Uploaded by abdurrahmanyasar

Bina Ders Notu

‫كتاب البناء‬
‫)‪(Ders Notu‬‬
‫ظفر أسن‬
‫آقیازي‬
‫‪٢٠١٥‬‬
ِ‫ِالرحیم‬
‫ِالر ه‬
َّ ‫ْحن‬
َّ ‫ِاّلل‬
ٰ‫بِسِم ه‬
ٍ ُ َ‫الس ََلمِعل‬
ِ‫ی‬
َِ ‫بِال َعالَم‬
َّ ‫یَِِو‬
َ ُ َّ ‫الص ََلةُ َِِو‬
َ ‫یُِمَ َّمد َِِوآلهِأَْجَع‬
ٰ‫اَْلَم ُد ه‬
ٰ ‫ِّلل َِر‬
Tasrifin bâbları; 6 bâb sülâsî mücerred, 12 bâb sülâsî mezîd, 1 bâb rubaî mücerred, 3 bâb rubâî
mezîd, 6 bâb dehrace’ye mülhak, 5 bâb tedahrace’ye mülhak, 2 bâb ihranceme’ye mülhak olmak üzere
toplam 35 bâbtır.

Sülâsî mücerred bâbların isimleri sıra numaralarıdır.

Sülâsî mezîd bâbların isimleri vezinlerinin masdarlarıdır.

Rubâî mücerred ve rubâî mezîd bâbların isimleri mevzunlarının mazîleridir.
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
1
SÜLÂSÎ BÂBLAR
Sülâsî Mücerred Bâblar
Sülâsî mücerred fiiller; kök harfi 3 harfli olan fiillerdir. Sülâsî mücerred bâblar 6 tanedir. Bu bâblar
en çok kullanılandan en az kullanılana doğru sıralanmıştır.
Sülâsî mücerred bâblar semaî’dir. Hem mazî hem muzarî hem de mastarları ancak sözlükten
bakılarak öğrenilebilir. Belli bir kalıbı yoktur. Yani sülâsî mücerred bir fiilin kaçıncı bâbtan olduğunu
sözlüğe bakmadan anlayamayız.
Müteaddî
: Fâil’in yaptığı işin bir mef’ûl’e geçmesi durumudur.
Lâzım
: Fâil’in yaptığı işin kendinde kalması durumudur.
NOT: Genel olarak vücudun tamamı kullanılarak yapılan işler lâzım fiil ile ifade edilir. Fakat
vücudun her hangi bir azası ile yapılan işler müteaddî fiil ile ifade edilir.
1.Bâb
Vezni
Mevzunu
Binası
ِ‫ِیَفعُ ُل‬-ِ‫فَِ َِع َل‬
ِ‫ص ُر‬
ُ ‫ِیَن‬-ِ‫صَر‬
َ َ‫ن‬
 Çoğunlukla müteaddî; Bazen de lâzım için.
Müteaddîye Örnek
Lâzıma Örnek
‫ِعمًرا‬
َ ‫صَر َِزی ٌد‬
َ َ‫ن‬
ِ‫َخَر َج َِزی ٌد‬
Zeyd Amr’a yardım etti.
Zeyd çıktı.
1. Bâbın Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫ََنصٌر‬
‫ص ُِر‬
ُ ‫َماِیَن‬
‫نَصًرا‬
ِ‫صر‬
ُ ‫لَ َّما یَن‬
ِ‫صر‬
ُ ‫ََلِیَن‬
‫نصَرًِة‬
‫ص ُِر‬
َ ‫أَن‬
ِ‫صر‬
ُ ‫ََِلِتَن‬
ِ‫أَنصرِ به‬
ِ‫ص ُر‬
ُ ‫یَن‬
ِ‫صر‬
ُ ‫لَمِِیَن‬
ِ‫صر‬
ُ ‫لیَ ن‬
ِ‫صَر‬
ُ ‫لَنِِیَن‬
‫نَصَرًِة‬
ٌِ ‫ص‬
‫ار‬
َّ َ‫ن‬
ِ‫صٌر‬
َ ‫من‬
ِ‫نَصري‬
ِ‫صَر‬
َ َ‫ن‬
ٌِ ‫ص‬
‫ور‬
ُ ‫َمن‬
ِ‫صر‬
ُ ‫اُن‬
ُ‫صَرِه‬
َ ‫َماِأَن‬
ِ‫ص ُر‬
ُ ‫ََِلِیَن‬
ِ‫صٌر‬
َ ‫َمن‬
‫صی ٌِر‬
َ ُ‫ن‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
2
2.Bâb
Vezni
Mevzunu
Binası
ِ‫ِیَفعِ ُل‬-ِ‫فَ َع َل‬
ِ‫ب‬
َ
ُ ‫ِیَضر‬-ِ‫ب‬
َ ‫ضَر‬
 Çoğunlukla müteaddî; Bazen de lâzım için.
Müteaddîye Örnek
Lâzıma Örnek
‫ِعمًرا‬
َِ ‫ضَر‬
َ
َ ‫بِ َزی ٌد‬
ِ‫سِ َزی ٌد‬
َِ َ‫َجل‬
Zeyd Amr’ı dövdü.
Zeyd oturdu.
2. Bâbın Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫ب‬
َ
ٌ ‫ضار‬
ُِ ‫َماِِیَضر‬
‫ب‬
ِ‫ضرًب‬
َ
ِ‫لَ َّما ِیَضرب‬
ِ‫ََلِِیَضرب‬
ً‫ضربَِة‬
ُِ ‫أَضَر‬
‫ب‬
ِ‫ََلِتَضرب‬
ِ‫ب‬
ُ ‫یَضر‬
ِ‫لَمِِیَضرب‬
ِ‫لِیَضرب‬
ِ‫ب‬
َ ‫لَنِِِیَضر‬
ً‫ضربَِة‬
َ
ِ‫ب‬
ٌ ‫مضَر‬
ِ‫ضرب‬
َ
ِ‫اب‬
َ
ٌ ‫ضَّر‬
ِ‫أَضربِ به‬
ِ‫ب‬
َ
َ ‫ضَر‬
ٌِ ‫َمض ُر‬
‫وب‬
ِ‫اضرب‬
ُ‫َماِأَضَربَِه‬
ِ‫ب‬
ُ ‫ََلِِیَضر‬
ِ‫ب‬
ٌ ‫َمضَر‬
ٌِ ‫ضَری‬
‫ب‬
ُ
3.Bâb
Vezni
Mevzunu
Binası
ِ‫ِیَف َِع ُل‬-ِ‫فَ َع َل‬
ِ‫ِیَفتَ ُح‬-ِ‫فَتَ َح‬
 Çoğunlukla müteaddî; Bazen de lâzım için.
Müteaddîye Örnek
Lâzıma Örnek
ِ‫اب‬
َ َ‫فَتَ َِحِ َزی ٌِدِنِِالب‬
ِ‫بِ َزی ٌد‬
َِ ‫َذ َه‬
Zeyd kapıyı açtı.
Zeyd gitti.
NOT: 3. bâbtan olan bir fiilin aynel veya lâmel fiilinden biri mutlaka boğaz harfi olmak zorundadır.
Fakat aynel veya lâmel fiili boğaz harfi olan her fiil 3. bâbtan olacak diye kesin bir şey söylenemez.
Boğaz harfleri:
‫ حِخِعِغِهِأ‬Bu kuralın tek bir istisnası vardır: ‫أَبَیِ–ِ ََیبَی‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
3
‫‪3. Bâbın Emsile-i Muhtelifesi‬‬
‫فَتَ َحِ‬
‫َِمفتُ ٌِ‬
‫وح‬
‫ََلِیَفتَ ُحِ‬
‫َِمفتَ ٌحِ‬
‫فُتَ ی ٌحِ‬
‫یَفتَ ُحِ‬
‫لَمِِیَفتَحِ‬
‫اِف تَحِ‬
‫فَات ٌحِ‬
‫َماِیَفتَ ُِح‬
‫فَت ًحا‬
‫لَ َّما یَفتَحِ‬
‫لَنِِیَفتَ َحِ‬
‫لِیَ فتَحِ‬
‫احِ‬
‫مِفتَ ٌ‬
‫فَت َح ِةً‬
‫َّاحِ‬
‫فَت ٌ‬
‫فَتحيِ‬
‫َماِِأَف تَ َح ِهُ‬
‫ََلِیَفتَحِ‬
‫ََلِتَِفتَحِ‬
‫ِأَفتحِ بهِ‬
‫فت َح ِةً‬
‫ِأَف تَ ُحِ‬
‫‪4.Bâb‬‬
‫‪Binası‬‬
‫‪Mevzunu‬‬
‫‪Vezni‬‬
‫‪ Çoğunlukla müteaddî; Bazen de lâzım için.‬‬
‫َعل َمِ‪ِ-‬یَعلَ ُمِ‬
‫فَعِ َلِ‪ِ-‬یَف َِع ُلِ‬
‫‪Lâzıma Örnek‬‬
‫‪Müteaddîye Örnek‬‬
‫َوج َِلِ َزی ٌدِ‬
‫َعل َِمِ َزی ٌِدِنِِال َمسِأَ لَةَِ‬
‫‪Zeyd korktu.‬‬
‫‪Zeyd meseleyi bildi.‬‬
‫ِ‬
‫‪4. Bâbın Emsile-i Muhtelifesi‬‬
‫َعل َمِ‬
‫َِمعلُ ٌِ‬
‫وم‬
‫ََلِیَعلَ ُمِ‬
‫َِمعلَ ٌمِ‬
‫عُلَی ٌِم‬
‫‪4‬‬
‫یَعلَ ُمِ‬
‫لَمِِیَعلَمِ‬
‫اِعلَمِ‬
‫عل ًما‬
‫لَ َّما یَعلَمِ‬
‫لَنِِیَعلَ َمِ‬
‫لِیَ علَمِ‬
‫مِعلَ ٌمِ‬
‫علميِ‬
‫َعل َم ِةً‬
‫َماِِأَعلَ َم ِهُ‬
‫‪Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015‬‬
‫َعال ٌمِ‬
‫َماِیَعلَ ُِم‬
‫ََلِیَعلَمِ‬
‫ََلِتَِعلَمِ‬
‫َع ََّل ٌمِ‬
‫ِأَعلمِ بهِ‬
‫عل َم ِةً‬
‫ِأَعلَ ُمِ‬
5.Bâb
Binası
Vezni
Mevzunu
ِ‫ِیَفعُ ُل‬-ِ‫فَ ِعُ َل‬
ِ‫ِ ََی ُس ُن‬-ِ‫َح ُس َن‬

Sadece lâzım için.
Lâzıma Örnek
ِ‫ِ َح ُس َن َِزی ٌد‬
Zeyd güzel oldu.
NOT: 5. bâbtan gelen fiiller tabiatla alakalı olan kalıcı sıfat ve ahlakla ilgilidir. Bu bâb da ism-i fâil
yerine sıfat-ı müşebbehe kullanılır. Sıfat-ı müşebbehe semaî’dir.

