Uploaded by abdurrahmanyasar

Maksud Ders Notu

‫كتاب املقصود‬
‫)‪(Ders Notu‬‬
‫ظفر أسن‬
‫آداپازاري‬
‫‪٢٠١٧‬‬
ِ‫ِالرحیم‬
‫ِالر ه‬
َّ ‫ْحن‬
َّ ‫ِاّلل‬
ٰ‫بِسِم ه‬
ِ‫ِالزاجر‬
َّ ‫ُِمَ َّم ٍد‬
َّ ‫ِالص َوابِ َو‬
َّ ‫یل‬
ُ ‫ِعلَیِ َر ُسوله‬
َّ ‫الصالةُ َِو‬
َ ‫الم‬
َ ‫ِّللِال َوَّهابِلل ُمؤمن‬
ٰ‫اَْلَم ُد ه‬
ُ ‫الس‬
َ ‫نی‬
َ ‫ِسب‬
ِ‫ِخْیِاْلل َِو َخْیِاْلَص َحاب‬
ٰ َ‫َعنِاْلذ ََنبِاْل‬
َ ‫اثِ َعلَیِطَلَبِالث ََّواب َِو‬
َ ‫صحبه‬
َ ‫ِعلَیِآله َِو‬
Fiiller Aslî (Mücerred) ve Ziyâdeli (Mezîd) olmak üzüere iki kısımdır.
1. Aslî: Aslî fiillerde, Sülâsî ve Rubâî olarak ikiye ayrılır.
A. Sülâsî Mücerred: Mâzisi üç harften meydana gelen fiiller olup 6 bâbtır.
Bâb
Yapılışı
Vezni
ِ‫فَ َع َلِ–ِیَفِ ِعُ ُل‬
‫فَ َع َلِ–ِیَفِع ُِل‬
‫فَ َع َلِ–ِیَفِ َع ُِل‬
1
2
3
ِ‫فَعِ َلِ–ِیَفِ َع ُل‬
‫فَ ِعُ َلِ–ِیَفِعُ ُِل‬
‫فَعِ َلِ–ِیَفِع ُِل‬
4
5
6
Mevzûnu
Aynel fiil mazîde fethalı, muzarîde dammelidir.
Aynel fiil mazîde fethalı, muzarîde kesralıdır.
Aynel fiil mâzide ve muzarîde fethalıdır.
Aynel fiil mazîde kesralı, muzarîde fethalıdır.
Aynel fiil mâzide ve muzarîde dammelidir.
Aynel fiil mâzide ve muzarîde kesralıdır.
ِ‫ص ُر‬
ُ ‫صَِرِ–ِیَِن‬
َ َ‫ن‬
ُِ ‫بِ–ِِیَضر‬
‫ب‬
َِ ‫ضَر‬
َ
‫فَتَ َِحِ–ِیَِفتَ ُِح‬
ِ‫َعل َِمِ–ِیَِعلَ ُم‬
‫َح ُس َنِ–ِ ََی ُس ُِن‬
ُِ ‫بِ–ِ ََیس‬
‫ب‬
َ ‫َحس‬
NOT: Üçüncü bâbtan olan fiillerin aynel veya lâmel fiili boğaz harflerinden biri olmak
zorundadır. Bunun tek istisnası
Boğaz harfleri şunlardır :
‫ِ َِیبَی‬-ِ‫أَبَی‬
‫حِخِعِغِهِأ‬
fiilidir. Buna kural dışı anlamında şaz )ِ‫شاذ‬
َ ( denir.
B. Rubâî Mücerred: Mâzisi dört harften meydana gelen fiiller olup 1 bâbtır.
ً‫فَعلَلَةً َِوِفعالَ ِْل‬
‫اجا‬
ً ‫َدحَر َجةً َِوِدحَر‬
Vezinleri
َ‫فَ ْعلَ َل‬
ِ‫یُ َفعل ُل‬
ُِ ‫یُ َدحر‬
‫ج‬
ِ‫فَعلَ َل‬
َِ ‫َدحَر‬
‫ج‬
Vezni
Mevzûnu
ye benzeyen 6 bâb vardır ki, bunlar aslen sülâsî mezîddirler.
Fakat vezinleri rubâî mücerrede benzediklerinden dolayı bunlara rubâîye mülhak bâblar denir.
6
5
4
3
2
1
ِ‫فَعلَ َل‬
َِ َ‫َجلِب‬
‫ب‬
‫فَعلَی‬
‫َسل َِقی‬
ِ‫فَعیَ َل‬
‫َعثِِیَ َِر‬
ِ‫فَی َع َل‬
‫بَِیِطََِر‬
ِ‫فَع َوَل‬
‫َجهَِِوَِر‬
ِ‫فَو َع َل‬
‫َِح ِوقَ َِل‬
Mazî
Vezni
Mevzûnu
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
1
2. Ziyadeli: Ziyadeli fiiller de, Sülâsî ve Rubâî olarak ikiye ayrılır.
A. Sülâsî Mezîd: Sülâsî mücerred üzerine ziyade alanlardır. 3 nev’i olup 14 bâbtır.
1. Rubâîler: Sülâsî mücerrede bir harf ziyade alarak 4 harfli olanlardır. 3 bâbtır.
ً‫إف َعا ِْل‬
‫إكَر ًاما‬
ً‫تَفعیالً َِوِتَفعلَِة‬
‫تَفری ًحا‬
ً‫اعلَةً َِوِف َعاْلً َِوِف َیعا ِْل‬
َ ‫ُم َف‬
ً‫ُم َقاتَلَةً َِوِقتَاْلً َِوِقیتَا ِْل‬
ِ‫یُفع ُل‬
‫یُكرُِم‬
‫یُ َف ٰع ُِل‬
ُِ ‫یُ َفٰر‬
‫ح‬
‫یُ َفاع ُِل‬
ِ‫یُ َقات ُل‬
ِ‫أَف َع َل‬
‫ِأَكَرَِم‬
‫فَعَّ َِل‬
ِ‫فََِِّر َح‬
‫اع َِل‬
َ َ‫ف‬
‫ِقَاتَ َِل‬
Vezni
1
Mevzûnu
Vezni
2
Mevzûnu
Vezni
3
Mevzûnu
2. Humâsîler: Sülâsî mücerrede iki harf ziyade alarak 5 harfli olanlardır. 5 bâbtır.
ً‫انف َعا ِْل‬
ً‫انك َسارِا‬
ً‫افت َِعا ِْل‬
‫اعا‬
ً ‫اجت َم‬
ً‫افعالَ ِْل‬
‫اْحَر ًارا‬
ِ ‫تَ َفع‬
ً‫ال‬
‫تَ َكسًرا‬
ِ ُ‫تَ َفاع‬
ً‫ال‬
‫تَبَاعُ ًدا‬
ِ‫یَن َفع ُل‬
‫یَن َكس ُِر‬
‫یَفتَع ُِل‬
‫ََیتَم ُِع‬
ِ‫یَف َعل‬
ِ‫ََی َمر‬
ِ‫یَتَ َف َّع ُل‬
‫یَتَ َك َّس ُِر‬
‫اع ُِل‬
َ ‫یَتَ َف‬
‫اع ُِد‬
َ َ‫یَتَ ب‬
ِ‫ان َف َع َل‬
‫انِ َك َسَِر‬
‫اف تَ َع َِل‬
‫اِجِِتَ َم َِع‬
ِ‫اف َع َّل‬
‫ْحََِّر‬
ِ ِ‫ا‬
ِ‫تَ َف َّع َل‬
‫سَِر‬
َِّ ‫ِتَ َِك‬
‫اع َِل‬
َ ‫تَ َف‬
‫تَِِبَا َع َِد‬
Vezni
1
Mevzûnu
Vezni
2
Mevzûnu
Vezni
3
Mevzûnu
Vezni
4
Mevzûnu
Vezni
5
Mevzûnu
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
2
3. Südâsîler: Sülâsî mücerrede üç harf ziyade alarak 6 harfli olanlardır. 6 bâbtır.
ً‫استف َعا ِْل‬
‫اجا‬
ً ‫استخَر‬
ً‫افع َیعا ِْل‬
ًِ ‫یش‬
‫اب‬
َ ‫اعش‬
ً‫افع َّوا ِْل‬
‫اجل َّوا ًذا‬
ً‫افعنالَ ِْل‬
‫اسا‬
ً ‫اقعن َس‬
ً‫افعنالَِء‬
ِ ‫اسلن َق‬
ً‫اء‬
ً‫افعیالَ ِْل‬
‫اْح َْی ًارا‬
ِ‫یَستَ فع ُل‬
ُِ ‫یَستَخر‬
‫ج‬
‫یَف َعوع ُِل‬
ِ‫ب‬
ُ ‫یَع َشوش‬
‫یَف َع ٰو ُِل‬
ُ‫ََیلَ ٰوِذ‬
‫یَف َعنل ُِل‬
ِ‫س‬
ُ ‫یَق َعنس‬
‫یَف َعنلی‬
‫یَسلَنقی‬
ِ‫یَف َعال‬
ِ‫ََی َمار‬
NOT: Alimlerin çoğunluğu 4 ve 5. bâbları
ِ‫استَ ف َع َل‬
َِ ‫اسِتَخَر‬
‫ج‬
‫اف َعو َع َِل‬
ِ‫ب‬
َ ‫اِعِ َش ِو َش‬
‫اف َع َّوَِل‬
‫اِجِلََِّوَِذ‬
‫اف َعن لَ َِل‬
ِ‫س‬
َِ ِ‫اِق َِعن‬
َ ‫س‬
‫اف َعن لَی‬
‫اِسِلَنِ َِقی‬
َِّ ‫اف َع‬
‫ال‬
ِ‫ْحَ َّار‬
ِ ِ‫ا‬
Vezni
1
Mevzûnu
Vezni
2
Mevzûnu
Vezni
3
Mevzûnu
Vezni
4
Mevzûnu
Vezni
5
Mevzûnu
Vezni
6
Mevzûnu
ِ‫’ احَرْنَ َم‬ye mülhak saymışlardır.
Fakat maksudun musannıfı asıllarının sülâsî olmaları dolayısıyla sülâsî
mezidlerin içinde değerlendirmiştir.
B. Rubâî Mezîd: Rubâî mücerred üzerine ziyade alanlardır. 2 nev’i olup 3 bâbtır.
1. Humâsîler: Rubâî mücerrede bir harf ziyade alarak 5 harfli olanlardır. 1 bâbtır.
ِ ُ‫تَ َفعل‬
ً‫ال‬
‫تَ َدح ُر ًجا‬
ِ‫یَتَ َفعلَ ُل‬
ُِ ‫یَتَ َدحَر‬
‫ج‬
ِ‫تَ َفعلَ َل‬
َِ ‫تَ َدحَر‬
‫ج‬
Vezni
Mevzûnu
2. Südâsîler: Rubâî mücerrede iki harf ziyade alarak 6 harfli olanlardır. 2 bâbtır.
ً‫افعنالَ ِْل‬
‫احرْنَ ًاما‬
ً‫افعالَّ ِْل‬
‫اقشعَر ًارا‬
ِ‫یَف َعنل ُل‬
‫ََیَرْن ُِم‬
ِ‫یَف َعلل‬
ِ‫یَق َشعر‬
ِ‫اف َعن لَ َل‬
‫احَرْنَ َِم‬
‫اف َعلَ َِّل‬
‫اق َش َعَِّر‬
Vezni
1
Mevzûnu
Vezni
2
Mevzûnu
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
3
FASIL
Masdardan çıkarılmasına şiddetle ihtiyaç duyulan kelimeler altı tanedir.
1. Mâzi fiil
2. Muzârî fiil
3. Emir
4. Nehiy
5. İsm-i Fâil
6. İsm-i Mef’ûl
MASDAR
Masdarlar başında mim bulunan mimli masdarlar ve başında mim bulunmayan mimsiz masdarlar
olmak üzere ikiye ayrılır.
Sülâsî mücerred fiillerin mimsiz masdarları semâîdir. Araplardan nasıl işitilmişse ya da sözlükte nasıl
yazıyorsa öyle kullanılır. Sülâsî mezid, rubâî mücerred ve rubâî mezid fiillerin mimsiz masdarları kıyâsîdir.
Her bâbın bir vezni yani kalıbı vardır.
Mimli masdarların tamamı kıyâsîdir. Sülâsî mücerred fiillerin mimli masdar, ism-i zaman ve ism-i
mekânları fiilin muzârîsinin aynel fiilinin harekesine göre belirlenir. Bu durum aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.
İstisnalar
İsm-i Zaman
İsm-i Mekân
ِ‫َمفِعِل‬
ِ‫َمفِ َِعل‬
ِ‫صر‬
َ ‫َمن‬
ِ،‫ِاَل َمسج ُد‬،‫ب‬
ُ ‫ِاَل َمغر‬،‫اَل َمطل ُع‬
ِ،‫ِاَل َمجزُر‬،‫ِاَل َمشر ُق‬،‫ك‬
ُ ‫اَل َمنس‬
ِ‫َمفتَح‬
ِ،‫ِاَل َمفر ُق‬،‫ت‬
ُ ‫ِاَل َمنب‬،‫اَل َمسك ُن‬
‫ِاَل َمجم ُِع‬،‫ط‬
ُ ‫ِاَل َمسق‬،‫اَل َمحشُر‬
ِ‫َمفِعِل‬
ِ‫ِاَل َمص ُْی‬،‫اَل َمرج ُع‬
-
Mimli
Masdar
ِ‫َمعلَم‬
ِ‫َمفِعِل‬
ِ‫َُم َسن‬
ِ‫َمضرب‬
ِ‫َُمسب‬
ِ‫َمفِ َِعل‬
ِ‫َمضَرب‬
ِ‫َمفِ َِعل‬
ِ‫َمفِعِل‬
ِ‫َُم َسب‬
Muzârî
Fiil
ِ‫ِیَفِ َِع ُل‬-ِ‫یَفِ ِعُ ُل‬
‫ص ُِر‬
ُ ‫یَن‬
‫یَفتَ ُِح‬
‫یَعلَ ُِم‬
‫ََی ُس ُِن‬
ِ‫یَفِعِ ُل‬
ُِ ‫یَضر‬
‫ب‬
ُِ ‫ََیس‬
‫ب‬
‫ِ ع‬،ِ ‫ِ َع‬،ِ ُ‫ع‬
‫ِ ع‬،ِ ‫ِ َع‬،ِ ُ‫ع‬
Sülâsî Mücerred
Aksâm-ı
Seb’a
Vezni
1.Bâb
Mevzûnu
3.Bâb
Mevzûnu
Sahîh,
4.Bâb
Mevzûnu
Ecvef,
5.Bâb
Mevzûnu
Muzâaf,
Vezni
Mehmûz
2.Bâb
Mevzûnu
6.Bâb
Mevzûnu
Tüm Bâblar
Nâkıs,
Lefîf-i Makrûn
Tüm Bâblar
Misâl,
Lefîf-i Mefrûk
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
4
Sülâsî Mücerred dışındaki fiillerin; Mimli masdar, ism-i zaman, ism-i mekân ve ism-i mef’ûlleri
muzârîlerinin meçhûlleri gibi olur. Tek fark olarak muzârâat harfi yârine dammeli bir mim konulur.
İsm-i fâilleri de aynı şekilde yapılır. Tek fark sondan bir önceki harfin harekesi kesralı olur.
Meselâ;
İsm-i Fâil
İsm-i Mef’ûl
Mimli Masdar
İsm-i Zaman
İsm-i Mekân
ِ‫ُِمكِِرم‬
ِ‫ُِم َِكَِرم‬
ِ‫ُِمتَ َدحِِرج‬
ِ‫ُِمتَ َدحَِِرج‬
Meçhûl
Muzârî
Ma’lûm
Muzârî
Fiil
ِ‫ِیُكَِِرُم‬
ُِ ‫یُِتَ َدحَِِر‬
‫ج‬
ِ‫یُكرُم‬
ُِ ‫یَتَ َدحَر‬
‫ج‬
ِ‫أَكَرَم‬
َِ ‫تَ َدحَر‬
‫ج‬
MÂZİ
Fiil-i mâzi, ma’lûm ve meçhûl olmak üzere iki kısımdır.
MA’LÛM MÂZİ
Bütün bâbların ma’lûm mâzisinde son harf, gâib ve gâibenin müfretleri ile tesniyeleri fetha üzere,
cem-i müzekker gâib damme, cem-i müennes gâibe ile geri kalanların hepsi sükûn üzere mebnîdir.
İlk harf ise; başında vasıl hemzesi bulunan humâsî ve südâsî bâblarda kesra, diğer bütün bâblarda
fethadır.
‫نِصِر‬
‫صُِروا‬
َِ َ‫ِن‬
‫صَِرا‬
َِ َ‫ِن‬
ِ‫صَر‬
َِ َ‫ِن‬
ِ‫صِر َن‬
َِ َ‫ِن‬
ِ‫صَِرَت‬
َِ َ‫ِن‬
ِ‫صَِرت‬
َِ َ‫ِن‬
ِ‫صِرِتُم‬
َِ َ‫ِن‬
‫صِرِتُ َما‬
َِ َ‫ِن‬
ِ‫ت‬
َِ َ‫ِن‬
َ ‫صِر‬
ِ‫صِرتُ َّن‬
َِ َ‫ِن‬
‫صِرِتُ َما‬
َِ َ‫ِن‬
ِ‫صِرت‬
َِ َ‫ِن‬
ِ‫صِرََن‬
َِ َ‫ِن‬
ِ‫ت‬
َِ َ‫ِن‬
ُ ‫صِر‬
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
5
VASIL HEMZESİ
Kelimenin aslından olmayıp okumaya o kelimeden başlandığında okunan, fakat kendinden önceki bir
kelime ile beraber okunduğunda geçiş yapılarak okunmayan hemzeye (yani harekesiz elife) vasıl hemzesi
denir.
Şu hemzeler vasıl hemzesidir:
1. Aşağıdaki kelimelerin başındaki hemzeler.
ِ‫ِاَی ُمن‬-ِِ‫ِاست‬-ِِ‫ِاسم‬-ِِ‫ِاث نَ تَ نی‬-ِِ‫ِاث نَ نی‬-ِِ‫ِامَرأَة‬-ِِ‫ِامَرء‬-ِِ‫ِاب نَة‬-ِِ‫ِاب نَم‬-ِِ‫ابن‬
2. Başında vasıl hemzesi bulunan humâsî ve südâsî bâbların mâzi, masdar ve emr-i hâzırlarının
başlarındaki hemzeler.
ِ‫اِن َك َسَرِ–ِیَن َكس ُرِ–ِاِنك َساراًِ–ِاِن َكسرِ|ِاِستَ غ َفَِرِ–ِیَستَ غف ُِرِ–ِاِستغ َفاراًِ–ِاِستَ غفر‬
3. Sülâsî mücerred fiillerin emr-i hâzırlarının başlarındaki hemzeler.
ِ‫ِاِجلس‬-ِِ‫ِاِعلَم‬-ِِ‫صر‬
ُ ‫ِاُن‬
4. Lâm-ı târifin hemzesi.
ِ‫ِِاَل َولَ ُد‬-ِ‫ِِاَ َّلر ُج ُِل‬-ِ‫اب‬
ُِ َ‫ِاَلكت‬
VASIL HEMZESİNİN HAREKESİ

Lâm-ı târifin başında ve

Muzârîsi
َ‫یَ َْف َعُ ُل‬
َ‫ َایْ ُمن‬kelimesinde fethadır.
vezninden gelen sülâsî mücerred fiillerin emr-i hâzırlarının ile humâsî ve
südâsîlerin meçhûl mâzilerinin başında dammedir.

