HİPERLİPİDEMİ Sunum içeriği ➢ Tanımlamalar ⚫ Lipoproteinler, ⚫ Hiperlipidemiler ➢ Klinik değerlendirme ➢ Risk faktörü olarak lipitler ➢ Hiperlipidemide tedavi Lipid=Yağ • Hormon ve hormon öncülleri • Sindirimde yardımcı, • Yağda eriyen vitaminlere yardımcı olur • Enerji depolanması ve metabolik yakıt • Biyolojik zarların yapısal ve fonksiyonel bileşenleri, • Yalıtım oluşturarak sinir iletisinde veya ısı kaybını önlemede rol alırlar. Kolesterol metabolizması: Kolesterol kaynağı: Besinler (hayvansal) %25 Dokularda sentez (k.ciğer, barsak, diğer dokular) %75 Lipoproteinler • Lipid ve proteinlerin oluşturduğu suda çözünür komplekslerdir. – Lipid fraksiyonu: • Serbest kolesterol, • TG • Kolesterol esterleri • Fosfolipidler – Protein fraksiyonu: • Apolipoproteinler (A, B, C, ...) Lipitler • Triaçilgliseroller %95 • Fosfolipidler • Sfingolipidler • Steroidler • Glikolipidler • Yağ asitleri %5 Başlıca apolipoproteinler Bulunduğu lipoprotein Proteinler NEDEN ÖNEMLİ? ➢ Lipoproteinlerin yapısal sağlamlığını devam ettirirler. ➢ Lipoproteinler de görev alan belli enzimlerin düzenlenmesinde rol alırlar. ➢ Reseptörlerin tanınmasında görev alırlar Aterojenik lipoproteinler Şilomikron kalıntıları VLDL artıkları LDL Lp (a) Serbest kolesterol fosfolipid Apo B Apolipoprotein Anti-aterojen lipoproteinler HDL Apo A1 TG kolesterol ester HDL LDL IDL VLDL Şilomikron Remnantları Apo-A1 Apo-B Apo-B Apo-B Apo-B48 Non HDL Kolesterol SİNDİRiM VE EMİLİMLERİ • Midede aside dayanıklı gastrik lipaz İnce bağırsaklarda Pankreatik lipaz tarafından, • Serbest y.a, serbest kolesterol ve 2-monoaçilgliserole parçalanırlar. • Safra tuzları ile karışık miçeller oluşturarak emilirler. • Barsak mukozası içerisinde şilomikronlara dönüşürler, • Lipoproteinler ile kanda taşınırlar. 13 Ekzojen lipoprotein yolu 300 mg/gün Sentezlenen kolesterol (1000 mg/gün) Vücutta Kolesterol Kaynakları Fekal steroller 15 (1300 mg/gün) Endojen lipoprotein yolu Ters kolesterol transportu Plazma Lipoproteinleri VLDL ; Çok Düşük Dansiteli Lipoproteinler LDL; Düşük Dansiteli Lipoproteinler ŞİLOMİKRON HDL; Yüksek Dansiteli Lipoproteinler VLDL LDL HDL Diyetle alınan trigliseridler, kolesteril esterleri Trigliseridler, apolipoprotein B, C Kolesteril esterleri, apolipoprotein B Kolesteril esterleri, apolipoprotein A Lipoproteinlerinin içerikleri ŞİLOMİKRONLAR ➢ Eksojen (diyet) kaynaklı lipidlerin taşınmasını sağlarlar. ➢Apolipoproteini Apo B48 dir. VLDL (Çok Düşük Dansiteli Lipoprotein) ➢ Endojen trigliserid bakımından oldukça zengindir. ➢ Başlıca apolipoproteini Apo B100 dür. ➢ KC den sentezlenen trigliseriti ekstrahepatik dokulara taşır. Endojen Lipid Transportu LDL (Düşük Dansiteli Lipoproteinler) ➢ LDL; VLDL artığı olarak damar içinde sentezlenir. ➢ Plazmada total kolesterolun %70’i LDL’de bulunmaktadır. ➢ Başlıca apolipoproteini Apo B100 ve apo E dir. ➢ Kolesterolce en zengin lipoprotein