Uploaded by User3601

PDF Dosyası ( PDFDrive.com )

advertisement
A. Ü. İ LAR İ YAT FAKÜLTESI YAYINLARI : LXXIX
i
DR. MEHMET MAKSUDO Ğ LU
ANKARA
I
9
6
9
ANKARA UNIVERSITESI ILAHIYAT FAKULTES İ
YAYINLARI
LXXIX
ARAPÇA
DILBILGISİ
Dr. Mehmet MAKSIJDO ĞLU
Pgık44: ile
9.
'")./ec4,10.„.
L%.16,10
11J:N
.
.114.»..°).
BIRKAÇ SÖZ
Bir Arapça Dilbilgisi yaz ınağa, 1960-61 öğretim y ılında, İmamHatip Okulunda meslek dersleri öğretmeni olarak bulunduğum Izmir'de
başlamıştım. İmam-Hatip Okullar ı müfretat ına uygun olarak büyük
bir bölümünü hazırladığı m taslak, araya başka uğraşıların girmesiyle
tamamlanamamıştı . Bu kitap, eldeki eski malzemeden de yararlan ılarak, ancak, derlenen eski ve yeni malzeme, Arapçan ın bir bütün olarak
verilmesini öngören bir plana göre, yenibir kahba dökülerek meydana
gelmi ştir. Kitapta, başlıca üç bölüm vardır.
L Bölüm, harflerin söylenişleri ve yaz ılışları nt belirten, Arapça
ile ilgili ilk ve temel bilgileri veren bir Giri ş niteliğindedir.
Bölüm, kelimenin yap ısı , bölümleri, kelimenin u ğradığı değiş iklikleri inceleyen biçimbilgisi (sarf morfoloji) ne tahsis edilmi ştir.
Burada, Arapçadaki kelime çe şidi sayısına (fal, isim, harf) uygun olarak 3 alt bölüm vardı r. Kelime, her bakımdan bu bölümde incelenmi ştir.
.
Ses Uyumu ve Yumu şama Kaideleri (JylÇ y 1 3JUNI ) kelimenin yapısındaki değişiklikle ilgili oldu ğundan, sözgelişi, küçültme
( j k,, ad1) gibi, çokluk (
) gibi bir madde numarası altında, a)
harf b) teskin c) kalb şıklara ayrılarak incelenebilirdi. Ancak, geni şliği
ve hususiyeti, bu konuyu, Sarf'a bir ek bölüm gibi almam ız ı gerektirdi.
Bölifan'de cümle kurulu ş u, kelimenin cümle içindeki durumu ve bu durumun kelime sonunda gerektirdiği değişiklikler gösterilmi ş,
yani, bu son bölüm sözdizimi (nahv : sentaks) ne ayr ılm ıştır.
1 Cem karşılığı çoğul, mufred kar şılığı tekil sözleri kullanılagelmekte ise de, "çok" ve "tek"
sözlerinin sonuna -1 eklenerek nisbet, aidiyet anlam elde etme iddias ının ne denli çürük ve
temelsiz olduğu hakkında bkz.: Prof. Dr. Zeynep Korkmaz, Türkçede -1 Eki, Türk Dili, say ı
181 (Ekim 1966), s. 24 - 32, Ankara 1966.
I İİ
Sözdizimi, tamamen, dilin yap ısı riıhu ile ilgili olduğ undan, önce
kesin, aç ık olarak bilinmesi gereken, okuyan ı n zihnine Arapça= bunye
hususiyeti olarak nakşolunması istenen hususlar (cümle ve tamlama
çeşitleri gibi) verilmiş, sonra cümle işlenmi ştir.
Bu arada sırası geldikçe, Türkçe kaideler hat ırlatılm ış, okuyanda
"dil ş uuru" uyanık tutulmağa çalışılm ıştır. Kitap gözden geçirilip alış tırmalar yapıldıktan, k ısası Arapçada belli bir seviye kazandı ktan sonra
"içindekiler" şemas ına göz atmak, dilin yap ı hususiyetine olan aş inalığı yoğunlaştırabilir ümidindeyim.
Kitabı n basım ıyla yak ı ndan ilgilenen Doç. Dr. Mehmed Hatiboğluna, Asis. M. Rami Ayas'a, provalar ın tashihinde çok eme ği geçen Asis.
Mustafa Fayda'ya, çok değerli yardım ve tavsiyelelerde bulunan .Rü şid
Rewih b. Muhammed'e ve kapa ğı hazırlayan Cevat ulger'e içten teşekktırlerimi sunmak, yerine getirilmesi zevkli bir vazifedir.
Mehmet E. Maksudo ğlu
Iv
IÇINDEKILER
BİRİNCİ BÖLÜM
GIRI Ş
Elifbâ
Abeee:
1 - Harfler
1
I
2 - Harflerin Söyleni şi —
1
4
3 - Harekeler —
4 - Suktin — 5
4
1
5
5 - Hemze —
6 - Uzatma I şâreti —
;;
6
,L,J
7
- Bağlama I şâreti — e ,u..3 1
8 - Nunlama —
2
7
1
8
9 - Belirtme Takısı — (J)
İKINC/ BÖLÜM
B İÇİMBİ LGİ S İ
Morfoloji —
I(}- Fiillerin Kök Bakımından Ayrımlart—...4:i
V
• -5 a ... 5 . - 12
11 - Fiilerin Bölümleri —
14. 11
12 - Fiil Çekimi —
15
13 - Masdar
35
14 - Isinu'l
—
51
-4-'53
15 - Ismul Marül —
Edilgen Fiil 4
16 - Etken Fiil (
3
j:ffijı.11
N
54
54
17 - Be ş Fiil
II -ISIM55
18 - İsimlerde Erlik, Di şilik —
19 - İsimlerde Teklik,
Ikilik, Cokluk —
fi
20
59
•
66
Zamirler
-121 - Iş âret Isimleri —
72
22 - Ismu'l MaysöI —
76
23 - Zaman ve Yer isimleri —
• •t 24 - Mim'li Masdar —
_}
J a
""'„,..„!4
25 - Bir Kez Oluş İsmi —
26
—
-
1
80
81
82
Durum İsmi
I
27 - Cins İsmi, Teklik Ismi —
28
78
ı:31:45
Alet İsmi
'
rD
82
83
—
84
29 - Obartma —
VI
lir
86
30 - Üstünlük ve Ye ğleme İsmi — J.J:,,: .'2.. .11 ft(
;,..;
31 - IlgiIsmi —
',..,1-.,:i.j ı j*
89
Tl
92
32 — Küçültme — ii...,.;:,2::iI
94
'4,,:31
33 - as-Sıfatu'l Muşabbahatu —
34 - Soru Isimleri —
96
35 — Sayı —
97
III -HARF
106
36 - Harfler —
BAZI SES UYUMU VE YUMUŞAMA KAİDELER İ
37 - Idgam — (.0
,y
107
108
38 - Ibdâ1
39 -
j:3 - 1
kalb, teskin, hazf
I
109
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
SOZDIZIMI
Sentaks
—
_>,:::.11 > ıı
j e
115
40 - isim Tamlaması —
41 - Sıfat Tamlamas ı —
1
9 J:p.:3 ^'
3';C:42,2i
117
42 - Isim Cümlesi
119
43 - Fiil Cümlesi —
120
44 - Be ş Isim —
121
VII
MEBN İ ve MU'RAB
123
A – MEBNİ KELIMELER —
123
a – isim türünden :
45 – I şâret Isimleri —
-•-
123
46 – Zamirler —
124
47 – al İsmu'l Mavsûller —
126
48 – Ş art İsimleri
126
Joe :1;34 '0.C.J4
49 – Soru İ simleri —
127
50 – Baz ı Kinâyeler —
127
51 – Baz ı Zarflar — jojiWI
128
52 – Bazı Sayı İsimleri —
130
h
fiil türünden :
53 – Geçmi ş Zaman —
131
s • •
j.," J
-
131
131
54 — Buyruk Kipi —
55 – Peki ştirme Nununa Biti şik Geniş Zaman Fiili — -*J"ciJI
133
L., „47;,14 1.,L111
56 – Dişilik Nununa Bitişik Geniş Zaman Fiili —
j"Qi I
133
e – harf türünden:
133
57 – Bütün Harfler
133
B– MURAB KE L İ MELER —
i'râb Hakk ında Umûmi Bilgiler
139
58 – Mahalli İ 'râb —
VIII
140
59 - Nunlanmaz —
M.ARFULAR —
60 -
142
— iıj-PC:21- 1
61 - Sözde Fâ'll —
144
62 - Mubtedâ ve Haber —
145
63 - yvlj soyundan olanlar ın haberleri —
148
64 - ,:A5- soyundan olanlar ın ismi 65 - •
_{
152
soyundan olanların ismi —
):s.r..::1,1
66 - Leyse'ye benzeyen harfler —
67 - Öğme ve Yerme Fiilleri —
156
157
11158
70 - Lâ'mn Haberi
MANSUBLAR —
71 - Mutlak Mafill —
72 - al-Marölu Bihi —
> jtı:L.4:111
„„2.:1 4
.
159
162
4LJ
73 - Diyelik Mar -Mu
jj
164
165
74 - al-Mar-Mu Fihi —
75 — al-Mariilu Mdahu
153
155
5 - C- -4-
68 - 1 Ş Zamiri —
69 - Soru Harfleri
149
167
-
76 - Hâl
117
77 — Temyiz
169
IX
172
78 — Munâdâ —
79 - Görü ş ve De ğiş tirme Filleri —
80 - Ş aşma Fülleri
81
-• •
j_
.,k
-•
174
176
75C,i
178
Mustesnâ —
181
82 — igrâ — j,L1 J
83 - Tahzir
_9
181
''.›:JJ -1
84
istigase —
182
85
Ihtisas — 3,,,C.„2_;•:"T 1
183
=
86 - Nudbe —
87
184
1
184
Iştigal —
88 - Mansüb Geni ş Zaman Fiili —
'
1 1_411
... 186
MACZUM— rij,1
89 - Maezüm Geni ş Zaman Fiili —
187
M A CR UR LAR —
90 - isim Tamlaması —
190
91 - Çekim Harfleri —
192
92 - And Harfleri —
204
UYANLAR- -'ts1
93 - S ıfat —
206
94 - Peki ştirme
208
X
95 - Bedel —
209
96 -• Ba ğ — :_ja"Jı.J1
210
C 1..1 MLELER
ft4
97 - Basit Cümle —
215
98 - Bileşik Cümle —
216
99 - Cümlede Bir o ğe Olarak Bulunan Cümleler (J
T_.r-4-"
.
217
100 - Şart Cümlesi
220
101 - i`tiriizi Cümle —
220
102 - Açıklama Cümlesi —
.
XI
fi
•
•-
221
BIRINCI BÖLÜM
GIRIŞ
ABECE: ELIFB.A.
I – Harfier:
c. Kelime
b•Sonun da
J
lo
ii
-
:
,:-..
4'
1,
J.
ii
_Ii
4.-....
,.
, ayn
1
P
A
c..
ğ ayn
t_,
k.
;,
.....
fâ'
4-.3
il
.4
L.,
9..
2
,=.>
Cilii
C
P.-
bâ.-
c
›. ›.
e
e.
h
c_
kâf
>'-
"•OrtaStIlda
tâ'
şâ'
hâ'
t Kelime
,-...