Bunların dışında her yerde kelime başında kesradır.
MEÇHÛL MÂZİ
Meçhûl mâzinin son harfinin harekesi ma’lûmda olduğu gibidir.
Diğer harflerin harekesi ise şöyle belirlenir: Sondan bir önceki harf kesra, ondan önceki bütün
harekeli harfler damme yapılır. Fakat sâkinler aynen kalır.
Ma’lûmu
ِ‫استَخَر َج‬
‫ِاُسِِتُخِِر ُجوا‬
‫ِاُسِِتُخِِر َِجا‬
ِ‫ِاُسِِتُخِِر َج‬
ِ‫ِاُسِِتُخِِرج َن‬
‫ِاُسِِتُخِِر َِجتَا‬
ِ‫ِاُسِِتُخِِر َِجت‬
ِ‫ِاُسِِتُخِِرجتُم‬
‫ِاُسِِتُخِِرجتُ َما‬
ِ‫ت‬
َ ‫ِاُسِِتُخِِرج‬
ِ‫ت‬
َّ ُ ‫ِاُسِِتُخِِرج‬
‫ِاُسِِتُخِِرجتُ َما‬
ِ‫ِاُسِِتُخِِرجت‬
‫ِاُسِِتُخِِرجنَا‬
ِ‫ت‬
ُ ‫ِاُسِِتُخِِرج‬
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
6
MUZÂRÎ
Muzârî fiil, mâzi fiilin başına
َ‫ی‬
َ ْ َ‫ أَت‬kelimesinin (muzâraat harfleri) harflerinden biri getirilerek elde edilir.
Fiil-i muzârî, ma’lûm ve meçhûl olmak üzere iki kısımdır.
MA’LÛM MUZÂRÎ
Bütün bâblarda ma’lûm muzârînin muzâraat harfi fethalı olur. Ancak Sülâsî mezîd rubâî ve rubâî
mücerred bâblarda (4’lü) dammeli olur.
Sondan bir önceki harf sülâsî mücerredin dışındaki bâblarda kesradır. Ancak
bâblarında ve
‫تَ َف ْعلُل‬
‫ ِتَ َف ُّعل‬،ِ ‫تَ َفاعُل‬
bâbı ve onun mülhaklarında kesra değil fetha olur.
Son harf ise, başına nasb ve cezm eden bir âmil gelmedikçe dammeli olur.
MEÇHÛL MUZÂRÎ
Meçhûl muzârîde muzâraat harfi dammeli, sâkin olanlar yine sâkin, son harfin dışında kalan diğer
tüm harfler fethalı olur. Son harf ise, başına nasb ve cezm eden bir âmil gelmedikçe dammeli olur.
6’lı
5’li
4’lü R.Müc.
4’lü S.Mez.
3’lü
ِ‫ِیَستَخِِر ُج‬
ُِ ‫ِیُستَخَِِر‬
‫ج‬
ِ‫یَِن َِكسِ ُر‬
‫س ُِر‬
َِ ‫یُِن َِك‬
ِ‫ِیُ َِدحِِر ُج‬
ُِ ‫ِیُ َِدحَِِر‬
‫ج‬
ِ‫ِیُكِِرُم‬
‫ِیُكَِِرُِم‬
ِ‫ص ُر‬
ُِ ‫یَِن‬
‫ص ُِر‬
َِ ِ‫یُِن‬
‫تَ َفعل‬
‫اعل‬
ُ ‫تَ َف‬
İstisnalar
‫تَ َفعلُل‬
ِ‫ج‬
ُ ‫یَِتَ َدحَِِر‬
ُِ ‫یُِتَ َدحَِِر‬
‫ج‬
ِ‫یَِتَ َِكِلَّ ُم‬
‫یُِتَ َِكِلَّ ُِم‬
ِ‫یَِتَ بَا َِع ُد‬
‫یُِتَ بَا َِع ُِد‬
Fiil
Ma’lûm
Meçhûl
Ma’lûm
Meçhûl
EMİR ve NEHİY
Emir ve Nehiy, muzârî fiilin başına cemz edatlarından “emir lâm”ı veya “nehiy lâ”sı getirilerek yapılır.
Dolayısıyla son harfler meczûmdur.
Cezm alâmetleri ise, cemi müennes muhataba nunu (mebni olup fâil zamirdir) hariç; tesniye, müfred
muhataba ve cemi müzekker nunlarının düşmesi, müfredlerde ise; fiilin sonu sahîh harf ise cezm olması,
illetli harf ise cezm yerine son harfin düşmesidir.
Meçhûl çekimleri ise muzârîden elde edildikleri için aynen muzârînin meçhûl çekimi gibidir.
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
7
Emr-i Hâzır
Emr-i Hâzır, ma’lûm muzârî fiilin muhatab siygasından iki aşamada elde edilir:
1. Muzârî fiilin sonu cezm (
ِ)
edilir.
2. Muzâraat harfi atılır.
a) Kalan ilk harf harekeli ise; başka bir şey yapılmaz.
b) Kalan ilk harf cezimli ise; başına bir vasıl hemzesi (
‫ا‬
) getirilir. Bu hemze, sondan bir önceki
harf ötreli ise ötreli; değil ise, esreli olur.
Neyh-i Hâzır
Emr-i Hâzır
Nehy-i Gâib
Emr-i Gâib
ِ‫ِْلَِتَِ ُق ِول‬
)ِ‫ِقُلِ(لتَ ُقول‬
ِ‫ِْلَِیَ ُق ِول‬
ِ‫لِیَ ُق ِول‬
ِ‫ِْلَِتُ َقال‬
ِ‫صر‬
ُِ ِ‫ْلَِتَِن‬
ِ‫صر‬
َِ ِ‫ْلَِتُِن‬
ِ‫لِتُ َقال‬
)‫صر‬
ُِ ِ‫ِاُن‬
ُ ‫صرِِ(لتَ ن‬
ِ‫صر‬
َِ ِ‫لتُِن‬
ِ‫ِْلَِیُ َقال‬
ِ‫لِیُ َقال‬
ِ‫صر‬
ُِ ِ‫ْلَِیَن‬
ِ‫صر‬
ُِ ِ‫لِیَ ن‬
ِ‫صر‬
َِ ِ‫ْلَِیُِن‬
ِ‫صر‬
َِ ِ‫لِیُِن‬
Ma’lûm
a
Meçhûl
Ma’lûm
b
Meçhûl
İSM-İ FÂİL
Sülâsî Mücerred dışındaki bâbların ism-i fâilleri masdar başlığı altında anlatılmıştı.
Sülâsî Mücerredlerin ism-i fâilleri mâzideki aynel fiillinin harekesine bakılarak tespit edilir.
Sülâsî Mücerredlerde İsm-i Fâil
Mâzisinin Aynel Fiili
ِ‫ِفَعِ َل‬
ِ‫ِفَعِ َل‬
Müteaddî
Lâzım
Müteaddî
ve Lâzım
Vezinleri
Vezni
Vezni
Vezni
ِ‫َعظیم‬
ِ‫َزمن‬
Müennes
Tesniye
ِ‫فَِ َِع َل‬
Lâzım
ِ‫َمریض‬
Cemi
ِ‫فَِ ِعُ َل‬
Müzekker
Müfred
Cemi
Tesniye
ِ‫ان ُح مر‬
ِ ‫ان ُح مرِ َح مَراءُِ َح مَر َاو‬
ِ ‫أَح َمَر‬
ِ‫اش َعط هشی َعط َشیَانِ عطَاش‬
ِ َ‫اَننِ عط‬
َ ‫َعط َش‬
Müfred
ِ‫أَح َم ُر‬
‫َعط َشا ُِن‬
ِ‫َعال م‬
ِ‫ضخم‬
َ
veya
ِ‫ََنصر‬
ِ‫ضحم‬
َ
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
8
NOT: Maksûdda geçen bu vezinlerden başka meşhur semâî vezinler (Sıfatı Müşebbehe) şunlardır.
‫فَع هلی‬
‫ال فُعالَ ِن فَیع ِل فُع هلی‬
ِ ‫ول فُ َع‬
ِ ‫ال فَ ُع‬
ِ ‫یل فَ َع‬
ِ ‫فَ َعلِ فُ ُع ِل فَعلِ فع ِل فُعلِ فَع‬
‫ب َكری مِ َجبَانِ َر ُسولِ ُش َجاعِ ُعرََینِ َمیٰتِ ُحب هلی َوح همی‬
ِ ‫صل‬
ِ ‫صع‬
ُ ِ‫ب رخو‬
َ ِ‫َح َس ِن ُجنُب‬
Vezin
Mevzûn
İSM-İ MEF’ÛL
Sülâsî Mücerred dışındaki bâbların ism-i mef’ûlleri masdar başlığı altında anlatılmıştı.
Sülâsî Mücerredlerin ism-i mef’ûlleri müteâddî fiilden elde edilir. Lâzım fiilden ise bir harf-i cer
vasıtası ile elde edilir.
Semâî
Müennes
Kıyâsî
Müzekker
ِ‫فَعیل‬
ِ‫َكثْی‬
Müzekker
ِ‫َمفعُولَة‬
ِ‫َمفعُول‬
Vezin
ِ‫َم جبُور‬
Mevzûn
‫ص َورِة‬
ُ ‫َمن‬
ِ‫َم جبُ َورة‬
ِ‫َم ج ُهولَة‬
ِ‫َج میع‬
ِ‫َرجیم‬
NOT: Semâî olarak gelen
Müennes
َ‫فَ ِعیل‬
ِ‫صور‬
ُ ‫َمن‬
ِ‫َم ج ُهول‬
vezninin müzekker ve müennesi müsâvîdir.
Mübâlağa Vezinleri
İsm-i fâilin mübâlağa vezinleri şunlardır:
ِ‫فُ َعلَة‬
ِ‫مفعیل‬
ِ‫ِلُ َعنَة‬،‫ِمكثْیِ ُه َم َذة‬،‫مسكنی‬
NOT:
ِ‫مف َعال‬
ِ‫مد َرار‬
ِ‫فَعُل‬
ِ‫یَ ُقظ‬
ِ‫فُعُل‬
ِ‫ف ٰعیلِ فَ َّعال‬
ِ‫یق َك َّذابِ غُ ُفل‬
ِ ‫ص ٰد‬
ِ‫فَعُول‬
ِ‫َج ُهول‬
Vezin
Mevzûn
َ‫ فُ َعلَة‬veznindeki ayn cezimlenek َ‫ فَُ َْعلَة‬şeklinde okunursa ism-i mef’ûlün mübâlağası için olur.
ِ‫ لُعِنَة‬: Ziyâde lânet olunmuş.
Maksûdda geçen bu vezinlerden başka mübâlağa vezinler de vardır.
ِ‫فَاعُول‬
ِ‫فَ ُاروق‬
‫فَ َّعالَِة‬
ِ‫َعالََّمة‬
ِ‫فَعیل‬
ِ‫َرحیم‬
ِ‫فُ َّعال‬
ِ‫طَُّوال‬
Vezin
Mevzûn
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
9
FASIL
Sahîh Fiillerin Çekimleri
Mâzî, muzârî, emir ve nehyin; emsile-i muttaridelerinin ma’lûm ve meçhûl çekimleri 14 siyga olarak
çekilir. Bu siygaların 3’ü gâib, 3’ü gâibe, 3’ü muhatab, 3’ü muhataba ve 2’si mütekellim içindir. Ancak emir
ve nehiyde mütekellim siygaları çekilmez. Çekildiği durumlarda ise emir veya nehiy anlamı taşımayıp daha
ziyade bir şeyi murâd etmek anlamı taşır.
Sülâsî Fiillerin Çekimleri
Fiil-i Mâzi
Cemi
Müfred
Tesniye
Meçhûl
Ma’lûm
Meçhûl
Ma’lûm
Meçhûl
Ma’lûm
‫نُص ُروا‬
‫ص ُروا‬
َ َ‫ن‬
‫نُصَرا‬
‫نُصَرَِت‬
‫نُصرِتُ َما‬
‫صَرا‬
َ َ‫ن‬
‫صَرَِت‬
َ َ‫ن‬
‫صرِتُ َما‬
َ َ‫ن‬
‫صرِتُ َما‬
َ َ‫ن‬
ِ‫نُصَر‬
ِ‫نُصَرت‬
َِ ‫نُصر‬
‫ت‬
ِ‫صَر‬
َ َ‫ن‬
ِ‫صَرت‬
َ َ‫ن‬
َِ ‫صر‬
‫ت‬
َ َ‫ن‬
ِ‫صرت‬
َ َ‫ن‬
ِ‫نُصر َن‬
ِ‫نُصرِتُم‬
ِ‫صر َن‬
َ َ‫ن‬
ِ‫صرِتُم‬
َ َ‫ن‬
ِ‫نُصرتُ َّن‬
‫نُصرََِن‬
ِ‫صرتُ َّن‬
َ َ‫ن‬
‫صرََِن‬
َ َ‫ن‬
‫نُصرِتُ َما‬
ِ‫نُصرََن‬
ِ‫صرََن‬
َ َ‫ن‬
ِ‫نُصرت‬
ِ‫ت‬
ُ ‫نُصر‬
ِ‫ت‬
ُ ‫صر‬
َ َ‫ن‬
Gâib
Gâibe
Muhatab
Muhataba
Mütekellim
Fiil-i Muzârî
Cemi
Müfred
Tesniye
Meçhûl
Ma’lûm
Meçhûl
Ma’lûm
Meçhûl
Ma’lûm
ِ‫ص ُرو َن‬
َ ‫یُن‬
‫صر َِن‬
َ ‫یُن‬
ِ‫ص ُرو َن‬
ُ ‫یَن‬
‫صر َِن‬
ُ ‫یَن‬
ِ‫صَران‬
َ ‫یُن‬
ِ‫صَران‬
ُ ‫یَن‬
ِ‫ص ُر‬
َ ‫یُن‬
‫ص ُِر‬
َ ‫تُن‬
‫ص ُِر‬
َ ‫تُن‬
َِ ‫صر‬
‫ین‬
َ ‫تُن‬
ِ‫ص ُر‬
ُ ‫یَن‬
‫ص ُِر‬
ُ ‫تَن‬
‫ص ُِر‬
ُ ‫تَن‬
َِ ‫صر‬
‫ین‬
ُ ‫تَن‬
ِ‫ص ُرو َن‬
َ ‫تُن‬
‫صر َِن‬
َ ‫تُن‬
ِ‫ص ُر‬
َ ‫نُن‬
ِ‫ص ُرو َن‬
ُ ‫تَن‬
‫صر َِن‬
ُ ‫تَن‬
ِ‫ص ُر‬
ُ ‫نَن‬
ِ‫صَران‬
َ ‫تُن‬
ِ‫صَران‬
َ ‫تُن‬
ِ‫صَران‬
َ ‫تُن‬
ِ‫ص ُر‬
َ ‫نُن‬
ِ‫صَران‬
ُ ‫تَن‬
ِ‫صَران‬
ُ ‫تَن‬
ِ‫صَران‬
ُ ‫تَن‬
ِ‫ص ُر‬
ُ ‫نَن‬
ِ‫ص ُر‬
َ ‫أُن‬
ِ‫ص ُر‬
ُ ‫أَن‬
Gâib
Gâibe
Muhatab
Muhataba
Mütekellim
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
10
Emir
Cemi
Müfred
Tesniye
Meçhûl
Ma’lûm
Meçhûl
Ma’lûm
Meçhûl
Ma’lûm
‫ص ُروا‬
َ ‫لیُن‬
‫ص ُروا‬
ُ ‫لیَ ن‬
‫صَرا‬
َ ‫لیُن‬
‫صَرا‬
َ ‫لتُن‬
‫صَرا‬
َ ‫لتُن‬
‫صَرا‬
َ ‫لتُن‬
‫صَرا‬
ُ ‫لیَ ن‬
‫صَرا‬
ُ ‫لتَ ن‬
‫صَرا‬
ُ ‫اُن‬
‫صَرا‬
ُ ‫اُن‬
ِ‫صر‬
َ ‫لیُن‬
ِ‫صر‬
ُ ‫لیَ ن‬
ِ‫صر َن‬
َ ‫لیُن‬
‫ص ُروا‬
َ ‫لتُن‬
ِ‫صر َن‬
ُ ‫لیَ ن‬
‫ص ُروا‬
ُ ‫اُن‬
ِ‫صر َن‬
َ ‫لتُن‬
ِ‫صر‬
َ ‫لنُن‬
ِ‫صر َن‬
ُ ‫اُن‬
-
ِ‫صر‬
َ ‫لنُن‬
ِ‫صر‬
َ ‫لتُن‬
ِ‫صر‬
ُ ‫لتَ ن‬
ِ‫صر‬
َ ‫لتُن‬
ِ‫صر‬
ُ ‫اُن‬
‫صري‬
َ ‫لتُن‬
-
‫صري‬
ُ ‫اُن‬
ِ‫صر‬
َ ‫ِلُن‬
-
Gâib
Gâibe
Muhatab
Muhataba
Mütekellim
Nehiy
Cemi
Müfred
Tesniye
Meçhûl
Ma’lûm
Meçhûl
Ma’lûm
Meçhûl
Ma’lûm
‫ص ُروا‬
َ ‫ِْلَ یُن‬
‫ص ُروا‬
ُ ‫ِْلَ یَن‬
‫صَرا‬
َ ‫ِْلَ یُن‬
‫صَرا‬
َ ‫ِْلَ تُن‬
‫صَرا‬
َ ‫ِْلَ تُن‬
‫صَرا‬
َ ‫ِْلَ تُن‬
ِ‫صَرا‬
ُ ‫ِْلَ یَن‬
‫صَرا‬
ُ ‫ِْلَ تَن‬
‫صَرا‬
ُ ‫ِْلَ تَن‬
‫صَرا‬
ُ ‫ِْلَ تَن‬
ِ‫صر‬
َ ‫ِْلَ یُن‬
ِ‫صر‬
ُ ‫ِْلَ یَن‬
ِ‫صر َن‬
َ ‫ِْلَ یُن‬
‫ص ُروا‬
َ ‫ِْلَ تُن‬
‫صر َِن‬
َ ‫ِْلَ تُن‬
ِ‫صر‬
َ ‫ِْلَ نُن‬
ِ‫صر َن‬
ُ ‫ِْلَ یَن‬
‫ص ُروا‬
ُ ‫ِْلَ تَن‬
‫صر َِن‬
ُ ‫ِْلَ تَن‬
-
ِ‫صر‬
َ ‫ِْلَ نُن‬
ِ‫صر‬
َ ‫ِْلَ تُن‬
ِ‫صر‬
َ ‫ِْلَِتُن‬
ِ‫صر‬
ُ ‫ِْلَِتَن‬
‫صري‬
َ ‫ِْلَ تُن‬
-
ِ‫صر‬
َ ‫ِْلَ أُن‬
ِ‫صر‬
ُ ‫ِْلَِتَن‬
‫صري‬
ُ ‫ِْلَ تَن‬
-
Gâib
Gâibe
Muhatab
Muhataba
Mütekellim
İsm-i Fâilin Çekimi
İsm-i fâil, 10 siyga olarak çekilir. Bu siygaların biri sâlim üçü mükesser olmak üzere 4’ü cem-i
müzekker için, biri sâlim diğeri mükesser olmak üzere 2’si cem-i müennes için ve geri kalan 4’ü de müfred ve
tesniyeler içindir.
Cem-i Mükesser
‫صَرِة‬
َ َ‫ن‬
ِ‫صر‬
َّ ُ‫ن‬
ِ‫نَ َواص ُر‬
ِ‫صار‬
َّ ُ‫ن‬
Cemi
Tesniye
Müfred
ِ‫ََنص ُرو َن‬
ِ‫ََنصَران‬
ِ‫ََنصر‬
Müzekker
‫ََنصَرِة‬
Müennes
ِ‫ََنصَرات‬
ِ‫ََنصَرَتن‬
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
11
İsm-i Mef’ûlün Çekimi
İsm-i mef’ûl, 7 siyga olarak çekilir. Bu siygaların biri sâlim diğeri mükesser olmak üzere 2’ü cem-i
müzekker için, 1’i cem-i müennes sâlim için ve geri kalan 4’ü de müfred ve tesniyeler içindir.
Cem-i Mükesser
Cemi
Tesniye
Müfred
)‫ِ(منَاص ُر‬
َ ُ‫َمنَاصْی‬
ِ‫ورو َن‬
ُ ‫َمن‬
ُ‫ص‬
ِ‫ص َوران‬
ُ ‫َمن‬
ِ‫صور‬
ُ ‫َمن‬
-
ِ‫ص َورات‬
ُ ‫َمن‬
ِ‫ص َورَتن‬
ُ ‫َمن‬
Müzekker
‫ص َورِة‬
ُ ‫َمن‬
Müennes
TE’KİD NÛNU
Te’kid nûnu, manayı kuvvetlendirmek için kelimenin sonuna getirilen bir “
‫ ” ن‬dur. İki kısımdır.
)ِِ‫(ِ ن‬
Nûn-u Müşeddede : Şeddeli te’kid nûnu )ِ‫ن‬
َّ ِِِِِِِِ‫ِ َن‬+ِِ‫(ِ ن‬
1. Nûn-u Muhaffefe : Sâkin te’kid nûnu
2.
Lâfza yapılan her ziyâde manaya da tesir edeceğinden nûn-u müşeddede, nûn-u muhaffefeden daha
te’kidlidir.
Nûn-u müşeddede; emir ve nehiylerin hem ma’lûm hem de meçûl siygalarının tümüne getirilebilirken,
nûn-u muhaffefe; tesniye ve cem-i müennes siygalarına getirilemez.
Nûn-u müşeddede, tesniye ve cem-i müenneslerde kesra, diğer siygalarda fethadır.
Nûn-u muhaffefe dâime sâkindir.
Te’kid nûnundan önceki harfin harekesi; müfred muhatabada kesra, cem-i müzekkerlerde damme,
diğer siygalarda ise fethadır.
Nûn-u Muhaffefe Çekimi
Cemi
Müfred
Tesniye
Nehiy
Emir
Nehiy
Emir
Nehiy
Emir
ِ‫صُِرن‬
ُِ ‫ْلَِیَن‬
ِ‫صُِرن‬
ُِ ‫لیَ ن‬
-
-
-
-
-
ِ‫صَِرن‬
ُِ ‫ْلَِیَن‬
ِ‫صَِرن‬
ُِ ‫لیَ ن‬
ِ‫صُِرن‬
ُِ ‫اُن‬
-
-
-
-
-
ِ‫صُِرن‬
ُِ ‫ْلَِتَن‬
-
-
-
-
ِ‫صَِرن‬
ُِ ‫ْلَِتَن‬
ِ‫صَِرن‬
ُِ ‫لتَ ن‬
ِ‫صَِرن‬
ُِ ‫ْلَِتَن‬
ِ‫صِرن‬
ُِ ‫ْلَِتَن‬
ِ‫صَِرن‬
ُِ ‫اُن‬
-
ِ‫صِرن‬
ُِ ‫اُن‬
Gâib
Gâibe
Muhatab
Muhataba
Mütekellim
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
12
Nûn-u Müşeddede Çekimi
Cemi
Nehiy
Müfred
Tesniye
Emir
ِ‫صُِر َّن‬
ُِ ‫صُِر َِّن ْلَِیَن‬
ُِ ‫لیَ ن‬
‫صرِنَا ِٰن‬
ُِ ‫صرِنَا ٰنِ ْلَِیَن‬
ُِ ‫لیَ ن‬
‫صُِر َِّن‬
ُِ ‫ْلَِتَن‬
‫صُِر َِّن‬
ُِ ‫اُن‬
‫صرِنَا ِٰن‬
ُِ ‫صرِنَا ِٰن ْلَِتَن‬
ُِ ‫اُن‬
-
Nehiy
Emir
Nehiy
Emir
ِ‫صَِرا ٰن‬
ُِ ‫ْلَِیَن‬
‫صَِرا ِٰن‬
ُِ ‫ْلَِتَن‬
ِ‫صَِرا ٰن‬
ُِ ‫لیَ ن‬
‫صَِرا ِٰن‬
ُِ ‫لتَ ن‬
ِ‫صَِر َّن‬
ُِ ‫ْلَِیَن‬
‫صَِر َِّن‬
ُِ ‫ْلَِتَن‬
ِ‫صَِر َّن‬
ُِ ‫لیَ ن‬
‫صَِر َِّن‬
ُِ ‫لتَ ن‬
ِ‫صَِرا ٰن‬
ُِ ‫ْلَِتَن‬
‫صَِرا ِٰن‬
ُِ ‫ْلَِتَن‬
-
ِ‫صَِر َّن‬
ُِ ‫ْلَِتَن‬
‫صِر َِّن‬
ُِ ‫ْلَِتَن‬
ِ‫صَِرا ٰن‬
ُِ ‫اُن‬
‫صَِرا ِٰن‬
ُِ ‫اُن‬
-
ِ‫صَِر َّن‬
ُِ ‫اُن‬
‫صِر َِّن‬
ُِ ‫اُن‬
Gâib
Gâibe
Muhatab
Muhataba
Mütekellim
NOT: Meçhûl çekimlerde benzer şekilde yapılır.
֍
Rubâî, Humâsî ve Südâsîlerin emsile-i muttaride çekimleri de aynen sülâsiler gibi yapılır. Bu sebeple
musannıf, buradan itibaren rubâî, humâsî ve südâsîlerin emsile-i muhtelife çekimlerine yer vermiştir.
Lâzım fiillerin meçhulleri ve ism-i mef’ûlleri harf-i cer ile çekilir ve fiil daima müfred müzekker gâib
olur. Çekimler harfi cerlere bitişen zamirlerde gerçekleşir.
֍
Rubâî Mücerred Fiilin Çekimine Misal
Rubâî Mücerred
ِ‫ُم َدحرج‬
ِ‫ج‬
ُ ‫َماِیُ َدحر‬
ِ‫ْلَِیُ َدحرج‬
ِ‫َدحَر َج‬
Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
‫اجا‬
ً ‫َدحَر َجةً َِوِدحَر‬
ِ‫لَ َّما یُ َدحرج‬
ِ‫ْلَِتُ َدحرج‬
ِ‫لیُ َدحرج‬
ِ‫یُ َدحر ُج‬
ِ‫لَمِِیُ َدحرج‬
َِ ‫لَنِِیُ َدحر‬
‫ج‬
ِ‫َدحرج‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
Rubâî Mücerred
ِ‫َدحَر َج‬
ِ‫َدحَر َج‬
ِ‫ُم َدحَرج‬
ُِ ‫ْلَِیُ َدحر‬
‫ج‬
ِ‫ُم َدحَرج‬
Bâbının Meçhûl Çekimi
Muzârî
Mâzî
ِ‫یُ َدحَر ُج‬
ِ‫ُدحر َج‬
NOT: Rubâî mücerrede mülhâk olan bâbların çekimleri de aynen bu şekilde yapılır.
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
13
Sülâsî Mezîd Rubâî Fiillerin Çekimlerine Misaller
‫إف َعال‬
Sülâsî Mezîd Rubâî
ِ‫ُم خرج‬
ِ‫َماِیُخر ُج‬
ِ‫ْلَِیُخرج‬
Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
‫اجا‬
ً ‫إخَر‬
ِ‫یُخر ُج‬
ِ‫لَمِِیُخرج‬
ِ‫لَ َّما یُخرج‬
ِ‫ْلَِتُخرج‬
ِ‫لیُخرج‬
ِ‫لَنِِیُخر َج‬
ِ‫أَخَر َج‬
ِ‫ُم خَرج‬
ِ‫أَخرج‬
ِ‫ْلَِیُخر ُج‬