partikülüdür. LDL ➢ Ekstrahepatik dokularda ve karaciğerde reseptörleri bulunur. ➢ Yapısında bulunan Apo B-100 vasıtasıyla bu reseptörlere bağlanarak katabolize edilir. ➢ Ayrıca; LDL makrofajlar tarafından alınarak da katabolize edilir. ➢ Plazmada LDL’nin arttığı durumlarda makrofajlar fazla miktarda kolesterol alarak “köpük hücreleri” oluşur. ➢ Köpük hücre oluşumu “ateroskleroz”a neden olduğundan; LDL’nin artması organizma için zararlıdır. HDL (Yüksek Dansiteli Lipoproteinler) ➢ En küçük lipoproteindir. ➢ En az 5 farklı HDL partikül tipi bulunmaktadır. ➢ HDL kitlesinin %50’si proteindir. ➢ Başlıca fonksiyonu dokulardan karaciğere kolesterol taşımaktır → “ters (reverse) kolesterol transportu” Hiperlipidemiler veya Dislipidemi Tanım; Kanda; Total kolesterol, Trigliserid, yüksekliği, HDL , düşüklüğü . Sınıflaması ➢ Birincil (genetik) • Apolipoprotein • Reseptör • Enzim • Kofaktör ➢ İkincil Diabetes Mellitus, ⚫ Hipotiroidizm, ⚫ İlaçlar… ⚫ ➢ İkisi birlikte Düzeyinde kusur Primer hiperlipidemileer Tip I Bozukluk Lipit değişikliği Şilomikron Trigliserit Tip IIa LDL Kolesterol Tip IIb LDL - VLDL Kolesterol Tip III VLDL ve şilomikron kalıntısı Kolesterol ve trigliserit Tip IV VLDL Trigliserit Tip V Şilo - VLDL Trigliserit kolesterol Lipid hastalıklarında Fredricson sınıflaması Risk faktörü olarak lipitler Ateroskleroz risk faktörleri Değiştirilebilir Değiştirilemez Kolesterol Sigara Cinsiyet Hipertansiyon Yaş Obezite Genetik Diyabet Sedanter Yaşam Serum kolesterol seviyesi ve KAH Framingham Kalp Çalışması 1000 kişide KKH insidansı 125 100 75 50 25 <204 205-234 235-264 265-294 Serum kolesterol düzeyi (mg/dl) >295 Castelli, Am J Med 1984, 76: 4-12 Koroner arter hastalığı için relatif risk LDL-K de her 30 mg/dl değişiklik KAH riskini %30 değiştirir LDL (kötü) kolesterol; damar duvarında "plak" denilen yapıları oluştururken, HDL (iyi) kolesterol; ise bunları damar duvarından uzaklaştırmaya çalışır. Nasıl kalp krizi geçiririz? Libby P, New Perspectives in Lipid Education, Lipid Lowering and the Atherosclerotic Plaque: New Insights Koroner aterotromboz-miyokard infarktüsü Rüptür Adezyon Aktivasyon Agregasyon 5-10 dakika Tromboz Kalp krizi Klinik değerlendirme; ➢ Anamnez-öykü-aile sorgusu ➢ Tam sistematik fizik muayene Hipertriglisemide ksantomlar Dizde ksantomlar ➢ Arkus senilis Laboratuvar ve tedavi hedefleri Lipid Düzeylerine Kimlerde Bakalım? – Erkek; ≥ 40 yaş – Kadın; ≥ 50 yaş veya postmenapoz – Risk faktörü varsa; • KVH veya dislipidemi aile öyküsü, • HT • DM • KBY • Obezite • Sistemik inflamatuar hastalıklar; SLE, RA – Tüm ikincil koruma hastaları Birincil değerlendirme Açlık lipoprotein paneli (8-12 saat) Total kolesterol, Trigliserid HDL- kolesterol Kan örnekleri, TG değerlendirmesi için 12 saatlik açlıktan sonra alınmalıdır. LDL Kolesterol: •LDL-K, • TG düzeyleri yüksek (≥4.5 mmol/L veya ≈ 400 mg/dL) değilse Friedewald formulu