresi
yapılıp bunlar primer çıkışına karşılıklı olarak monte edilirse, hareketli kısım sistemi terk
23
ettiğinde bu iki devre arasına girer, röle bırakır ve rölenin NO kontağı üzerinden bir
kontaktörün ana bobinleri enerjilendirilirse 3 fazlı sargılar ile varyak arasındaki bağlantı
kontaktör üzerinden kontrol edilebilir.
Faz
Röle
Alıcı
Röle
Nötr
Kontaktör
Şekil 22. Kumanda devresinin kontaklarla gösterimi
Sigorta
Kontaktör
R
3 fazlı
sargılar
S
T
Şekil 23. Sargıların 3 fazlı sigorta ve kontaktör üzerinden bağlanışı
24
Alıcı ile verici devresi arasında herhangi bir cisim yokken şekil 22’de alıcının kontağı
kapalı dolayısıyla röle enerjilenir ve NO kontağı kapanır. NO kontağı üzerinden
kontaktörün ana bobinleri enerjilenir, kontaktör çeker şekil 23’deki 3 fazlı sigortanın
çıkışları ile sargıların girişleri birbirine bağlanmış olur. İki devre arasına hareketli kısım
girdiğinde şekil 22’de alıcı NC kontağı açılır, rölenin enerjisi kesilir. Dolayısıyla
kontaktör, rölenin NO kontağı üzerinden enerjisi kesilir. Şekil 23’de 3 fazlı sargıların
kontaktör üzerinden sigorta çıkışı ile bağlantısı kesilmiş olur.
Kızılötesi alıcı ve verici devresinin ISIS programında çizilmesi, ve simülasyon
çalışması şekil 24’te gösterilmiştir.
Şekil 24. Kızıl ötesi alıcı ve verici devresinin simülasyonu
Devrenin açıkça çalışması şöledir; D1 led diyotu R1 direnci üzerinden enerjilenir ve
FT1 fototransistörüne ışın gönderir. Bu durumda fototransistör tetiklenir ve iletime geçer.
Fototransistör üzerinden RL1 rölesinin ana bobini enerjilenir ve normalde açık kontağı
kapanır, normalde kapalı kontağı açılır. D1 ile FT1 arasına hareketli kısım geldiğinde FT1
tetiklenemez dolayısıyla rölenin ana bobini enerjilenmez, röle kontakları konumunu korur.
25
Karşılıklı olarak yerleştirilen alıcı ve verici devreleri şekil 25’te gösterilmiştir.
Şekil 25. Karşılıklı olarak monte edilen alıcı ve verici devresi
3.4 Tasarımın Tamamlanmış Hali
Şekil 26. Sistemin yandan görünüşü
26
Şekil 27. Sistemin önden görünüşü
Şekil 26 tasarımın bitmiş halinin yandan görünüşünü şekil 27 ise önden görünüşünü
göstermektedir.
27
4. DENEYSEL ÇALIŞMALAR
Sistem oluşturulduktan sonra motorun belirli gerilimlerde ne kadar akım ve güç
çekeceğini saptayabilmek için ölçümler yapılmıştır. Ayrıca lineer asenkron motorun
sekonderi üzerine çeşitli değerlerde yük konularak hız testi yapılmıştır.
4.1 Çekilen Akım Ve Güç Ölçümleri
Ölçümleri yapmak için gerekli ampermetre, voltmetre ve watmetre şekil 28’deki gibi
bağlanmıştır.
A
A1
V1
V3
A2
W1
W2
W3
Lineer
Motor
B
V2
C
A3
Şekil 28. Ölçü aletlerinin motora bağlanışı
Yukarda ki devre bağlantısında
W1 = UAB .I B.Cos(UAB .I B) gücünü
(4)
W2= UBC .I B. .Cos(UAB .I B) gücünü
(5)
W3= UAC .I B. .Cos(UAC .I B) gücünü ölçüyor.
(6)
28
Ayrton yöntemine göre üç faza ait aktif toplam güç ifadesi
P3faz = W1 + W2 =
Uh . Ih . Cos
ile bulunur.