•,*
i.
Kelime
t •Başında
19-eA
gıeMze)
u m§ ea
.ıgt
2
"C!
elif
'PV
puge
WITRWX
trudm a
IP V
1111311
ZIPIEA
11
Kelime
Sonunda
Arap alfabesinde 28 harf vard ır. Yaz ı, sağdan sola do ğru yaz ıhr.
Arapça'daki sesleri gösteren bu harfler, yaln ız ba şlarına veya bir kelime
içindeki yerlerinin ba şta, ortada, sonda olmas ına göre de ğişik biçimde
yazılırlar. Harflerin 22 si, yaz ıda, hem kendinden önceki, hem de sonraki
harfle birle şir, 6 sı ise, yalnız kendinden önceki harfle birle şir, kendinden
sonra gelen, solundaki harfle birle şmez:
-3
—
-I,
kâf
zâ1
:3
—
—
:k
Mm
J
3
I
râ'
...,
—
...„-
mim
<,,
,.
...
zâ,
J
-
,-,.
nfin
+5
i
'''
sin
Ly.'
...
I
vâv
..!
şin
4}
•".
.1
1)
hâ'
"' 'A
A
,:l
LP4'
.0"
.4
(.../4
yâ'
+S
ş
-
)4
1
&ıl
d'.1
-5-
—
k..,
—
J
çi
c:.?
j
4
::
Ş
1
2 — Harflerin Söyleni şi
2t.
11 ,L12
hemze i a Ç ıkağı (mahreci) g ırtlak köküdür. Hemze, ses telleri kapan ıp
şiddetle açılarak çıkarılan sert bir sestir.
b
Dudaklar sıkılıp çabucak aç ılarak çıkarılan sestir.
t Dil, üst dişlerin ucuna yavaşça dokundurularak çıkarılan
bir sestir.
s Dilin, üst ve alt di şlerin arasına sokulmasıyla çıkarılan
yumuşak, ıslikh bir sestir.
e Bu ses, dilin, üst di şleri"' az gerisinde dama ğa de ğdirilmesiyle çıkarılır.
C
Boğaz tamamen aç ıkken ses telleri s ıkıştırılarak gırtlaktan
çıkarılır.
h Boğaz kırılarak çıkarılan bir sestir.
ı
d Dil üst dişlerin ucuna de ğdirilerek sert bir solukla ç ıkarılır.
& Dil, üst ve alt di şlerin arasına sıkıştırılarak soluk verilir.
Bu ses,
nin sertidir.
•
Türkçemizdeki r sesi gibidir, ancak, türkçedeki r, dilin üst
diş etlerine yaklaştırılinasıyla çıkarılır, arapçada r söylenirken dil dama ğa daha yakındır.
z Dişler hafifçe s ıkılarak çıkarılan z sesidir.
Dişler aras ından çıkarılan, ıslıkh, keskince bir s sesidir.
Dil, üst diş etlerine belli belirsiz dokundurularak di şler arasından çıkarılan bir sestir.
•
Ş Dişler sıkılıp, dil damağa yaklaştırılarak çıkarılan kalın,
tok bir sestir.
▪
Dil, sa ğ veya sol üst azı dişinin üzerine getirilerek ç ıkarılan
z ile 1 aras ında, kalın, tok bir sestir.
Dilin üstü dama ğa yapıştırılıp ucu üst di şlerin iç yanına
dokundurularak ç ıkarılan kalın bir t sesidir.
Dilin üst dama ğa yapıştırılıp ucunun dişler arasından hafifçe çıkarılmasıyla meydana gelen kal ın bir sestir.
`a Ses telleri s ıkıştırılarak gırtlaktan çıkarılan bir sestir.
2
L
ğ
Dil kökü dama ğa do ğru yakla ştırılarak çıkarılan kalın,
dolgun bir g sesidir.
f Üst di şlerin alt duda ğa hafifçe bast ırılmasıyIa çıkan sestir.
Dil kökünden çıkarılan çok kalın bir k sesidir.
k Yumuşak damaktan ç ıkarılan bu ses, türkçedeki k den biraz
kalın bir sestir.
1 Türkçemizdeki 1 gibidir
m Genizden gelip dudaktan ç ıkan bir sestir.
n Dil, üst dişlerin diplerine dokunurken genizden gelen bir
sestir.
v Dudaklar yuvarlakla ştırılıp öne uzat ılarak çıkarılan kalın
bir sestir. Türkçedeki üst di şlerle alt dudak aras ından çıkarılan v sesi de ğildir.
h
Ses yolu açıkken gırtlaktan gelen h sesidir.
y Yumuşak damaktan çıkarılan y sesidir.
Arapçadaki bazı sesler aras ındaki ilişkiyi gösteren çizelgeler:
Dilin
Fısıltılı
Seslek
,.
L...,
Ucu
Gırtlak
C
.
C
,.
.
.3
Dudaksıl
L
DudakDil
Arası
,-....
Seslek
Dişetlerinden
çıkarılan
Damaktan
(.11" +İ"
C
ı...) )
.5
i...:
Fısıltı
Akıcı
Dilin Kökü
Yumuşak
Dama ğa Do ğru
S
3
sesleri, dil, üst ve alt di şler aras ına sokulup J; da
r. j ve
az, 'S da biraz çok, û de ise iyice öne do ğru çıkarılarak söylenir (teltıffuz olunur).
Arapça'daki sesler, Bo ğazdan ba şlayıp dudakta biten ç ıkış yerlerine
(mahree: ç ıkak) göre şöyle de s ıralanabilir:
- - - ‘.;
-
-
-m
-
-
-
z
.1›
is
J
-
uzun sesli harfler
I -. j
• ;i:L.:J
J"
(.5 harfleri,
öiçeriz
.•
deriz —
S attl
kelimelerinde görüldü ğü gibi, yalnız başları na uzun sesli harflerdir.
Bunları ve öteki harfleri kısa sesli okutmak için h a r ek e denen i şaretler kullanılır.
3 - Harekeler —
Arapçada harekelerin say ısı iiçtür:
ötre
4-4,40
-
: e,a
katele (öldürdü)
:
kutubun (kitaplar)
ku tile (öldürüldü)
esre
Alıştırma — Şu kelimeleri okuyunuz:
-
-
-
-
s
-
-
s
"• J - 4:J
4 - Sukun:
Bu iş aret harfin üzerine konur ve onun tabii sesini gösterir:
— yadhulu
4
(girer)
J J •
..-
yabrueu (çıkar)
C_.•1`;‘"1. —
yazhabu (gider)
-
— min (-den, -dan) gibi
Not 1
, j ,
, j harfleri, soldan asla biti şmezler.
,
,
Not 2
harfinin iki türü vard ır:
Açık
.fi
içinde bulundu ğu kelimenin kendinden sayılır: '"ic;J:i (geçme)
(azık, yiyecek)
ıf,
o -•
(ev)
I.,
• ••
(sıfat, nitelik) gibi.
Yuvarlak 3 ise, bir kelimenin as ıl yapısında bulunmayıp teklik
veya dişilik gibi yeni bir durumu göstermek üzere kelime sonuna getirilir:
çocuk
k ız çocuğu —
inanmış
inanmış (hanım) —
•3
Yuvarlak 3 kelime ortas ında bulunursa açık olarak( s biçiminde)
yazılır:
bir gül — "Y.5 95.,
gülünüz — •
gezi, yolculuk —
gezip, seyahatin —
rO
5 – Hemze: 3;,+.3 1
harfi kısa sesli olduğu zaman,
üzerine hemze e
denilen iş aret konur:
buyurdu — _1 bir —
Hemzenin Yazıkşı :
1 yer, yiyor — j_5"t okudu
a
•
Hemzenin yaz ılışı, kelime içindeki durumuna göre de ğişir.
5
a – Hemze, kelime ba şında bulunursa, herekesi üstün veya ötre ise,
hemze, elif üzerine yazd ın
j:5-1
• •
...
-• •
ata
ak —_„_, I ana —
ak
•
1.!
nutuk — ,> 1
Kelime ba şındaki hemzenin harekesi esre ise, hemze, elif harfi ııin
altına konur:
başkan, önder — 1 , I
ad
I
insan, kiş i —
b – Hemze, kelime ortas ında veya sonunda gelirse, hen ızenin harekesi ile kendinden önceki harfin harekesi kar şılaştırılır; hangisi daha
güçlü ise, hemze, o harekeyi temsil eden harf üzerine yaz ıhr. Harekelerin
en güçlüsü , sonra ." d ır, en güçsüz ° say ılır.
Misallerle görelim:
ı
yer — J S 1_,
Hemzeden önceki harfin (yâ'nu ı) harekesi üstün,
.
hemzeninki ise sukundur. Üstün daha güçlü say ıldığından, hemze,
iistünü temsil eden 1 harfi üzerine konmu ştur.
•ı
inanır —
- Ya'n ın harekesi olan ötre, hemzenin harekesi olan
sukundan daha güçlü say ıldığı için, hemze, ötreyi temsil eden j harfi
üzerine yaz ılmıştır.
yapar —
Yâ'mn harekesi olan esre, hemzenin harekesi
olan ötreden daha güçlü say ıldığından, hemze, esreyi temsil eden cs üzerine yazılmıştır.
e – Kelime sonundaki hemzeden önce uzun sesli veya sakin bir harf
varsa, hemze yaln ı z ba şına yazılır:
,
karştltk
J •
parça —
ıe- o
•
nesne,şey-
.
Abştırtna — Ş u kelimelerdeki hemzelerin böyle yazılı§ sebebini
belirtiniz:
ıe
soru — j13_,,, sorar, ister — J L,„„„_,
6 – Uzatma I şareti
6
okudu —
(al-Maddatu)
j.9
dolar —
if harfi yanyana bulunursa, bunlar tek harf olarak yaz ıhr,
ifin uzun okunaca ğını göstermek için, üzerine e
LA
(maddatun)
denilen uzatma işareti konur:
bir —
L>. I
(ash:
birler —
btrakınak, izin vermek —
(asli:
bildirmek
7 - Bağlama işareti:
)
(aş- Ş addatu)
.6 5
Bir harf, ardarda iki kez gelirse, tek harf olarak yaz ılır, üzerine şedde
denilen - konur:
yutmak, yarmak — r
sevindirmek —
(okunu ş u
J
"'
)
„, (okunuşu j f N
.
tstrmak — rv p (okunu şu
uzatmak, yaymak —
2 )
(okunu şu
)
Ahştırma — Şu kelimeleri yüksek sesle okuyunuz:
3, 3 .,
• •
r
■■•••
4....
ai:j
ffl.LA-ffij
JJJJ
4
j j
Z
I
1!..L;
8 - Nunlama
J
• 5 •-•
4:3
(at-Tanvinu)
Kelimeler sonunda,bu kelimelerin belirsiz oldu ğunu göstermek üzere
• ;.1 ) denir.
harekesiz bir N(,:)) sesi bulunur. Buna nunlama (
.....7Yazılışı, son harfin harekesine göre de ğişir:
Yazılı§
Okunuş
Nunlama işareti
'"
•
t
•
•
so
şeklindeki tenvin, yuvarlak e üzerinde oldu ğu z
tünde yazılmaz:
kalamun —
sihhatun —
kalaman — L";
.■
ddrun
sihhaten
jb
dâran —
marhalatun
marhalaten —
• 7„.