kullanılarak hesaplanır. = Total kolesterol-HDL Kolesterol-TG/5 HDL İle İlgili Ne Öğrendik ? • Her HDL koruyucu değil • Sadece HDL düzeyi yükseltmek yetersiz, işlevi de arttırmak gerekli • Ateroskleroz regresyonu sağlamak istiyorsak HDL’yi arttırmak şart • Diyet, egzersiz ve statinle yükselen HDL işlevi iyi HDL alt türleri: LpAI/AII , HDL3 ve HDL2 Trigliserit • Risk faktörü ama LDL kadar değil. • Açlık TG<150mg/dl olmalı. • Tokluk TG de risk faktörü Nonfasting TG Tedavi Tedavi öncesi hastanın risk durumunun tespiti Dislipidemilerin Tedavisine İlişkin 2016 ESC/EAS Kılavuzu SCORE Türkiye Risk Belirleme Sistemi Avrupa ülkeleri için önerilen yüksek risk tablosu https://www.heartscore.org/ SCORE =Systematic COronary Risk Evaluation – Sistematik Koroner Risk Değerlendirmesi ▪ Çok yüksek risk ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Yüksek risk ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Belirgin şekilde yükselmiş tekli risk faktörleri, özellikle kolesterol >310 mg/dL (8 mmol/L) (örn. ailevi hiperkolesterolemi) veya KB ≥180/110 mmHg. Diğer DM’lilerin çoğu (tip 1 diyabetli bazı gençler düşük veya orta riskli olarak değerlendirilebilir). Orta dereceli KBH (GFH 30-59 mL/dk/1.73 m2). SCORE ölçeğine göre hesaplanmış 10 yıllık ölümcül KVH riski ≥%5 ve <%10. Orta ▪ ▪ Kardiyovasküler hastalık (KVH) öyküsü. Proteinüri gibi organ hasarı veya sigara kullanımı, hipertansiyon ya da dislipidemi gibi majör risk faktörü bulunan DM Şiddetli kronik böbrek hastalığı (KBH) [glomerüler filtrasyon hızı (GFH) <30 mL/dk/1.73 m2). SCORE ölçeğine göre hesaplanmış 10 yıllık ölümcül KVH riski ≥%10. SCORE ölçeğine göre 10 yıllık ölümcül KVH riski ≥ %1 ve <%5. Düşük ▪ SCORE ölçeğine göre 10 yıllık ölümcül KVH riski <%1. Dislipidemilerin Tedavisine İlişkin 2016 ESC/EAS Kılavuzu Tedavi hedefleri: ➢ Birincil tedavi hedefi olarak LDL-K önerilir. ⚫ Çok yüksek risk: • ⚫ Yüksek risk: • ⚫ LDL-K <70 mg/dL (1.8 mmol/L) veya başlangıç değerine göre en az %50 azalma. Orta risk: • ⚫ LDL-K <55 mg/dL (1.4 mmol/L) veya başlangıç değerine göre en az %50 azalma LDL-K <100 mg/dL (2.6 mmol/L). Düşük ila orta risk: • LDL-K <116 mg/dL (3.0 mmol/L). ➢ HDL-K, tedavi hedefi olması önerilmemektedir. ⚫ HDL-K: hedef yoktur ancak erkeklerde >40 mg/dL (1.0 mmol/L) ve kadınlarda >48 mg/dL (1.2 mmol/L) daha düşük risk anlamına gelir ➢ TG: ⚫ hedef yoktur ancak <150 mg/dL (1.7 mmol/L) düşük risk anlamına gelirken daha yüksek düzeylerde diğer risk faktörlerini değerlendirme ihtiyacı doğar Dislipidemilerin Tedavisine İlişkin 2019 ESC/EAS Kılavuzu HDL düş., LDL-K ve TG yük. Yaşam tarzı değişikliği En az 3 ay İlaç tedavisi Expert Panel on Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Cholesterol in Adults. JAMA 2001;285:2486 2497. Vizit 2 Vizit I LDL cevabına bak YTD başla LDL hedefine ulaşılamazsa YTD’ni yoğunlaştır 6 hf • Doymuş yağ ve kolesterol alımını azalt • Orta