İsm-i mef’ûl çekimi ile mazî ve muzarîlerin meçhûl çekimleri harf-i cer ile çekilir ve fiil daima
müfred müzekker gaib olur. Çekimler harfi cerlere bitişen zamirlerde gerçekleşir.
5. Bâbın Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫َح َس ٌن‬
‫اَِی ُس ُِن‬
َِ ‫َم‬
ِ‫ََلِ ََِی ُسن‬
ً‫حسنَِة‬
ِ‫ِأَح َس ُن‬
‫ُحسنًا‬
ِ‫لَ َّما ََِی ُسن‬
ِ‫ََلِ َِت ُسن‬
ِ‫أَحسنِ به‬
ِ‫ََِی ُس ُن‬
ِ‫لَمِِ ََِی ُسن‬
ِ‫لِیَح ُسن‬
ِ‫لَنِِ ََِی ُس َن‬
ً‫َحسنَِة‬
ِ‫ُمِ َس ٌن‬
ِ‫ُحسن‬
ِ‫َح َّسا ٌن‬
ِ‫َح ُس َن‬
ِ‫َُِم ُسو ٌنِبه‬
ِ‫اُح ُسن‬
ُ‫َماِِأَح َسنَِه‬
ِ‫ََلِ ََِی ُس ُن‬
ِ‫َُِم َس ٌن‬
ٌِ ‫ُح َس‬
‫ی‬
5.Bâbın meçhûl çekimine bazı örnekler
‫جمهول‬
‫معلوم‬
‫جمهول‬
‫معلوم‬
‫جمهول‬
‫معلوم‬
ِ‫ك‬
َ ‫لیُح َسنِب‬
ِ‫اُح ُسن‬
‫َُی َس ُنِبنَا‬
ِ‫ََن ُس ُن‬
ِ‫ُحس َنِبه‬
ِ‫َح ُس َن‬
Güzel olun
Güzel ol
Güzel olunduk
Güzel olduk
Güzel olundu
Güzel oldu
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
5
6.Bâb
Vezni
Mevzunu
Binası
ِ‫ِیَفعِ ُل‬-ِ‫فَعِ َل‬
ِ‫ب‬
ُ ‫ِ ََیس‬-ِ‫ب‬
َ ‫َحس‬
 Çoğunlukla müteaddî; Bazen de lâzım için.
Müteaddîye Örnek
Lâzıma Örnek
ِ‫بِ َزی ٌدِ َعمًراِفَاض ًَل‬
َِ ‫َحس‬
ِ‫ِوث َق َِزی ٌد‬/
َِ ‫َور‬
َ ِ‫ثِ َزی ٌِد‬
Zeyd Amr’ı faziletli zannetti.
Zeyd güvendi. / Zeyd varis oldu
NOT: 6. bâbtan gelen fiiller genelde illetli fiillerdir.
6. Bâbın Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫ب‬
ٌ ‫َحاس‬
ُِ ‫َماِ ََیس‬
‫ب‬
ِ‫ََلِ ََیسب‬
ِ‫ح َس ًاب‬
ِ‫لَ َّما ََیسب‬
ِ‫ب‬
ُ ‫ََیس‬
ِ‫لَمِِ ََیسب‬
ِ‫لِیَحسب‬
ِ‫ب‬
َ ‫لَنِِ ََیس‬
ً‫َحسبَِة‬
ٌِ ‫َح َّس‬
‫اب‬
ِ‫ب‬
ٌ ‫ُم َس‬
ِ‫ح َساب‬
ِ‫ََلِ َتسب‬
ً‫حسبَِة‬
ُِ ‫أَح َس‬
‫ب‬
ِ‫أَحسبِ به‬
ِ‫ب‬
َ ‫َحس‬
ٌِ ‫َُم ُس‬
‫وب‬
ِ‫احسب‬
ُ‫َماِأَح َسِبَِه‬
ِ‫ب‬
ُ ‫ََلِ ََیس‬
ِ‫ب‬
ٌ ‫َُم َس‬
ٌِ ‫ُح َسی‬
‫ب‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
6
Sülâsî Mezîd Bâblar
Sülâsî mezîd; sülâsî mücerred bir fiile harf ekleyerek kök harfi 4, 5 veya 6 harfli olmuş fiillere
denir. Bu bâblar üç nevîdir. Bir harf ziyade alan birinci nevi 3 bâb, iki harf ziyade alan ikinci nevî 5 bâb
ve üç harf ziyade alan üçüncü nevî 4 bâb olmak üzere toplam 12 bâbtır.
Sülâsî Mezîd 1.Nevî
1. ‫ إِفْ َعال‬Bâbı (3+1)
Vezni
Mevzunu
Binası
ِ‫ِإف َع ًاَل‬-ِ‫ِیُفع ُِل‬-ِ‫ِأَف َع َِل‬
‫ِإكَر ًاما‬-ِ‫ِیُكِرُم‬-ِ‫ِأَكَرَم‬
 Çoğunlukla müteaddî, Nadiren lâzım için.
Müteaddîye Örnek
Lâzıma Örnek
‫ِعمًرا‬
َ ‫أَكَرَِمِ َزی ٌد‬
ِ‫ِالر ُج ُل‬
َّ ‫أَصبَ َح‬
Zeyd Amr’a ikram etti.
 Lâzımı müteaddî yapmak, müteaddînin
derecesini artırmak için. (Alacağı mef’ul
sayısını bir arttırır.)
Adam sabahladı.
NOT 1: ‫ إف َعال‬bâbı genelde lazım olan sülâsî mücerred fiilleri müteaddîye çevirmek için kullanılır.
NOT 2: Sülasî mücerred bâblar dışındaki bütün bâblarda ism-i fâil ve ism-i mef’ûl şu şekilde
yapılır:
Muzarî fiilin başındaki muzâraat harfi atılıp, yerine dammeli bir ‘ ‫ ’ م‬harfi getirildikten sonra,
sondan bir önceki harfin harekesi kesra yapılırsa ism-i fâil; fetha yapılırsa ism-i mef’ûl elde edilir.

İsm-i fâil ve ism-i mef’ûl’ün sadece kurallı çekimleri yapılır, kırık çekimleri yapılmaz.
‫ إِفْ َعال‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫ُمكرٌم‬
‫َماِیُكرُِم‬
‫إكَر ًاما‬
ِ‫لَ َّما یُكرم‬
ِ‫ََلِیُكرم‬
ِ‫ََلِتُكرم‬
ِ‫لِیُكرم‬
ِ‫یُكرُم‬
ِ‫لَمِِیُكرم‬
ِ‫لَنِِیُكرَم‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
Emr-i hâzır
ِ‫أَكرم‬
ِ‫أَكَرَم‬
‫ُمكَرٌِم‬
ِ‫ََلِیُكرُم‬
ِ‫ُمكَرٌم‬
ِ‫ تَُِؤكرُم‬den yapılır. Sülâsî mücerred dışındaki bâblarda ism-i mef’ul ile ism-i
zaman, ism-i mekân, masdar-ı mîmî aynı kalıptadır.
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
7
2. ‫ تَ ْف ِعیل‬Bâbı (3+1)
Vezni
Binası
Mevzunu
 Çoğunlukla teksir için. (Fiil, fail veya
Mef’ulde çokluk)
 Bazen de lazımı müteaddî yapmak,
müteaddînin derecesini artırmak için.
ِ‫ِتَفع ًیَل‬-ِ‫ِیُ َف ٰع ُل‬-ِ‫فَِ َِّع َل‬
‫ِتَِفرَیًا‬-ِ‫ِیُ َفٰر ُح‬-ِ‫ح‬
َِ ‫فََِِّر‬
Fiilde Çokluğa Örnek
Fâilde Çokluğa Örnek
Mef’ûlde Çokluğa Örnek
َِ‫فِ َزی ٌِدِنِِال َكعبَة‬
َِ ‫طََّو‬
ِ‫تِاْلب ُل‬
َ ‫َم َّو‬
ِ‫اب‬
َ ‫َغلَّ َق َِزی ٌِدِنِِاْلَب َو‬
Zeyd Kâbe’yi çok tavaf etti.
(Çok) Develer öldü.
Zeyd (çok) kapıları kapattı.
NOT 1: ‫ تَفعیل‬bâbında gelen bir fiilin son harfinin ‘ ‫ ’ ی‬şeklinde yazılmış elif ‘ ‫ ’ ا‬olması veya
hemze ‘ ‫ ’ أ‬olması halinde masdarları
ً‫ تَفعلَِة‬kalıbında gelir.
Örneğin; ً‫ ربَّیِ–ِی ر ٰبِ–ِتَربی ِة‬/ًِ‫ِتَهنئَ ِة‬-ُِ‫ َهنَّأَِ–ِی َهنٰأ‬gibi.
َ
ُ
َ
َُ
NOT 2: ‫ تَفعیل‬bâbı çoğunlukla teksir için kullanılmakla beraber daha başka manalarda da
kullanılır.
Ayrıca bir fiil ‫ تَفعیل‬bâbına girdiğinde anlamı tamamen değişebilir.
‫ تَفعیل‬bâbına giren bir fiilin hangi
anlamı yüklendiği ancak sözlüğe bakılarak bilinebilir.
Örneğin:
ِ‫قَب َل‬
Kabul etti
ِ‫قَبَّ َل‬
Öptü gibi.
‫ تَ ْف ِعیل‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫ُم َفٰر ٌح‬
ُِ ‫َماِیُ َفٰر‬
‫ح‬
ِ‫ََلِیُ َفٰرح‬
‫تَفرَیًا‬
ِ‫لَ َّما یُ َفٰرح‬
ِ‫ََلِتُِ َفٰرح‬
ِ‫لِیُ َفٰرح‬
ِ‫یُ َفٰر ُح‬
ِ‫لَمِِیُ َفٰرح‬
ِ‫لَنِِیُ َفٰر َح‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫فَ َّر َح‬
ٌِ ‫ُم َفَّر‬
‫ح‬
ِ‫فَ ٰرح‬
ِ‫ََلِیُ َفٰر ُح‬
ِ‫ُم َفَّر ٌح‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
8
3. ‫اعلَة‬
َ ‫ ُم َف‬Bâbı (3+1)
Vezni
Mevzunu
ًِ‫اعلَة‬
َ ‫ِ ُم َف‬-ِ‫ِیُ َفاع ُل‬-ِ‫ِفَا َع َل‬
ًِ ‫اَلِ َِوِف َیع‬
‫اَل‬
ًِ ‫َِوِف َع‬
ً‫ِ ُم َقاتَلَِة‬-ِ‫ِیُ َقات ُل‬-ِ‫ِقَاتَ َل‬
ًِ َ‫اَلِ َِوِقیت‬
‫اَل‬
ًِ َ‫َِوِقت‬
Müşarekete Örnek
Binası
 Çoğunlukla iki kişi veya iki grup arasında
yapılan eylemler için. (Müşâreket)
 Bazen de tek taraflı yapılan eylemler için.
Vahide Örnek
‫ِعمًرا‬
َ ‫قَاتَ َِلِ َزی ٌد‬
(Vahid)
ُِ‫قَاتَلَ ُه ُمِللا‬
Zeyd Amr’la savaştı.
 Bazen de lazımı müteaddî yapmak,
müteaddînin derecesini artırmak için.
Allah onları öldürdü.
Müşâreket: Fâil ile mef’ûl’ün aynı işi karşılıklı yapmasıdır. Birbirine karşı aynı işi yapan her iki
tarafta hem fâil hem de mef’ûl’dür. Fakat zahirde fâil durumunda olan kişi, işi başlatan kişi ya da
taraftır.
NOT: Bu bâba nakledilen misal fiillerde son iki masdar kullanılmaz.
ِ‫ُم َقات ٌل‬
‫َماِیُ َقات ُِل‬
ِ‫ََلِیُ َقاتل‬
‫اعلَة‬
َ ‫ ُم َف‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫ُم َِقاتَلَةً َِوِقتَ ًاَل َِوِقیتَ ًاَل‬
ِ‫لَ َّما یُ َقاتل‬
ِ‫ََلِتُ َقاتل‬
ِ‫لِیُ َقاتل‬
ِ‫یُ َقات ُل‬
ِ‫لَمِِیُ َقاتل‬
ِ‫لَنِِیُ َقات َل‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫قَاتل‬
ِ‫قَاتَ َل‬
‫ُم َقاتَ ٌِل‬
ِ‫ََلِیُ َقات ُل‬
ِ‫ُم َقاتَ ٌل‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
9
Sülâsî Mezîd 2.Nevî
1. ‫ اِنْ ِف َعال‬Bâbı (3+2)
Binası
Vezni
Mevzunu
ِ‫ِانف َع ًاَل‬-ِ‫ِیَن َفع ُل‬-ِ‫انِ َف َع َل‬
‫ِانك َس ًارا‬-ِ‫ِیَن َكس ُِر‬-ِ‫انِ َك َسَر‬