9 Belirtme Tak ım. —
•
Isim ve sıfatların belirli olduğunu göstermek üzere, ba şlarına e j- I
getirilir, buna belirtme tak ısı je,
3 o
(harfu't tdrifi) denir:
(herhangi) bir kalem — eji-3 (bildiğimiz, belli) kalem —
bir ev —
o. • -
(belli) ev —
bir mektep —
mektep —
bir kitap —
kitap —
-
bir yazara—
Şemsi Harfler
e:Ca:.r.1
• -
•
•
-
yana —
,S
•J-1 den sonra gelen kelime,
harflerinden biri ile başlarsa ji in J harfi okunmaz, kelimenin ilk harfi
şeddeli okunur. Bu harflere Güne ş Harfleri :
denir.
Anlanu
Güneş
sauct, tacir
börü, kurt
8
Z
5
5 a
I
Kan:İleri
3 re
Harfler
_
~
• •-•
3 „
3
J İ den sonra gelen kelime kalan 14 harf yâni I
—
1
den biri ile ba şlarsa, JI in J harfi okunur. Bu harflere de Ay Harfleri:
denir.
ata
ay —
ku şak ---
çizgi —
yaprak —
431_,n deve —
) nın 1 harfi, söz ba şında okunur:
Belirtme talus ı (
çocuk — j_o__123 1
yaprak —
j.3 1
söz aras ında ise okunmaz:
çocuk geldi —
J1 den önce
1Si:U
yaprak düştü —
j"..S
gelirse, j1 in Î si yazılmaz:
43-)JiJ
—
_
Özel Yazılışlı Sözler:
Arapça'da bâzı kelimelerde I yazılmaksızın okunur. Bu kelimelerin
başheaları şunlardır:
1.:kıh
e.4
>1
,!.US
Zil
'41
,
9
Mishima 1 — Şu belirsiz kelimeleri belirli yapuuz:
,
•
.
•
t_ •
2 — Yüksek sesle okuyunuz:
fi
,
10
.11
si - 44
I
'CS-;;T
J-•
ı
r 5u1, ;1,1,231,
ı
İKİNci BÖLÜM
Biçim
BILGISI
MORFOLOJ İ
Sarf İ lm i (biçimbilgisi, morfoloji) kelimenin, istenilen mânâya
göre biçim de ğiştirmesini ineeler. Arapçada üç çe şit kelime vard ı r
,
Türkçernizde sekiz çe şit kelime vardı r:
1- isim: Varl ıklara ad olan kelimelere isim denir. Türkçemizde isimler, türlü yönlerden
çeşitlere ayr ılırlar:
a- Adlarııı varlıklara verilişleri bakımından:
1- cins ismi Varhklardan bir cinse verilen isin ıdin kuzu, taş, ak ıl, su, ev..
2- has isim-Bir tek varl ığa verilmiş isimdir: Ahmet, Konya, Fatih, Akdeniz..
b- Varlıkların oluşlarma göre:
1- madde ismi-Varl ıklar-1, duyularımula anlaşılan nesnelerin
toprak, su, kitap, yaprak, kalem...
2- m'an'a' ismi-Varl ıkları ancak ak ı l yoluyla bilinebilen nesnelerin ad ı :
terbiye, kahramanlık, hürriyet, cesaret...
e- Varhklann say ılanna göre:
1- tekil-tek bir varlığı gösterir:
kitan, kalem, b ıçak, k ı lı ç, tolga, börk, kalpak
2- ço ğul-Birden art ık varlığı gösteren isimdir:
kitaplar, kalemler, bıçaklar, kılıçlar, tolgalar, bârklar, kalpaklar...
Bir de Topluluk İsmi vardır. Kelime, tekcil oldu ğu halde birçok varlığı gösterir:
boy, oymak, bölük, ordu, dernek-.
2- Sıfat: Varl ıklar' niteleyen veya belirten kelirnelerdir. Ba şlıca iki bölüme ayrılırlar:
a- Niteleme Sıfatlan- Varl ığın nasıl olduğunu gösterir: büyük, sert, ye şil,
b- Belirtme S ıfatlan- Varl ığı belirtir: bu, ş u, o, altı , dokuz, birtak ım, kaç?.
3- Zamir: Cümlede ismin yerini tutan kelimedir: ben, sen, o, şunu, sakın, herkes...
4- Fiil: Salm ve zamanla birlikte i ş , oluş bildiren kelimedin okuyorum, gelirsin, görecekler, inandık... gibi...
Fiiller, zaman ve anlam özeillIüklerine göre çekindenirler. Bu çekimlenme şekline kip
denir. Tiirkçernizde dokuz kip vard ır:
1- di'li geçmiş kipi - inandım
2- misli geçmi ş kipi - inanm ışsin
11
fai l (
)
harf (
isim (
1.0
O
)
fili: belli bir zamandaki durumu, olayı gösterir:
,ı t
okuyor —
yazdı —
isim: insan, hayvan, bitki, cans ız nesne veya anlam ı zamana ba ğlı
olmayan bir işi gösteren kelimedir:
oda —
..- •
Ali —
bilgi —
°Ip
harf: başka bir kelime bulunmad ıkça tam bir anlam vermeyen gözdür:
-den, -dan
ki, ceyedek —
-de, -da içinde — eri
I - FİİL — fi
10 - Fiillerin Kök Bakımından Böliimlenmesi:
a
1) ve (harfi) arttiArapçada fiil, kök bakımından, yahu (
.
rılmıi
\ olmak üzere iki bölüme ayr ılır:
)
•-•
3- Ş imdiki Zaman Kipi - inanıyorsun
4- Gelecek Zaman Kipi -
inanacaklar
5- Geniş Zaman Kipi - inanerız
Bunlar Haber kipleridir.
6- Gereklik Kipi - inanmalıs ı n
7- Dilek- Ş art Kipi - inansalar
8- istek Kipi -
inanalanı
9- Emir Kipi - inan.
Bunlar da Dilek kipleridir.
5- Zarf: Sıfatlardan, füllerden yahut cümledeki i şi kendininkine benzeyen kelimelerden önce gelerek o kelimelerin andamlar ım herkiten veya Insan kelimeler az yazd ı., çok, okudu,
yarın gelecek, aşağ t, indi, geri çekildi. öne atıldı , için için yanıyor, sesizce
6 - Ed at: Sözler aras ında türlü anlam ilgileri kuran kelimedir:
gibi, kadar, için, ile, karşı ...
7 - Ba ğ : Eşit görevli kelimeleri veya ilgili cümleri birbirine bağlar:
ve, çünkü, halbuki, zira...
8 - İfnlem: Duygular ı daha canl ı anlatma ğa yarayan, birdenbire söylenen kelimedir:
amahl ahl
12
oh! gibi
a-
JI •
Yahn Fili: .3 j..."..,11
J o
o
I
Yalın fiilin bütün kök harfleri, fiilin ashrıdandır, Bu harflerin sayısı
geçmiş zaman kipinde umumiyetle üçtür, az say ıda dört harfli yahu
fiil de vardır:
yazdı —
,
durdu —
açtı — ,„
gitti —
yaptı —
topladı-
yuvarladı —
Üç harften kurulu fiile üçlü ( 4..s.;•92d
dört harflisine ise dörtlü
( Lvyr,":;_f) ) denir. Fiil kal ıbına ölçü (',;;;;11) ad ı verilir. Üç harfli
yahn fiilin ilk harfine o fiilin ta's ı ( ,
fis.C.i) ikinci harfine fiilin ayni
I ."_.,,..r..) son harfine de fiilin Itım'ı ( :,,,,_;2°J 3 St ■ denir. - --5"
'...‘-r J
fiili - j-_,:i
L.„, "--;, fiili 1,, _ L..; __,.. j,,,..; fiili, . c
.' . :76 ş 0 .5 fiili - J:1;i
.f
u.-, -- '
ölçüsiindedir denir.
,
ly- Arttırılmış (üremi ş) Fiil: 4„.i j.t., -.:JI 5 j_,,,_;t:S -1
Üç veya dört harfli bir köke, bir, iki yahut üç harf eklenerek elde edilen
fiile art ırılmış fiil (.1,),1 L.,....oil) denir.
, ,,
indi — J jj
.
... .. 41 indirdi — J _.7-3 1.
yazd ı — -,...,::,:-.5"
yazıştı — L,.,-:;I:.T.
kesti — _1 2 §
parçaladı —
k ırdı — -j.,.....
-5
.. -
k ırıldı
bağışladt, yarlıgadı — -_,,-_.a...C.
yuvarladı — -c.:j_.... -
bağış diledi
yuvarlandı —
-...r.”-...._;
, - .., 0
J 2je ,_ —. I
- - , . . ..
C--7-'- -k-:;
Arapçada, fiilin ba şlıca 3 kipi vardır:
geçmi ş zaman (
) geniş zaman
) ve buyruk
13
( > 1). Fiilin çekimi, onun geçmi ş zamandan geni ş zamana, geni ş
zamandan buyruk kipine aktartl ınasıyla olur:
aç —
•
•
s, I açar —
açtı —
9
11 – Fiillerin Bölümleri
Fiiller, kök harflerine göre bölümlere ayr ılırlar. Bu, ş öyle gösterilebilir:
Fil!
Sayr ı
Sa
lefif nükıs ecvaf misfel
muza'af hemzeli sağlam
Bunları, sırayla inceleyelim:
.9
1 — Sağlam Fiil
S"-
e
•
L,L;Li
L'
Kökünü meydana getiren harfler içinde hemze veya sayr ılık harfi
bulunmayan fiildir:
döndü —
2 – Hemzeli Fili —
oyna& —
J
.3
gibi.
e
e •-•
,..PrjLJ
Kökünü meydana getiren harflerden biri he ınze olan fiildir:
izin verdi —
*;t sordu, istedi —
I,
okundu — '‘s j_p
gibi.
3 – Muzdaf Fiil
Kökünü meydana getiren harflerden son ikisi ayn ı harf olan fiildir:
yardt
serpti —
4 – Misül Fili —
Kök harflerinin ilki
11
yahut
olan fiildir:
-—
buldu — _t--,...!-._,
gerekti — :__;.-, . 9
mirasçt oldu — -,,,,, J;
yetim kaldt — ,,j -_,
kurudu —
söz verdi — ip,
„-
cy,„ r,
F
5 - Ecvaf Fiil — ),_:i _rVl 1.1:04jı:1- 4
Kökünü meydana getiren harfIerden ortadaki harf sayr ıhk harfi
( ıS — 9 — I :;I:il ':-:9: 7-_,- ) olan fiildir:
dedi
der —',,ji,
' ),,';_,,
yürüdü,gitti --JC,...., yiirür
6 - Milas Fiil
Kök harflerinin sonuncusu sayrıhk harfleri (
olan fiildir:
çağır& —
7
o J
korktu —
nden biri
.
Lefif Fiil
Lefif filin iki harfi birden illetlidir. Bu iki illetli harf biti şik olursa
o fiil makrün lefif (
J
o
o
J
5
,. ."0.2.&1,31), ayrı olursa mafrük lefif
.