derecede fizik aktive başlat • Diyetisyene göndermeyi düşün Vizit 3 6 hf LDL cevabına bak LDL hedefine ulaşılamazsa ilaç tedavisi başlamayı düşün • Doymuş yağ ve kolesterol alımını azaltmayı vurgula • Metabolik sendrom tedavisi • Bitkisel sterol stanol eklemeyi düşün • Kili kontrolü ve fizik aktiviteyi yoğunlaştır • Fiber alımını artır • Diyetisyene göndermeyi düşün • Diyetisyene göndermeyi düşün Tüm YTD’de LDL-K’de %25 azalma olur 4-6 ay YTD uyumu takip et Tedavi Edici Yaşam Tarzı Değişiklikleri (YTD) Hiperlipidemi Tedavisi İlaç Tedavisi Basamak Basamak 1 2 LDL-K hedef seviyesi Non-HDL-K hedef seviyesi LDL-K seviyesini daha da düşürmek veya Fibrat,Niasin veya balık yağı ilave etmek Medikal tedavi ; 1. HMG-Co A Redüktaz inhibitörleri; • Statinler 2. Safra asidi bağlayıcı reçineler • Kolestiramin, • Kolstipol 3. Nikotinik asit • Niacin 4. Fibrik asit türevleri • Gemfibrozil, • Klofibrat, • Fenofibrat 5. Kolesterol emilim inhibitörleri • Ezetimib 6. Proprotein convertase subtilisin/kexin type 9 (PCSK9) İnhibitörleri • Alirocumab • Avolocumab 7. Balık yağları (n-3 fatty acids, omega-3) • Eicosopentaneoik asit (EPA), Docosaheksaenoik asit (DAH) 8. Diğer • Bempedeoik aist, Lomitapide Mipomersen Statinlerin Etki Mekanizması Asetoasetil CoA + asetil CoA + H20 3-hidroksi-3-metil glutaril CoA HMG-CoA redüktaz HMG-CoA redüktaz, Mevalonat kolesterol biyosentezinde Geranil pirofosfat hız sınırlayıcı enzimdir. Statinler bu enzimi inhibe ederek, kolesterol biyosentezini baskılar. Farnesil pirofosfat Skualen Lanosterol Kolesterol Statinler Birinci kuşak (fermentasyon) • Lovastatin • Pravastatin • Simvastatin 1. Doğal statinler: • Mevastatin, lovastatin, pravastatin. 2. Sentetik statinler: • Serivastatin, fluvastatin, atorvastatin, rosuvastatin İkinci kuşak (rasemik) • Fluvastatin Üçüncü kuşak (saf enantiomerler) • Atorvastatin Hidrofilik statinler: • Pravastatin, rosuvastatin. Lipofilik statinler: • Lovastatin, simvastatin, pravastatin, atorvastatin ETKİ • YAN Cerivastatin • Hepatotoksisite, • İlaç etkileşimleridir (Makrolid grubu) • • Rosuvastatin Rabdomiyoliz KONTRENDİKASYONLARI • Hamilelik, • Karaciğer fonksiyon bozukluğu Statinler Atorvastati n Rosuvastati n Lipitor (Pfizer) Ator(Sanovel) Saphire(Sanovel) Alvastin (Ali Raif) Lipidra (Nobel) Tarden (A.İ.) ColastinL(EastPharma) Ateroz(Bilim) Cholvast(BioFarma) Avitorel(BioFarma) Ezator(Mentis) Divator(Drogsan) Kolestor(Sanofi) As-Atoks(Apoteks) Cardyn(Genova) Lipsum(Generica) Lipitaksin(Teva) Livercol (İlko) Reakt(Sanovel) Crestor(A.Z) Ultrox(Nobel) Stata(Nobel) Stage(A.