Sadece Mutâvaat için.
Örnek
ِ‫اج‬
ُِ ‫ِالز َج‬
َِ ‫ِالز َج‬
ُّ ‫ك‬
ُّ ‫ت‬
ُّ ‫اج)ِان َك َسَر‬
َ ‫ِفَان َك َسَرِ هذل‬،‫اج‬
ُ ‫ِ( َك َسر‬
ُ ‫ِالز َج‬
Cam kırıldı (Camı kırdım, o cam da hemen kırıldı)
Mutâvaat: Müteaddî fiilin etkisiyle ortaya çıkan sonuçtur. Mutâvaat bir nevi müteaddînin lâzıma
dönüşmesidir. Mutâvaat meçhul değildir ama meçhûl anlam ifade eder.
NOT: Mutâvaat sadece müteaddî fiillerden yapılır. Bu bâbla mutâvaat olacak müteaddî fiillerin
ِ‫ َعل َم‬, ‫ ذَ َكَِر‬gibi soyut fiillerin mutâvaatı yapılmaz.
Aynı zamanda fiilin ilk harfinin )‫( (رِِلِِوِِنِِمِِی‬mealgunne ve bilâgunne harfleri) harflerinden
görünürde bir tesirlerinin olması gerekir. Örneğin;
biri olmaması gerekir. Bu harflerle başlayan fiillerin mutâvaatı iftiâl bâbıyla yapılır.

Mutâvaatın İsm-i mef’ûl çekimi ile mazî ve muzarîlerin meçhûl çekimleri yapılmaz.
ِ‫ُمن َكسٌر‬
‫َماِیَن َكس ُِر‬
ِ‫ََلِیَن َكسر‬
‫ اِنْ ِف َعال‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
‫انك َس ًارا‬
ِ‫لَ َّما یَن َكسر‬
ِ‫ََلِتَن َكسر‬
ِ‫لِیَ ن َكسر‬
ِ‫یَن َكس ُر‬
ِ‫لَمِِیَن َكسر‬
ِ‫لَنِِیَن َكسَر‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫ان َك َسَر‬
Çekilmez
ِ‫ان َكسِر‬
ِ‫ََلِیَن َكس ُر‬
ِ‫ُمن َك َسٌر‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
10
2. ‫ اِفْتِ َعال‬Bâbı (3+2)
Binası
Vezni
Mevzunu
ِ‫ِافت َع ًاَل‬-ِ‫ِیَفتَع ُل‬-ِ‫اِفِتَِ َع َل‬
‫اعا‬
ً ‫ِاجت َم‬-ِ‫ِ ََیتَم ُع‬-ِ‫اِجِِتَ َم َع‬

Çoğunlukla Mutâvaat için.
Örnek
ِ‫ِ( َْجَع ُتِاْلِب َلِفَاجتَ َم َعِ هذل َكِاْلِب ُِل)ِاجتَ َم َعِاْلِب ُل‬
Develer toplandı (Develeri topladım, o develer de hemen toplandı)
NOT: Bu bâbda ‫ انف َعال‬bâbındaki şartlar yoktur. Çoğunlukla mutâvaat için olmakla beraber bazen
de edinme, müşâreket, fazlalık gibi mânalar içinde kullanılır.
ِ‫ُِجمتَم ٌع‬
‫َماِ ََیتَم ُِع‬
‫ اِفْتِ َعال‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫ََلِ ََیتَمع‬
ِ‫ََلِ ََتتَمع‬
‫اعا‬
ً ‫اجت َم‬
ِ‫لَ َّما ََیتَمع‬
ِ‫ََِیتَم ُع‬
ِ‫لَمِِ ََیتَمع‬
ِ‫لِیَجتَمع‬
ِ‫لَنِِ ََیتَم َع‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫اجتَمِع‬
ِ‫اجتَ َم َع‬
ِ‫ُجمتَ َم ٌعِبه‬
ِ‫ََلِ ََیتَم ُع‬
ِ‫ُجمتَ َم ٌع‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
11
3. ‫ اِفْعِلَل‬Bâbı (3+2)
Binası
Vezni
Mevzunu
ِ‫َلًَل‬
َِ ‫ِافع‬-ِ‫ِیَف َع ُّل‬-ِ‫اِفِ َِع َِّل‬
‫ِاْحَر ًارا‬-ِ‫ِ ََی َمُّر‬-ِ‫ْحََِّر‬
ِ ِ‫ا‬
Renge Örnek
Kusura Örnek
ِ‫َْحَُر َِزی ٌِدِ– اْحََِّرِ َزی ٌد‬
ِ‫اع َوَّر َِزی ٌد‬
Zeyd çok kızardı. – Zeyd kızardı.
Zeyd şaşı oldu.
 Sadece renk ve kusur (ayıp) bildiren
lâzım fiillerin mübalâğası için.
NOT: Sülâsî mücerred olan muzâaf, nâkıs ve lefîf fiiller bu bâba girmezler.
Cahd-ı mutlak ve bunun gibi son harfi meczum (cezimli) olan siygaların müfredleri (müfred
muhataba dışında) ve mütekellim çekimleri üç vecih olarak çekilir.