I) tı r.
korudu
dördü
Lrffl i
sözünde durdu — s i
ktzarttt —
12 - Fiil Çekimi —
I - Üç Harfi Yalm Fiilin Çekimi —
ja i-Asj
Arapçada ba şhea üç kip C:k:L.0 ) vardır.
a - Geçmi ş Zaman:
1_ 5
Bir işin geçmişte yap ıldığını veya olduğunu kesin olarak bildirir:
gitti —
öldü,
S
bildi
okudu — -17.3
..„Cp
b - Geniş Zaman —
Bir işin yapılmakta oldu ğunu veya yap ılaca ğını gösterir, hem
şimdiki zamanı, hem de geni ş zamanı ifade eder:
gider, gidiyor —
ölür, ölüyor
j
. .,`.‹*'•
okur, okuyor —
- Buyruk —
.7
Bir i şin yapılmas ını veya olmas ını buyurmak için kullanılır:
git
oku —
.1
yaz
•
>F
Arapçada fiiller, üçüncü şahıstan birinci şahsa do ğru olmak üzere
çekilir (tasrif edilir)ler. Önce erkek (: >:5"--,f_.:4-4 ) sonra dişi
kişinin yapt ığı iş andır:
Geçmiş Zaman —
C,T. 4
çok ''''',:ş..,*J- iki (.9- 2",T1 tek) :,..* .;:.),..:n
erkek
1.."-:•->
dişi
• C.1-"
erkek
• .0 • -. ...,
...Z..-A
.
.5
e .
dişi
• - "-A
1. ş . ortak
1:....A .5
3.
şahıs
2.
şahıs
,
C...a:5
L....gb .5
..
—
1_:;-.....Aı
...'
,_....tUL1 1
..
‘.:- -....A .3
ZS...j L.;.!
.1 o ... ...
.'"..,Ç..."-"-A
4.:-..A.A .5
4.-..._bi.>r.-.1 J I
,...-._.ft, 5
iLio L:,,..1. 4
..* • .. .-
4,....._?._...a
1..',.......4 .5
.,
D ....
..,
.1, .):<,.,
4.7.0.../4
.".
16
._
.5
«
i-.1
h fiili, tiirkçedeki s ıraya göre çekersek şöyle olur:
Geçmiş Zaman — i...5,;1:4,9j 1
.9 , ,.. .A e-
dişi— 4L„ji,.1 I
. ft e
3 r1
.. . 1 e
ortak—'Lr.)::_.!„11 erkek— j_< ,J,.....1
tek
3. şahıs
1
„.,
A e
k:.........A ..s
1.şahıs
2 . şahıs
.>1
..-ge .>
‘.:..«......Ab
'
4:-...,›
.
.s
.5
k.......lb
iki —
c...4""
1A
1.şahıs
L.4-0:, .s
2. şahıs
. 5 o ... ...
LJL ....A 5
3. ş ahıs
..
k_:......A .)
(...*-5
çok
1•
ş ahıs
2. ş ahıs
3. şahıs
A
-
o ...
ot ,
4,...,...},...j I
k.:......A, :s
.T, A el , ....,
L.,..;,..... -R1
• 3 • ... ....
l'--"ır4
0 - -,
. -A
i...r:
lir." .3
17
o .! e
..- e
GelckZamn—
Arapçada, Geni ş Zaman' ın başına bir
veya
- •
getirilmekle
Gelecek Zaman yapılmış olur:
gider —
:41 j:J
•
-
_ı••
„ , yakın,
gidecek — (yakz,nda) gidecek —
gidersin —
j_„„
gideceksin —"
ise daha uzak gelecek için kullanıhr.
buyruk —
dişi - ‘'...;31,1
..,
tekeli
.1
- ..
j ..-.'1....1
ortak - .ii.../Z:.,,1,1
git
Lsr....A .?)
erkek - 7‹,.£11
•L,.-.Js
•.
1
4.-...4. 1
ikicil
2. Ş ah'a
(ikiniz) gidiniz
çokeul
..,_A
•
1
-
gidiniz
2. ş ahıs
...- • .
1 J .....4 .y 1
2. şahıs
-
Buyruk, pek tabii olarak, do ğrudan do ğruya ancak ikinci şahsa
(muhatab'a) verilir.
Ü ç Harfli Yalın Filler —
fi'L_SICS4
19
harfli yalın fiilin altı katibi, altı ölçüsü vard ır, şunlardır:
cs,.a' W
anlamı
-, -•• ...).• AL;
yardım etmek
'
Lri
.,: .,,*
vurmak, döğmek
—
açmak
_
_
sevinmek
__
.._
ri
cömert olmak,
cömertlik etmek
.)
—
)
—
,...,--.....›-
sanmak
—
-
—
-
t. jL,Eil
1
2
3
.9 ." • ...
.
,..r.4a.,...1
"- "
'45
C-4'
» ..
4
C..ık
5
, )
'..)..)`-'',.
6
)
4...--.....
. , ,,.,..
)
p„,,,,
"..
3
":5"
_
Fiillerin masdarları ise, fiilden fiile de ğişebilirler, bir fiilin birden
çok masdarı da olabilir:
,
•
-
•
• ...
.P
-
gibi
Dört Harfli Yahn Fiiller
Il
J •
...
Dört harfli yalın fiilin ölçüsü (katibi) şudur:
-•
-*
•
JI
A•a12 •.>
H - Artırdmış Filin Çekimi
j,,Lqj
J.,473
a -Üç harfli Miden türemi ş fiillerin kal ı plar ı :
Dört harfli ölçüler:
1 — j,j
20
Kuvvet ve a şırılık ölçüsüdiir.isin kuvvetle yap ıldığını , şiddetini gösterir:
parçalamak — ..
y ırtmak —
ayırmak —
ji
dağıtmak —
C )-
sık ı sıkı kapatmak —
kapamak —
Bazan, asl ında geçi şsiz
_350
intransitif) olan bir fiil,
transitif ) yap ıiır. Bilindiği
ölçüsüne sokularak geçi şli
gibi, türkçede, geçi şsiz iken geçi şli yapılan füle oldurgan fiil denir.
oldurgan fiil
geçişsiz (nesne almayan) fiil
oynatmak —
oynamak —
boşalmak — L.-}
_
boşaltmak. — ),
ii
yaklaştırmak. — ji-j;
yaklaş mak — 4. . , , 14
tamam etmek,z— ,.....S
(..,
tamamlamak
tamam olmak — j ft.5-
büyültmek.
büyümek
Geçişli bir üç harfli fiil,
24 kalıbına dökülerek ettirgen
(ettirgen: iki nesneye geçi şli fiil)
ettirgen
geçişli
bilmek — c yazmak —
içmek —
bildirmek, anlatmak —
j_p
yazd ırmak —
• zr
içirmek —
gibi..
21
Not :
Bu ölçüdeki fiil, isimden de iiremiş olabilir:
deri —‘11,. kı,,•
-
deri geçirmek, cildemek —
Bu ölçüdeki fiilin çekimi şöyledir:
•.„.
. .. _
J:--
ıO
, r.r. _
j..,t-
•—
J.,_•....i.:,
-'
Bu ölçüdeki fiiller, masdara göre adland ırılır. Yani, bu ölçüdeki bir
bâbındandıry denir.
fiil için
Geçmi ş Zaman —
11.4
iki
tek
'_.5- - ')
-J..5- - :3
.5
:.:... J.5.-z
çok
1,M4--"",
erkek
-.
..9.)_5.- .5
di şi
- • ::_.-.
‘...) .)-5 -5
erkek
• :7' '_.5–'
-
J
L';
..0
•
..'
■
... .
C.4.3 j_.ç. .5
.
:5--":'.)
j
. <_:,.,_3
r
> -.; - > • 1
j
22
di şi
z.- > .. .
:).3 j..S -
ortak
1f..r.S.«-S
..1. o .1:
...
.
C....._7_,S
• .- -.
I; ..7.5-. .5
o
L.."., j_3 .5
;,̀....-..
> • -r. -.
,:... j.5-- .5
Geni ş Zaman — '
1,) 1:,; ' -'3-1
iki
çok
. ....
tek
s _. s .-.) ..:- ii.....1
'''.1
(-5'
‘,....,Jk;JI
s 7.7
erkek
.,
. -
sulu§ • £
J-5.-- -3,-,41 1
,._...- .'
. . ...,---- • J
(.3.9 _J --5 -I,-+ J _. ) 1-1-
.,......- • fi
3
...
-,:-
5
-LJ
di şi
,. _. . .,. .,. . ,
J
.
.
, J:
..
. -. > ,.
erkek
s
sıwe§ . z
-.14' 1.
fi t ,
4 ...1.o.1
5
:;1,1
5",:d1
(:),
di şi
ı
-7.:
.
-.. o . .- ...■
.311
'
j
S h.t j
5
ortak
-
_,:s"-.1i..;
J J:5:-"":.
);
..
-
--S-.3:-.7
. _...,... . J
(.) 1
.9
,J
j...S..-J.j
S
w.....,.. , .. 9 .
J---
-
j , •3
)
.• ,,,,.... .1.
-
1
..t.
..0.
-5
-1-'
•.,,,..... ,....0 I
J----' ''
.
Buyruk_ "A/4
Çok
İ ki
Tek
Erkek
Di şi
S":5
Bu ölçüdeki bir filin son harfi ‘..ç biçiminde yazılmış 1 olursa,
masdari ";‘,10:.;12,. olur:
23
.. • -
egitmek, yeti ştirmek —
fi
-
-
örtmek, kapamak —
cş
— L5 :2
„ fi
•
.— Ls-2.42-1 —
süzmek, temizlemek, —
,
gibi
2 - ""S.:1- 1 kalıbı
Bu ölçü de, filin geçi ş derecesini artt ırır. Basit fil önceden geçişsiz
ise bu ölçüde oldurgan (nesne aldırılmış), geçi şli ise ettirgen olur:
geçişsiz
oldurgan
.
sokmak — — -
girmek —
gelmek,bulunmak —
getirmek —
çı kmak —
çı karmak —
kırmak —
k ızdırmak — „. I
gülmek —
güldürmek
belirmek —
1;
oturmak —
.- • -
çürütmek bozmak —
fi
geri dönmek —
tek olmak — fi
24
göstermk—
oturtmak —
çürümek —
uzaklaşmak, aramak
,!...C›,.„:•
•
uzaklaştırmak, ıratmak —
geri göndermek — —
ayırmak — j_11
I
geçigli
ettirgen
iş itmek —
işittirmek
binmek —
bindirmek
anlamak —ig:--.
4_,
anlatmak —
okumak — 1 -j-J
Iii, 1
okutmak — 1 .-j°..11
konuşmak — - jJ 2::;
konuşturmak — - ji:;-.1
Not:
Bazı isimlerden türeyen füller, bu ölçüde olabilir:
yaprak —
yapraklanmak
Ji• -`I
gibi
Bu ölçüdeki fiilin çekim şekli:
J-L411
1-)L.-11
Ls.„A.1
25
Geçmi ş Zaman _
çok --fr .j...1
3. şahıs
.s
4.,—;L:il
...
';....j1;i4
,-,...-1.,,, 4
iki —
...
'14
(... 4- '
... e
L.,.. 1,4
tek—
--
ill
.. - .., •
..L.c.
-
- -.
- .L.,- ,..1
- -.4 4
1-..:-.i,.;l
::>..1o1
:._.,:,:l.;4
C,_::
' ,.:f...:
..,:,,1°,,,:1
-':c..). 5:;.:1*'''"' '1
L.2>,-.1:.;
k . ..: - ,,,-1
C,:›3°,,,- I
l.....:,_-_1.4
° -
,....1,1 1
.