İ.) Colnar(Arven) Rosuvas(Bilim) Crelix(BioFarma) Rosucor (Salutis) Rosufix(Mentis) Kolros(Sanofi) Rosugen(Generica) Colefix(Nuvomed) Pravastatin Fluvastatin Simvastatin Pitavastatin Pravachol(Deva) Lescol(Novartis) Zocor(MSD) Alipza(Recordati) LİPİTLERİN TAKİBİ • Lipit düşürücü tedaviye başlamadan önce (akut koroner sendrom ve çok yüksek riskli hastalar hariç) 112 hafta ara ile en az 2 ölçüm yapılmasını, • İlaç tedavisine başladıktan ve ilaç tedavisinde düzenlemeler yapıldıktan 8 (±4) hafta sonra tekrar lipit düzeylerine bakılmasını, • Hedef düzeye ulaştıktan sonra ise yılda bir lipit düzeylerinin ölçülmesi önerilmiştir. Statinlerin kas üzerine etkileri Etki Tanım Miyalji CK yükselmesi olmadan kas ağrıları veya güçsüzlüğü hissedilmesi Miyopati CK yükselmesi (CK>10 x ULN) ile birlikte kasla ilgili semptomların olması Rabdomiyoliz CK yükselmesi (CK>10 x ULN) ile birlikte kasla ilgili semptomların ve kreatinin artışının olması (kahverengi idrar ve idrarda miyoglobin) Pasternak RC et al. Circulation. 2002;106:1024-1028 Evans M, Rees A. Drug Saf. 2002;25:649-663 Statinlerin KC Üzerine Etkileri: • Statin başlamadan önce KC enzimleri bakılmalı. – Dekompanse siroz ve akut KC yetmezliğinde kullanılmamalı. • Başladıktan 12 hafta sonra, her doz artışında ve yılda iki kez tekrarlanmalı. • Bilirübin yükselmeden >3 kat artan KC enzimleri histolojik ve klinik KC hasarı ile ilişkili bulunmamış. • Esas KC toksisite tayininde KC enzimleri, biliribünler, PTZ birlikte istenmeli. • Asemptomatik >3 kat KC enzim yüksekliğinde, test tekrarlanmalı, hala yüksekse diğer nedenler ekarte edilmeli. • Hastanın durumuna göre statinin aynı şekilde devamı, dozunun azaltılması, başka statine değiştirilmesi veya kesilmesi düşünülebilir. Kombinasyon tedavisi ne zaman? • Statinlerle LDL-K hedefine ulaşamama (Maksimal tolere edilebilen doza rağmen) • Non-HDL-K hedefi (yüksek TG düzeyi varlığında) – Artmış TG=Artmış rezidual risk – LDL-K hedefi sonrası non-HDL-K hedefi • Tedavisi zor durumlar - Ailesel hiperlipidemiler – Tip II ailesel hiperkolesterolemi LDL-K > üst %95’lik düzey – Ailesel kombine hiperlipidemi Total kolesterol, LDL ve/veya yüksek TG Kolesterol absorbsiyonunu azaltanlar --Ezetimib ➢ Kolesterolün ince barsak epitel hücresinden geçişini inhibe eder. Tek başına LDL düzeyini % 15-20 azaltır. ➢ Primer hiperkolesterolemi ve homozigot ailesel hiperkolesteroleminin tedavisinde; tek başına veya statinlerle kombine edilerek kullanılır. ➢ Statinlerle sinerjistik etki (LDL↓) gösterir, fakat rabdomyoliz yapma riskini artırır. ➢ KC bozukluğu olanda ve emziren kadınlarda kullanılmamalıdır. Fibratlarla birlikte kullanılmamalıdır. Ezetimib enterohepatic dolaşım kolesterol safra asitleri KC İnce bağırsak Fibratlar fibrik asit Yağ asitleri TG KC VLDL LPL aktivitesini arttırmakta LDL oksidasyonunu azaltmaktadır.VLDL ve TG düşürürler. Fibratlar ➢ lFenofibrat düşük veya orta yoğunluklu statinlerle kombine edilirken TG>500 mg/dl ise ve faydası zararından fazla olacaksa verilebilir. ➢ Fenofibrat başlamadan önce renal durum değerlendirilmeli ve tedavinin 3. ayında ve her 6 ayda bir kontrol edilmelidir. ➢ Gemfibrozil statinlerle kombine edilmesi durumunda ü artmış rabdomiyoliz riski