(7)
W3 = Uh . Ih . Sin
ifadesine karşılık gelen gücü ölçmektedir. Bu nedenle motorun
harcadığı reaktif gücün karşılığı;
Q=
.W3 eşitliği ile bulunur.
(8)
Ölçülen değerler aşağıda tablolar halinde verilmiştir.
Çizelge 3. R fazına ilişkin ölçülen değerler
Şebeke (%)
Akım (A)
Gerilim (V)
Güç (W)
2%
3
9,23
22,15
4%
4,8
14,88
57,13
6%
6,65
20,88
111,08
8%
8,8
28,47
200,43
10%
10,4
34,5
286,4
12%
13,5
38,02
410,4
14%
15
44,73
536
16%
15,5
52,78
654,4
18%
3 fazlı varyak ile R fazına değişik yüzdelik değerlerde gerilim uygulanarak, bu
gerilimler altında ölçülen akım ve güçler çizelge 3’de verilmiştir.
29
Çizelge 4. S fazına ilişkin ölçülen değerler
Şebeke (%)
Akım (A)
Gerilim (V)
Güç (W)
2%
3,2
9,1
23,296
4%
4,6
14,21
52,3
6%
6,68
21,32
112,57
8%
8,9
28,39
202,137
10%
10,34
34,45
284,97
12%
13,42
38,1
409,042
14%
15,1
44,68
539,74
16%
15,8
52,72
666,38
18%
3 fazlı varyak ile S fazına değişik yüzdelik değerlerde gerilim uygulanarak, bu
gerilimler altında ölçülen akım ve güçler çizelge 4’de verilmiştir.
Çizelge 5. T fazına ilişkin değerler
Şebeke (%)
Akım (A)
Gerilim (V)
Güç (W)
2%
2,95
9,34
22,04
4%
4,75
14,66
55,71
6%
6,8
20,95
11,956
8%
8,85
28,52
201,92
10%
9,95
34,72
276,371
12%
13,48
38,14
411,302
14%
15,12
45,1
545,53
16%
15,47
52,69
652,092
18%
3 fazlı varyak ile T fazına değişik yüzdelik değerlerde gerilim uygulanarak, bu
gerilimler altında ölçülen akım ve güçler çizelge 5’de verilmiştir.
30
Fazlar arası ölçümlerde ufak farklılıklar gözlemlendi. Bu farklılıkların sebebi, sargıların
ne kadar titizlikle kutuplara sarılsa da tam olarak özdeş olamadığını gösterebiliriz.
Şekil 29’da ölçü aletleri ve tasarım gösterilmektedir.
Şekil 29. Lineer motorun bir fazına bağlanan ölçü aletleri
4.2 Lineer Asenkron Motorun Sekonderi Üzerine Yük Konarak Yapılan Hız Testi
Lineer asenkron motorun sekonderi üzerine farklı ağırlıklar konulmuş ve 45 V gerilim,
50 Hz frekansta aşağıdaki tablodaki sonuçlar elde edilmiştir. İtme kuvveti için aşağıdaki
ifadeler kullanılmıştır.
F=
itme kuvveti (N)
(4)
Burada L, hareketli kısmın aldığı mesafeyi t ise bu mesafeyi ne kadar sürede aldığını
temsil etmektedir.
31
P = m.g burada; g = 9,81 yerçekimi ivmesi, m=kütle (Kg)
(5)
=
(6)
Senkron hız
s
= 14,4 m/s dir. Sekonderin hareket aralığı 28 cm dir.
a = F / m ivme ( N/m )
(7)
Çizelge 6. Farklı yüklerdeki hız ölçümleri
Ağırlıklar (kg)
Süre (ms)
Hız (m/s)
Kuvvet (N)
İvme (N/m)
1,85 (yüksüz)
47
5,95
234,5
126,75
3,1
49
5,71
361,51
116,61
4,35
53
5,28
433,6
99,68
5,6
61
4,59
421,39
75,23
6,85
70,5
3,97
385,9
56.26
Çizelge 6’da hareketli kısmın üzerine konulan değişik değerdeki yükler için
süre,hız,kuvvet ve ivme hesaplanmıştır. İlk olarak her yük için hareketli kısmın L
mesafesini ne kadar sürede aldığı ölçülmüş, denklem (6) yardımı ile hız, denklem (4)
yardımı ile kuvvet son olarak denklem (7) kullanılarak da ivme hesaplanmıştır.