İsm-i mef’ûl çekimi ile mazî ve muzarîlerin meçhûl çekimleri harf-i cer ile çekilir ve fiil daima
müfred müzekker gaib olur. Çekimler harfi cerlere bitişen zamirlerde gerçekleşir.
‫ اِفْعِ َلل‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫ُُم َمر‬
ِ‫َماِ ََی َمُّر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫ََلِ ََی َمَّر‬
‫اْحَر ًارا‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫لَ َّما ََی َمَّر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫لِیَح َمَّر‬
ِ‫ََی َمُّر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫لَمِِ ََی َمَّر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫ََلِ َت َمَّر‬
ِ‫لَنِِ ََی َمَّر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫اْحََّر‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫اْحََّر‬
ِ‫ُُم َمرِبه‬
ِ‫ََلِ ََی َمُّر‬
ِ‫ُُم َمر‬
‫ ِافِْع َلل‬Bâbı Cahd-ı Mutlak Çekim Tablosu
‫لَمِِ ََی َمُّروا‬
ِ‫لَمِِ ََی َمرر َن‬
‫لَمِِ َت َمُّروا‬
‫لَمِِ ََی َمَّرا‬
‫لَمِِ َت َمَّرا‬
‫لَمِِ َت َمَّرا‬
ِ‫لَمِِ َت َمرر َن‬
‫لَمِِ َت َمَّرا‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫لَمِِ ََِن َمَّر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫لَمِِ ََی َمَّر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫لَمِِ َِت َمَّر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫لَمِِ َِت َمَّر‬
‫لَمِِ َت َمٰري‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫لَمِِِأَْحََّر‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
12
4. ‫ تَ َفعل‬Bâbı (3+2)
Vezni
Binası
Mevzunu
 Çoğunlukla tekellüf için.
‫ِتَ َكلُّ ًما‬-ِ‫ِیَتَ َكلَّ ُم‬-ِ‫ِتَ َِكِلَّ َم‬
ِ‫ِتَ َفعُّ ًَل‬-ِ‫ِیَتَ َفعَّ ُل‬-ِ‫تَِ َِفعَِّ َل‬
 Bazen de müteaddîyi mutâvaat
(lâzım) yapmak, müteaddînin
derecesini azaltmak için.
Örnek
ِ‫تِالعل َمِ َمسِأَ لَةًِبَع َد َِمسِأَ لٍَة‬
ُ ‫ِتَ َعلَّم‬
ِ
ِ
İlmi mesele mesele öğrendim.
Tekellüf: Yapılmak istenen bir şeyin bir defada değil de kısım kısım (peyderpey) yapılmasıdır.
‫ تَ َف ُّعل‬bâbı daha başka mânalar için de kullanılır.
NOT 1: ‫ تَ َفعُّل‬bâbı, ‫ تَفعیل‬bâbının lâzıma yakın olan kısmıdır. Örneğin; Çıkarttı
ِ‫َخَّر َج‬
Çıktı ‫ج‬
ِ ‫ََتََّر‬
َ
NOT 2: Mazîsinin başında ‘ِ‫ ’ ت‬harfi bulunan sülâsî mezîd bâblarda iki ‘ِ‫ ’ ت‬harfi yan yana
gelince muzaraat harfini hazfetmek câizdir. Örneğin;
ِ‫ِتَ َكلَّ ُِم = تَتَ َكلَّ ُم‬
‫ تَ َفعل‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫ُمتَ َكلٰ ٌم‬
‫َماِیَتَ َكلَّ ُِم‬
ِ‫ََلِیَتَ َكلَّم‬
‫تَ َكلُّ ًما‬
‫لَ َّما یَتَ َكلَّ ِم‬
ِ‫ََلِتَتَ َكلَّم‬
‫لِیَ تَ َكلَّ ِم‬
ِ‫یَتَ َكلَّ ُم‬
ِ‫لَمِِیَتَ َكلَّم‬
‫لَنِِیَتَ َكلَّ َِم‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫تَ َكلَّم‬
ِ‫تَ َكلَّ َم‬
‫ُمتَ َكلَّ ٌِم‬
‫ََلِیَتَ َكلَّ ُِم‬
ِ‫ُمتَ َكلَّ ٌم‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
13
5. ‫اعل‬
ُ ‫ تَ َف‬Bâbı (3+2)
Binası
Vezni
Mevzunu
ِ‫ِتَ َفاعُ ًَل‬-ِ‫اع ُِل‬
َ ‫ِیَتَ َف‬-ِ‫تَِ َِفا َع َِل‬
‫ِتَبَاعُ ًدا‬-ِ‫اع ُِد‬
َ َ‫ِیَِتَ ب‬-ِ‫تَِِبَا َع َِد‬
İki kişi arasında ki Müş. Örnek
Çok kişi arasında ki Müş. Örnek
‫ِعمٌرو‬
َ ‫اع َِدِ َزی ٌدِ َو‬
َ َ‫تَب‬
ِ‫صا ََلَِال َقوُم‬
َ َ‫ت‬
Zeyd ve Amr (birbirinden) uzaklaştılar.
 İki kişi veya çok kişi
(kavimler) arasında
Müşâreket için.
Topluluk anlaştı. (Birbiri ile barıştılar)
NOT: Bu bâbın ‫اعلَة‬
َ ‫ م َف‬bâbından farkı; fâil ile mef’ûl işi yapma konusunda eşittirler. Her ikisinin de
ُ
fâillikte eşit olduğu ve ortada bir mağlubiyetten de söz edilmediği için bazen mef’ûl zikredilmez. Bir
bakıma bu bâb mef’ûl almayıp iki fâil alır gibi de düşünülebilir.
Bu bâb bazen de kendisinde bulunmayan bulunması da istenmeyen olumsuz durumların var gibi
gösterilmesi için de kullanılır. Örneğin; Hastalandı : ‫ض‬
َِ ‫مر‬
َ
Hasta (gibi) göründü :
ِ‫ض‬
َ ‫َتََ َار‬
‫ تَ َفاعُل‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫ُمتَ بَاع ٌد‬
‫اع ُِد‬
َ َ‫َماِیَتَ ب‬
‫تَبَاعُ ًدا‬
ِ‫اعد‬
َ َ‫لَ َّما یَتَ ب‬
ِ‫اعد‬
َ َ‫ََلِیَتَ ب‬
ِ‫اعد‬
َ َ‫ََلِتَتَ ب‬
ِ‫اعد‬
َ َ‫لِیَ تَ ب‬
ِ‫اع ُد‬
َ َ‫یَتَ ب‬
ِ‫اعد‬
َ َ‫لَمِِیَتَ ب‬
ِ‫اع َد‬
َ َ‫لَنِِیَتَ ب‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫اع َد‬
َ َ‫تَب‬
‫اع ٌِد‬
َ َ‫ُمتَ ب‬
ِ‫اعد‬
َ َ‫تَب‬
ِ‫اع ُد‬
َ َ‫ََلِیَتَ ب‬
ِ‫اع ٌد‬
َ َ‫ُمتَ ب‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
14
Sülâsî Mezîd 3.Nevî
ِ
1. ‫ستِ ْف َعال‬
ْ ‫ ا‬Bâbı (3+3)
Vezni
Mevzunu
ِ-ِ‫ِیَستَ فع ُِل‬-ِ‫استَِف َع َِل‬
ًِ ‫استف َع‬
‫اَل‬
ِ-ِ‫ج‬
ُِ ‫ِیَستَخر‬-ِ‫ج‬
َِ ‫اسِتَخَر‬
‫اسِتخَرا ًجا‬
Müteaddîye Örnek
ِ‫استَخَر َج َِزی ٌِدِنِِال َم َال‬
Zeyd mal(ı) çıkardı.
Binası
 Çoğunlukla müteaddî; Bazen de lâzım için.
 Ayrıca talep için de kullanılır.
Lâzıma Örnek
Talebe Örnek
ِ‫ی‬
ُ ٰ‫استَح َجَِرِالط‬
ِ‫بِال َمغفَرَةِمنه‬
ُ ُ‫أَطل‬:ِ‫ِأَي‬،َ‫أَستَ غف ُرِللا‬
Çamur taşlaştı.
Allah’tan (cc) bağışlanmamı istiyorum.
NOT: Bu bâba giren fiil ecvef olursa i’lâl gereği aynel fiili hazfedilip ona bedel sonuna yuvarlak ‘ ‫’ ة‬
getirilerek ‘ًِ‫ ’ است َفالَة‬vezninde gelir.
Örneğin;
َِ ‫یمِ–ِاست َق‬
ُِ ‫امِ–ِیَستَق‬
َِ ‫استَ َق‬
ً‫ام ِة‬
ِ‫ُمستَخر ٌج‬
ُِ ‫َماِیَستَخِر‬
‫ج‬
ِ‫ََِلِیَستَخِرج‬
gibi.
‫ اِ ْستِ ْف َعال‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
‫اجا‬
ً ‫استخَر‬
ِ‫لَ َّما یَستَخِرج‬
ِ‫ََلِِتَستَخرج‬
ِ‫لِیَستَخِرج‬
ِ‫یَستَخِر ُج‬
ِ‫لَمِِیَستَخِرج‬
ِ‫لَنِِیَستَخِر َج‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫استَخرج‬
ِ‫استَخَر َج‬
ٌِ ‫ُمستَخَر‬
‫ج‬
ُِ ‫ََلِیَستَخِر‬
‫ج‬
ِ‫ُمستَخَر ٌج‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
15
ِِ
2. ‫یعال‬
َ ‫ افْع‬Bâbı (3+3)
Vezni
Binası
Mevzunu
ِ‫ِافع َِیعاًَل‬-ِ‫ِیَف َعوع ُل‬-ِ‫یش ًابِ اِف َِعو َِع َل‬
ُِ ‫ِیَع َشوش‬-ِ‫ب‬
َِ ‫اِع‬
َ ‫ِاعش‬-ِ‫ب‬
َ ‫شو َِش‬
 Lâzımın mübalâğası için.
Örnek
ِ‫ض‬
ُِ ‫بِاْلَر‬
ُ ‫بِاْلَر‬
َ ‫ِ َع ُش‬
َ ‫ِاع َشو َش‬-ِ‫ض‬
Yeryüzü yemyeşil oldu. - Yeryüzü yeşerdi.

İsm-i mef’ûl çekimi ile mazî ve muzarîlerin meçhûl çekimleri harf-i cer ile çekilir ve fiil daima
müfred müzekker gaib olur. Çekimler harfi cerlere bitişen zamirlerde gerçekleşir.
ِ‫ب‬
ٌ ‫ُمع َشوش‬
ُِ ‫َماِیَع َشوش‬
‫ب‬
ِ‫ََلِیَع َشوشب‬
‫ اِفْ ِع َیعال‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫یش ًاب‬
َ ‫اعش‬
ِ‫لَ َّما یَع َشوشب‬
ِ‫لِیَ ع َشوشب‬
ِ‫ََلِتَع َشوشب‬
ِ‫ب‬
ُ ‫یَع َشوش‬
ِ‫لَمِِیَع َشوشب‬
ِ‫ب‬
َ ‫اع َشو َش‬
ِ‫بِبه‬
ٌِ ‫ُمع َشو َش‬
ِ‫ب‬
ُِ ‫ََلِیَع َشوش‬
‫ب‬
َ ‫لَنِِیَع َشوش‬
ِ‫اع َشوشب‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫ب‬
ٌ ‫ُمع َشو َش‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
16
3. ‫ اِفْعِ َّوال‬Bâbı (3+3)
Vezni
Mevzunu
Binası
ِ‫ِافع َّو ًاَل‬-ِ‫ِیَِف َع ٰو ُِل‬-ِ‫اِف َِع َِّوَِل‬
‫ِاجل َّواذًا‬-ُِ‫ِ ََِیلَ ٰوِذ‬-َِِ‫اِجِلََِّوذ‬
 Lâzımın mübalâğası için.
Örnek
ِ‫ِاِجلَ َّو َذِاْلب ُل‬-ِ‫ِ َجلَ َذِاْلب ُِل‬
Develer çok hızlı yürüdü. - Develer yürüdü.