ِ‫ُم خَرج‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
Bu bâbın muzârîsinin nefs-i mütekellim siygasında, zâid olan hemze ile muzâraat harfi olan
mütekllim hemzesi cem olacağından muzârînin bütün siygalarında zâid olan hemze hazfedilmiştir.
Nefs-i mütekellim siygası :
ِ‫ج‬
ُِ ‫جِِِِِِِِِأُخر‬
ُِ ‫ِِأَُؤجر‬
Bu bâbın tasrifinde uygunluk olması için zâid olan hemze, muzârîde hazfolunduğu gibi ism-i fâil ve
ism-i mef’ûl de dâhil olmak üzere bütün siygalarda hazfedilmiştir.
NOT: Emr-i hâzır siygasında hemze olarak vasıl hemzesi yerine bâbın orijinalinde bulunan ve
alâmetini taşıyan zâid hemze kullanılır.
Sülâsî Mezîd Rubâî
ِ‫َماِیُ َخٰر ُج‬
ِ‫ْلَِیُ َخٰرج‬
Bâbının Meçhûl Çekimi
Muzârî
Mâzî
ِ‫یُخَر ُج‬
ِ‫أُخر َج‬
Sülâsî Mezîd Rubâî
ِ‫ُم َخٰرج‬
‫إف َعال‬
‫تَفعیل‬
Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
ًِ‫اِوِتَخر َجة‬
َ ‫تَخری ًج‬
ِ‫لَ َّما یُ َخٰرج‬
ِ‫ْلَِتُ َخٰرج‬
ِ‫لیُ َخٰرج‬
ِ‫یُ َخٰر ُج‬
ِ‫لَمِِیُ َخٰرج‬
ِ‫لَنِِیُ َخٰر َج‬
ِ‫َخَّر َج‬
ِ‫ُم َخَّرج‬
ِ‫َخٰرج‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
Sülâsî Mezîd Rubâî
‫تَفعیل‬
ِ‫ْلَِیُ َخٰر ُج‬
ِ‫ُم َخَّرج‬
Bâbının Meçhûl Çekimi
Muzârî
Mâzî
ِ‫یُ َخَّر ُج‬
ِ‫ُخٰر َج‬
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
14
Sülâsî Mezîd Rubâî
ِ‫ُم َخاصم‬
ِ‫َماِیُ َخاص ُم‬
ِ‫ْلَِیُ َخاصم‬
‫اعلَة‬
َ ‫َم َف‬
Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫یُ َخاص ُم‬
ِ‫لَمِِیُ َخاصم‬
‫لَنِِیُ َخاص َِم‬
‫ص ًاما‬
َ ‫اص َم ِةًِ َوِخ‬
َ ‫ُِم َخ‬
ِ‫لَ َّما یُ َخاصم‬
ِ‫ْلَِتُ َخاصم‬
ِ‫لیُ َخاصم‬
ِ‫َخاصم‬
ِ‫اص َم‬
َ ‫َخ‬
ِ‫اصم‬
َ ‫ُم َخ‬
‫ْلَِیُ َخاص ُِم‬
ِ‫اصم‬
َ ‫ُم َخ‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
Sülâsî Mezîd Rubâî
‫اعلَة‬
َ ‫َم َف‬
Bâbının Meçhûl Çekimi
Muzârî
Mâzî
ِ‫اص ُم‬
َ ‫یُ َخ‬
ِ‫ُخوص َم‬
Sülâsî Mezîd Humâsî Fiillerin Çekimlerine Misaller
Sülâsî Mezîd Humâsî
ِ‫ُمن َكسر‬
ِ‫َماِیَن َكس ُر‬
ِ‫ْلَِیَن َكسر‬
‫انفِ َعال‬
Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
‫انك َس ًارا‬
ِ‫لَ َّما یَن َكسر‬
ِ‫ْلَِتَن َكسر‬
ِ‫لیَ ن َكسر‬
ِ‫یَن َكس ُر‬
ِ‫لَمِِیَن َكسر‬
ِ‫لَنِِیَن َكسَر‬
ِ‫ان َك َسَر‬
ِ‫سرِِبه‬
َِ ‫ُمن َك‬
ِ‫ان َكسر‬
ِ‫ْلَِیَن َكس ُر‬
ِ‫ُمن َك َسر‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
Sülâsî Mezîd Humâsî
‫انفِ َعال‬
Bâbının Meçhûl Çekimi
Muzârî
Mâzî
ِ‫یُن َك َس ُِرِبه‬
ِ‫ِأُن ُكسَِرِبه‬
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
15
Sülâsî Mezîd Humâsî
ِ‫ُمكتَسب‬
ِ‫ب‬
ُ ‫َماِیَكتَس‬
ِ‫ْلَِیَكتَسب‬
‫افت َعال‬
Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫اكت َس ًاب‬
ِ‫لَ َّما یَكتَسب‬
ِ‫ْلَِتَكتَسب‬
ِ‫ب‬
ُ ‫یَكتَس‬
ِ‫لَمِِیَكتَسب‬
َِ ‫لَنِِیَكتَس‬
‫ب‬
ِ‫لیَكتَسب‬
ِ‫ب‬
َ ‫اكتَ َس‬
ِ‫ُمكتَ َسبِبه‬
ُِ ‫ْلَِیَكتَس‬
‫ب‬
ِ‫ِاكتَسب‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
Sülâsî Mezîd Humâsî
ِ‫َماِیَص َفر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫ْلَِیَص َفَِّر‬
Bâbının Meçhûl Çekimi
Muzârî
Mâzî
ِ‫بِبه‬
ُِ ‫ِیُكتَ َس‬
ِ‫بِبه‬
َِ ‫اُكتُس‬
Sülâsî Mezîd Humâsî
ِ‫ُمص َفر‬
‫افت َعال‬
‫افعالَل‬
ِ‫ُمكتَ َسب‬
Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
‫اصفَر ًارا‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫لَ َّما یَص َفَِّر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫لیَص َفَِّر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫ْلَِتَص َفَِّر‬
ِ‫یَص َفر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫لَمِِیَص َفَِّر‬
ِ‫اص َفَّر‬
ِ‫ُمص َفرِِبه‬
ِ‫لَنِِیَص َفَّر‬
ِ‫ْلَِیَص َفر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫اص َفَِّر‬
ِ‫ُمص َفر‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
Sülâsî Mezîd Humâsî
‫افعالَل‬
Bâbının Meçhûl Çekimi
Muzârî
Mâzî
ِ‫ِیُص َفرِِبه‬
ِ‫اُص ُفَِّرِبه‬
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
16
‫تَ َفعل‬
Sülâsî Mezîd Humâsî
ِ‫ُمتَ َك ٰسر‬
ِ‫َماِیَتَ َك َّس ُر‬
ِ‫ْلَِیَتَ َك َّسر‬
Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
‫تَ َكسًِرا‬
ِ‫لَ َّما یَتَ َك َّسر‬
ِ‫ْلَِتَتَ َك َّسر‬
ِ‫یَتَ َك َّس ُر‬
ِ‫لَمِِِیَتَ َك َّسر‬
‫لَنِِیَتَ َك َّسَِر‬
ِ‫لیَ تَ َك َّسر‬
ِ‫تَ َك َّسر‬
ِ‫تَ َك َّسَر‬
ِ‫ُمتَ َك َّسرِِبه‬
‫ْلَِیَتَ َك َّس ُِر‬
ِ‫ُمتَ َك َّسر‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
Sülâsî Mezîd Humâsî
ِ‫صالَ ُح‬
َ َ‫َماِیَت‬
ِ‫صالَح‬
َ َ‫ْلَِیَت‬
Bâbının Meçhûl Çekimi
Muzârî
Mâzî
ِ‫یُتَ َك َّس ُِرِبه‬
ِ‫تُ ُك ٰسَِرِبه‬
Sülâsî Mezîd Humâsî
ِ‫صال ح‬
َ َ‫ُمت‬
‫تَ َفعل‬
‫اعل‬
ُ ‫تَ َف‬
Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
‫صالُ ًحا‬
َ َ‫ت‬
ِ‫صالَح‬
َ َ‫لَ َّما یَت‬
ِ‫صالَح‬
َ َ‫ْلَِتَت‬
ِ‫صالَح‬
َ َ‫لیَ ت‬
ِ‫صالَ ُح‬
َ َ‫یَت‬
ِ‫صالَح‬
َ َ‫لَمِِِیَت‬
‫صالَ َِح‬
َ َ‫لَنِِیَت‬
ِ‫صالَح‬
َ َ‫ت‬
ِ‫صالَ َح‬
َ َ‫ت‬
ِ‫صالَح‬
َ َ‫ُمت‬
‫صالَ ُِح‬
َ َ‫ْلَِیَت‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
Sülâsî Mezîd Humâsî
‫اعل‬
ُ ‫تَ َف‬
ِ‫صالَح‬
َ َ‫ُمت‬
Bâbının Meçhûl Çekimi
Muzârî
Mâzî
ِ‫صالَ ُِحِبه‬
َ َ‫یُت‬
ِ‫صول َحِبه‬
ُ ُ‫ت‬
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
17
NOT:
‫ض‬-‫س‬-‫ش‬
‫تَ َفعُّل‬
ve ‫ تَ َفاعُل‬bâblarında fâel fiil ‫ت‬
ََ harfinin mahrecine yakın olan ِ‫ت‬-‫د‬-‫ذ‬-‫ز‬-‫ط‬-‫ظ‬-‫ص‬
harflerinden biri olduğunda başta bulunan zâid
َ‫ت‬
َ
bu harflere kalbedilip idgam edilebilir. Bu
durumda kelimeye sâkinle başlanamayacağından başına kesralı bir vasıl hemzesi getirilir.
Misaller:
ِ‫ ا َّدِثَّ َر‬aslında ‫ تَ َفعل‬bâbından ‫ تَ َدِثَّ َِر‬idi
‫تَ َدِثَّ َِرِِِِِِِِِ َِد َدِثَّ َرِِِِِِِِِ َِّدِثَّ َرِِِِِِِِِاِ َّدِثَّ َِ‬ر‬
ِ‫ُم َّدِثٰ ر‬
‫ا َّدثِ ًرا‬
‫ِیَ َّدِثَّ ُِر‬
‫ا َّدِثَّ َِر‬
‫َماِیَ َّدثَّ ُِر‬
ِ‫لَ َّما یَ َّدثَّ ر‬
ِ‫لَمِِِیَ َّدثَّ ر‬
ِ‫ُم َّدِثَّ ر‬
ِ‫ْلَِیَ َّدثَّ ر‬
ِ‫لیَ َّدثَّ ر‬
‫لَنِِیَ َّدثَّ َِر‬
ِ‫ْلَِیَ َّدثَّ ُر‬
ِ‫ْلَ ِِتَ َّدثَّ ر‬
ِ‫ا َّدثَّ ر‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫ُم َّدثَّ ر‬
ِ‫ُمثَّاقل‬
ِ‫َماِیَثَّاقَ ُل‬
ِ‫ْلَِیَثَّاقَل‬
ِ‫ اثَّاقَ َل‬aslında ‫ تَ َفاعُل‬bâbından ‫ تَثَاقَ َِل‬idi
‫تَِِثَاقَ َِلِِِِِِِِِثَثَاقَ َِلِِِِِِِِِِثَّ اقَ َِلِِِِِِِِِاِثَّ اقَ َِل‬
ِ ُ‫اثَّاق‬
‫یَِثَّاقَ ُِل‬
‫اثَّاقَ َِل‬
ً‫ال‬
ِ‫لَ َّما یَثَّاقَل‬
ِ‫لَمِِِیَثَّاقَل‬
ِ‫ُمثَّاقَلِِ َعلَیِه‬
ِ‫ْلَِتَثَّاقَل‬
ِ‫لِیَ ثَّاقَل‬
ِ‫لَنِِیَثَّاقَ َل‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫اثَّاقَل‬
ِ‫ْلَِیَثَّاقَ ُل‬
ِ‫ُمثَّاقَل‬
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
18
Rubâî Mezîd Humâsî Fiilin Çekimine Misal
Rubâî Mezîd Humâsî
ِ‫ُمتَ َدحرج‬
ِ‫ج‬
ُ ‫َماِیَتَ َدحَر‬
ِ‫ْلَِیَتَ َدحَرج‬
‫تَ َفعلُل‬
Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
‫تَ َدح ُر ًجا‬
ِ‫ج‬
ُ ‫یَتَ َدحَر‬
ِ‫لَمِِِیَتَ َدحَرج‬
َِ ‫لَنِِیَتَ َدحَر‬
‫ج‬
ِ‫لَ َّما یَتَ َدحَرج‬
ِ‫ْلَِتَتَ َدحَرج‬
ِ‫لیَ تَ َدحَرج‬
ِ‫تَ َدحَرج‬
ِ‫تَ َدحَر َج‬
ِ‫ُمتَ َدحَرجِِ َعلَیِه‬
ُِ ‫ْلَِیَتَ َدحَر‬
‫ج‬
ِ‫ُمتَ َدحَرج‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
Rubâî Mezîd Humâsî
‫تَ َفعلُل‬
Bâbının Meçhûl Çekimi
Muzârî
Mâzî
ِ‫یُتَ َدحَر ُجِ َعلَیه‬
ِ‫تُ ُدحر َجِ َعلَیه‬
NOT: Bu bâba mülhâk olan bâbların çekimleri de aynen bu şekilde yapılır.
Sülâsî Mezîd Südâsî Fiillerin Çekimlerine Misaller
Sülâsî Mezîd Südâsî
ِ‫ُمستَ غفر‬
ِ‫َماِیَستَ غف ُر‬
ِ‫ْلَِیَستَ غفر‬
‫استف َعال‬
Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
‫استغ َف ًارا‬
ِ‫لَ َّما یَستَ غفر‬
ِ‫ْلَِتَستَ غفر‬
ِ‫لِیَستَ غفر‬
ِ‫یَستَ غف ُر‬
ِ‫لَمِِِیَستَ غفر‬
‫لَنِِیَستَ غفَِر‬
ِ‫استَ غفر‬
ِ‫استَ غ َفَر‬
ِ‫ُمستَ غ َفر‬
‫ْلَِیَستَ غف ُِر‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
Sülâsî Mezîd Südâsî
‫استف َعال‬
ِ‫ُمستَ غ َفر‬
Bâbının Meçhûl Çekimi
Muzârî
Mâzî
ِ‫یُستَ غ َف ُر‬
ِ‫اُستُغفَر‬
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
19
Sülâsî Mezîd Südâsî
ِ‫ُمغ َدودن‬
ِ‫ید ًاَن‬
َ ‫اغد‬
ِ‫َماِیَغ َدود ُن‬
ِ‫ْلَِیَغ َدودن‬
‫افع َیعال‬
Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫یَغ َدود ُن‬
ِ‫لَ َّما یَغ َدودن‬
ِ‫ْلَِتَغ َدودن‬
ِ‫اغ َدوَد َن‬
ِ‫لَمِِِیَغ َدودن‬
ِ‫لیَ غ َدودن‬
ِ‫لَنِِیَغ َدود َن‬
ِ‫ُمغ َدوَدنِِبه‬
ِ‫اغ َدودن‬
ِ‫ُمغ َدوَدن‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
Sülâsî Mezîd Südâsî
Bâbının Meçhûl Çekimi
Muzârî
Mâzî
ِ‫یُغ َدوَد ُنِبه‬
ِ‫اُغ ُدود َنِبه‬
Sülâsî Mezîd Südâsî
ِ‫ُم جلَ ٰوذ‬
ُ‫َماِیَجلَ ٰوِذ‬
ِ‫ْلَِیَجلَ ٰوذ‬
‫افع َیعال‬
‫افع َّوال‬
Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
‫اجل َّوا ًذا‬
ُ‫یَجلَ ٰوِذ‬
ِ‫لَمِِِیَجلَ ٰوذ‬
ِ‫لَ َّما یَجلَ ٰوذ‬
ِ‫ْلَِتَجلَ ٰوذ‬
ِ‫لیَ جلَ ٰوذ‬
ِ‫لَنِِیَجلَ ٰو َذ‬
ِ‫اجلَ َّو َذ‬
ِ‫ُم جلَ َّوذِِبه‬
ِ‫اجلَ ٰوذ‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
Sülâsî Mezîd Südâsî
ِ‫ْلَِیَغ َدود ُن‬
‫افع َّوال‬
ُ‫ِْلَِیَجلَ ٰوِذ‬
ِ‫ُم جلَ َّوذ‬
Bâbının Meçhûl Çekimi
Muzârî
Mâzî
ِ‫یُجلَ َّوِذُِبه‬
ِ‫اُجلُٰو َذِبه‬
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
20
Sülâsî Mezîd Südâsî
ِ‫ُمش َهاب‬
ِ‫َماِیَش َهاب‬
ِ‫بب‬/‫ب‬/
َّ ‫ْلَِیَش َه‬
ٰ ‫اب‬
‫افعیالَل‬
Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫اشهی بَ ًاب‬
ِ‫یَش َهاب‬
ِ ‫ب‬/‫ب‬/
‫ب‬
َّ ‫ببِ لَ َّما یَش َه‬/‫ب‬/
َّ ‫لَمِِِیَش َه‬
ٰ ‫اب‬
ٰ ‫اب‬
ِ‫بب‬/‫ب‬/
َّ ‫لِیَش َه‬
ٰ ‫اب‬
ِ‫اب‬
َّ ‫اش َه‬
ِ‫ُمش َهابِبه‬
ِ‫اب‬
َّ ‫لَنِِیَش َه‬
ِ‫بب‬/‫ب‬/
َّ ‫ْلَِتَش َه‬
ٰ ‫اب‬
ِ‫ْلَِیَش َهاب‬
ِ‫بب‬/‫ب‬/
َّ ‫اش َه‬
ٰ ‫اب‬
ِ‫ُمش َهاب‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
Sülâsî Mezîd Südâsî
‫افعیالَل‬
Bâbının Meçhûl Çekimi
Muzârî
Mâzî
ِ‫یُش َهابِبه‬
ِ‫وبِبه‬
َّ ‫اُش ُه‬
َ‫’ اِ ْح َرَنْ َج َم‬ye Mülhak Bâbların Çekimlerine Misaller
Sülâsî Mezîd Südâsî ‫ افعنالَل‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫ُمس َحنكك‬
‫اسحن َكا ًكا‬
ِ‫ك‬
ُ ‫َماِیَس َحنك‬
ِ‫ْلَِیَس َحنكك‬
ِ‫لَ َّما یَس َحنكك‬
ِ‫لیَس َحنكك‬
ِ‫ْلَِتَس َحنكك‬
ِ‫ك‬
ُ ‫یَس َحنك‬
ِ‫لَمِِِیَس َحنكك‬
ِ‫ك‬
َ ‫لَنِِیَس َحنك‬
Sülâsî Mezîd Südâsî
ِ‫ُمس َحن َككِِبه‬
ِ‫اس َحنكك‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
‫افعنالَل‬
ِ‫ك‬
َ ‫اس َحن َك‬
ِ‫ك‬
ُ ‫ْلَِیَس َحنك‬
ِ‫ُمس َحن َكك‬
Bâbının Meçhûl Çekimi
Muzârî
Mâzî
ِ‫كِبه‬
ُ ‫یُس َحن َك‬
ِ‫كِبه‬
َ ‫اُس ُحنك‬
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
21
‫افعنالَء‬
Sülâsî Mezîd Südâsî
ِ‫ُمسلَن ٍق‬
ِ ‫اسلن َق‬
ً‫اء‬
ِ‫لَ َّما یَسلَنق‬
‫َماِیَسلَنقی‬
ِ‫ْلَِیَسلَنق‬
Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
‫یَسلَنقی‬
ِ‫لَمِِِیَسلَنق‬
ِ‫لِیَسلَنق‬
ِ‫ْلَِتَسلَنق‬
‫اسلَن َقی‬
ِ‫ُمسلَن ًقاِبه‬
ِ‫لَنِِیَسلَنقِ َی‬
ِ‫اسلَنق‬
‫ُمسلَن ًقا‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
Sülâsî Mezîd Südâsî
‫افعنالَء‬
‫ْلَِیَسلَنقی‬
Bâbının Meçhûl Çekimi
Muzârî
Mâzî
ِ‫یُسِلَن َقیِبه‬
ِ‫ِاُسلُنق َِیِبه‬
Rubâî Mezîd Südâsî Fiillerin Çekimlerine Misaller
Rubâî Mezîd Südâsî
ِ‫ُم حَرن جم‬
ِ‫َماِیَحَرن ج ُم‬
ِ‫ْلَِیَحَرن جم‬
‫افعنالَل‬
Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
‫احرن َج ًاما‬
ِ‫یَحَرن ج ُم‬
ِ‫لَمِِِیَحَرن جم‬
ِ‫لَ َّما یَحَرن جم‬
ِ‫ْلَِتَحَرن جم‬
ِ‫لیَ حَرن جم‬
ِ‫لَنِِیَحَرن ج َم‬
ِ‫احَرن َج َم‬
ِ‫ُم حَرن َجمِِبه‬
ِ‫احَرن جم‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
Rubâî Mezîd Südâsî
‫افعنالَل‬
ِ‫ْلَِیَحَرن ج ُم‬
ِ‫ُم حَرن َجم‬
Bâbının Meçhûl Çekimi
Muzârî
Mâzî
ِ‫یُحَرن َج ُِمِبه‬
ِ‫ِاُح ُرن ج َِمِبه‬
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
22
Rubâî Mezîd Südâsî
ِ‫ُمق َشعر‬
‫افعالَّل‬
Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
‫اقشعَر ًارا‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫لَ َّما یَق َشعَِّر‬
ِ‫َماِیَق َشعر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫ْلَِیَق َشعَِّر‬
ِ‫یَق َشعر‬
ِ‫اق َش َعَّر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫لَمِِِیَق َشعَِّر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫لیَ ق َشعَِّر‬
ِ‫لَنِِیَق َشعَّر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫ْلَِتَق َشعَِّر‬
ِ‫ُمق َش َعرِِبه‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫اق َشعَِّر‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
Rubâî Mezîd Südâsî
‫افعالَّل‬
ِ‫ْلَِیَق َشعر‬
ِ‫ُمق َش َعر‬
Bâbının Meçhûl Çekimi
Muzârî
Mâzî
ِ‫یُِق َش َِعرِِبه‬
ِ‫ِاُق ُشعَِِّرِبه‬
FASIL
Bazı Fâideli Bilgiler
Lâzımın Müteaddîye Dönüşü
Lâzım bir fiil üç sebepten biriyle müteaddî fiile döner.
1. Başına bir hemze ekleyip
2. Aynel fiilini şeddeleyip
‫إِفْ ََعال‬
‫تَ ْف ِعیل‬
bâbına naklederek. (Sadece Sülâsî lâzımların dönüşümünde)
bâbına naklederek. (Sadece Sülâsî lâzımların dönüşümünde)
3. Sonuna harf-i cer getirmekle. (Hem Sülâsî hem Rubâî lâzımların dönüşümünde)
Lâzımın Müteaddîye Dönüşü
Evden çıktım.
O’nu evden çıkardım.
O’nu evden çıkardım.
O’nu evden çıkardım.
.ِ‫تِم َنِالدَّار‬
ُ ‫َخَرج‬
.‫أَخَرجتُهُِم َنِالدَّار‬
.‫َخَّرجتُهُِم َنِالدَّار‬
.‫تِبهِم َنِالدَّار‬
ُ ‫َخَرج‬
1
2
3
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
23
Ayrıca
ِ‫ تَ َفعَّ ََل‬ve ‫تَ َف ْعلَ ََل‬
’nin başındaki
َ‫ت‬
َ ’ler hazfedilerek lâzım fiil müteaddîye çevrilir.
ِ‫َدحَر َج‬
‫َزلَزَِل‬
‫َعلَّ َِم‬
َِ ‫بَد‬
‫َّل‬
Yuvarladı
Salladı
Öğretti
Değiştirdi
ِ‫ِتَ َدحَر َج‬
‫تََِزلَزَِل‬
‫تَِ َعلَّ َِم‬
َِ ‫تَِبَد‬
‫َّل‬
Yuvarlandı
Sallandı
Öğrendi
Değişti
Müteaddînin Lâzıma Dönüşü