Ölçümler sırasında güvenlik üst düzeyde tutulmuştur. Çünkü sistem insan için tehlike
oluşturabilecek gerilimlerde çalışmakta, küçük bir dikkatsizlik sonucu ciddi sorunlara yol
açabilmektedir. Bu yüzde görünürde temas edilebilecek bütün kablolar yalıtılmış gerekli
uyarılar yapılmıştır. Ayrıca motorun fazla akım çekip sargıların yanma ihtimaline karşı 3
fazlı aşırı akım sigortası kullanılarak güvenlik sağlanmıştır.
32
5. SONUÇLAR
Proje başarıyla gerçekleştirilmiş olup amaçlandığı gibi hareketli kısmın lineer bir
manyetik alanda hareketi sağlanmıştır. Motor üstünde çeşitli deneyler ve ölçümler
yapılmıştır. Bunlar içinde önemli olanı makinenin oluşturduğu hız, kuvvet ve ivmedir.
Denklem 3 yardımıyla oluşturulan makinenin senkron hızı;
s
= 14,4 m/s ( p = 144 mm, f = 50 Hz )
olarak bulunmuştu. Lineer Asenkron Makinenin Çalışması için hareketli kısmın hızı bu
hızdan küçük olması gerekmektedir. Statorun üzerine çeşitli değerde ağırlıklar konup,
oluşturulan hız, kuvvet ve ivme değerleri çizelge 6 da, oluşan grafikler de şekil 30, şekil 31
ve şekil 32 de verilmiştir.
7
6
Hız(m/sn)
5
4
Hız
3
2
1
Ağırlık (kg)
0
1,85
3,1
4,35
5,6
6,85
Şekil 30. Ağırlık – hız grafiği
Şekil 30 hareketli kısmın üzerine çeşitli değerde ağırlıklar konulması ile hızının
değişiminin grafiğini göstermektedir. Taşınacak yükteki artış hızı düşürmekle birlikte
33
çalışmayı engelleyecek bir düşüş yaşanmamıştır. Oluşturan küçük prototip bir DHAM için
uygulama olarak yük taşınmasında bu hız değerleri idealdir.
500
450
400
kuvvet (N)
350
300
250
Kuvvet
200
150
100
50
Ağırlık(kg)
0
1,85
3,1
4,35
5,6
Şekil 31. Kuvvet – ağırlık grafiği
Şekil 31 hareketli kısmın üzerine çeşitli değerde ağırlıklar konulması ile oluşturulan
kuvvetin değişiminin grafiğini göstermektedir.
34
140
120
ivme(N/m)
100
80
İvme
60
40
20
Ağırlık(kg)
0
1,85
3,1
4,35
5,6
Şekil 32. İvme – ağırlık grafiği
Şekil 32 hareketli kısmın üzerine çeşitli değerde ağırlıklar konulması ile oluşturulan
ivmenin değişiminin grafiğini göstermektedir.
35
6. YORUMLAR VE DEĞERLENDİRME
Tasarlanan doğrusal hareketli asenkron motor 2 kutuplu olup,kullanılan sargılar 2
tabanlı sargılardır. DHAM pratik tasarım maliyetini azaltmak için mümkün olduğunca
basit tasarlanmıştır. DHAM performans ve verimi arttırmak için her alanda geliştirilebilir.
Deney aşamalarında sistemde oluşan uç etkileri açıkça hissedilmiştir. Hareketli levhaya
lineer kuvvet etkimesi için 3 sargı yani 1 kutbu görmesi gerekmektedir. Buda hareket
alanını kısıtlamaktadır. Ayrıca sargı giriş ve çıkışlarında titreşimlere yol açmaktadır.