F
j :tic, 14
,;k11
1. ş ahıs
l(713
:...:,,=-1:0 -4
3
Geni ş Zaman — 'lj1..,;211
çok
4.))
srge •£
sıqr;' . z
1. ş akir
26
,..,,I....S
,_..1,1 1
.41 ,t;
I,S...:.3-.1
I
_ . :42-...
iki —I
-
tek — .,,,,i.iA
_.. .41-•:.
-....
.,
bi,J,,,i...i"
:,) Ç_,...-1..02.-1
„
-. • 9 s—l.,Gifi.;
L7 —
)1- «. , —)..41-
-
s
a
...
..1
.
•
.„
rr—L2-3
:.>"'”
.. ,—I:4j
fic...." .0
* 5İ
-7,12-'
erkek
Buyruk -
AT4
çok — L,...„1:1
iki —
41_,..-1..0-1
1,4
tek —.ş7;41
LC-...19
C>,-1:0 -1
h;
ğ
_....._
di şi
-
,..1. ...;,.04
.
D
O
"'
4.9.,7-£0:
li.R.14.0-)
Lor". >r»l'"4
.. . .-
I
Bu ölçüdeki fiiller de masdara göre adland ırıhr. Yani, bu ölçüdeki bir
fiile: " Jlyl bab ındandır" denir.
Bu ölçüdeki fiilin üçüncü harfi uzun sesli 4 olursa, masdar 'idi l
olur:
istemek, — 4.34 j
eğmek, —
— s4 j I
_.
—
3
izin vermek, —
karşılık vermek, cevap vermek, —
L.,,
-
••-
—
-
.,•,
•
gibi
3 - J:0.G kahin:
Gayret ve süreklilik anlat ır. Aynı zamanda i şteşlik bildirir.
a - süreklilik, gayret:
yenmek, —
yenmeğe çalışmak, yensemek.
geçmek, —
yarışmak, geçme ğe çalışmak
istemek —
sürekli istemek.
—
( )
27
b – işteşlik :
yazmak — ,• -5•""
yazışmak — L,21,5*
öldürmek — L;
savaşmak — S.71:3
vurmak — vP
içmek —
vuru şmak —
birlikte içmek —
• .Ş«
Bu öiçünün, ayr ıca, de ğişik kullamlişIarı da vard ır:
sert olmak —
sert davranmak — —
güzel olmak —
iyi davranmak —
—
çekimi:
.) 1.4.1
JC,Lis veya Z:12c.U-_a
lj 1.,,:zi,1
L5,,;k1A
jc.Ca,
jc.11
Beş Harfli ölçüler
1–
ölçüsü.
Çoklukla, üç harfli basit fiilin dönü şlüsiidür:
kırılmak
karmak —
-
açmak —
çekmek — uJ r
çevirmek, döndürmek —
açıklamak —
28
açılmak —
çekilmek —
£,.,e; 1
çevrilmek
açılmak —
C-t"
„.
bölünmek — „ :4L
bölmek —
-
kesmek — $32;
kesilmek. —
I
gibi
Çekimi:
J ...k...4.1A
:; T-t
Li t.4.11
(.9 ,',15.1
, ,._
, , „.
1
Görüldüğü iizre, bu ölçüye giren fiillerin hepsi geçi ş siz dir.
2–
o
ölçüsü. Çekimi:
1-, L"
J ..),„.:21.1
°
T-t
.
,
'
„.,,
(...s.°• ul
..«,
..-.
....
0.
j
Bu ölçü de, esas olarak, üç harfli geçi şli fiillerin dönü ş lülük
ölçüsüdür:
yaymak —
taşımak
toplamak —gi r
alıkoymak —
yay ılmak —
taşınmak, götüriilmek — J.L..;.:.; 1
toplanmak —
kaçınmak —
1
LA 4
gibi
29
Bu ölçüdeki fiillerin baz ısı, öznenin gayretini gösterir:
s
j ,,;,i
öğünmek —
toplanmak — J:L >.
toplant ı yapmak —
Ji
çabalamak —
1
öğünmek
çalış mak —
!
Ayrıca, bu ölçüdeki fiiller ist e ş lik de gösterebilir:
geçmek —
- —
yar ışmak.
( L"9' .,
gibi
•
3 - j5L,Li 1 ölçüsü, Çekimi:
j..k.,41.1
L9,:,114
t_JL"'1.
...J 11...:i 4
(...r1.....ui , ■
j_ık_s1—.1
Sıfatlar, bu ölçüye sokularak fiil yap ılır. Renk veya sakatlığı
gösterir. Obartma (mübala ğa) vardır:
ye şil —
gök (mavi) —
s-•
s
-1
yeşermek
•J.; I
göğermek — ;
-
kara —
.
•
kararmak —
sarı —
sararmak
... • 1
-
yağız(kahverengi)
ak —
yağızla ş mak — ...
1
fi
30
z
ağarmak
sağır — Lyt,
sağı rla şmak —
dilsiz — L
dilsizle şmek —
ım
1
•
I
kambur — u ,L>.
aksak, topal —
se •
tek gözlü —
4-
fi
e
kamburlaş mak —
aksaklasmak —
•
tek gözlü olmak —
p1
o
j j_P I
k-jj Ölçüsü. Çekimi:
.0
J..c- U.5
Anlamca,
cs,,,;411
1_,L,‘:
)-L,a1.1
...
SPI:a....+
-
SPI-j;
ıı ü ş 1 ü 1 ü k ölçüsü
babındaki bir fillin d
olabilir:
öğünmek —
kendi kendine ö ğünmek
İşteşlik de gösterebilir:
yardımlaşmak
—J
nesebini, kökünü söylemek —
karsıltklt olarak birbiriyle ilgili olmak
Bu ölçü, yapmacığı da gösterir:
sayrtlanmak, hastalanmak, —
o _re
hasta görünmek —
•
ölmek — vla ölmü ş gibi görünmek- 5—
ölçüsü. Çekimi:
J J,41A
'}:, --i2
e.,_) L„;i3,1
J.i,.
‘....4.,
11,1
J-z
Anlam bakımından, 1,,,,L; bab ımn dönü ş lü şeklidir.
kullandışları :
31
a - Jâ
babındaki geçi şli bir fiilden, ayn ı anlamlı , dönüşlü
bir filiyap ılır:
parçalamak — - j_ A
parça/anmak —
k ırmak —
b-
kınlmak
babındaki ettirgen fiilden, bu ölçüde öznenin gay-
retini gösteren dönü şlü fili yapılır:
bilmek —
öğretmek —
öğrenmek —
i
fi
e - a şırılık anlamı verir:
biiyümek —
büyültmek
1
:5""
büyüklenmek
Altı Harfli ölçüler
J-L411
a
,. .
.. o
o
.0—:—.. I
JL.,.....
.. ,
,..94;t1A
t___)L,
9e ... e
...
j_....g.:-...-i
1
.. o..
0
.j_.....d.,...., 1
isteyiş ölçüsüdür:
bağ, ışlamak eyarlıgamak—
„
_k. bağış dilemek, yarl ıgansamak—
konu şmak — j":1 2; konuşmas ını istemek, sorguya çekmek —
aeımak —
merhamet dilemek
.• - •
•-•
•
•
e j
Bu ölçünfin, de ğişik, çe şitli, kullandışları vardır:
öğünmek —
ağı r olmak —
birinin yerine geçmek
32
erdemli saymak —
.-
•
•
ağır bulmak —
halife seçmek, vekil tutmak
I
işlemek —
kullanmak —
çakmak, — C_-
j
çtkarmak —
)
..),,,,23. I
Ly..;A1.1
1-; '-'23. '
„-;
--
Pek az kullanılan bir ölçüdür. Bu ölçüdeki fiillerde obartma (mübalaga) vardır.
yaymak — 1,5:-
fazla uzatmak —
.L211
1) 4..wil. 1
u.,;l1A
J 1--fil
j.c.y..v.
jP..,,:i 1
j
e
Obartma gösteren bu ölçü de az kullan ılır:
kamburlaş mak —
kamburlaşmak
•
yeşermek —
yeşermek —
göğermek
göğermek
topallaşmak
topallaşmak —
J -L,aii
d
L.) k.„,:p_1.1
gi jj.):3 1
j_p
‘...4,.; U.1
.-
J51..., l
ölçüsündeki fiillerin daha obartmal ı anlamını verir:
33
gök —
göğermek — :‘j1 _*)
(J:59;1
ye şil —
sarı —
yeşermek —
fi
--
al, kızıl —
yağızlaşmak :
sararm-alcI A.„0
1
J-
9
kızarmak —
•
• -II”-
' ,ok 1 —
I
I
J
Dört Har fil Fiilden Türemi ş F'iiller
Dört harfli basit fiilin ölçüsü şudur:
„LAU
'11A
s_9°
L-) Ls -U
;...›.....,_,.-
.,..,..›-
c... 7.-- .i._J
Tiireyiş için üç kalıp vardır:
1–
— kahin. Çekimi:
Bazı basit fillerin dönü şlü şeklidir:
A
dağıtmak, saçmak —
dağılmak, saçılmak
1.1
34
o
9o
•
9t
sarsmak —
sarszlmak
o -•
-
->j ."!
Ao
JJ-J_;-; -
—
2-
I kalıbı. Çekimi:
J ...Lal 4
4
1.) 1,•;:lA
J-Se".-.::+ 1 —
4
L9
J:1-_,:.4 —
,.:A.1.1
''‘ J.a ı i
Bu ölçüde türetilen fiiller geçi şsizdir. obartmal ı (mübalağalı)
anlam verirler:
rahat bulmak
giivenç duymak
iğrenmek
•
•
L İ
- 4:7L 4
•
— ..31 .;2..........,.!,.., 1 _._.
....
1
. •- ••-
.7.4
r.-.--t- ..
1....II......., 1.
.....«.! — ...)
..-
--
...
5 .. ... • .
2
o .— ...,.."....t„..a..: — j.."....t...., 1
..-
iirpermek — j1 .):.....!... İİ 1
3-
'Wı.
-!.
-12
kalıba. Çekimi:
J
.L2.11
j
:11
1.,,i14
,...;:,11,
L.
ft.-
:ii
-
Aş ağı yukarı hiç kullamlnıamakta olan bu ölçü, baz ı dört harf%
basit, geçi şli fillerin d ö n ii ş 1 ü şekli sayılır:
•toplamak —
—
• .
toplanmak —
parmak çalatmak —
p arma ğinçı
13 - Masdar —
—
j _; — ft-S
111
•
eı
•.- • ,
,ı->- 1
• .
•
—
s
•
-
—
.."J
. •,-,
Masdar, zamana bağlı olmaksızın bir olayı, bir durumu anlatan
sözdür. Çeştili yapılardaki fiillerin masdarlar ını sırayla inceleyelim:
35
▪
•
•-•
•
1-Üçlü Yahu Fillerin Masdarlar ı .3 _,31 J5k.j.I
I
Üçlü yalın fiillerin masdarları için çe şitli ölçüler vardır. Bunları
ö ğrenmek üzere sözlüklere ba şvurmak gerekirse de, bu fiillerin anlamlarına göre baz ı belli masdar ölçülerinin kullan ıldığı kesin bir durum
olduğundan, üçlü yal ın fiilin başlıca masdar ölçülerini ş öyleee
biliriz:
a-
o
san'at, meslek, i ş anlatan üçlü yal ın fillerin masdar-
L•Li
ları bu ölçüdedir:
......
boyama, boyac ılık —
.., ., o -
boyar —
,,,., boyadı —
.,„
(.._.. 9
fi
o ,-..
odokuma, dokuyuculuk — : k.,..1.-_,,,; dokur — _—, ı _., dokudu — .__-_.;
4_,c., 1,_,.„4:1
tarım, çiftçilik —
tacirlik, alışveriş —
4
başkanlık —
tarhanlik, bakanlık, vezirlik —
halifelik —
° ..)1.-.