Bir müteaddî fiilde yukarda anlatıldığı gibi lâzımı müteaddîye çeviren bir durum var ise; bu sebep
hazfedilerek lâzıma çevrilir. (Yani en baştaki duruma geri dönülür.)

Eğer böyle bir sebep olmayıp;
a) Fiil sülâsî mücerred ise; çoğunlukla
lâzıma çevrilir.
Kırıldı
Kesildi
Toplandı
ِ‫انِ َِك َسَر‬
‫انِ َقطَ َِع‬
‫اِجِتَ َم َِع‬
‫اَِنَِْف ََعال‬
Kırdı
Kesti
Topladı
b) Fiil rubâî mücerred ise; o zaman da başına
Sallandı
ِ‫تََِزلَزَل‬
bâbına, bazende
َ‫ت‬
َ
Salladı
‫اَِفَْتِ ََعال‬
bâbına nakledilerek
ِ‫َك َسَر‬
‫قَطَ َِع‬
‫َج َم َِع‬
ziyâde edilerek lâzıma çevrilir.
ِ‫َزلَزَل‬
* Lâzım fiil, bir mef’ûle ihtiyacı olmayan fiil olduğundan, lâzım fiilin ism-i mef’ûlü ve meçhulü gelmez.
Ancak bir harf-i cer vasıtası ile gelir.
ََ‫اع َل‬
ََ َ‫بَف‬
ُ ‫ََ ََب‬
‫اعلَة‬
َ ‫ُم َف‬
bâbı çoğu kez iki kişi arasında müşâreket içindir. Mef’ûlün fâile cevap vermesi mümkün
olmayan nadir durumlarda ise tek taraflı yapılan bir işi anlatan müteâddî fiil olur.
Onunla atıştık.
Takunyayı kırdım.
Hırsıza azap ettim.
.ُ‫ضلتُِه‬
َ ‫ََن‬
.‫تِالنَّع َل‬
ُ ‫طَ َارق‬
.‫ص‬
َّ ٰ‫تِالل‬
ُ ‫َعاقَب‬
Müşâreket
Tek taraflı
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
24
ََ‫اع َل‬
ََ ‫بَتَ َف‬
ُ ‫ََ ََب‬
‫تَ َفاعُل‬
bâbı da çoğu kez iki kişi arasında müşâreket içindir. Bazen de çok kişi arasında müşâreket
içindir. Nâdiren ise müşâreket anlamı taşımayıp içte (gerçekte) olmayan bir şeyi izhar (açığa vurmak) içindir.
.‫تَ َدافَعنَا‬
Birbirimizi müdâfaa ettik.
.‫صالَ َحِال َقوُِم‬
َ َ‫ت‬
Kavim (kendi aralarında) sulh oldular.
َ‫’َاِفْ تَ َع َل‬nin ‫ت‬
, ‫ اِفْتِ َعال‬bâbının mâzisinin fâel fiili ‫اق‬
َ َ‫إِطْب‬
‫’ اِفْ تَ َع ََل‬nin ‫’ ت‬si ‫’ ط‬ya kalbolur.
NOT:
ِ‫اظ ِطَ َهَر‬
‫ط‬
fiilinde
Eğer
kalbolur.
, ‫اِفْتِ َعال‬
ِ‫اذ َد َِكَر‬
fiilinde
sonra da idgam edilerek
‫ِص‬-ِ‫ِض‬-ِ‫ِط‬-ِ‫ظ‬
ِ‫ب‬
َ ‫اضِِتََِر‬
‫اطِِتَ َرَِد‬
‫اظِتَِ َهَِر‬
harflerinden biri
ِ‫ب‬
َ
َ ‫ضَر‬
‫طََرَِد‬
ِ‫ظَ َهَر‬
harfinin mahrecine yakın olduğundan
‫ِد‬-ِ‫ِذ‬-ِ‫ز‬
ِ‫اِزَِد َجَر‬
‫ادِ َِد َم َِع‬
‫اذَِِد َكَِر‬
ِ‫اِ َِّد َم َع‬
‫اِدَِد َكَِر‬
‫ذ‬
‫ظ‬
َ
‫ظ‬
’ya
olmuştur.
bâbının mâzisinin fâel fiili
ِ‫اَِِّد َكَر‬
NOT:
ِ‫اظِ ِطَ َهَر‬
harfinin mahreci
ِ‫اظَّ َهَر‬
harfleri olan
ِ‫ب‬
َ ‫اضِ ِطََر‬
‫اطِ ِطََرَِد‬
ِ‫اِ ِطََّرَد‬
‫اظِ ِظَ َهَِر‬
kalbolunup sonra da idgam edilerek