İsm-i mef’ûl çekimi ile mazî ve muzarîlerin meçhûl çekimleri harf-i cer ile çekilir ve fiil daima
müfred müzekker gaib olur. Çekimler harfi cerlere bitişen zamirlerde gerçekleşir.
‫ اِفْعِ َّوال‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
ٌ‫ُجملَ ٰوِذ‬
ُ‫اَِیلَ ٰوِذ‬
َ ‫َم‬
ِ‫ََلِ ََیلَ ٰوذ‬
‫اجل َّواذًا‬
ِ‫لَ َّما ََیلَ ٰوذ‬
ِ‫ََلِ ََتلَ ٰوذ‬
ِ‫لِیَجلَ ٰوذ‬
ُ‫ََیلَ ٰوِذ‬
ِ‫لَمِِ ََیلَ ٰوذ‬
ِ‫لَنِِ ََیلَ ٰو َذ‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
َِ‫اجلَ َّوذ‬
ِ‫ُجملَ َّوِذٌِبه‬
ِ‫اجلَ ٰوذ‬
ُ‫ََلِ ََیلَ ٰوِذ‬
ٌ‫ُجملَ َّوِذ‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
17
4. ‫یلل‬
َ ‫ اِفْ ِع‬Bâbı (3+3)
Binası
Vezni
Mevzunu
ِ‫ِافع َیَلًَل‬-ِ‫ال‬
ُِّ ‫ِیَِف َع‬-ِ‫ال‬
َِّ ‫اِف َِع‬
‫ِاِْح َری ًارا‬-ِ‫ار‬
ُِّ ‫ِ ََِی َم‬-ِ‫ار‬
َِّ َ‫ْح‬
ِ ِ‫ا‬
 Lâzımın ziyadeli mübalâğası için.
Örnek
ِ‫ِ َْحَُر َِزی ٌِدِ–ِاْحََّر َِزی ٌِدِ–ِاِْحَ َّار َِزی ٌد‬
Zeyd çok fazla kızardı, kıpkırmızı oldu. – Zeyd çok kızardı. – Zeyd kızardı.
NOT : Bu bâb da
‫افع ََلل‬
bâbı gibi renk ve kusur (ayıp) bildiren lâzım fiillerin mübâlağasında kullanılır.
KURAL: Lâfza yapılan her ziyade mânâya yapılan bir ziyadedir.

İsm-i mef’ûl çekimi ile mazî ve muzarîlerin meçhûl çekimleri harf-i cer ile çekilir ve fiil daima
müfred müzekker gaib olur. Çekimler harfi cerlere bitişen zamirlerde gerçekleşir.
‫ اِفْ ِع َیلل‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫ُُِم َمار‬
ِ‫َماِ ََی َم ُّار‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫ََلِ ََی َم َّار‬
‫اْح َری ًارا‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫لَ َّما ََی َم َّار‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫لِیَح َم َّار‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
َِ ‫ََل‬
ٰ ‫ِت َم َّار‬
ِ‫ََِی َم ُّار‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫لَمِِ ََی َم َّار‬
ِ‫لَنِِ ََی َم َّار‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫اْحَ َّار‬
ِ‫ُُِم َمارِِبه‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫اِْحَ َّار‬
ِ‫ََلِ ََی َم ُّار‬
ِ‫ُُم َمار‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
18
RUBÂÎ BÂBLAR
Rubâî Mücerred Bâbı
Rubâî mücerred fiiller; kök harfi 4 harfli olan fiillerdir. Rubâî mücerred bâb sadece 1 tanedir.
Rubâî mücerred bâbın masdarı kıyasî’dir. Yani belli bir vezni vardır.
1. ‫ج‬
َ ‫ َد ْح َر‬Bâbı
Vezni
Binası
Mevzunu
ِ‫ِفَعلَلَةً َِوِفع ََلًَل‬-ِ‫ِیُ َفعل ُل‬-ِ‫اجا فَعِلَ َِل‬
َِ ‫َدحَِر‬
ً ‫ِ َدحَر َجةً َِوِدحَر‬-ِ‫ِیُ َدحر ُج‬-ِ‫ج‬
Müteaddîye Örnek
Lâzıma Örnek
ِ‫َدحَِر َج َِزی ٌِدِنِِاْلَ َجَر‬
ِ‫َدربَ َح َِزی ٌد‬
Zeyd taşı yuvarladı.
Zeyd zelil oldu.
 Çoğunlukla müteaddî;
Bazen de lâzım için.
NOT : Rubâî mücerred fiillerde kök harfler ‘ِ‫ل‬
ِ َ‫ ’ فَعل‬şeklindedir. Sülâsî mücerredlerden farklı olarak
َ
iki tane lâmel fiil vardır. Bunlardan ilkine 1. lâmel fiil, diğerine ise 2. lâmel fiil denir.
ِ‫ُِم َدحر ٌج‬
ُِ ‫َماِیُ َدحر‬
‫ج‬
ِ‫ََلِیُ َدحرج‬
‫ج‬
َ ‫ َد ْح َر‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
‫اجا‬
ً ‫َدحَر َجةً َِوِدحَر‬
ِ‫لَ َّما یُ َدحرج‬
ِ‫ََلِتُ َدحرج‬
ِ‫لِیُ َدحرج‬
ِ‫یُ َدحر ُج‬
ِ‫لَمِِیُ َدحرج‬
ِ‫لَنِِیُ َدحر َج‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫َدحرج‬
ِ‫َدحَر َج‬
ٌِ ‫ُم َدحَر‬
‫ج‬
ِ‫ََلِیُ َدحر ُج‬
ِ‫ُم َدحَر ٌج‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
19
‫ج‬
َ ‫’ َد ْح َر‬ye Mülhak olan Bâblar
Sülâsî olan bazı fiiller kendilerine harf ziyade edilerek kalıp itibari ile ‘ ِ‫ ’ َدحرج‬ye
ََ
benzetilmişlerdir. Bunlara mülhak bâblar denir. Aslen sülâsî olduklarından dolayı rubâî mezîd
kapsamına girmezler. Bunlar da 6 bâbtır.
NOT: Fiiller bu bâblara; müteaddî yapmak, mübâlağa, mutâvaat gibi mânâ elde etmek için
nakledilmezler. Ancak Arapların bu şekilde kullandıkları fiiller bu bâblardan gelir.
1. ‫ل‬
َ َ‫ َح ْوق‬Bâbı (3+1)
Vezni
Binası
Mevzunu
ِ‫ِفَو َعلَِةًِ َوِف َیع ًاَل‬-ِ‫ِیُ َِفوع ُِل‬-ِ‫ِ َحوقَلَةً َِوِحی َق ًاَلِ فَِ ِو َع َل‬-ِ‫ِ َُیَوق ُِل‬-ِ‫َِح ِوقَ َل‬
 Sadece lâzım için.
Örnek
ِ‫ِ َحوقَ َل َِزی ٌد‬
Zeyd yaşlandı. (Aciz kaldı.)
ِ‫ُُمَوق ٌل‬
‫َماِ َُیَوق ُِل‬
ِ‫ََلِ َُیَوقل‬
‫ َح ْوقَ َل‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫یقاَل‬
ً ‫َحوقَلَةً َِوِح‬
ِ‫لَ َّما َُیَوقل‬
ِ‫ِتَوقل‬
ُ ‫ََل‬
ِ‫لِیُ َحوقل‬
ِ‫َُیَوق ُل‬
ِ‫لَمِِ َُیَوقل‬
ِ‫لَنِِ َُیَوق َل‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫َحوقل‬
ِ‫َحوقَ َل‬
‫ُُمَوقَ ٌِل‬
ِ‫ََلِ َُیَوق ُل‬
ِ‫ُُمَوقَ ٌل‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
20
2. ‫ بَ ْیطََر‬Bâbı (3+1)
Vezni
Mevzunu
Binası
ِ‫ِفَی َعلَةً َِوِف َیع ًاَل‬-ِ‫ِیُِ َفیع ُل‬-ِ‫فَِیِ َع َِل‬
‫ِیُبَ یط ُِرِ–ِبَیطََرًة َِوِبیطَ ًارا‬-ِ‫بَِیِطََر‬
 Sadece müteaddî için.
Örnek
)ِ‫اِش َّقِرج َلِالدَّابَّة‬
َ ‫ِزی ٌِدِنِِال َفرسِ(إ َذ‬
َ ‫بَیطَر‬
ََ
َ
(Atın ayağı yarıldığında.) Zeyd atı yardı.(Baytarlık yaptı.)
‫ بَ ْیطََر‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫ُمبَ یطٌر‬
‫َماِیُبَ یط ُِر‬
‫بَیطََرًة َِوِبیطَ ًارا‬
ِ‫لَ َّما یُبَ یطر‬
ِ‫ََلِیُبَ یطر‬
ِ‫ََلِتُبَ یطر‬
ِ‫لِیُبَ یطر‬
ِ‫یُبَ یط ُر‬
ِ‫لَمِِیُبَ یطر‬
ِ‫لَنِِیُبَ یطَر‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫بَیطر‬
ِ‫بَیطََر‬
‫ُمبَ یطٌَِر‬
ِ‫ََلِیُبَ یط ُر‬
ِ‫ُمبَ یطٌَر‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
21
‫ج ْه َوَر ‪3.‬‬
‫)‪َ Bâbı (3+1‬‬
‫‪Binası‬‬
‫‪Mevzunu‬‬
‫‪ Sadece müteaddî‬‬
‫‪için.‬‬
‫‪Vezni‬‬
‫َجهَِِوَرِ‪َُ ِ-‬یَهوُرِ‪َ ِ-‬جه َوَرةً َِوِجه َو ًارا فَعِ َِوَلِ‪ِ-‬یُ َفعو ُلِ‪ِ-‬فَع َولَةً َِوِفع َو ًاَلِ‬
‫‪Örnek‬‬
‫ِ َجه َوَر َِزی ٌِدِنِِال ُقرآ َنِ‬
‫‪Zeyd Kur’an’ı cehrî okudu.‬‬
‫َجه َوَرِ‬
‫ُجمَه َوٌِر‬
‫ََلِ َُیَهوُرِ‬
‫ُجمَه َوٌرِ‬
‫‪22‬‬
‫‪َ Bâbının Emsile-i Muhtelifesi‬ج ْه َوَر‬
‫َُیَهوُرِ‬
‫لَمِِ َُیَهورِ‬
‫َجهورِ‬
‫لَنِِ َُیَهوَرِ‬
‫‪Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015‬‬
‫َجه َوَرًة َِوِجه َو ًارا‬
‫لَ َّما َُیَهورِ‬
‫لِیُ َجهورِ‬
‫ُجمَهوٌرِ‬
‫َماِ َُیَهوُِر‬
‫ََلِ َُیَهورِ‬
‫ََلِ َُتَهورِ‬
‫‪Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.‬‬
‫)‪َ Bâbı (3+1‬عثْ یَ َر‬
‫‪Binası‬‬
‫‪ Sadece Lâzım için.‬‬
‫‪4.‬‬
‫‪Mevzunu‬‬
‫‪Vezni‬‬
‫َعثِیََِرِ‪ِ-‬یُ َعث ِریُِ‪َ ِ-‬عث یَ َرةً َِوِعث یَ ًارا‬
‫فَعِِیَ َلِ‪ِ-‬یُ َفعی ُلِ‪ِ-‬فَعیَ لَةً َِوِفعیَ ًاَلِ‬
‫‪Örnek‬‬
‫اِزَّلِقَ َد ُمهُ)‬
‫ِزی ٌدِ(إ َذ َ‬
‫َعث یَ َر َ‬
‫‪(Ayağı kaydığında.) Zeyd kaydı.‬‬
‫َعث یَ َرِ‬
‫ُم َعث یَ ٌِر‬
‫ََلِیُ َعث ِریُ‬
‫ُم َعث یَ ٌرِ‬
‫‪23‬‬
‫‪َ Bâbının Emsile-i Muhtelifesi‬عثْ یَ َر‬
‫یُ َعث ِریُ‬
‫لَمِِیُ َعثریِ‬
‫َعثریِ‬
‫لَنِِیُ َعث َریِ‬
‫‪Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015‬‬
‫ُم َعث ٌریِ‬
‫َماِیُ َعث ِریُ‬
‫َعث یَ َرةً َِوِعث یَ ًارا‬
‫لَ َّما یُ َعثریِ‬
‫لِیُ َعثریِ‬
‫ََلِیُ َعثریِ‬
‫ََلِتُ َعثریِ‬
‫‪Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.‬‬
5. ‫ب‬
َ َ‫ َجلْب‬Bâbı (3+1)
Binası
Vezni
Mevzunu
ِ‫ِفَعلَلَةً َِوِفع ََلًَل‬-ِ‫ِیُ َفعل ُِل‬-ِ‫فَعِلَ َِل‬
ِ‫ِ َجلبَ بَةً َِوِجلبَ ًاب‬-ِ‫ب‬
َِ َ‫َجلِب‬
ُ ‫ِ َُیَلب‬-ِ‫ب‬
 Müteaddî için.
Örnek
)‫اب‬
ِ ‫ِالر ُج‬
َّ ‫ب‬
َ َ‫لِ(إ َذاِأَلبَ َسهُِاْللب‬
َ َ‫َجلب‬
َ
(O’na cilbabını giydirdiğinde.) Adama cilbab giydirdi.
ِ‫ب‬
ٌ ‫ُجمَلب‬
ُِ ‫َماِ َُیَلب‬
‫ب‬
ِ‫ََلِ َُیَلبب‬
‫ب‬
َ َ‫ َجلْب‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫َجلبَ بَةً َِوِجلبَ ًاب‬
ِ‫لَ َّما َُیَلبب‬
ِ‫َِتَلبب‬
ُ ‫ََل‬
ِ‫لِیُ َجلبب‬
ِ‫ب‬
ُ ‫َُیَلب‬
ِ‫لَمِِ َُیَلبب‬
ِ‫ب‬
َ ‫لَنِِ َُیَلب‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫َجلبب‬
ِ‫ب‬
َ َ‫َجلب‬
ٌِ َ‫ُجمَلب‬
‫ب‬
ِ‫ب‬
ُ ‫ََلِ َُیَلب‬
ِ‫ب‬
ٌ َ‫ُجمَلب‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
24
6. ‫س ْل َقی‬
َ Bâbı (3+1)
Vezni
Binası
Mevzunu
ً‫ِیُ َفعليِ–ِفَعلَیَةً َِوِفع ََل ِء‬-ِ‫فَعِلَی‬
ِ ‫ِ َسل َقیَةً َِوِسل َق‬-ِ‫ِیُ َسلقي‬-ِ‫َسل َِقی‬
ً‫اء‬
 Müteaddî için.
( Bazı kaynaklarda
Lâzım için)
Örnek
ِ‫تِ َر ُج ًَل‬
ُِ ‫َسل َقی‬
Bir adamı sırt üstü attım.
‫ َس ْل َقی‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫ُم َسل ٍق‬
ً‫َسل َقیَةً َِوِسل َق ِاء‬
‫َماِیُ َسلقي‬
ِ‫ََلِیُ َسلق‬
ِ‫لَ َّما یُ َسلق‬
ِ‫ََلِتُ َسلق‬
ِ‫لیُ َسلق‬
‫یُ َسلقي‬
ِ‫لَمِِیُ َسلق‬
ِ‫لَنِِیُ َسلق َي‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
‫َسل َقی‬
‫ُم َسل ًقی‬
ِ‫َسلق‬
‫ََلِیُ َسلقي‬
‫ُم َسل ًقی‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
25
Rubâî Mezîd Bâblar
Rubâî mezîd; rubâî mücerred bir fiile harf ekleyerek kök harfi 5 veya 6 harfli olmuş fiillere denir.
Bu bâblar iki nevîdir. Bir harf ziyade alan birinci nevi 1 bâb, iki harf ziyade alan ikinci nevî 2 bâb olmak
üzere toplam 3 bâbtır.
Rubâî Mezîd 1.Nevî
1. ‫ج‬
َ ‫ تَ َد ْح َر‬Bâbı (4+1)
Binası
Vezni
Mevzunu
ِ‫ِتَ َفعلُ ًَل‬-ِ‫ِیَتَ َفعلَ ُل‬-ِ‫تَِ َفعلَ َل‬
‫ِتَ َدح ُر ًجا‬-ِ‫ِیَتَ َدحَر ُج‬-ِ‫ِتَ َدحَر َج‬
 Mutâvaat için.
Örnek
ِ‫ِاْلَ َجُِر)ِتَ َدحَر َجِاْلَ َج ُر‬
ِ ‫ك‬
َِ ‫ِفَتَ َدحَر‬،‫تِاْلَ َجَر‬
َ ‫جِ هذل‬
ُ ‫ِ( َدحَرج‬
Taş yuvarlandı. (Taşı yuvarladım, o taş da hemen yuvarlandı.)