_.ı _3 ‘ "'''--i CL;-
'Ii...-.
Ii
--
.
valilik —'' ',G'ji _, marangozluk — ;;) L,......,
,.. —
-berberlik — Z_:45 ,L,- siinnetçilik — Zil.... ---
dem irc ilik —''.4 -.5 L,..
-
o—
j i.,„.7
kaçmma, uzaklaş ma, çekindirme anlatan fillerin
masdarı bu ölçüdedir:
-
kaçmak, kaç ış —
korkmak, ürkmek —
istememek, reddetmek —
-
ceza —
ut „
kaçmak, sapmak
hareket, k ıpırdanış , davranış anlatan fiillerin mas-
e-
darları bu ölçüdedir:
açmak, uçu ş—
taş mak —
,s_1, dönmek, dola şmak—''{)
akmak — evi,
„
•
kaynamak—,..39
k ıpırdanmak, çalkanmak
işaret etmek, parlamak, balk ımak, çakmak —
ı1k
d—
ı3t
ve
masdar ölçiisüdür:
36
ses ve hastal ık, rahats ızlık bildiren fiillerin
nezle
ki ş nemek, at ki şnemesi —
çığlı k, hayk ı nş — 1
-
—
havlama
bağlı-İş , bağırmak —
ulumak, uluyu ş
çznlaınak, çınlaytş —
karganın ötüş ü
baş dönmesi — '_ ) 1;.5
su ş trıldayışt —
öksürme —
kükreme
böğürme
j_Ş1R
3
13
..- .3
.3
bağ ağrısı —
renk bildiren fiillerin amasdar ölçüsüdür:
e-
ye şillik
göklük, mavilik —
k ırmızılık —
...-
..3
• .3
sarılık — ö 1 A0
°
.
veya gjl y geçmi ş zamanı
‘..5.4g 1A )
if_"; ölçüsündeki
fiillerin masdarlar ı umumiyetle bu ölçüdedir:
kolaylık —
şerefli olmak cömertlik —
(-^
yerleşmi şlik, şehirlik, medeniyet —
,3 '
,Q,12,
kahramanlık
ağırbaşhlık, ölçülülük—
g
,:
incelik —
güzellik —
oturmuşluk, kararhlık, sebat
ölçüsünde olan geçişsiz (nesne
geçmiş zamanı
almayan) fiillerin masdarlar ı umumiyetle bu ölçüde olur:
aptallık —
sevinç, sevinme
AL
kocaınışltk, ihtiyarlık
jb
başaramama
C :3
c; .24
12.;
susama, susuzluk —
h
■
— 1.
geçmiş zamanı j:,:,§
ölçüsünde olan geçi şsiz fiil-
lerin masdarları umumiyetle bu ölçüdedir:
37
ulaşmak —
girmek —
—
oturmak —
r
j
,.jıkj
3— j•-•›-
salchrmak—
j.fiti
çıkmak —
0,
,
geçmek —
geçmiş zamanı
ve tai
— ç,:?L'b
jj7.,
ölçüsünde olan fili-
]erin masdarlar ı umumiyetle bu ölçüde olur:
kazanmak
11 •
k••••••••r5 —
.
öldürmek —
zurmak,vuru ş — uv —
L..."'••■••,5».
S25
anlamak —
almak —
yarehm etmek—
2 - Dörtlü Yahn Fiillerin Masdarlar ı
I
"ama:•
Bu fiillerin masdarları için ba şlıca iki ölçü vard ır:
a -
'fiLibe,ts
}-) —
b
:
.1
e
J—t
Bu masdarın tek ölçüsü vardır:
d>
-1 •
j
38
,ı■
r
•q+
j 2'1
—
-•
3 - Dörtlü ürenüş Fiilin Masdarı
ı1
•
r
;Le:- .7,-
•••
f l-
upU .).11
.
•
4 — "üçlü Fiilden tiremiş Fiillerii Masdarlar ı
Bu masdarlarm herbiri kıyâsidir, kaidesi vard ır, yerinde ineelenınekle birlikte, burada bir cedvel halinde gösterilebilir:
.3,:ij.....j
s'ı
3 ..-
e
fi.. e.
ık •-•
1.31A 1
O
J
....
o ,-" ,
.,ı2 1.-.1
_.> ...
i
L-)
..- •
4...) t .,....5. 1
9
Q7.11
0
, ',.........SE....1.
Ls,G; U.1
-- ..- . •-•
*
S. 1
''''..-
(r h;51
7-
3
o
-.;
•-•
13
e
.3
..-
!-'-
.-
3
4: -
,...
sp
il
.C.1:Pi"....12.4,..J
3 j t._,„«..3
. . -i,
3
1
d, • ,
—^-.4—"J 1
r ...L:ii
. .-
J
3
... Z
-
9
3
eı.......:_...
. . ,, ,. . ı
•-'
•
- .,
J.; li,
3
‹.
ir-n--5'
•,r-
J51....._
o
-l
,• -
„.,_......:;..,.....?
L.. . . .
r
1/4.:4_ :,:_.
—
p C;
„ -
,.
....... . . .1:-:
r İL;
-
•••
ğ •-•
J ,.....
.,, ._p. ,
--a "-
IiI ,
ı
4,
1
ıl,
i
o
.- „•
.,
.1
_)1—r-
.10„ .
'' V'
j.:Rj •
..
J..•
,
i
''uj.■
_.> -A 1-i.. -
'-' -
:e r • r
7; ,
ı
„, 9—*-.3.
).,—
1
0
-, . .
,
0 ,..-., ,. , • ,
Lı, t_.,....._i ı ,....1...b...k.,- ı
'''
3
-
.... ".";
5•••
. 1,
4.1:;1.2...
.. _
J1..::_;
.4 İ j
.
-
ı......_,...,.
.%
j
.... e
t..,?-, ı
.« • .. . . . . . .. . , ,
,._.,. _.3_, ,..ı.,.._.. ‘.....,...
. ›.3 1._, ı
4
..1,.., I,
39
Kaide:
Muza'af Fiil geçi ş li ise (nesne alıyorsa) umumiyetle, rnuzarisinde
ş
„
orta harfi
ile harekelidir, yani
babındandır.
Geçişsiz (IAzım) ise muzarisinda orta harfi umumiytele —
, ile harekelidir, yani fiil
babındandır. Misaller:
-
uzatmak —
3
yarmak, ytrimak —
;r•
geçi şli
3_4;
hafifle şmek, hafif olmak —
iffetli olmk —
4
-
.c.
1
geçişsiz
Muzgaf filin çekimi :
11A
...,
e
3. cü
şahıs
2. inci
şahıs
1. inci
şallis
40
d
e
s ..„)
e
o==
..; Z Z
e
d
.7-
.:
•■,--..)
ki .5 j
...›
.9.4 0. =
,:,..J .Z .5 ..)
.5 j
z.,
-z-
L; i
1......1
,
e ..- =
i
(.,e..:I .5
9 e .- =
Cre..3 .3 .3
. .,
,. >
e = ..
k..--1» -5 -5 ..)
e .. ..-
.C.>
. s .5 ..}
.
O
t ..; Z Z j
1 .; Z Z ...,
41.5.5
_.)
___)1'4.211
-4 J ..,
-
_..,—...
‘) —,
3. üncü
ş ahıs
_
- . .4:) ) .5 j.. .i.
..)1
7■ ; t ...
.5 -.1
9—
e
,3 J -I
J ...
.. s t'..)1 .5 .." -;
:i. ..,, -5_,2
5; ..4.-
4' t_
d
__
-
i
-.!, _o (:31
, .5 jj
2. şahıs
şahıs
(.. ) .5 ,),j
-
dişi
2. inci
ş ahıs
s
e
..) -';
_:,"
4,34 .5 J .5
4
:Ş., s •.)-;
1. inci
şahıs
J
C..7., ) J.;
4
fi -
)J.)
...:.
ft
o
)) 1
erkek
tek
ı veya 4_5
veya
o .9 •
j
p.
iki
2. inci
ş ahıs
,«
veya
9 o 3o.
çok
2. inci
şahıs
-« •
fi
ı S}
t.) > ,) j I
veya
.9 o 91
41
Misal Fiilin Çekimi
-
s
-
Misal Fiil, vav'll ise, ,_, - ' bab ındandır.
_P-.`"
Geçmi ş Zaman
C,..:31 ." j:"..41.n
çok
iki
tek
1 ..P-1?-_,
LC-?:.,
-1?-_,
er
Cf-lri
—
,..:....s ..X....r.,
di şi
li-14:-.,
.
L.-).-L':-.3
Cr
1, i .-1,:-.,
'-'
. -1,?-_,
di şi
:J -b:-..,
('"1"j
r.:
L1"7 `b: -,
U. ..k -?,,,
çok
iki
tek
)_!•L -
,...)Lı4
..ı,....<
...*-
er
(..., -l...r.-,
,.. .
i)1.-1
..L.:.
di şi
_
‘'..).,..1
. ,--;
-
, •
s
er
-
...
..
(.:7'....-t,.s
'-'t--
ortak
.
.1-4
.
C-5‘4:
-
J,..x..;
-
C.) I ..1,.
-
Ç..) ..1-......7
42
s e ... .k.:...., ...L...-, j
U ,.1,:-.)
-
s
s
-
vermek- 1LP_, — -1-..t.- ) bulmak .A.. ..,_,),__. nitelemek ___. j A ,,,,,,,_,.."0„,2_,
-
s öz
-.
1,a.-
di ş i
ortak
.5
_r**
dişi
erkek
ortak
..),..,..
1 -,..1_,-•
2
2
-,:f.x.„._
.., -1 ?-
Eevaf Fiirin Çekimi:
a Vay% ecvaf fiilin çekimi:
iki
tek
4iJI;
.ili
j1;
erkek
Lr
. L.
k:hi
::::.1 t;
di şi
a% t;
L.4..,..:-1-;
',..:„...L;
'. c.,21.>;
jc:ii
- c...,:).:i
1::_l:i
LI;
'',..',.1'i
çok
,.....ik;LO
.
el.‹.•:..ıı
erkek
3. şahıs
L1.1
u)
;.4
...,ı
di şi
ortak
1. ş ahıs
43
ç
t
_J
e
d
.
L)
J2:4'
e
d
ortak
J
di şi
tek
44
ortak
erkek
..
j .;
jij
.'
iki
çok
,4
2. ş ahıs
' İ.j;
--.:7,°,1_5;
2. ş ahıs
1 j i
.., )
2. şahıs
h - Ya'lı eevaf fiilin çekinıic
W
e
çok
iki
tek
li,j 1,
ULA
... t,...
3. ş alus
.
e
.s.
e_7 J.,:,
-
d
;. ; .9 ...:.
,-...., J.-.. ...