’sinin Kalbedilmesi
Eğer
ِ‫اِ ِظَّ َهَر‬
Olmayanı İzhar için
.‫اه َل‬
َ ‫تَ َج‬
Câhil göründü.
olursa
Çok Kişilik Müşâreket
.‫ت‬
ُِ ‫تَ َم َارض‬
Hasta göründüm.

İki Kişilik Müşâreket
harfinin mahreci
‫د‬
harflerinden biri olursa
ِ‫اِزتَ َجَر‬
‫ادِِتَ َم َِع‬
‫اذِِتَ َكَِر‬
َ‫اِفْ تَ َع َل‬
’nin
‫’ ت‬si ‫’ د‬e
ِ‫َز َجَر‬
‫َد َم َِع‬
‫ذَ َكَِر‬
harfinin mahrecine yakın olduğundan
‫د‬
’e kalbolunup
ِ‫ اَِِّد َكَر‬olmuştur.
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
25

, ‫ اِفْتِ َعال‬bâbının mâzisinin fâel fiili ‫ِو‬-ِ‫ِی‬-ِ‫ث‬
‫’ اِفْ تَ َع ََل‬nin ‫’ ت‬sine idgam olunur.
Eğer
kalbolunup
‫اِتَِّ َقی‬
‫اِتِتَ َقی‬
ِ‫اِِتَّ َسَر‬
‫اِتَِّغََِر‬
ِ‫اِتِتَ َسَر‬
‫اِتِتَ غََِر‬
harflerinden biri olursa, bu harfler
‫اِ ِوتَ َقی‬
‫ت‬
’ye
‫َوقَی‬
‫یَ َسَِر‬
ِ‫اِیِتَ َسَر‬
‫اِثِتَ غََِر‬
ِ‫ثَغََر‬
Zâid Harfler
İsim ve fiillere ziyade edilen harfler 10 tanedir. Akılda kalması için
ُ‫س َاه‬
َ ‫ اَلْیَ ْوََم تَ ْن‬terkibiyle ifade edilir.
Misaller:
‫ه‬
‫ا‬
‫س‬
ِ‫أ َُِّم َِهات‬
ِ‫صابر‬
َِ
ِ‫ُِمسِتَ غفر‬
ِ‫اق‬
َ ‫ِأَهَِر‬
ِ‫كتَ ِابُ ُِهم‬
‫حا‬
َِ َ‫فَت‬
‫بُشَِری‬
‫ن‬
ِ‫َعط َشا َن‬
َِ ‫ب ِاسِِتَخَر‬
‫ج‬
ُِ ُ‫ِنَكت‬
‫َِسیَش ُك ُِر‬
‫َذ َهبِ َِن‬
‫ت‬
‫م‬
‫و‬
‫ی‬
‫ل‬
‫أ‬
ِ‫َمكتَِبَة‬
ِ‫َِمكتَب‬
ِ‫صِور‬
ُِ ‫َمن‬
ِ‫َرحِیم‬
ِ‫الَّر ُج ُل‬
ِ‫لِل َقلَم‬
ِ‫ل هلٰه‬
ِ‫ِأَْحَ ُد‬
‫ِأَكَرَِم‬
ِ‫ِتَ َك َّسَر‬
‫اسِتَِقبَ َِل‬
ِ‫َكتَ بِتُم‬
ِ‫َِمن ُدوب‬
ِ‫َجهَِِوَر‬
‫صُِرِوا‬
َ َ‫ن‬
‫َسل َِقی‬
ِ‫ب‬
ُ ‫ِیَشَر‬
ِ‫ص ُر‬
َ ‫ِأَن‬
Bir kelimedeki harf sayısı üçten fazla ise bakılır;

Eğer o kelimeden bir harf atıldığında ortada en az üç harfli manası olan bir kelime kalıyorsa atılan
harf zâid harftir denilir.

Eğer o kelimeden bir harf atıldığında ortada en az üç harfli manası olan bir kelime kalmıyorsa atılan
harf kelimenin aslındandır denilir. Yani atılan harf zâid harf değildir.
Meselâ
َ‫س‬
َ ‫َو ْس َو‬
kelimesindeki
‫و‬
’lardan birini veya her ikisini birden kaldırdığımızda geriye kalan
harflerden manası olan bir kelime ortaya çıkmayacağından
şeyler
‫و‬
harfi bu kelimenin aslındandır denilir. Aynı
‫ س‬harfi için de geçerlidir.
َ‫ص ُر‬
ُ ‫یَ ْن‬
kelimesindeki
‫ی‬
’yi kaldırdığımızda ise geriye manası olan bir mâzi fiil kaldığından
‫ی‬
harfi bu
kelimenin aslından olmayıp zâid harftir denilir.
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
26
Bâbların Umumen Binâları

Rubâî bâbların hepsi (ister sülâsî mezîd, ister rubâî mücerred, ister mülhak) müteaddîdir.
Ancak rubâî mücerredin bazıları lâzımdır.
Meselâ :

َ‫ َد ْربَ َح‬: Boyun eğdi, Zelil oldu. َ‫ بَ ْرَه َم‬: Devamlı baktı. …gibi.
Humâsî bâbların hepsi lâzımdır. Ancak
arasında müşterektir.
‫ َاِفْتِ َعال‬-َ ‫ َتَ َفعُّل‬-َ ‫تَ َفاعُل‬
Müteaddî
Kazandı
Teşekkür etti
Münazaa etti