Mutâvaatın İsm-i mef’ûl çekimi ile mazî ve muzarîlerin meçhûl çekimleri yapılmaz.
ِ‫ُمتَ َدحر ٌج‬
ُِ ‫َماِیَتَ َدحَر‬
‫ج‬
ِ‫ََلِیَتَ َدحَرج‬
‫ج‬
َ ‫ تَ َد ْح َر‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
‫تَ َدح ُر ًجا‬
ِ‫لَ َّما یَتَ َدحَرج‬
ِ‫ََلِتَتَ َدحَرج‬
ِ‫لِیَ تَ َدحَرج‬
ِ‫ج‬
ُ ‫یَتَ َدحَر‬
ِ‫لَمِِیَتَ َدحَرج‬
ِ‫لَنِِیَتَ َدحَر َج‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫تَ َدحَر َج‬
Çekilmez
ِ‫تَ َدحَرج‬
ِ‫ج‬
ُ ‫ََلِیَتَ َدحَر‬
ِ‫ُمتَ َدحَر ٌج‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
26
Rubâî Mezîd 2.Nevî
ِ
1. ‫ح َرْْنَ َم‬
ْ ‫ ا‬Bâbı (4+2)
Binası
Vezni
Mevzunu
ِ‫ِافعن ََلًَل‬-ِ‫ِیَِف َعنل ُِل‬-ِ‫اِف َِعنِلَ َل‬
‫ِا ْحرنْجامِا‬-ِِ‫ِیِ ْحرنْجم‬-ِِ‫اِ ْحرِنِْجم‬
 Mutâvaat için.
Örnek
ِ‫ِِفَاحَرْنَ َِمِ هذل َكِاْلِب ُِل)ِاحَرْنَ َمِاْلب ُل‬،‫ِ( َحر َْج ُتِاْلب َِل‬
Develer çevrildi/döndürüldü. (Develeri çevirdim, o develer de hemen çevrildi.)

Mutâvaatın İsm-i mef’ûl çekimi ile mazî ve muzarîlerin meçhûl çekimleri yapılmaz.
ِ‫ُُِمَرْن ٌم‬
‫اَِیَرْن ُِم‬
َ ‫َم‬
ِ‫ََلِ ََیَرْنم‬
‫ اِ ْح َرْْنَ َم‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
‫احرْنَ ًاما‬
ِ‫لَ َّما ََیَرْنم‬
ِ‫ََلِ َتَرْنم‬
ِ‫لِیَحَرْنم‬
ِ‫ََیَرْن ُم‬
ِ‫َِیَرْنم‬
َ ‫لَم‬
ِ‫لَنِ ََیَرْن َم‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫احَرْنَ َم‬
Çekilmez
ِ‫احَرْنم‬
ِ‫ََلِ ََیَرْن ُم‬
ِ‫ُُمَرْنَ ٌم‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
27
ِ
2. ‫ش َع َّر‬
َ ْ‫ اق‬Bâbı (4+2)
Mevzunu
Binası
‫ِاقشعَر ًارا‬-ِ‫ِیَِق َشعُِّر‬-ِ‫اِق َش َِعَِّر‬
 Lâzımın mübâlağası için.
Vezni
)‫َلًَل‬+
ًِ‫َل‬
َِّ ‫ِیِف َعل ُِّلِ–ِافع‬-ِ‫اِف َعِلَ َِّل‬
َ ‫َلِ(افعل‬
َ
Örnek
ِ‫ِالر ُجل‬
َّ ‫ِقَش َعَرِجل ُد‬
َّ ‫ِالر ُجلِ–ِاق َش َعَّرِجل ُد‬
Adamın cildi çok ürperdi. - Adamın cildi ürperdi.