-s
İ .; ..,
- -r":
,..::.
li.._.
s
,....,
o
l'i y.
çok
e
d
e
-,
2. şalus
-I-f
..,
1. ş alus
..
"
tek
iki
s
J- .9.i",—.1.
1,,,.., ,
3
- . ■:),).-....2.
i.31.)k•-j
s
.ri:--+
") i .":;
Z)b-,..;
ua
2
d
o
-
Z.7 •../.......-;
ı'. 5 bi.,..,.!
1:7,2::-.5
s
-I
45
.... - ./ /
dişi
ortak
.
t
‘.5-iL--.4
--
i
ç
erkek
2
J4
2
_;"
1- -2...
.
9.
ı3j,....
2
1 :,...r--.'..
Nakıs Fiil'in Çekimi:
‘.9
„:,
'
t3.!
çok
iki
tek
2
d
0
r;
$
e.
fi • — —
...
$ O ,..'
..
-
,...
4t
1.-:-.....
.. j
1-.:—....)
—
o
ortak
..
...
-
... . - .'
,.......:-....)
1
t_-)L`
iki
çok
..-
e
e ....
.5
:- ..9-4 J-1
..r.
-
d
‘:))-• '' J-;
d
:...r,...._;..7
...
0
Lp........,..;
. . i.itz-A j.
tek
(...5" 5-:.
3. şahıs
-
‘;}4,.....),"
-
_Z) 1......;
(:.ı k......;
-44-1
1.94 rj. ,
-
2. ş alus
-
.
L7.', -`-,
-
41}
.94 -.)
1. şahls
j4
dişi
2
ortak
*
A% ->--
(..S"-) 4
2
erkek
ı
iki
C.,:j 4
2
--
tek
fi .
4 J., j 4
..
çok
47
Mafrilk Lefiyf Fiil'in Çekimi:
çok
e
d
iki
,
! ..".i ,,,
L_ ii
,:r- '-; J
...-s i
L5-i -,
. ... 4.-.....i ,..9
I...J...ii)
‘.:.....
' .....ii
L .._:.... ...._ i .,
o-4.:-.-.j
. _9
.. . , ,
. 5
p ... ,...
..•
r.....,....i _.,
e
z.
d
tek
9 . , ...
C,j-----i J
3
.
, 0-
2
2
tiLiLU
...
1
3
. - .
4:»-':-
d
(:)1..f;
..,
4:7_, ;2..;
e
.. 4 "";
- ...i.31_....4ji
L?. ,i..;
2
d
.-.
c:ı C
-
-4 ...ı
....,
•-•
O
(..5i
;
fi ,•3
di şi
ortak
1
erkek
,. .
t_.,..!
i
Ç
48
C.,-: :-"‘
ı e_..go
1
1
Makri'm Lefiyf Fiiiiııı Çekimi
L9,,o. 11.1
ç
I..,..,- J
e
i
t
...:,J
533
3. şahıs
d
- ,:).7.)-_.1
e,. -
::.;j3
1:::,3
j°- - J
---:...,-
"j.,-
....,
2. ş ahıs
d
.-: s •,
,.....g., ,,,)
C.4_.4.
3 -_;_i
:J);-..3
o
1..-.,.
• ...,,3
C:_.,:i3
.0 • it:.„,,..,3
1. şahıs
t_-)L41
e
':5_,.,-1-:
, t:3U. . .j_1._,
(5A.
3. ş ahıs
d
e
- Lr....., C
-
.)lis...C:
::,.
cs.,17
i../ t, _, *G
45-,7
-:..)L, 71
2. şahıs
d
o
C).
c.57 -.'
..4*.)b.. J.C;
,:)..".1-.7
(si...)..;
4s j:14 r
1. Şah'a
49
J
J4'j
di şi
t
erkek
ortak
_,-'S . .
LS.
- „1
2. şahıs
l a rs 4
i
.
,".J 4
,. ., )5,1
Ç
2. ş ahıs
,
J.
2. ş ahıs
Değişikçe Misaller
4.9,;;U.4
e
çok
iki
tek
i
L.‘..1
L.U İ
(.U1
3
d
- v-• '...:;-ti
t:::41:;(
:::_.ul .
e
.(:......; I
C..--......_i I
i:—.4,—;
d
cjJ.........; I
1.4:.$1'
‘;.:...g 4
0
C-,:...-ST
C.::..1.-1'
,..
50
',...ir
ı
Iji.aoil.1
,..
e
d
e
d
.."
c:,) Coh....i«fiJ
... c. ...>
,....,-.4..a...)
_ )
,:)L.........4_;
-
3
I4:74«.:1'
...
:..),,,-..,,...ii..;
)
-
- c.)-,...,...f.;
_
)
O
5
...,..,-°-...--4-?
-
3
. J' ..
(`:4-}
. .,
:.)C.4........a..3-;
.,).
.::4--1
..
(:)C.,...ja...i
'-' "
-...
1
J'
-,:,
.4
3
ıı;
'''''
-
;
2
)
;
.5..
i. /
6..': •
1
■
." o ••• ,...-
..,...4
dişi
I
ortak
erkek
.»
t
il
2
-..-i
Ç
2
C.4-CI
- .. ,_.....i ıi
'-'
; ..9
.9
-
i;
-
2
14 - Ismul Fail - jp.C;ı3I
Fiilden türeyip, bir i şi yapanı gösteren kelimeye
denir.
-
Üçlü yalın (sulasi mucarrad) bir fiilin
yazan, yaz ı.cı. — ı 1s
öldüren
açan — C.:7b
ölçüsündedir:
yazmak
—
öldürmek —
açmak
—
51
vuran —
yLp
vurmak —
oturan —l>
oturmak
-•
Diğer kalıplardaki fiillerin ismu'l filleri ise, bu fiillerin geni ş zamanlarındaki (.,.ç atılıp yerine harekesi .5 olan bir
.i,Ş ...1...›.....,•;LA
_
.
2.1.›,..,42..1
..-
..
J (.,4 . .
..L.,•co..O;
L
-
...
... ...
,....-..A 1..›.a...1
..
S,.....-...Al. -.7-,
. ;..,A
ı '' L Id-E-..13-
9
, ... o ...
71.....12-:0...:.....!
' - - '.12:4;
ı3
..-...,,,.., J
‘..-.40.,-.4.›.,..4
5
.. o ......,
f.....«.......Z.›...,1
J
.
4...~..ol.:>..-,4
, _ .. . .
,. .
.,. . -.7 ..
S
3
...
■
A
, A
-J- fi
;-;i-..-
1 .*...:-.,-
0
o. o 3
.„...12...1t............A
3
1.R
"; .. O
e ..
e ..
,...12-3‘..:.,..,J
... ...
...
o .. e
,
--
3
..
j_pC.i.7
J51/4...:'
_ -
.
,r 112....k.... AA. I
-..
--
J -0,-4-7
- ı.C.AbGe.:7
...
...
Li Cie.-::.*N
ii
o
7
....
5.- ...1,
.3
A
e. 3
7: .73.- L,
5
4_1_,L,...;
c9-,-
,--,
LPLI.A.:,...4
'
P2/'
V, A0
j1.4.Qj
Not: ismu'l fil, hazan isim olarak kullanılır:
A
... ..• .5
öğretici, öğretmen — j,,,,
.0
sürücü, şöför — -,_;,...
'-',
52
5
Z..1.112_,.
''' ' f..3 1:-.A
le
-.: -
...
P..
'3 jC-R-0...1
.' > . il
...
-.)
..
. -.
Jl..i—
..
...LA C......Lı
J. . fi
.31
J
4.
1,
...1.-A ..-.
...L.;,....
.3
getirilerek yap ılır:
... .:,
öğretmek — Ip
sürmek — - 4.3C,,
Alıştırma — Şu fiillerin ismu'l
bulunuz:
olmak, düşmek —
_j* göndermek
düş ünmek —
tokalaş mak —
_,L; yaklaşmak —
Ş R,•
..2.; izin istemek —
1
J
15 — ismu 1 Maffil
-
Fiilden türeyip de yap ılan işten etkilenen ki şi veya nesneye delâlet
ınaFıll denir. ısmu'l marûl, üç harfli yahn fiilden
eden kelimeye
, e
ölçiisünde türetilir:
r>
yazılmış, —
yazmak —
o ı..
kırılm ış,k ırık —
kırmak
bağlanmış, bağlı —
bilinen, belli — (
—
bağlamak
bilmek
bi
Diğer kalı plardaki fillerin ismu'l marûlleri ise, bu fiillerin ismu'l
illerinin sondan bir önceki harfinin harekesi
gönderilen —
gönderen —
,
0
(J—J
yalanlanan— L , jt_5„,_,4 yalanlayan —
kazandım§ —
kazanmak
büyük bulunan (iş, nesne) —
•
göndermek —
yalanlamak —
kazanan —
yuvarlanan —
ya çevrilerek yap ılır:
)
_.
k ıpırdatılan — c.j.--;i:f"--)
Not: 1 — Üçlü yalın fiil, geçi şsiz (lâzım: intransitive) ise, o filin
ismu'l mafûlu olmaz.
Not: 2 — Şu bâbların da ismu'l marûlu yoktur:
Jt
41 . ii
53
Not: 3 — İsnıu'l marid de hazan isim olarak kullan ılır:
deli —
çekmek —
.-
bilinen, iyilik —
bilmek —
Alıştırma — şu fiillerin ismu'l maröllerini bulunuz:
yazmak —
beklemek —
ulaşmak — l p ~i yardım istemek—
16 - Etken Fiili 5
-
güvenmek
1
azab etmek — -;,_;;Cp
...:J4 5 :,..21:J - 4
L..
-
Edilgen Ffil : fi
°
.
-1
.—
9 e
, e
'.!
o ....
I
J j..4.......-U. . u.:......_,,:f
..
FdiIi anılan fiil etkendir:
öğrenci kapıy ı açtı —
cümlesindeki
7:2,1
fiilinin
kendir. Arapçada etken fiile
kapı açıldı —
cümlesinde ise,
JU2J1 andmıştır,
olan 5,
5
fiili et-
j,,,2 denir.
,..
fiilini işleyen anılmamıştır, belirtilmenaistir. Böyle
fiile edilgen fiil (
) denir.
Geçmiş zamanı gösteren bir etken fiili edilgen yapmak, için, sondan
bir önceki harfi — di ğer harekeli harfler ise —3 ile harekelenir.
yazdı —
yazıldı —
sokuldu —
L,-
- .. .fi
düzenlendi — ,___.;
. . . ....)
öğrenildi —
çıkarıldı
54
... - 5, 5,
..
,.._1
_ol.,,
f -- o. J e ...
7- ,-,..._:_..... 1.
'•;-'
soktu —
_ ..
düzenlendi — ,,_,,„;..j
öğrendi —
1.,,5
çıkardı — -c,..:;_;.,:_:_....,I
Geniş zaman kipindeki bir etken fiili edilgen yapmak için, ilk
harfi
sondan bir önceki harfi ise
yazıhr —
ile harekelenir:
s
yazar
-o
sokulur
J
diizenler
L—J;
..-
öğreniiir —
sokar
öğrenir
F
çıkarır —
çıkarılır —
18 — isinilerde Erlik, Di şilik
1:9
•
Arapçada, bir türdeki varl ığın erke ğine ve dişisine ayrı adlar verildiği olur:
dişi deve —
ana —
diş i eşek —
deve —
s
4,:)12;1
•••
ata — v I
eşek —
Fakat, yaygın olarak, bir türdeki hem erkek, hem de di şi varlıklara
aynı ad verilir, yalnız, dişiliği göstermek üzere, isimde baz ı dişilik belirteçleri bulunur:
kız öğrenci kitabı okuyor —
I
4a) 1.121
A.;
9
Bu cüm ledeki ;Z__51_12il sözünün sonundaki yuvarlak ö , di şilik
belirteçlerinden biridir. Sözün asil ö ğrenci: LJUJI dir, e 5 dişiliği belirtmek için eklenmi ştir.