Lâzım
ِ‫ب‬
َ ‫اكتَ َس‬
‫تَ َش َّكَِر‬
َِ‫تَنَ َاز‬
‫ع‬
Südâsî bâbların hepsi lâzımdır. Ancak
Ayrıca
‫اِفْ ِع ْنالَء‬
ِ‫اجتَ َم َع‬
‫تَ َك َّسَِر‬
‫اض َِع‬
َ ‫تَ َو‬
Toplandı
Kırıldı
Tevâzu etti
‫اِ ْستِ ْف َعال‬
bâbı lâzım ile müteaddî arasında müşterektir.
Müteaddî
Lâzım
ِ‫اِستَخَر َج‬
Çıkardı
bâbları lâzım ile müteaddî
ِ‫استَح َجَر‬
Taşlaştı
bâbından iki kelime de müteaddîdir.
Müteaddî
O’nu kahretti
ُ‫اغَرن َد ِاه‬
ُ‫اسَرن َد ِاه‬
O’na gâlip geldi
‫ َإِفْ َعال‬Bâbının Binâsı
‫ إِفْ َعال‬bâbının ‫’ أ‬si bir çok mânâlara gelir. Bunlar:
1. Ta’diye (geçişlilik) için
ُ‫ِأَكَرمتُِه‬
‫ِعلیِال َقلَ َِم‬
َ ‫ِأَخَر َج‬
O’na ikram ettim.
Ali kalemi çıkardı.
)ِِ‫(ِللتَّعدیَة‬
Keremli oldu.
Çıktı.
2. Sayrûre için (sahip olma mânâsında)
Adam yürüyen (hayvan) sahibi oldu.
Gece karanlık sahibi oldu.
ِ‫یِالر ُج ُل‬
َّ ‫ِأَم َش‬
‫ِأَظلَ َمِاللَّی ُِل‬
)ِِ‫ورة‬
َّ ‫(ِلل‬
َِ ‫صی ُر‬
Yürüdü.
Zulmet, Karanlık
ِ‫َك ُرَم‬
َِ ‫َخَر‬
‫ج‬
‫َم َشی‬
ِ‫ظُلم‬
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
27
3. Vicdan (buluş) için
ُ‫ِأَب َخلتُِه‬
Onu cimri buldum.
)ِِ‫(ِللِوج َدان‬
Cimri oldu.
4. Haynûne için (zamanı yaklaşma mânâsında)
ِ‫ِالزر‬
َّ ‫ص َد‬
ُ‫ع‬
َ ‫ِأَح‬
Ekinin biçme zamanı yaklaştı.
Biçti.
5. İzâle için (giderme mânâsında)
ُ‫ِأَش َكی تُِه‬
Ben O’ndan şikâyeti giderdim.
)ِِ‫(ِللِ َزالَة‬
Şikâyet etti.
6. Dühûl için (bir şeye girme mânâsında)
ِ‫ِالر ُج ُل‬
َّ ‫ِأَصبَ َح‬
Adam sabaha dâhil oldu.
7. Kesret (çokluk) için
Adamın (yanında) süt çok oldu.
Adamın (yanında) meyve çok oldu.
ِ‫ِالر ُج ُل‬
َّ ‫ِأَلبَِ َن‬
‫ِالر ُج ُِل‬
َّ ‫ِأَث َمَر‬
)ِِ‫(ِللِ َحی نُونَة‬
)ِِ‫(ِللِ ُد ُخول‬
Sabah oldu.
)ِِ‫(ِللِ َكث َرة‬
Süt
Meyve
ِ‫بَخ َل‬
ِ‫ص َد‬
َ ‫َح‬
‫َش َكی‬
ِ‫صبَ َح‬
َ
ِ‫لَبَِن‬
ِ‫ِثَ َمر‬
‫ َاِ ْسَتِ ْف َعال‬Bâbının Binâsı
‫ اِ ْستِ ْف َعال‬bâbının ‫’ س‬i bir çok mânâlara gelir. Bunlar:
1. Talep (istemek) için
Af istedi.
ِ‫اِسِتَ غ َفَر‬
2. Suâl (sormak) için
Haber sordu.
)ِِ‫(ِللطَّلَب‬
ِ‫اِسِتَخبَ َر‬
Affetti.
)ِِ‫(ِللس َؤال‬
3. Tahavvül (dönüşme) için
Şarap sirkeye döndü.
ِ‫اِسِتَ َخ َّلِال َخم ُر‬
Haber
)ِِ‫َّحول‬
َ ‫(ِللت‬
Sirke
ِ‫َغ َفَر‬
ِ‫َخبَ ر‬
ِ‫َخل‬
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
28
4. İ’tikâd (inanma) için
ُ‫اِسِِتَكَرمتُِه‬
O’nun keremli olduğuna inandım.
5. Vicdan (buluş) için
ُ‫اِسِِتَ َجدتُِه‬
Ben O’nu iyi buldum.
6. Teslîm için
)ِِ‫(ِللِعت َقاد‬
Keremli oldu.
)ِِ‫(ِللِوج َدان‬
‫َو‬،َ‫َی‬،َ‫ا‬
İyi
ِ‫َجیٰد‬
Döndü.
ِ‫َر َج َع‬
)ِِ‫(ِللتَّسلیم‬
ِ‫اِسِِتَ ر َج َع‬
(Musibet anında) teslim olarak döndü.
ِ‫َك ُرَم‬
Harfleri
Med harfleri, lîn harfleri, zevâid harfler ve illet harfleri diye bilinen harflerin ittifak ettiği harfler 3
tanedir. Bunlar:
‫ِو‬،ِ‫ِی‬،ِ‫ا‬
’dir.
Fiillerin Kısımları
1. Fael fiilinde illet harflerinden biri bulunan fiile, mu’tel ve misâl ismi verilir. Mu’tel illetli demek
olup, kendisinde illet harfi bulunduğundan bu ismi almıştır. Kendisinde illet harfi bulunduğu halde
bir değişiklik (i’lâl) yapılmayıp, hareke yüklenmek bakımından sahîh fiile benzediğinden misâl
ismi de verilir.
ِ‫ِ َِو َع َد‬،ِ‫ِِیَ َسَر‬،ِ‫ظ‬
َِ ‫یَِ َق‬
… gibi.
2. Eğer illet harfi aynel fiilinde olursa, o zaman fiile içi boş manasına gelen ecvef ismi verilir. İllet
harfi bulunduğu için mu’tel de denir.
ِ‫ِِِقَا َل‬،ِ‫ع‬
َ ‫ِبَِا‬،ِ‫َِكا َل‬
… gibi.
3. Eğer illet harfi lâmel fiilinde olursa, o zaman illet, fiilin sonunda olduğundan noksan manasında
olan nâkıs ismi verilir.
‫ِِ َغَِزا‬،ِ‫َرَِمی‬
… gibi.
4. Eğer fiilde iki illet harfi bulunursa, illet harfi sahîh harften çok olduğundan illetle sarılmış
manasında lefif ismi verilir.
a) Bu illet harfleri aynel ve lâmel fiillerinde olursa illet harfleri bitişik olduğundan illetleri yakın
lefif anlamında lefif-i makrûn denir.
‫ِرَوی‬،
َِ ِ‫ِش َوی‬،
َِ ِ‫ی‬
َِ ‫ِ ِطَو‬،ِ‫ی‬
َِ ‫ِقَو‬
… gibi.
b) Bu illet harfleri fâel ve lâmel fiillerinde olursa illet harfleri ayrı olduğundan illetleri ayrı lefif
anlamında lefif-i mefrûk denir.
‫ِ َِوِقَی‬،ِ‫َِوِلَی‬
… gibi.
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
29
5. Fiilin aynel ve lâmel fiili aynı harf olduğunda, o zaman aynel fiil lâmel fiile idgâm edilir ve
katlanmış manasında muzâaf ismi verilir.
ِ‫ِم َّد‬،
َِ ِ‫فََِِّر‬
… gibi.
6. Harflerinden biri hemze olan fiile ise hemzelenmiş manasında mehmûz ismi verilir.
a) Eğer hemze fâel fiildeyse, mehmûz-ül fâ denir.
ِ‫ِِأَ َخ َذ‬،ِ‫ِأَ َك َل‬
… gibi.
b) Eğer hemze aynel fiildeyse, mehmûz-ül ayn denir.
ِ‫ِسِئَ َل‬،ِ
َِ ‫ف‬
َ ‫َِرُِؤ‬
… gibi.
c) Eğer hemze lâmel fiildeyse, mehmûz-ül lâm denir.
َ‫ِقََِرِأ‬،َِ‫َهِنَِأ‬
… gibi.
7. Sayılan bu altı kısma girmeyen sülâsî fiiller ise sahîh ismi alırlar.
MU’TELLÂT (İLLETLİ FİİLLER)
İlletli fiillerin çekimleri bazı kaidelere göre yapılır. Bu kaideler gereğince yapılacak işlemler şunlardır:
Kalb
: İlletli bir harfi başka bir harfe çevirmek.
İskân
: Harfin harekesini hazfederek sâkin kılmak.
Hazf
: Harfi tamamen ortadan kaldırmak.
İdgâm : İki harfin birincisini ikincisine girdirmek.
NOT
: Fiillerde bulunan cemi vavları ve tesniye elifleri her ne kadar illet harfi olsalar da zamir
olduklarından hiçbir değişikliğe uğramazlar.
İctimâ-i sâkineyn : İki sâkinin yan yana gelmesidir.
Bunlardan ikincisi vakıf sebebiyle olursa,
)‫ اَل ُملك‬gibi( veya birincisi harf-i med, ikincisi şeddeli olursa )‫ضار‬
َ
(
gibi lisâna uygundur. Bunun dışında 2
sâkin cem olup biri harf-i med ise, lisâna uygun olmayıp harf-i med olan hazfedilir.
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
30
İ’LÂL KAİDELERİ
Ecvef ve Nâkıs
.‫اِوان َفتَ َح َِماِقَب لَ ُه َما؛ِقُلبَ تَاِأَل ًفا‬
َ َ‫ِاَل َو ُاو َِوِالیَاءُِإ َذاِتَ َحَّرَكت‬.١
1. Vav ve ye kendileri harekeli olup kendilerinden önceki harf fethalı olduğunda elif’e kalbedilirler.
ِ‫الِالنَّاقص‬
ُ َ‫مث‬
‫َغَِزَِوِِ»ِِ َغَِزا‬
‫َرَِم َِیِِ»ِِ َرَِمی‬
ِ‫الِاِلَج َوف‬
ُ َ‫مث‬
‫غَ َزا‬
‫َرَمی‬
ِ‫قَِ َِوَلِِ»ِِِقَا َل‬
‫َِكِیَ َلِِ» ِِِ َِكا َِل‬
ََ‫قَال‬
ََ‫َكال‬
Nâkıs fiillerin tesniyelerinde ise vav ve ye’ler elif’e kalbedilmezler. Çünkü kalbolunduklarında 2 sâkin
cem olup biri hazfedilince müfredleriyle aynı olurlar.
‫َرَِمِیَاِِ»ِِ َرَِمااِِ»ِ َرَِمی‬
‫َغَِزَِواِِ»ِِ َغَِزااِِ»ِِ َغَِزا‬
Nâkıs fiillerin cem-i müennes, muhatab ve mütekellim siygalarında da vav ve ye’ler elif’e
kalbedilmezler. Çünkü 2. maddedeki kaideye göre aslından sâkin olan vav ve ye’ler kalbedilmezler.
ِ‫ِ َغَزو ََن‬....ِ‫ِ َغَزوتُم‬-ِ‫ِ َغَزوتُ َما‬-ِ‫ت‬
َ ‫ِ َغَزو‬-ِ‫َغَِزِو َن‬
‫ِرَمی نَا‬....ِ
‫ِ َرَمی تُم‬-ِ‫ِ َرَمی تُ َما‬-ِ‫ت‬
َ ‫ِ َرَمی‬-ِ‫َرَِمیِ َِن‬
َ
ِ‫ِس ُكونُ ُه َماِ َغی َرِأَصل ٍٰی‬
ِ َ‫الساكنَِةُِ َوِالی‬
ُِ ‫ِاَل َو‬.٢
َّ ُِ‫اء‬
َّ ِ‫او‬
َ ‫الساكنَةُِْلَِتُقلَبَانِِأَل ًفاِإ ِْلَِّف‬
ُ ‫یِموض ٍِعِیَ ُكو ُن‬
.‫یِماِقَب لَ ُه َما‬
َ َ‫ِحَرَكتُ ُه َماِإل‬
َ ‫ِبَنِنُقلَت‬
2. Aslından sâkin olan vav ve ye, elif’e kalbedilmezler.
Ancak harekeleri, kendinden öncekine verilmek suretiyle (sonradan) sâkin kalıp (kendinden
öncekinin harekesi de fetha olmak kaydıyla) kalbolunurlar.
َ‫ام‬
َ َ‫اَق‬
َُ ‫یَ َه‬
‫اب‬
ِ‫اَقِ َِوَِمِِ»ِِِاَقَ ِوَمِِ»ِِِاَِقَا َم‬
ُِ ‫بِِ»ِِیَ َِها‬
‫ب‬
ُِ ِ‫بِِ»ِِیَِ َهی‬
ُِ َ‫یَهِِی‬
ِ‫اَقَ َام‬
aslında
ِ‫اَقِ َِوَم‬
idi. Vav illetli olup harekeli, kendinden önceki
)‫(ق‬
sahih ve sâkin. Hareke
yüklenmek bakımından sahih harf, illetli harften daha evla olduğundan vav’ın harekesi kaf’a verilir
Vav sâkin (aslından değil) ma kabli meftuh olduğundan vav, elif’e kalbedilir,
ِ‫اب‬
ُ ‫یَ َه‬
ِ‫اب‬
ُ ‫ یَ َه‬olur.
aslında
ِ‫ب‬
ُ َ‫یَهی‬
ِ‫ اَقَ َام‬olur.
ِ‫اَقَوَم‬
olur.
idi. Aynı şekilde ye’nin harekesi ma kablindeki he’ye verilip, elif’e kalbedilir,
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
31
‫ ِ َغَزُووا‬ve ‫ َرَمیُوا‬idi. 1. kaideye göre kendileri harekeli ve ma kabilleri
‫ َغَِزاوا‬ve ‫ َرَِماِوا‬olup iki sâkin cem olmuş oldu. Cemi vav’ı hazfedilse
Nâkısın cem-i müzekkeri aslında
fethalı olduğundan elif’e kalbedildier.
cemilik bozulacağından, vav ve ye’den kalbolunan elifler hazfolunup,
‫َرَمیُواِِ»ِِ َرَِماِواِِ»ِ َرَِموا‬
ِ‫ ِ َغَِزِوا‬ve ‫َرَِمِوا‬
oldular.
‫َغَِزُِوواِِ»ِِ َغَِزاواِِ»ِِ َغَزوا‬
ِ‫ ِ َغَِزَو َت‬ve ‫ِ َرَمیَِِتَا‬
kabilleri fethalı olduğundan elif’e kalbedildiler. ‫ات‬
َِ ‫ ِ َغَِز‬ve ‫ات‬
َِ ‫َرَِم‬
Nâkısların tesniye gâibeleri aslında
idi. 1. kaideye göre kendileri harekeli ve ma
oldular.
‫ت‬
müfredinde sâkin olup, tesniye
elif’inden dolayı harekelendiği için, aslına itibar edilerek sâkin sayılıp, elif de sâkin olduğundan iki sâkin cem
olup elif hazfedilir.
ِ‫ ِ َغَِزَِت‬ve ‫َرَِمِتَا‬
olur.
‫َرَِمیَِتَاِِ»ِِ َرَِما َِتِِ»ِ َرَِمتَا‬
ِ ‫ قَ َِول َِن‬ve ‫ ِ َكیَِل َِن‬idi. 1. kaideye göre
kendileri harekeli ve ma kabilleri fethalı olduğundan elif’e kalbedildiler. ‫ن‬
َِ ‫ ِ ِقَال‬ve ‫ َكال َِن‬oldular. İki sâkin cem
olduğu için vav ve ye’den kalbolan elifler hazfedildiler. ِ ‫ن‬
َِ ‫ ِ قَل‬ve ‫ َكل َِن‬kaldılar. Hareke bakımından ikisi de
Ecvef olan
ِ ‫ال‬
َِ َ‫ِق‬
ve
ِ‫ال‬
َ ‫َك‬
ِ‫َغَِزَِو َِتِِ»ِِ َغَِزا َِتِِ»ِِ َغَِزَت‬
’nin cem-i müenneslerinin asılları
aynı olup, asıllarının hangisinin vav’lı hangisinin ye’li olduğu belli olmadığından, kaf’ın fethası vav’a delâlet
etmesi için zammeye, kef’in fethası da ye’ye delâlet etmesi için kesraya nakledildi.
ِ‫َكیَ ل َِنِِ»ِِ َِكال َِنِِ»ِِ َكل َِنِِ»ِِكل َن‬
ِ‫ ِقُل َِن‬ve ِ‫كل َن‬
oldular.
ِ‫قَِ َِول َِنِِ»ِِِقَال َِنِِ»ِِقَل َِنِِ»ِِقُل َن‬
NOT : Ecvef fiillerin cem-i müennesten itibaren sonuna kadar olan siygalarında vavlı’lar fâel fiil
zammeli, ye’liler ise kesralı olarak çekilir. Ancak
ِ‫اف‬
َِ ‫ ِ َخ‬ve ِ‫ََن َم‬
fiilleri vav’lı oldukları halde 4. bâbtan olup,
aynel fiilin harekesi fâel fiile nakledilerek kesralı çekilir.
ِ‫ِنَِوم َِنِِ»ِِِنَام َِنِِ»ِِِنَم َِنِِ»ِِنِ م َن‬
ِ‫َِخ ِوف َِنِِ»ِِ َِخاف َِنِِ»ِِ َخف َِنِِ»ِِخف َن‬
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
32
.ِ
ُِ ‫ِاِلَل‬
ِ ‫اءُِ َوِم َنِال َفت َحة‬
ِ َ‫اوِ َوِم َنِال َكسَرةِالی‬
ُِ ‫َّمةِال َو‬
َّ ‫ِاَل ُمتَ َولٰ ُدِم َنِالض‬.٣
3. Zammeden vav, kesradan ye, fethadan elif doğar.(Yani zamme vav’a, kesra ye’ye, fetha elif’e
delâlet eder.)