İsm-i mef’ûl çekimi ile mazî ve muzarîlerin meçhûl çekimleri harf-i cer ile çekilir ve fiil daima
müfred müzekker gaib olur. Çekimler harfi cerlere bitişen zamirlerde gerçekleşir.
ِ‫ُِمق َشعر‬
ِ‫َماِیَِق َشعُّر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫ََلِیَِق َشعَّر‬
ِ
‫ش َع َّر‬
َ ْ‫ اق‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
‫اقشعَر ًارا‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫لَ َّما یَِق َشعَّر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫لِیَِق َشعَّر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫ََلِتَق َشعَّر‬
ِ‫یَِق َشعُّر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫لَمِِیَِق َشعَّر‬
ِ‫لَنِِیَِق َشعَّر‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫اق َش َعَّر‬
ِ‫ُِمق َش َعرِِبه‬
ِ‫ََلِیَِق َشعُّر‬
ِ‫رر‬/‫ر‬/
ٰ ‫اق َشعَّر‬
ِ‫ُِمق َش َعر‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
28
‫ج‬
َ ‫’ تَ َد ْح َر‬ye Mülhak olan Bâblar
Sülâsî olan bazı fiiller kendilerine harf ziyade edilerek kalıp itibari ile ‘ ِ‫ج‬
ِ ‫ ’ تَ َدحر‬ye
ََ
benzetilmişlerdir. Bunlara mülhak bâblar denir. Aslen sülâsî olduklarından dolayı rubâî mezîd
kapsamına girmezler. Bunlar da 5 bâbtır.
1. ‫ب‬
َ َ‫ ََتَلْب‬Bâbı (3+2)
Binası
Vezni
Mevzunu
ِ‫ِتَ َفعلُ ًَل‬-ِ‫ِیَتَ َفعلَ ُل‬-ِ‫تَِ َفعِلَ َِل‬
‫ِتج ْلببا‬-ِ‫ِیتج ْلبب‬-ِِ‫تِج ْلبِب‬
 Mutâvaat için.
Örnek
ِ‫ب‬
َِ َ‫ِفَتَ َجلب‬،ُ‫ِ( َجلبَ ب تُه‬
َ َ‫ب)ِ ََتَلب‬
Cilbab giyildi. (Ona cilbab giydirdim, O cilbab da hemen giyildi.)

Mutâvaatın İsm-i mef’ûl çekimi ile mazî ve muzarîlerin meçhûl çekimleri yapılmaz.
ِ‫ب‬
ٌ ِ‫ُِمتَ َجلب‬
ُِ َ‫َماِیَِتَ َجلب‬
‫ب‬
ِ‫ََلِیَِتَ َجلبَب‬
‫ب‬
َ َ‫ ََتَلْب‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
‫ََتَلبُبًا‬
ِ‫لَ َّما یَِتَ َجلبَب‬
ِ‫ََلِتَِتَ َجلبَب‬
ِ‫لِیَِتَ َجلبَب‬
ِ‫ب‬
ُ َ‫یَِتَ َجلب‬
ِ‫لَمِِیَِتَ َجلبَب‬
ِ‫ب‬
َ َ‫لَنِِیَِتَ َجلب‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫ب‬
َ َ‫ََتَلب‬
Çekilmez
ِ‫ََتَلبَب‬
ِ‫ب‬
ُ َ‫ََلِیَِتَ َجلب‬
ِ‫ب‬
ٌ َ‫ُِمتَ َجلب‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
29
2. ‫ب‬
َ ‫ ََتَ ْوَر‬Bâbı (3+2)
Binası
Vezni
Mevzunu
ِ‫ِتَ َفو ُع ًَل‬-ِ‫ِیَِتَ َفو َع ُِل‬-ِ‫تَِ َِف ِو َع َِل‬
‫ِتجِ ْوربا‬-ِِ‫ِیتجِ ْورب‬-ِِ‫تِجِ ِْورب‬
 Mutâvaat için.
Örnek
ِ‫ِفِتج ْوربِ)ِتج ْورب‬،ِ‫ِ(ج ْور ْبته‬
Çorap giyildi. (O’na çorap giydirdim, o çorap da hemen giyildi.)