Bununla birlikte hava aralığının fazla olması sargıların büyük değerlerde akım çekmesine
ve ısınmasına yol açmaktadır. Bu nedenle hava aralığı mümkün olduğunca küçük tutulmuş,
hareketli kısım sistemi terk ettiğinde sargılardan yüksek değerde akım geçmemesi için
kumanda devresiyle sargıların enerjisi kesilmesi sağlanmıştır
Değişken frekans sürücüleri ve değişken gerilim kıyıcıları ile motor hızı kontrol
edilebilir. Ayrıca bir kontrol paneli veya devresi vasıtasıyla fazların yerleri değiştirilirse,
motorun dönüş yönü değiştirilebilir. Düzgün bir anahtarlama ile makine ileri geri hareket
ettirilebilir.
1890’lardan beri lineer motor biliniyor olmasına rağmen, bu alanda sadece küçük
atılımlar olmuştur. Lineer motor teknolojisi yavaş gelişmektedir. Büyük şirketler bu
konuda yeni yeni atılımlar yapmaya başlamıştır. Bunun gibi küçük projeler lineer motora
olan ilgilin atmasına yardımcı olacaktır. Uygulamada özellikle hızlı trenlerin çalışmasında
Lineer Motordan yararlanılır. Lineer Motorların çok yüksek değerde hızlara çıkabilmeleri
bu tür trenler için vazgeçilmez bir özelliktir. Ayrıca günümüzde NASA uzaya roket
fırlatmak için Lineer Motorların bu özelliğinden faydalanmakta, kısa bir sürede roketin çok
yüksek bir hıza çıkmasını sağlamaktadır. Bunların dışında uzun bir yapıya sahip bir
fabrikada malzemenin bir uçtan bir uca taşınmasında kayış-kasnaklı sistemlere nazaran bu
sistemler tercih edilebilir, gerekli yatırımlar ile bu motorların gelişimi sağlanırsa daha
yüksek verim ile taşıma işlemi gerçekleştirilebilir.
36
KAYNAKLAR
[1].
Akpınar, A.S., Doğrusal Hareketli Elektrik Makineleri Yüksek Lisans Ders Notları,
KTÜ, 2004.
[2].
Gieras, J.F., Linear Induction Drives, Clarendon Pres, Oxford, 1994.
[3].
Nasar, S.A. and Boldea, I., Linear Motors: Theory, Design and Practical
Applications,Prentice-Hall, Inc., New Jersey, 1987.
[4].
Nasar, S.A. and Boldea,I., Linear Motion Electric Machines, John Wiley&Sons,
1976.
[5].
Özkop, E., Dogrusal Hareketli Asenkron Motorun Bulanık Mantıkla Kontrolü,
Yüksek Lisans Tezi, K.T.Ü., Fen Bilimleri Enstitüsü, Trabzon, 2006.
37
EKLER
EK 1 Malzeme Çizelgesi
Malzeme
Miktar
Birim Fiyat(TL)
Toplam(TL)
E tipi Trafo sacı
18 kg
10
180
0,8 mm sargı teli
0,5 kg
60
30
3 fazlı sigorta
1 Adet
30
30
Kontaktör
1 Adet
45
45
Baskı Devre
Malzemeleri
1 Adet
20
20
3x2,5 mm Güç Kablosu
1 Adet
10
10
315
38
EK 2 Standartlar Ve Kısıtlamalar Formu
1. Projenizin tasarım boyutu nedir? Açıklayınız.
Deneysel veya uygulama amaçlı küçük bir model halinde oluşturulmuştur. Maddi
kısıtlar tasarım boyutunu kısıtlamaktadır. Endüstriyel uygulamalarda daha büyük bir
modeli oluşturulursa kullanım açısından daha iyi olacaktır.
2. Projenizde bir mühendislik problemini kendiniz formüle edip, çözdünüz mü?
Eşdeğer devre Üzerinden çeşitli formüller üretilmeye çalışılmış olup, gerekli çözümler
yapılmıştır. Yapılan formülüzasyon işlemleri tez de belirlitmiştir.
3. Önceki derslerde edindiğiniz hangi bilgi ve becerileri kullandınız?
Enerji Dönüşümü, Elektrik Makineleri( özellikle Asenkron Makine) dersi bilgilerinden
faydalanarak, edilinen beceriler kullanmaya çalışıldı. Lineer Motorlar lisans üstü
programında anlatılan bir derstir. Ama çalışma bakımından asenkron makineye
benzediği için bu derste anlatılan bilgiler yararlı olmuştur.