.ً‫یِحال َهاِ َساكنَةًِأَوِ ُمتَ َحٰرَكةًِإذَاِ َكانَتِال َحَرَكةُِفَت َحة‬
ِ َ‫ِاَلی‬.٤
َ ‫اءُِإِذَاِان َك َسَر َِماِقَب لَ َهاِتُرَكت‬
َ َ‫ِعل‬
4. Ye harfi sâkin veya fethayla harekeli olup, ma kabli de kesra olduğunda i’lâl yapılmaz.
ِ‫ت‬
َ ‫نَسِی‬
‫نَسِ َِی‬
ِ‫ت‬
َ ‫َخشِی‬
‫َخشِ َِی‬
ِ‫ت‬
َ ‫َرضِی‬
‫َرضِ َِی‬
.‫ض َّم َِماِقَب لَ َهاِقُلبَت َِو ًاوا‬
ِ َ‫ِاَلی‬.٥
َّ ُِ‫اء‬
َ ‫الساكنَةُِإ َذاِان‬
5. Sâkin ye’nin ma kabli zamme olursa vav’a kalbedilir.
َ‫س َر‬
َ ْ‫أَی‬
َ ‫أَیْ َق‬
‫ظ‬
ِ‫یُِیِس ُِرِِ»ِِِیُِوس ُر‬
ِ‫ُِمیِقظِِِ»ِِ ُِم ِوقظ‬
.ً‫َِی ِء‬
ُِ ‫ِاَل َو‬.٦
َّ ِ‫او‬
َ ‫الساكنَِةُِإ َذاِان َك َسَرِِ َماِقَب لَ َهاِقُلبَت‬
6. Sâkin olan vav’ın ma kabli kesra olduğu zaman ye’ye kalbedilir.
ِ‫مِِوَزانِِِ»ِِمِیَزان‬
Ecvef fiil olan
ِ‫ال‬
َ َ‫ق‬
’nin meçhulünde
ِ‫یل‬
َ ‫ق‬
denir. Aslında
ِ‫قُو َل‬
idi. Vav’ın kesrasından evvel kaf’ın
zammesi ağır geldiğinden, kaf sâkin kılınıp vav’ın kesrası kaf’a nakledildi
sâkin ma kabli kesra olduğundan ye’ye kalbedilip
ِ‫یل‬
َ ‫ ق‬oldu.
ِ‫قو َل‬
oldu. 6. kâideye göre vav
ِ‫ِقُِوَِلِِ»ِِق ِوَِلِِ»ِِقِی َل‬
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
33
.ً‫َِی ِء‬
ُِ ‫ِاَل َو‬.٧
َ ‫اِوقَ َعتِفیِآخرِال َكل َمة َِوِان َك َسَرِ َماِقَب لَ َهاِقُلبَت‬
َ ‫اوِال ُمتَ َحٰرَكةُِإ َذ‬
7. Harekeli olan vav harfi kelimenin sonunda bulunup ma kabli de kesra olduğunda ye’ye kalbedilir.
ِ‫َرضِ َِوِِ»ِِ َرضِ َی‬
ِ‫َغب َی‬
’nin aslının
ِ‫ی‬
َ ‫قَِوَِوِِ»ِِقَِو‬
ِ‫ُدعِ َِوِِ»ِِ ُدعِ َی‬
ِ‫َغبِ َِوِِ»ِِ َغبِ َی‬
ِ‫ َغب َو‬olduğunu masdarından anlarız. Çünkü masdarı ِ‫ َغبَ َاوًة‬olarak gelir.
Meçhûl nâkısın cem-i müzekker siygasında
‫غُ ُزوا‬
olarak gelip ma kabli kesra olduğundan ye’ye kalbedilir
denir. Aslı
‫غُزیُوا‬
‫غُزُووا‬
idi. Vav kelime sonunda harekeli
olur. Kesradan zammeye geçmek lisana ağır
‫ غُ ُزیوا‬olur. Vav ve ye iki sâkin bir araya
‫ غُ ُزوا‬kalır.
olduğundan ze’nin kesrası hazfedilip, ye’nin zammesi ze’ye nakledilir
geldiğinden ye’ hazfedilir (vav, cemi vav’ı olduğundan hazfedilmez)
‫غُِزُِوواِِ»ِِغُِزِیُواِِ»ِِ ِغُُزیواِِ»ِِ ِغُُِزوا‬
ٍ ‫ِ ُكلِوا ٍِوِو‬.٨
.ِ‫ِالصحیح‬
َّ ‫ِحَرَكتُ ُه َماِإلَیِال َحرف‬
َ ً‫اِحرف‬
َ ‫اِساكنًاِنُقلَت‬
ً ‫اِصح‬
َ ‫ِمتَ َحٰرَكنیِیَ ُكو ُنِ َماِقَب لَ ُه َم‬
ُ ‫َِیء‬
َ َ َ
َ ‫یح‬
8. Harekeli olan vav ve ye’nin ma kabli de sahih ve sâkin bir harf olursa bu vav ve ye’nin harekeleri ma
kablindeki sahih ve sâkin harfe nakledilir.
ِ‫ف‬
ُِ ‫فِِ»ِِیَ َخ ِو‬
ُِ ‫یَخ َِو‬
ُ ‫فِِ»ِِِیَ َخا‬
ِ‫ِیَكیِ ُِلِِ»ِِِیَكی ُل‬
ِ‫یَِق ُِو ُِلِِ»ِِیَِ ُق ِو ُل‬
ِ‫اِماِلَم‬
َِ ‫َِی ٍِءِإذَاِ َكانَتَاِ ُمتَ َحٰرَِكتَِنیِِ َو َِوقَ َعتَاِفیِْلَمِالفعل‬
َ َ‫اِحرفِِ ُمتَ َحٰرَكةِبغَْیِال َفت َحةِاُسكنَ ت‬
َ ‫ِوِ َماِقَب لَ ُِه َم‬
َ ‫ِ ُكلِ َوا ٍِوِ َو‬.٩
.ِ‫ِعلَیِال َواو َِوِالیَاء‬
َّ ‫وبِْلستث َقالِالض‬
َ ‫َّمة‬
ُ ‫یَ ُكن َِمن‬
ً‫ص‬
9. Vav ve ye harekeli olarak lâmel fiilinde bulunup; ma kabli de fetha dışında harekeliyse, kendileri
mansûb olmadıkça sâkin kılınırlar. Çünkü vav ve ye’ye zamme ağır gelir.
)‫شا‬
َِ ‫شیِِ(یَخ‬
َِ ‫ش ِیِِ»ِِیَخ‬
َِ ‫یَخ‬
ُ
‫یَِرمِ ُِیِِ»ِِیَرمِی‬
‫یَِغُِزُِوِِ»ِِیَغُِزو‬
.‫ِعلَیه َما‬
َ ‫ِ َوِیَِتَ َحَِّرُكِال َو ُاو َِوِالیَاءُِإ َذاِ َك‬.١٠
َ ‫وبِل َخفَّةِال َفت َحة‬
ُ ‫اَن َِمن‬
ً‫ص‬
10. Vav ve ye mansûb olduklarında ma kabli de fetha dışında harekeliyse, fetha hafif hareke
olduğundan sâkin kılınmayıp olduğu gibi kalır.
‫شی‬
َِ ‫ش َِیِِ»ِِلَنِیَخ‬
َِ ‫لَنِیَخ‬
ِ‫لَنِیَرمِ َی‬
ِ‫لَنِیَغُِزَو‬
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
34
ِ‫ش ِو َن‬
َِ ‫ان یَخ‬
ِ َ‫شِی‬
َِ ‫شی یَخ‬
َِ ‫یَخ‬
‫شی َِن‬
َِ ‫شِیَانِ یَخ‬
َِ ‫شی تَخ‬
َِ ‫تَخ‬
‫ش ِو َِن‬
َِ ‫شِیَانِ تَخ‬
َِ ‫شی تَخ‬
َِ ‫تَخ‬
‫شی َِن‬
َِ ‫شِیَانِ تَخ‬
َِ ‫تَخِشی َنِ تَخ‬
‫شی‬
َِ ‫نَخ‬
‫شی‬
َِ ‫أَخ‬
ِ‫یَِرُم ِو َن‬
‫یَِرمی َِن‬
ِ‫تَِرُم ِو َن‬
‫تَِرمی َِن‬
ِ‫یَرمِِیَان‬
‫یَرمی‬
ِ‫تَرمِِیَان‬
‫تَرمی‬
ِ‫تَرمِِیَان‬
ِ‫یَغُِزِو َن‬
‫یَغُِزِو َِن‬
‫تَرمی‬
ِ‫تَرمِِیَان‬
ِ‫تَِغُِزِو َن‬
‫تَِغُِزِو َِن‬
ِ‫تَِرمی َن‬
‫أَرمی‬
‫نَرمی‬
Bu fiillerin tesniyelerinde i’lâl yapılmaz. Çünkü i’lâl yapılırsa örneğin;
cezm edatı geldiğinde müfredi ile aynı olmuş olur.
ِ‫یَخ َشان‬
ِ‫یَغُِزَِوان‬
ِ‫تَِغُِزَِوان‬
ِ‫تَِغُِزَِوان‬
ِ‫تَِغُِزَِوان‬
‫نَِغُِزو‬
‫یَغُِزو‬
‫تَِغُِزو‬
‫تَِغُِزو‬
ِ‫تَغِزی َن‬
‫ِأَغُِزو‬
olur ve başına nasb ve
Ecvef’in İsm-i Fâili
Ecvef fiilden ism-i fâil yapmak için fâel fiil ile aynel fiil arasına bir fâil elifi getirilir. Bu durumda biri fâil
elifi diğeri de vav veya ye’den kalbolunan elif olmak üzere iki elif bir araya gelmiş olur. İki sâkin cem
olamayacağından aynel fiilinden kalbolan elif hemzeye kalbedilir.
ِ‫الِِ»ِِكاالِِِ»ِِ َِكائِل‬
َِ ‫ك‬
ِ‫الِِ»ِِِقَاالِِِ»ِِقَائِل‬
َِ َ‫ق‬
Ayrıca zâid eliften sonra gelen kelime sonundaki vav ve ye’ler de hemzeye kalbedilir.
ِ‫اعطَایِِِِ»ِِِاعطَاء‬
ِ‫ُد َعاوِِِِ»ِِِ ُد َعاء‬
Nâkıs’ın İsm-i Fâili
Nâkısın ism-i fâili nasb halindeyken fetha hafif olduğundan i’lâl yapılmayıp olduğu gibi bırakılır.
Fakat raf ve cer halinde zamme ve kesra ağır geldiğinden i’lâl yapılır. Şöyleki;
ِ‫َرامِیِِِ»ِِ َرامِیُنِِِ»ِِ َرامِی نِِِ»ِِ َرامِنِِِ»ِِ َراٍم‬
ِ‫َرامِ ٍِیِِ»ِِ َرامِیِ نِِِ»ِِ َرامِی نِِِ»ِِ َرامِنِِِ»ِِ َراٍم‬
ِ‫َغ ِازیِِِ»ِِ َغ ِازیُنِِِ»ِِ َغ ِازی نِِِ»ِِ َغ ِازنِِِ»ِِ َغا ٍز‬
ِ‫یِِ»ِِ َغ ِازیِ نِِِ»ِِ َغ ِازی نِِِ»ِِ َغ ِازنِِِ»ِِ َغا ٍز‬
ٍِ ‫َغ ِاز‬
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
Merfu
Mecrur
35
Bunların başına lâm-ı ta’rif geldiğinde sondaki tenvin düştüğünden iki sâkinin cem olma durumu
ortadan kalktığı için vav ve ye hazfedilmez.
Marife
Çoğul
İkil
Tekil
Çoğul
İkil
Tekil
ِ‫الغَ ُازو َن‬
ُِ ‫الغَازََی‬
‫ت‬
ِ‫الغَازََین‬
‫الغَاِزي‬
ِ‫َغ ُازو َن‬
ِ‫َغازََیت‬
ِ‫َغازََین‬
ِ‫َغا ٍز‬
ِ‫ین‬
َ ‫الغَاز‬
ِ‫الغَازََیت‬
َِ ‫الغَاز‬
‫ین‬
ِ‫الغَازََیت‬
ِ‫الغَازیَتَان‬
ِ‫الغَازیَنی‬
ِ‫الغَازیَتَ نی‬
ِ‫الغَازیَنی‬
ِ‫الغَازیَتَ نی‬
ُِ‫الغَازیَة‬
َِ ‫الغَ ِاز‬
‫ي‬
َِ‫الغَ ِازِیَة‬
‫الغَ ِازي‬
‫الغَ ِازِیَِة‬
ِ‫ین‬
َ ‫َغاز‬
ٍِ ‫َغازََی‬
‫ت‬
َِ ‫َغاز‬
‫ین‬
ٍِ ‫َغازََی‬
‫ت‬
Marife
ِ‫َغازیَتَان‬
ِ‫َغازیَنی‬
ِ‫َغازیَتَ نی‬
ِ‫َغازیَنی‬
ِ‫َغازیَتَ نی‬
Çoğul
İkil
Tekil
ِ‫الر ُامو َن‬
َّ
ُِ َ‫الرامی‬
‫ات‬
َّ
ِ‫الرامیَان‬
َّ
‫الرامِي‬
َّ
ِ‫َر ُامو َن‬
ِ‫َرامیَات‬
ِ‫َرامیَان‬
ِ‫َراٍم‬
ِ‫نی‬
َّ
َ ‫الرام‬
ِ‫الرامیَات‬
َّ
ِ‫الرامیَ تَ نی‬
َّ
ِ‫الرامیَ نی‬
َّ
ِ‫الرامیَ تَ نی‬
َّ
Eril
Mensub
Dişil
Eril
Mecrur
Dişil
‫َرَمی‬
Nekre
Tekil
ِ‫الرامیَ نی‬
َّ
Merfu
Dişil
ًِ‫َغ ِازِیَة‬
‫َغا ٍِز‬
‫َغ ِازِیٍَِة‬
İkil
ِ‫نی‬
َّ
َ ‫الرام‬
ِ‫الرامیَات‬
َّ
Eril
‫َغ ِازِیَِة‬
‫َغ ِازًَِی‬
Çoğul
ِ‫الرامیَ تَان‬
َّ
‫غَ َزا‬
Nekre
َّ
ُِ‫الرامِِیَة‬
‫الرامِ َِي‬
َّ
َّ
َِ‫الرامِِیَة‬
‫الرامِي‬
َّ
ِ‫الرامِِیَة‬
َّ
ِ‫َرامی َن‬
ٍِ َ‫َرامی‬
‫ات‬
َِ ‫َرام‬
‫نی‬
ٍِ َ‫َرامی‬
‫ات‬
ِ‫َرامیَ تَان‬
ِ‫َرامیَ نی‬
ِ‫َرامیَ تَ نی‬
ِ‫َرامیَ نی‬
ِ‫َرامیَ تَ نی‬
Eril
Merfu
ِ‫َرامِِیَة‬
Dişil
‫َرامِیًا‬
ً‫َرامِِیَِة‬
‫َراٍِم‬
‫َرامِِیٍَِة‬
Eril
Mensub
Dişil
Eril
Mecrur
Dişil
Ecvef’in İsm-i Mef’ûlü
Ecvef’in ism-i mef’ûl’ünde (8. kâide gereği) vav ve ye harekeli, ma kabli sahih ve sâkin olduğundan
harekesi ma kabline nakledilir. Bu durumda 2 sâkin cem olacağından vav ve ye hazfedilir. Aslı ye’li olan fiil
belli olsun diye (6. kâide gereği) ma kabli kesralanır ve kesrayla uyumlu olması için vav, ye’ye kalbedilir.
ِ‫َِمق ُوِولِِِ»ِِ َِم ُقوِولِِِ»ِِ َِم ُق ِول‬
ََ‫قَال‬
ِ‫َِمكِیُِولِِِ»ِِ َِم ُِكی ِولِِِ»ِِ َِم ُك ِولِِِ»ِِ َِمك ِولِِِ َِمكیل‬
ََ‫َكال‬
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
36
.ِ‫یِساكنَة َِوِالثَّانیَِةُِ ُمتَ َحٰرَكةِفَاُدغ َمتِاِلُولَیِفیِالثَّانیَة‬
َ َ‫ِإ َذاِاجتَ َم َعتِال َوا َوانِاِلُول‬.١١
11. Birincisi sâkin, ikincisi harekeli iki vav harfi cem olduğunda birincisi, ikincisine idgâm olunur.
ِِِ‫َمغُِزووِِِ»ِِ َمغُِزو‬
ِ‫َِیءً َِوِ ُكسَر َِماِقَب َلِاِلُولَیِإِنِ َكا َن‬
َ ‫ِمتَ َحٰرَكةِقُلبَتِال َو ُاو‬
ُ ُ‫یِساكنَة َِوِالثَّانیَة‬
َ َ‫ِإ َذاِاجتَ َم َعتِالَِو ُاو َِوِالیَاءُ َِوِاِلُول‬.١٢
.ِ‫وماِلتَص َّحِالیَاءُ َِوِاُدغ َمتِالیَاءُِفیِالیَاء‬
ً ‫َمض ُم‬
12. Birincisi sâkin (vav), ikincisi harekeli (ye) olarak vav ve ye harfleri cem olduğunda vav, ye’ye
kalbolunur. Birinci ye’nin ma kabli mazmum ise ye’nin sahih olması için kesralanır ve birincisi,
ikincisine idgâm olunur.
ِِِ‫شیِیِِِ»ِِ َم خِشِیِیِِِ»ِِ َم خِشی‬
ُِ ‫شویِِِ»ِِ َم خ‬
ُِ ‫َِم خ‬
ِِِ‫َمرُِمویِِِ»ِِ َمرُِمیِیِِِ»ِِ َمِرمِیِیِِِ»ِِ َمِرمی‬
Ecvef’in Emr-i Gâibi
ِِ‫لیَِ ُِق ِولِِِ»ِِلیَِ ُِقل‬
ِ‫لِیَكِیلََِ»ِِلِیَكِل‬
َُ‫یََ ْق َُولَََُ»ََیََ ُق َول‬
َ‫َیَ ْكَیِ َُلََ»َََیَ ِكی َُل‬
Ecvef’in Emr-i Hâzırı
َُ‫تَ ْق َُولَََُ»ََتَ ُق َول‬
َ‫تَ ْكَیِ َُلََ»ََتَ ِكی َُل‬
ِِ‫ِقُِولِِِ»ِِِقُل‬
ِ‫كِیلََِ»ِِكِل‬
Tesniyelerinde ise
َ‫قُو ِْل‬
ve
ِ ‫كی‬
َ‫ال‬
denir. Müfredlerinde iki sâkin cem olduğu için vav ve ye
düşmüştü. Fakat tesniyede iki sâkinin cem olma durumu ortadan kalktığı için vav ve ye geri döner.
.ِ‫طِْلَمِفعله‬
ُ ‫ِس ُقو‬
ُ ُ‫ِ َجزُمِالنَّاقص َِو َِوق ُفه‬.١٣
13. Nâkıs fiilin cezm ve vakfı, lâmel fiilin düşmesiyledir. (Nâkısın Emr-i Gâib ve Emr-i Hâzırı)
ِ‫اُغِ ُزوِِِ»ِِاُغِ ُز‬
ِ‫لیَ غِ ُزوِِِ»ِِلیَ غِ ُز‬
ِ‫ارِمیِِِ»ِِارِم‬
ِ
ِ
ِ‫لیَ رِمیِِِ»ِِلیَ رِم‬
ِ
ِ
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
37
.‫َّه َّنِفَرعُِال َماضی‬
ُِ ‫َِیءًِفیِال ُمستَ قبَل َِوِاِلَمر َِوِالنَّهیِال َمج ُهوْلَتِِلَن‬
َ ‫بِال َو ُاو‬
ٰ ‫ِ َوِفیِالنَّاقصِال َواو‬.١٤
ُ َ‫یِتُقل‬
14. Vavlı nâkısın meçhûl muzârî, emir ve nehyinde de (bunlar mâzinin dalları olduklarından dolayı)
aralarında uygunluk olması için vav, ye’ye kalbedilir.
‫ِِلیُد َِعیَا‬-ِِ‫ع‬
َِ ‫لیُد‬
ِ‫ِِیُد َِعیَان‬-ِ‫یُد َِعی‬
‫یُد َِع ُِوِِ»ِِیُد َِع ُِیِِ»ِِیُدِ َعی‬
NOT : Nâkısın meçhûl mâzisinde vav, kelime sonunda bulunup makabli kesra olduğundan (7. Kâide
gereği) ye’ye kalbedilmişti.
ِ‫ُدعِ َِوََ»ِِ ُدعِ َی‬
ِ‫ی‬
َ ‫غُِزَِوِِ»ِِغُِز‬
Muzârî, emir ve nehyin meçhûllerinde ise bu kâide geçerli olmadığı halde aralarında uygunluk olması
için vav, ye’ye kalbolundu.
Misâl
ِِِِ‫طِفَاءُِفعلهِفیِال ُمستَ قبَل َِوِاِلَمر َِوِالنَّهیِال َمع ُروفَاتِإذَِاِ َكا َنِفَائُهُ َِو ًاواِمن‬
ُ َ‫ِ َوِأ ََّماِال ُمعتَلِالمث‬.١٥
ُ ‫الِفَتَس ُق‬
)6.(ِ‫ِِِفَعِلِ–ِیَفِعِل‬،ِ)3.(ِ‫ِِفَِ َِعلِ–ِیَفِ َِعل‬،ِ)2.(ِ‫ِفَِ َِعلِ–ِیَفِعِل‬ِِ.‫اب‬