Mutâvaatın İsm-i mef’ûl çekimi ile mazî ve muzarîlerin meçhûl çekimleri yapılmaz.
ِ‫ب‬
ٌ ‫ُِمتَ َجور‬
ُِ ‫َماِیَِتَ َجوَر‬
‫ب‬
ِ‫ََلِیَِتَ َجوَرب‬
‫ب‬
َ ‫ ََتَ ْوَر‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
ِ‫ََتَوُرًب‬
ِ‫لَ َّما یَِتَ َجوَرب‬
ِ‫لِیَِتَ َجوَرب‬
ِ‫ََلِتَِتَ َجوَرب‬
ِ‫ب‬
ُ ‫یَِتَ َجوَر‬
ِ‫لَمِِیَِتَ َجوَرب‬
ِ‫ب‬
َ ‫لَنِِیَِتَ َجوَر‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫ب‬
َ ‫ََتَوَر‬
Çekilmez
ِ‫ََتَوَرب‬
ِ‫ب‬
ُ ‫ََلِیَِتَ َجوَر‬
ِ‫ب‬
ٌ ‫ُِمتَ َجوَر‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
30
‫ن ‪3.‬‬
‫)‪ Bâbı (3+2‬تَ َ‬
‫ش ْیطَ َ‬
‫‪Binası‬‬
‫‪ Yalnız lâzım için.‬‬
‫‪Mevzunu‬‬
‫‪Vezni‬‬
‫شیِطَ َِنِ‪ِ-‬یَِتَ َشیطَ ُِنِ‪ِِ-‬تَ َشیطُنًا‬
‫ِتَ َِ‬
‫تَِ َِفیِ َع َِلِ‪ِ-‬یَِتَ َفی َع ُِلِ‪ِ-‬تَ َفی عُ ًَلِ‬
‫‪Örnek‬‬
‫وها)‬
‫ِمكُر ً‬
‫تَ َشیطَ َن َ‬
‫ِزی ٌدِ(إ َذاِفَ َع َلِفع ًَل َ‬
‫‪(Çirkin bir iş yaptığında.) Zeyd şeytanlaştı.‬‬
‫ِتَ َشیطَ َنِ‬
‫ُِمِتَ َشیطَ ٌِنِبهِ‬
‫ََلِیَِتَ َشیطَ ُنِ‬
‫ُِمتَ َشیطَ ٌنِ‬
‫‪31‬‬
‫ش ْیطَ َن‬
‫‪ Bâbının Emsile-i Muhtelifesi‬تَ َ‬
‫یَِتَ َشیطَ ُنِ‬
‫لَمِِیَِتَ َشیطَنِ‬
‫تَ َشیطَنِ‬
‫لَنِِیَِتَ َشیطَ َنِ‬
‫‪Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015‬‬
‫ِتَ َشیطُنًا‬
‫لَ َّما یَِتَ َشیطَنِ‬
‫لِیَِتَ َشیطَنِ‬
‫ُِمتَ َشیط ٌنِ‬
‫َماِیَِتَ َشیطَ ُِن‬
‫ََلِیَِتَ َشیطَنِ‬
‫ََلِتَِتَ َشیطَنِ‬
‫‪Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.‬‬
‫)‪ Bâbı (3+2‬تَ َر ْه َو َك ‪4.‬‬
‫‪Binası‬‬
‫‪ Sadece lâzım için.‬‬
‫‪Mevzunu‬‬
‫‪Vezni‬‬
‫تََِرهِ َِو َِكِ‪ِ-‬یَِتَ َره َو ُِكِ‪ِ-‬تََِره ُوًكا‬
‫تَِ َِفعِ َِوَِلِ‪ِ-‬یَِتَ َِفع َِو ُِلِ‪ِ-‬تَِ َفعُِوًَلِ‬
‫‪Örnek‬‬
‫ِزی ٌدِ(إ َذاِتَ َكبَّ َرِِفِال َمشي)‬
‫تَرهو َك َ‬
‫ََ‬
‫‪(Kibirlenerek yürüdüğünde.) Zeyd havalanarak yürüdü.‬‬
‫تََِره َو َكِ‬
‫‪ Bâbının Emsile-i Muhtelifesi‬تَ َرْه َو َك‬
‫یَِتَ َره َو ُكِ‬
‫ُِمتََِره َو ٌِكِبهِ‬
‫ََلِیَِتَ َره َو ُكِ‬
‫ُِمتَ َره َو ٌكِ‬
‫‪32‬‬
‫لَمِِیَِتَ َره َوكِ‬
‫تََِره َوكِ‬
‫لَنِِیَِتَ َره َو َكِ‬
‫‪Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015‬‬
‫تََِره ُوًكا‬
‫لَ َّما یَِتَ َره َوكِ‬
‫لِیَِتَ َره َوكِ‬
‫ََلِتَِتَ َره َوكِ‬
‫ُمتََِرهو ٌكِ‬
‫َماِیَِتَ َره َو ُكِ‬
‫ََلِیَِتَ َره َوكِ‬
‫‪Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.‬‬
5. ‫س ْل َقی‬
َ َ‫ ت‬Bâbı (3+2)
Vezni
Binası
Mevzunu
‫ِتَ َفعلیًا‬-ِ‫ِیَِتَ َفعلَی‬-ِ‫تَِ َفعِلَی‬
‫ِِتَ َسلقیًا‬-ِ‫ِیَِتَ َسل َقی‬-ِ‫ِتَ َسل َِقی‬
 Mutâvaat için.
(Bazı kaynaklarda
lâzım için)
Örnek
ِ‫یِزی ٌد‬
َ ‫تَ َسل َق‬
Zeyd sırtüstü yattı/uyudu.
ِ‫ُمِتَ َسل ٍق‬
‫س ْل َقی‬
َ َ‫ ت‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
‫ِتَ َسلقیًا‬
‫لَ َّما یَِتَ َسل َِق‬
‫َماِیَِتَ َسل َقی‬
ِ‫ََلِیَِتَ َسل َق‬
ِ‫ََلِتَِتَ َسل َق‬
ِ‫لِیَِتَ َسل َق‬
‫یَِتَ َسل َقی‬
ِ‫لَمِِیَِتَ َسل َق‬
‫لَنِِیَِتَ َسل َقی‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
‫ِتَ َسل َقی‬
‫ُمِتَ َسل ًقی‬
ِ‫تَ َسل َق‬
‫ََلِیَِتَ َسل َقی‬
‫ُمتَ َسل ًقی‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
33
‫’ اِ ْح َرْْنَ َم‬ye Mülhak olan Bâblar
Sülâsî olan bazı fiiller kendilerine harf ziyade edilerek kalıp itibari ile ‘ ِ‫ ’ احرْنَم‬ye
َ َ
benzetilmişlerdir. Bunlara mülhak bâblar denir. Aslen sülâsî olduklarından dolayı rubâî mezîd
kapsamına girmezler. Bunlar da 2 bâbtır.
ِ
1. ‫سس‬
َ ‫ اق‬Bâbı (3+3)
َ ‫ْع ْن‬
َ
Vezni
Mevzunu
Binası
ِ‫ِافعن ََلًَل‬-ِ‫ِیَِف َعنل ُِل‬-ِ‫اِف َِعنِِلَ َِل‬
‫ِا ْقع ْنساسا‬-ِِ‫ِیِ ْقع ْنسس‬-ِِ‫اِ ْقعِِْنسِس‬
 Lâzımın mübâlağası için.
Örnek
ِ‫ِالر ُج ُل‬
َّ ‫س‬
َّ ‫س‬
َ ‫ِقَع‬
َ ‫ِالر ُج ُلِ–ِاق َعن َس‬
Adam göğsü çok yumru oldu. - Adam göğsü yumru (kamburun zıttı) oldu.
ِ‫س‬
ٌ ‫ُِمق َعنس‬
ِ‫َماِیِ ْقع ْنسس‬
ِ‫س‬
ْ ‫ََلِیِ ْقع ْنس‬
ِ
‫س‬
َ ‫ اق‬Bâbının Emsile-i Muhtelifesi
َ ‫ْع ْن‬
َ ‫س‬
‫ا ْقع ْنساسا‬
ِ‫یِ ْقع ْنسس‬
ِ‫ا ْقع ْنسس‬
ِ‫س‬
ْ ‫لَ َّما یِ ْقع ْنس‬
ِْ ‫لِیِ ْقع ْنس‬
‫س‬
ِ‫س‬
ْ ‫لَمِِیِ ْقع ْنس‬
ِ‫لَنِِیِ ْقع ْنسس‬
ِ‫سِبه‬
ٌِ ‫ُِمق َعن َس‬
ِ‫س‬
ْ ‫ََلِت ْقع ْنس‬
Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.
ِ‫ََلِیِ ْقع ْنسس‬
ِ‫س‬
ْ ‫ا ْقع ْنس‬
ِ‫س‬
ٌ ‫ُِمق َعن َس‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
34
‫ِ‬
‫سلَْن َقی ‪2.‬‬
‫)‪ Bâbı (3+3‬ا ْ‬
‫‪Binası‬‬
‫‪Mevzunu‬‬
‫‪ Lâzım için.‬‬
‫‪Vezni‬‬
‫اِف َِعنِِلَیِ‪ِ-‬یَِف َعنليِ–ِافعن ََل ِءً‬
‫اِ ْسلِِْنقِیِ‪ِ-‬یِ ْسل ْنقيِ‪ِ-‬ا ْسل ْنقاءِ‬
‫‪(Bazı kaynaklarda‬‬
‫)‪mutâvaat için‬‬
‫‪Örnek‬‬
‫ِعلَیِقَ َف ِاهُ)‬
‫اسلَن َقیِ َزی ٌدِ(إذَاِ ََن َم َ‬
‫‪(Ensesi üzerine uyuduğunda.) Zeyd sırtüstü yattı/uyudu.‬‬
‫‪ Bâbının Emsile-i Muhtelifesi‬اِ ْسلَْن َقی‬
‫ا ْسل ْنقی‬
‫یِ ْسل ْنقي‬
‫ا ْسل ْنقاءِ‬
‫ُِمسلَن ًقی‬
‫لَمِِیِ ْسل ْنقِ‬
‫لَ َّما یِ ْسل ْنقِ‬
‫لَنِِیِ ْسل ْنقيِ‬
‫لِیِ ْسل ْنقِ‬
‫ََلِیِ ْسل ْنقي‬
‫َماِیِ ْسل ْنقي‬
‫ََلِیِ ْسل ْنقِ‬
‫ََلِت ْسل ْنقِ‬
‫ا ْسل ْنقِ‬
‫ُِمسلَن ًقی‬
‫ُِمسلَن ٍقِ‬
‫‪Buradan sonrası bir vasıta ile çekilir.‬‬
‫‪AKSÂM-I SEMANİYE‬‬
‫‪Örnek‬‬
‫‪Tür‬‬
‫َك ُرَم‬
‫َو َع َد‬
‫َس ِال‬
‫أَ ْك َرَم‬
‫أ َْو َع َد‬
‫ج‬
‫َد ْح َر َ‬
‫س‬
‫َو ْس َو َ‬
‫ج‬
‫تَ َد ْح َر َ‬
‫س‬
‫تَ َو ْس َو َ‬
‫‪35‬‬
‫‪Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015‬‬
‫غَیْ ُر َس ِمال‬
‫َس ِال‬
‫غَْی ُر َس ِمال‬
‫َس ِال‬
‫غَیْ ُر َس ِمال‬
‫َس ِال‬
‫غَْی ُر َس ِمال‬
‫‪Yapı‬‬
‫ُُمَ َّرد‬
‫َم ِزید‬
‫ُُمَ َّرد‬
‫َم ِزید‬
‫‪Fiil‬‬
‫ثَُلثِي‬
‫ُرََب ِعی‬
AKSÂM-I SEB’A
Aksâm-ı seb’a, yedi kısım anlamına gelir. Sülâsî mücerred bir fiilin karşılaşabileceğimiz yedi hâlini
anlatmak için kullanılır. Sülâsî mezîd, rubâî mücerred ve rubâî mezîdlerde bu kural aranmaz.
1. ‫یح‬
ٌِ ‫صح‬
َ (Sahih)
Sülâsî mücerred bir fiilin; tüm harfleri içinde illet harfi yoksa bu fiile sahih fiil denir.
İllet harfleri: Vav, yâ, elif, hemze ve şedde ) ّ
ِٰ ِِ-ِ‫ِء‬-ِ‫ِِا‬-ِ‫ِي‬-ِ‫) و‬
Örnek:
ِ‫ِ َكبُ َر‬،ِ‫ص َن‬
َ ‫صَر‬
ُ ‫ِح‬،
َ َ‫ن‬
َ ِ‫ِ َعل َِم‬،ِ‫ِ َشرب‬،ِ‫ِش َكَر‬،ِ
2. ‫ال‬
ٌِ َ‫( مث‬Misâl)
Sülâsî mücerred bir fiilin; sadece fâel fiili illet harflerinden biri olursa bu fiile misâl fiil denir.
Örnek: ِ‫ظ‬
َِ ‫ِیَق‬،ِ‫ِیَس ِر‬،ِ‫ِو َج َد‬،ِ‫و َع َد‬
َ
ََ
َ
3. ‫ف‬
ٌِ ‫( أَج َو‬Ecvef)
Sülâsî mücerred bir fiilin; sadece aynel fiili illet harflerinden biri olursa bu fiile ecvef fiil denir.
Örnek: ِ‫َِن َِم‬،
َِ ‫ِ َك‬،ِ‫ال‬
َ َ‫ق‬
َ ِ‫ال‬
4. ‫ص‬
ٌِ ‫( ََنق‬Nakıs)
Sülâsî mücerred bir fiilin; sadece lâmel fiili illet harflerinden biri olursa bu fiile nakıs fiil denir.
Örnek: ِ‫عا‬
َ ِ‫ِرَمی‬،ِ‫َغَزا‬
َ ‫ِد‬،
َ
5. ‫یف‬
ٌِ ‫( لَف‬Lefif)
Sülâsî mücerred bir fiilin; üç harfinden iki tanesi illet harflerinden biri olursa bu fiile lefif fiil denir.
Eğer bir fiillde illet harfleri ardarda gelirse, buna lefif-i mâkrun, illet harfleri ayrık gelirse, buna da
lefif-i mefruk denir.
Lefif-i Mâkruna Örnek: ِ‫ی‬
ِ ‫ِقَو‬،ِ‫طَوی‬
َ
َ
Lefif-i Mefruka Örnek: ِ‫ِیَقي‬-ِ‫وقَی‬
َ
6. ‫ف‬
ٌِ ‫اع‬
َ ‫( ُم‬Muzâf)
َ‫ض‬
Sülâsî mücerred bir fiilin; aynel ve lâmel fiili aynı cinsten şeddeli bir harf olursa bu fiile muzâf
fiil denir.
Örnek: ِ‫ِرَِّد‬،َِّ‫شد‬
َ ِ،َِّ‫َمد‬
َ
7. ‫وز‬
ٌِ ‫( َمه ُم‬Mehmuz)
Sülâsî mücerred bir fiilin; herhangi bir harfi hemze olursa bu fiile mehmuz fiil denir. Hemzenin
konumuna göre isimlendirilir.
Mehmuz-ul Fâ’ya Örnek: ‫ذ‬
َِ ‫َخ‬
َ ‫ِأ‬
Mehmuz-ul Ayn’a Örnek: ‫َل‬
َِ ‫َسأ‬
Mehmuz-ul Lâm’a Örnek: َ‫قَرِأ‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
َ
36
İDGAM
İdgam bir harfi başka bir harfe katmak demektir. Yani aynı cins iki harfi şeddelemektir.

Aynı cins olan harflerin ikiside harekeli veya ilki sâkin, ikincisi harekeli ise idgam yapmak vaciptir.

Aynı cins olan harflerin ilki harekeli, ikincisi ârızî (irab kaynaklı) bir sükûn ile sâkin ise idgam yapmak
câizdir.

Aynı cins olan harflerin ilki harekeli, ikincisi aslî bir sükûn ile sâkin ise idgam yapmak yasaktır.
İdgam yapılırken bakılır;

Aynı cins iki harften önce gelen harf harekeli ise önce hazif (aynı cins olan ilk harf atılır) sonra
idgam yapılır.

Aynı cins iki harften önce gelen harf sâkin ise önce nakil (aynı cins olan ilk harfin harekesi
kendinden önceki harfe verilir) sonra idgam yapılır.
İdgam yapıldıktan sonra şedde;

İlk önce harekelerin en hafifi olan fetha ile harekelenir.

Sonra “sâkin harekelenirken kesra ile harekelenir” kuralına göre kesra ile harekelenir.

Eğer şeddeli harften önceki harf dammeli ise damme ile de harekelenebilir.
Örnekler
2.Harf
1.Harf
Hüküm
َََِ
َِْ َََ
ِ‫واج ٌب‬
ِ‫د‬/ِ‫د‬/ِ‫رِِ|ِل ْمِی ِْمد ِْدِِِِِل ْمِیم ْد ِْدِِِِِل ْمِیمِد‬/ِ‫ضِ ل ْمِی ْحمِرِْرِِِِِل ْمِی ْحم ْر ْرِِِِِل ْمِی ْحمِر‬
ٌ ‫َِْعار‬
َََِ
ِ‫جائ ٌز‬
ِ‫َِْأ ْصليِ مددْنِِ|ِا ْحمر ْرت‬
َََِ
ِ‫م ْمتن ٌع‬
ِِ‫مددِِِِِِم ْددِِِِِِمِدِِِ|ِِمغْزو ٌوِِِِِِمغْزِو‬
Zafer ESEN | Bina Ders Notu 2015
37