4. Kullandığınız veya dikkate aldığınız mühendislik standartları nelerdir?
Güvenirlik, Hassasiyet, Zamanında Teslim, optimum maliyet, yüksek performans
5. Kullandığınız veya dikkate aldığınız gerçekçi kısıtlar nelerdir?
a) Ekonomi
Demir nüve ve sargı maliyetleri öğrenci bütçesini aşan maddi değeri yüksek
malzemelerdir. Tasarımda mümkün olduğu kadar optimum maliyet sağlanmaya
çalışılmıştır.
b) Çevre sorunları:
Projemizde kullanacağımız manyetik alan çok aşırı bir büyüklükte olmamakla beraber
manyetik bir zararlılık söz konusu olabilir. Bunun haricinde proje herhangi bir zarar teşkil
etmemektedir
c) Sürdürülebilirlik:
Yapmak istediğimiz çalışma, sürdürülebilirliğini devam ettirmektedir. Örneklerini
görmekteyiz; proje gerçek hayatta MAGLEV (MANYETİK LEVİTASYON) treni adı
verilen trenlerde kullanılmaktadır. Ayrıca uzun bir yapıya sahip bir fabrikada malzemenin
bir uçtan bir uca taşınmasında, gerekli yatırımların yapılması halinde bu motorlar
kullanılabilir.
39
d) Üretilebilirlik:
Endüstride kullanılabilir ve üretilebilir hale getirmek için ek ilave sistemler eklenebilir.
Proje bu haliyle deneme amaçlı optimum maliyette tasarlanmış küçük bir uygulamadır.
Eğer bu gibi projelerle Lineer Motorlara yatırım teşvik edilirse, ileride malzeme
taşınmasında kayış – kasnaklı sistemlerin yerini alabilir.
e) Etik:
Lineer motor ile levha hareketi projesi daha önce yapılmış örneği olan bir projedir. Ancak
biz bu projeyi gerçekleştirirken daha önce ki projeleri kendimize örnek alarak, onlardan
farklı ve kendi özgünlüğünü yaratan bir proje gerçekleştirme çalıştık. Özellikle daha önce
yapılan primeri hareketli Lineer Motor yerine tersi olan sekonderi hareketli bir motor
tasarlamayı uygun gördük.
f) Sağlık:
Büyük ölçüde Sağlık tehditleri olmamaktadır.
g) Güvenlik:
Görünürde temas edilebilecek bütün kablolar yalıtılmış gerekli uyarılar yapılmıştır. Ayrıca
motorun fazla akım çekip sargıların yanma ihtimaline karşı 3 fazlı aşırı akım sigortası
kullanılarak güvenlik sağlanmıştır.
h) Sosyal ve politik sorunlar:
Ders yoğunluğu ve diğer yapılan projeler birer sorun teşkil ederek,bitirme projesine ayrılan
zamanı kısıtlamıştır.
LİNEER MOTOR İLE LEVHA HAREKETİ
Projenin Adı
Projedeki
Adları
Öğrencilerin Recep HURMADALOĞLU, Emin Olcay DOKUZ
Tarih ve İmzalar
40
ÖZGEÇMİŞ
1989 yılında, Trabzon’un Arsin İlçesi’nde doğdu. İlkokulu Trabzon ‘un çeşitli
ilçelerinde tamamladıktan sonra 2006 yılında Trabzon Fatih Lisesi’nden mezun oldu. 2008
yılında başladığı Karadeniz Teknik Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi ElektrikElektronik Mühendisliği Bölümü’nden halen eğitimine devam etmektedir. Yabancı dil
olarak İngilizce bilmektedir.
Emin Olcay DOKUZ
ÖZGEÇMİŞ
1990 yılında, Düzce’nin Akçakoca ilçesinde doğdum. İlkokulumu Akçakoca Hamiyet
Sevil ilköğretim okulunda tamamladıktan sonra 2008 yılında Akçakoca Anadolu
Lisesinden mezun oldum. Aynı yıl başladığım Karadeniz Teknik Üniversitesi
Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Elektrik-Elektronik Mühendisliği bölümünde eğitimime
devam etmekteyim.
Recep HURMADALOĞLU
41
Download