açısından yakın takip edilmeli. Niasin ➢ Niasin tedavisi başlamadan önce bazal hepatik enzimler, açlık glukozu veya HgA1c ve ürik asit seviyeleri bakılmalı ve doz arttırımı esnasında ve 6 ayda bir tekrarlanmalıdır. ➢ Hepatik enzimler 2-3 kat ve daha fazla artmışsa, ➢ Persistan ciddi kutanöz semptomlar,persistan hiperglisemi, akut gut veya açıklanamayan abdominal ağrı veya GIS semptomları oluştuysa kullanılmamalıdır ➢ Flushing’i azaltmak için ilaç yemeklerle alınabilir nikotinik asid yağ asitleri KC TG VLDL LDL ve VLDL’yi düşürür, HDL’yi arttırır. Safra asiti sekestranları ➢ Bu ilaçlar TG>300 olanlarda veya tip 3 hiperlipoproteinemisi bulunanlarda kullanılmamalıdır, ➢ Çünkü ciddi TG yükselmeleri oluşabilir (açlık lipid düzeyi bazalde görülmeli tedavinin 3. ayında kontrol edilmeli ve devamında her 6-12 ayda bir bakılmalıdır). enterohepatic dolaşım safra acids kolesterol Safra asit reçinesi KC İnce bağırsak LDL’yi düşürür, VLDL’yi artırır, HDL’yi etkilemez. PCSK9 inhibitörlerini kimlere verelim? • Çok yüksek riskli olgularda tolere edilebilen maksimum STATİN ve EZETİMİB tedavilerine rağmen LDL-K hedefinin sağlanamadığında – Birincil korumada 2b, – Sekonder korumada I • Çok yüksek risk + FH hastalarında maksimum STATİN ve EZETİMİB tedavilerine rağmen LDL-K hedefinin sağlanamadığında – Brincil ve ikincil korumada I endikasyonla verilebilir • Statin intoleransı olan hastalarda ezetimib’e ek olarak 2019 ESC/EAS Guidelines for themanagement of dyslipidaemias: European Heart Journal (2019) 00, 178 2019 ESC/EAS Guidelines for themanagement of dyslipidaemias: European Heart Journal (2019) 00, 178 2019 ESC/EAS Guidelines for themanagement of dyslipidaemias: European Heart Journal (2019) 00, 178 İlaç tercih ve kombinasyonları Oct 04-07 2020 EAS 88 th Congress İlaç alımını hatırlatıcı görseller Hiperlipidemi de diğer tedavi seçenekleri • Lipit aferezi • LDL-C 6 aylık maksimal ilaç ve diyet tedavisine rağmen ; • • • – • • >500 mg/dl (13mml/L) homozigot FH hastalar, >300 mg/dl (7.8mml/L) ve KAH olmayan heterozigot FH hastalar , >200 mg/dl (5.2mml/L) ve KAH olan heterozigot FH hastalar Veya LDL-C düzeyinin %40’dan fazla düşürülememesi KAH’lığı olup Lp(a)>60mg/dl ve LDL-C düzeyi 4mmol/L olanlar • TG>2000 mg/dl • KC nakli • LDL reseptör kusuru olanlarda Şilomikronlar için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? a. Yoğunluğu en düşük lipoproteinlerdir b. Karaciğer hücrelerinde yapılır c. Trigliseridleri yüksektir d. Proteini düşüktür e. Açlıkta yapımı durur Karaciğerde sentezlenip HDL ile birleşerek kanda lipoprotein metabolizmasını düzenleyen aşağıdakilerden hangisidir? a. Hormona duyarlı lipaz b. Lipoprotein lipaz c. Açil KoA transferaz d. LCAT e. Hepatik lipaz 92 ŞL ve VLDL’nin taşıdıkları trigliseridlerin hidrolizinden sorumlu enzim hangisidir? a. LCAT b. Lipoprotein lipaz c. Hormon duyarlı lipaz d. Pankreatik lipaz e. Fosfolipaz