ٍِ ‫ِثَالَثَةَِأَب َو‬
ُ
َ
ُ
َ
ُ
َ
15. Misâl fiilin fâel fiili vav olduğu zaman 2., 3. ve 6. bâblarda bu vav, muzârî, emir ve nehyin
malûmlarında düşer.
ِ‫ِِْلَِتَعد‬-ِِ‫ِِعد‬-ِ‫ِِیَع ُِد‬-ِ‫َِو َع َِد‬
ِ‫ِِیَِ ِوع ُد‬-ِِ‫( َِو َع َِد‬2. bâb)
ِ‫ِِ ِْلَِتَرث‬-ِِ‫ِِرث‬-ِ‫ث‬
ُِ ‫ِِِیَر‬-ِ‫ث‬
َِ ‫َِور‬
ِ‫ث‬
َِ ‫( َِور‬6. bâb)
ُ ‫ِِیَِِور‬-ِِ‫ث‬
ُِ ‫ِِیَِِوَه‬-ِِ‫ب‬
‫ب‬
َِ ‫( َِوَه‬3. bâb)
ِ‫ِِْلَِتَ َهب‬-ِِ‫ِِ َهب‬-ِ‫ب‬
ُِ ‫ِِیَِ َه‬-ِ‫ب‬
َِ ‫َِوَه‬
ِ‫ِِ ِْلَِتَ َقع‬-ِِ‫ِِقَع‬-ِ‫ِِیَِ َق ُِع‬-ِ‫َِوقَ َِع‬
NOT : Son iki fiilin asılları 2. bâbdan olup muzârîleri
ِ‫ِِیَِ ِوقَ ُِع‬-ِِ‫( َِوقَ َِع‬3. bâb)
ِ‫ب‬
ُ ‫یَوه‬
ve
ِ‫یَوق ُع‬
idi. Vav, ye ile kesra
arasında bulunduğundan (lisâna ağır geldiğinden) hazfedildi. Aynel veya lâmel fiilinde boğaz harfi
bulunduğundan hafiflik olsun diye aynel fiil fethalandı ve 3. bâba girmiş oldu.
4. bâbdan olan
ِ‫ِیَ َس ُع‬-ِ‫َوس َع‬
ve
ُ‫ِیَطَِأ‬-ِ‫َوط َئ‬
fiillerinde de vav hazfedilir. Çünkü bunlar da aslında
6. babdan olup aynel fiilleri sonradan fethalandı.
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
38
Lefif-i Makrûn
ِ.ِ‫ِالصحیحِْلَِیَتَ غَیَّ ُر َِوِ ُحك ُمِْلَمِفعلهِ َك ُحكمِْلَمِفعلِالنَّاقص‬
َّ ‫ِعیِنِفعلهِ َك ُحكم‬
ُ ‫ِأ ََّماِاللَّف‬.١٦
َ ‫یِِال َمق ُرو ُن؛ِفَ ُحك ُم‬
16. Lefîf-i makrûnun aynel fiilinin hükmü sahih harf hükmündedir, değişmez. Lâmel fiilinin hükmü ise
nâkısın lâmel fiilinin hükmü gibidir. (Yani aynı nâkıs gibi i’lâl yapılır.)
ِ‫ِِْلَِتَرو‬-ِِ‫ِِارو‬-ِِ‫ِِ َمروی‬-ِ‫ِِ َرا ٍِو‬-ِ‫ِِیَروی‬-ِ‫َرَوی‬
‫َرَوی‬
ِ‫ِِْلَِتَطو‬-ِِ‫ِِاطو‬-ِِ‫ِِ َمطوی‬-ِ‫ِِطَا ٍِو‬-ِ‫ِِیَطوی‬-ِ‫ِطََوی‬
‫طََوی‬
Lefif-i Mefrûk
ِ.ِ‫ِحك ُمِْلَمِفعلهِ َك ُحكمِْلَمِفعلِالنَّاقص‬
ُ ‫یِِال َمف ُر‬
ُ ‫ِ َِوِأ ََّماِاللَّف‬.١٧
ُ ‫وق؛ِفَ ُحك ُمِفَاءِفعلهِ َك ُحكمِفَاءِفعلِالمثَال َِو‬
17. Lefîf-i mefrûkun fâel fiilinin hükmü, misâl fiilin fâel fiilinin hükmü gibidir. Lâmel fiilinin hükmü ise
nâkısın lâmel fiilinin hükmü gibidir.
‫یَِقی‬
‫قِ َْه‬
‫ِِیَقِی‬-ِ‫ِِیَقِ ُِی‬-ِ‫یَِ ِوق ُِی‬
ِ‫ِِقِه‬-ِِ‫ِِق‬-ِِ‫ِِقِی‬-ِِ‫ِِاِقی‬-ِِ‫اِ ِوقی‬
ِ‫نی‬
َ ‫ِق‬-ِ‫ِقیَا‬-ِ‫ِقُواِ|ِقِی‬-ِ‫ِقیَا‬-ِِ‫قِه‬
َِ ‫ِْلَِتَق‬-ِ‫ِْلَِتَقیَا‬-ِ‫ِْلَِتَ ُقواِ|ِْلَِتَقی‬-ِ‫ِ ِْلَِتَقیَا‬-ِِ‫ْلَِتَق‬
‫نی‬
Muzârî
Emir
‫َوقَی‬
Emir Nehiy
Çekimi
NOT : Emr-i Hâzırda durmak kolay olsun diye bir “sekte he’si” getirilir.
Muzâaf
ِ.ِ‫اِمتَ َحٰرَكتَیِنِفَاْلِد َغ ُامِفیهِْلَزم‬
ُِ َ‫ِمتَ َحٰرَكةًِأَوِكلت‬
َ ‫ِعیِ ُنِفعلِال ُم‬
َ‫ض‬
َ ‫ِإذَاِ َكا َن‬.١٨
ُ ‫اه َم‬
ُ ُ‫ِساكنَةً َِوِْلَ ُمه‬
َ ِ‫اع‬
18. Muzâafın aynel fiili sâkin, lâmel fiili harekeli olursa, veya her ikisi de harekeli olursa idgam yapmak
lâzımdır. (Yani idgam yapmak vaciptir.)
NOT : İdgam yapmak için;
1.harf harekeliyse önce onu sâkin kılmamız gerekir. Sâkin kılmak için; ma kabli harekeliyse,
doğrudan harekesini hazfederiz. Ma kabli sâkin ise, harekesini ma kabline naklederiz.
2.harf ise harekeli olmalıdır. Eğer sâkin ise harekeler, daha sonra idgam yaparız.
‫َِمدِ ًداِِ»ِِ َِمدِا‬
ََِ‫ِیَم ُِد ُِدََ»ِِِیَ ُمدِ ُِدََ»ِِِیَ ُمد‬
ِ‫َِم َِد َِدََ»ِِ َِمدِ َِدََ»ِِ َِم َّد‬
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
39
ٍ ‫ِإنِ َكا َنِعی نِفعلهِمتَحرَكةًِوِْلَمهِساكنَ ًةِبِس ُك‬.١٩
ِ.ِ‫ارِفیهِْلَزم‬
ُِ ‫ونِأَصل ٍٰیِفَاْلظ َه‬
َ ُ ُ َ َٰ ُ
ُ َ
ُ
19. Muzâafın aynel fiili harekeli, lâmel fiili sükûnu aslî ile (aslından) sâkin ise, o zaman izhar lâzımdır.
İdgam mümteni olup yapılmaz. (Yani idgam yapmak yasaktır.)
Meselâ:
...ِ،ِ‫ت‬
َ ِ‫ِم َِدد‬،ِ
َ ‫َم َِددِ َن‬
siygalarında birinci dâl harekeli, ikincisi aslından sâkin olduğundan
idgam mümtenidir, yapılmaz.
Mazinin cem-i müennesinden sonuna kadar, muzari ve ondan türeyen fiillerin cem-i müennes
siygalarında idgam mümtenidir.
ٍ
ٍ ‫ِعار‬
ِ.‫ار‬
ُِ ‫ِوِاْلِظ َه‬
َِ ‫وزِاْلد َغ ُام‬
ُِ ‫ضِفَیَ ُج‬
َ ‫ِساكنَةًِب ُس ُكون‬
َ ‫ِإنِ َكا َن‬.٢٠
َ ُ‫ِعی ُنِفعلهِ ُمتَ َحٰرَكةً َِوِْلَ ُمه‬
20. Muzâafın aynel fiili harekeli, lâmel fiili ise sükûnu ârız ile (aslından olmayıp bir âmil sebebiyle)
sâkin olursa, idgam yapmak da caizdir, yapmayıp izharla okumak da caizdir.
Meselâ:
ِ‫ِلَمِیَِم ُدد‬
idgamsız da kalabilir, idgam da yapılabilir.
ِ.‫اِساكنَ تَیِنِفَ ُحٰرَكتِالثَّانیَةُ َِوِاُدغ َمتِِاِلُولَیِف َیها‬
َ َ‫ِ َوِإنِ َكانَِت‬.٢١
21. Muzâaf fiilde (idgamın caiz olduğu yerde idgam yapmak için aynel fiil sâkin kılındığından) aynel ve
lâmel fiilin her ikisi de sâkin olurlarsa; ikincisi harekelendirilip sonra birinci, ikinciye idgam edilir.
Meselâ:
ِ‫ِلَمِیَِم ُدد‬
de idgam yapılacağı zaman birinci dâl’in harekesi mim’e nakledilir.
ِ‫ ِلَمِیَِ ُمدد‬iki
dâl da sâkin kalır. Bu durumda ikincisi harekelendirilir, (ya en hafif hareke ile fethalanır, ya aynel fiiline teb’an
zammelenir ya da sâkin, geçilirken kesralandığından dolayı kesralanır) daha sonra idgam yapılır.
ِ‫د‬/‫د‬/
ِٰ ‫دََ»ِِِلَمِیَِ ُِم َِّد‬/
ُِ ‫د‬/‫ِلَمِیَِم ُِددََِ»ِِِلَمِیَِ ُمدِدََِ»ِِِلَمِیَِ ُمدِ َِد‬
Muzâafın emr-i hâzırında da idgam caiz olup
yapılabilir.
ِ‫اُم ُدد‬
olarak idgamsız gelebildiği gibi idgam da
ِ‫د‬/‫د‬/
ِٰ ‫دََ»ِِ ُِم َِّد‬/
ُِ ‫د‬/‫ِاُم ُِددََِ»ِِِاُُمدِدََِ»ِِ ُمدِ َِد‬
Mim harekelendiğinde baştaki hemze düşer ve ikinci dâl üç harekeyle de harekelenebilir. Aynel fiili
zammeli olmayan bablarda ise yalnız iki harekeyle (fetha, kesra) harekelenebilir. Çünkü zamme aynel fiile
teb’an veriliyordu.
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
40
ِ‫ر‬/
ٰ ‫رََِ»ِِفَِِّر‬/‫افررََِ»ِِافررََِ»ِِفِرَر‬
ِ‫ض‬/
َِّ ‫ضََِ»ِِ َِع‬/‫ض‬
َِ ِ‫ضضََِ»ِِا َعضضََِ»ِِ َعض‬
َ ‫اع‬
ٰ ‫ض‬
)‫’ فَ َّرِ–ِیَفرِ(یَفرُر‬nun emr-i hâzırı
)‫ض‬
ُِ ‫ض‬
َّ ‫’ َع‬nun emr-i hâzırı
َ ‫ضِ–ِیَ َعضِ(یَع‬
َ‫َم َّد‬
ِ‫َمدَِّ–ِِیَ ُمدِ–ِ َمادِ–ِ َِم م ُدودِ–ِ ُمدَِّ–ِْلَ ِِتَ ُم َّد‬
َ‫فَ َّر‬
ََّ ‫َع‬
‫ض‬
ِ‫فَ َّرِ–ِیَفرِ–ِفَارِ–ِ َمف ُرورِبهِ–ِفَّرِ–ِْلَِتَفَّر‬
ِ‫ض‬
َّ ‫ضِ–ِْلَِتَ َع‬
َّ ‫ضوضِ–ِ َع‬
َّ ‫َع‬
ُ ‫ضِ–ِیَ َعضِ–ِ َعاضِ–ِ َمع‬
Muzâaf fiilin if’âl babı şöyle çekilir.
ََِ‫بِ–ِِیُحب‬
ُِ ‫بِ–ِِیُحب‬
ُِ ‫بِ–ِیُِحب‬
َّ ‫َح‬
َ ‫بََ»ِِأ‬
َ ‫بََ»ِِأ‬
َ ‫َحب‬
َ َ‫أَحب‬
َ)‫بِ(ْلَِِتُحبب‬
َِّ ‫بِ(اَحبب)ِ–ِْلَِتُح‬
َِّ ‫بِ–ِِیُحبِ–ِاحبَ ًابِ–ِ ُم حبِ–ِ ُم َحبِ–ِاَح‬
َّ ‫َح‬
َ ‫ِأ‬
َ‫ب‬
َّ ‫َح‬
ََّ ‫َح‬
‫ب‬
َ‫أ‬
Mehmûz
ِ.‫بِفیهِ َواجب‬
َِ ‫وزِقَلبُ َهاِإْلَِّأَنِیَ ُكو َن َِماِقَب لَ َه‬
ُِ ‫ِ َِوِإنِ َكاِنَتِال َهمَزِةُِ َساكنَِةًِِیَ ُج‬.٢٢
ُ ‫اِو ِِیَ ُج‬
َ ‫وزِتَرُك َه‬
َ َ‫اِعل‬
َ ‫یِحال َه‬
َ ‫اِه مَزًةِفَإ َّنِال َقل‬
ِ.‫وماِقُلبَت َِِو ًاوا‬
ً ‫وراِقُلبَتِِ ََیءً َِوِإنِ َكا َن َِمض ُم‬
ً ُ‫اِمفت‬
َ ‫فَإنِ َكا َن َِماِقَب لَ َه‬
ً ‫وحاِقُلبَتِأَل ًفاِ َوِإنِ َكا َن َِمك ُس‬
22. Hemze sâkin olduğunda hâli üzere bırakmak da hemzeyi kalbetmek de caizdir. Ancak sâkin olan hemzenin
ma kabli de hemze olursa o zaman kalbetmek vacip olur. Hemzenin ma kabli fetha ise elif’e, kesra ise
ye’ye, zamme ise vav’a kalbedilir.
Meselâ:
ِ‫ِیَأ ُك ُل‬
de caiz olduğundan aynen de kalabilir, elif’e kalbedilerek
ِ‫یُؤم ُن‬
de caiz olduğundan aynen de kalabilir, vav’a kalbedilerek
ِ‫ائ َذن‬
de ma kabli kesralı hemze olduğundan ye’ye kalbederek
ِ‫أَأ َم َن‬
de ma kabli fethalı hemze olduğundan elif’e kalbederek
ِ‫یُوم ُن‬
ِ‫ای َذن‬
ِ‫َآم َن‬
ِ‫ِیَا ُك ُل‬
de olabilir.
de olabilir.
yapmak vaciptir.
yapmak vaciptir.
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
41
ِ.ِ‫الصحیح‬
َِ ً‫ِ َِوِإنِ َكانَتِال َهمَزِةُِ ُمتَ َحٰرَكة‬.٢٣
َّ ‫اِمتَ َحٰرًكاِْلَِتَتَ غَیَّ ُِرِالِ َِه مَزِةُِ َك‬
ُ ً‫ِوِ َماِقَب لَ َهاِ َحرف‬
23. Hemze de ma kabli de harekeli olursa, sahih fiilmiş gibi değerlendirilir, değişmez.
Meselâ:
ِ‫ِسِئَ َل‬،َِ
َ ‫قَ َرأ‬
de olduğu gibi.
ِ.‫یِماِقَب لَ َها‬
ِ ً‫اِساكن‬
ُ ‫اِو ِِیَ ُج‬
ُ ‫اِیَ ُج‬
َ ‫وزِتَرُك َه‬
َ َ‫ِحَرَكت َهاِإل‬
َ ‫وزِنَق ُل‬
َ َ‫اِعل‬
َ ‫ِمتَ َحٰرَكةً َِو َِماِقَب لَ َه‬
ُ ُ‫ِ َِوِإنِ َكانَتِال َهمَزة‬.٢٤
َ ً‫اِحرف‬
َ ‫یِحال َه‬
24. Hemze harekeli olup ma kabli sâkin olursa, hemzeyi hâli üzere bırakmak da caizdir, hemzenin
harekesini ma kabline nakletmek de caizdir.
Meselâ:
ِ‫َسئَ َل‬
’nin emr-i hâzırı olan
ِ‫اِسئَل‬
’de hemze harekeli, ma kabli sâkin; olduğu gibi de
kalabilir; hemzenin harekesini ma kabline nakletmek de caizdir.
Nakledilir ise iki sâkin cem olduğundan hemze hazfedilir. Sin harekelenince baştaki hemzeye de
gerek kalmayıp düşer.
ِ‫اِسِئَلََِ»ِِاِ َسئِلََِ»ِِ َسئِلَِِِ»ِِ َسل‬
ِ‫ِأ ََمَر‬،ِ ‫َخ َذ‬
َ ‫ِأ‬،ِ ‫ أَ َك َل‬fiillerinin emr-i hâzırları ِ‫ِأُؤُمر‬،ِ ‫ِأُؤ ُخذ‬،ِ ‫ أُؤِ ُكل‬olup 22. kâide
gereği ِ‫ِأُومر‬،ِ ‫ُوخذ‬
ُ ‫ِأ‬،ِ ‫ أُو ُكل‬olurlar. Fakat bu kelimeler arap lisânında çok kullanıldıklarından kâideye göre
ُ
değil, kısaltarak ِ‫ِمر‬،ِ‫ِخذ‬،ِ
ُ ُ ‫ ُكل‬şeklinde kullanılırlar.
Mehmûz fiil olan
ِ
ِ
NOT : Mehmûz fiilde yukarıdaki i’lâl kâidelerinden (22-23-24) biri bulunmadığında fiil, sahih fiil gibidir,
i’lâl yapılmaz.
֍
NOT : Bir kelimede idgam ve i’lâl cem olursa i’lâl idgama tercih edilir. Meselâ :
* İ’lâl yapılınca idgam sebebi ortadan kalkar. ِ‫َحی َی‬
ve
ِ‫َعی َی‬
ِ‫ی‬
َ ‫قَوَِوَ»ِِقَو‬
fiillerinde lefif-i makrûn olduklarından
aynel fiil sahih hükmünde, lâmel fiil de (4. kâideye göre) ma kabli meksur olduklarından hâli üzere bırakılır,
i’lâl yapılmaz. Bu şekilde kalabildikleri gibi, i’lâl yapılmadığından idgam yapılarak
caizdir.
ِ‫َح َّی‬
ve
ِ‫َع َّی‬
gelmeleri de
* Sahih olmayan bir fiil ile karşılaştığımızda önce sahihmiş gibi çekeriz. Sonra anlatılan kâidelere
göre bir i’lâl gerekirse yaparız, gerekmez ise yapmayız.
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
42
* Bazı yerlerde kâide gereği i’lâl yapılması gerektiği halde bazı sebeplerle yapılmaz.
Meselâ :
ِ‫َعوَر‬
’da 1. kâideye göre vav, elif’e kalbedilmesi gerektiği halde ye’li olan
fiiliyle karışacağından kalbedilmeden
ِ‫َعوَر‬
ِ‫َع َار‬
(ayıpladı)
(tek gözü kör oldu) olarak kalır.
NOT : Mazisinde i’lâl yapılmayan fiillerin diğer siygalarında da i’lâl yapılmaz.
ِ‫ب‬
َ َ‫’ َجلب‬de idgam vacip olduğu halde ilhâk bozulmasın diye yapılmaz.
‫’ استَ َوی‬de illet harfi aynel fiilinde olup sahih hükmündedir (16. kâide) zira elif’e kalbedilirse
‫ استَ َویَ»ِِاستَایِِِ»ِِاستَی‬olup hangi babdan olduğu anlaşılmaz.
--- ֍ ---
Zafer ESEN | Maksud Ders Notu 2017
43