55
eS;' ,
şilik belirteçleri
Di
LA 5Cp ) nin sayısı üçtür.
=
a
-
yuvarlak tâ:
.0
D
0..L.d
-
Dişi sayılan varlıklarla bunların sıfatlar ının sonunda bulunur:
dişi
erkek
anlam ı
L,,is J ....
sayrı, hasta
,.,
.s ,
Z...;1:5"
yazıcı
,s ...
;ı11.1,
'
çocuk
j:-.U,
ö ğretmen
......ı
' l '-A
-
yoksul
1,2-0
. .,
..
s
o- jı.ji..1
o. „
Zj.....iL;
,s
arı, temiz
...
Si......5"
büyük
,..■ ...
Ö )4.-.1.4...0
küçük
Bu belirteç, en çok renk ve sakatl ığı gösteren
kelimelerin di şisinde bulunur:
56
.
4..,-.4
...
L.....;15-
o
4....4,--.;
.....
,ft
ı ....:5
..;
.7,- ,...0
ft
ı
.J...L.;I ölçüsündeki
dişi
anlamı
9 ı ..o. .
S, 1....9....> _,,)
fi
fi
,
g.!
..9
yeşil
sı , . r• ı j,..,...ı
kara
-ıı
oA J-.-w
... o . . .
dilsiz
kanbur
fi ,- . ır.ı..r.. .,..ıc
aksak,topal
.
...L..Ec'
-
fi - . -
9
. .- o --
J -...-..... 1
,
- 0 .. ı.
,...„.....)....‹- ı
fi - e ..
,..... Laı- 4
5- 0C•J-
4
- .(-9 ,P 1
ölçüsündeki bu kelimler, yap ıları değişti-
ölçüsünde di şi yapılıyorlar, sonlarında
e
4 bulunuyor.
o
Ld I jA,
—
Bu belirteç, en çok
ölçüsünde;
lı
.5 j-ııııııo
kör
Görüldüğü gibi, jı
e
...
ak
5 , . 04.:J. o.X..,
rilerek
._
.ı -,-,:- I
yağız,kahve rengi
at_44 Jr
5
-
..?.- 1
3
.--
1 .7,,:i...-
, .. .
0.1.-4...
- .._.,•
5
...- o ..-
(—, J). 1
al, kızıl
...--
o
9
gök, mavi
J.
o
erkek
... o
1 ölçüsündeki üstünlük s ıfatlar ı
ölçüsündeki fiilden üremi ş sıfatlar
ölçüsünde
dişi yapıldığında, dişi kelimenin sonunda bulunur:
57
dişi
anlamaı
erkek
- . 1 ......
‘-5 -P-P
en büyük
J—:—'5" I
. ,
... ..,
1.9 .....•.--,
daha güzel
Ls:1._.;ı5.-,
daha küçük
....
Ls-
..., • -,
daha küçük
(..5_,,-;,,,,,
.
1,,._,I
..)-''''' 1
, ,
L.• ,..... ›.- S
, -..
j-il.....0, 1
daha iistiln,dalıa
erdemli
.,,
- _.,.
J.,-3-
, • .c.}
- 1 '
."
9
daha uzun
'2.--'"
,
, -
susuz,susanuş
... e
-*
ıi i..Jo I
4:)C...t12:c-
Not: Bazı erkek adlar ının sonunda -kaideye ayk ırı olarak- ; bulunur:
Hamza —
Talha —
Bazı dişi kelimlerin sonunda da ; bulunmaz:
güne ş —
.9
eer
I
keser
(.1
Aliştirmalar:
1 - Türkçeye çeviriniz:
P,,
—
o jl:o.
I
C}
—
_
02...›s...1
tI
_T" •
Zil7,
'
o
oı
1
u„.p _
LL:s.
-
58
er
.%
J""
J' • ""
2 - Arapçaya çeviriniz:
Daha büyük kız öğrenciyi gördüm- Kanbur adam kitap okuyor.
Hasta kadına su verdim- Küçük çocuk geldi- Büyük ö ğrenci dersine
çalışıyor.
19 — Isimlerde Teklik,
L.5 ;
A - Teklik ismi:
İkilik, Çokluk
-"
t4.-
•
I
3
. 1 tek bir varlığı, tek bir nesneyi
A
terir:
çocuk —
cı
0
Lajil ; duvar —
B - İkilik Ismi:
isminin sonuna
6
,n
1 adam —
.4
7,
-
1 ev —
trLı .. 1
iki varlığı, iki nesneyi gösterir, teklik
sjl eklenerek yapılır:
iki adam —
bir adam
•
iki kalem —
bir kalem —
iki k ız çocu ğu —
bir k ız çocuğu —
iki mektep —
bir mektep —
C - Çokluk
aynı cinsten birçok nesneyi, varl ığı ,
gösterir. Üç bölümde incelenebilir:
a - Erkek Çoklu ğu:
Erkek olan veya say ılan varlıkların isimleri, sonlarına
ekle-
nerek çok kıhnır:
iiğreticiler, öğretmenler —
s
öğretmen —
3
inantnışlar, ıniı'minler —
inanm ış, mümin
59
▪
•
suçlular —
Halidler
a
3
suçlu —
Halid —
...L.51••
.3 e
b - Dişi Çokluğu : JLI
Dişi olan veya say ılan bir varlığı gösteren ismin sonuna
ekle-
nerek o kelime çokluk ismi yap ılır, çok varl ığı gösterir:
hanım öğretmenler
mü'min hanımlar
suçlu kadınlar
bir hanım öğretmen — .«';Z:„..:1_,L,a
)
o .3
▪
e
▪
A..-
bir mü'min hanım —
3.
suçlu kadın —
La j ..?r,—.4
"fr
e
11
3
fr
c - Kırık Çokluk:
Tek varlığı gösteren kelimenin yap ısı değiştirilerek elde edilen
çokluktur. Azl ığı ve çoklu ğu gösteren çe şitli kalıpları vardır.
azlık çokluğu: ;L:,;:fl
Ş -
sadece birkaç nesneyi gösterir, dört ölçüsü vard ır:
1—
kollar
kol —
birkaç ay
ay
birkça nefis
2 -
nefis —
I
yapraklar
L.9[7;1 yaprak —
çocuklar — . >1 LiCcı..10- 4
60
çocuk —
•• ,
_,
sebepler —
kalemler
-
sebep —
i
N
bölümler —
kalem
bölüm
i; I
e
renk, boya —
•••
t
renkler
3-
yemekler —
L b
etş ,yemek
misaller —
t
misal
direkler
—
ıı
—
direk
sorular —
I
zamanlar —
soru
zaman
4-
gençler —
genç — L5L9
çocuklar —
çocuk —
Çokluk Çokluğu:
Pekçok nesneyi, varlığı gösterir, ba şlıca ölçüleri şunlardır:
13 o 3
1—
Erke ği
es •
Lkst dişisi
••••• o —
ıL )ke et..i
ölçüsündeki kelimeler bu ölçüde ço-
ğaltıhrlar:
yeş illler
körler —
kirmızilar
dilsizler —
IS
13
e
yeşil —
o 3
o 3
o J
kör — ot.„_fr
k
5 o
r MUZ, —
dilsiz —
ııı
61
2
fi
kitaplar
‘3,
s
L __;_s"
kitap, bitik
yollar
yol
yollar
yol
elçiler
▪J
elçi
3–
milletler
ümmet,millet
cümleler —
cümle —
dizler —
diz —
r."
9
4–
En çok
kalıbındaki kelimeler bu ölçüde ço ğaltılırlar:
ı
yaralılar—
yaralı
tutsaklar —
tutsak
ölü
ölüller
hastalar
4.9„0
hasta sayrı
5 j
En çok
ölçüsündeki ortaçlar (etken s ıfat - fiiller) bu ölçüde
ço ğaltılırlar:
tacirler —
k ıskançlar —
62
tacir
k ıskanç —
r
•
yaz ıcılar
us
yargıcılar
A L,.<
N
Slr
yargıcı ' —
-
r.
ahlâkstzlar —
yazıcı —
ahlâkstz
>4-;
.7 •
6—
büyükler
A
_,k,,S .
küçükler
o
j üt,„,
adamlar
denizler
,,Li
t am,
o büyük — J,._5"
küçük — -1'-L
ş
adam —
'''(J-5.--)
S, •
ıg
it›,.....$
0.
deniz — .."->'.
A
J 7J
mezarlar —
sin, mezar —
kaipler — v ili yürek, kalp
.9
bilgiler —
(,,,,j4.p bilgi, bilim
krallar —
evler —
A
y
kral — 4,!,11,4
•
,1
ev —
'et
e
o
o,
günahlar — 4 _,j; yazık, günah —
8
—
bilginler —
..
bilgin —
akallalar — "05
şehidler — 59.1.4:1_,„''
başbuğlar
uslu, akıllı —
L; tp.
L);
o
,
şehid — -1 :...r_:Z
o
-.
o 1.1 .7A1 baş buğ, emir —
-
I
1, hakim karşılığı <yarg ı ç' sözü çok yayılmışsa da eski şekli ve do ğrusu 'yargıcı'dır.
63
•
erdemliler
▪
.3
"L 5C-,,,6_;
bilgisizler — "£.51/4:4....1."
başkanlar
yoksullar
bilgisiz — j....z1.2J.
başkan — u.....:x._; ..)
.... .3
.3
li
(.-
4,...,3 )
,3 yoksul — j.,,_.;L i
..,
' I 1_.a".1
9 - .5k_a_t 4
zenginler
zekiler
güçlüler
erenler
...
-
-
_.a..
1.1.1/4_....
bay, zengin —
..,
"g.,,_..5 <>çI
fi
.e..., ...,-
3
. . -.
zeki — „ S .>
h..?. .
güçlü — 4.5 . .,..;
.13 1...J_, I veli, eren, ermi ş — i 4
‘'': -"'
10 En çok
) ölçüsündeki üstünlük s ıfatları bu
(dişisi:
ölçüde ço ğalır:
daha büyükler —
daha büyük —
daha küçükler — 3- I daha küçük—
daha üstünler
daha üstün
Bazı isimler de bu ölçüde ço ğaltılabilir:
-
parmaklar —
parmak uçları
•
-"
ij 1
I
parmak —
parmak ucu
4
11 gayeler, erekler —
yaz ıhaneler
64
gaye —
9
yaz ıhane —
^J. o
.3
••
katlar — ujti ı,.
.9 „
çekiçler
batı. —
•,
çekiç —
12 —
anahtarlar — cjt
andlaşmalar, andlar
açgtç, anahtar— t
4 1_,, andlaşma, and— (3t2,•_„4
13 —
çaşı t, casus — L749.vokr
çamlar —
yakutlar —
yahut —
domuzlar
domuz —
— •
I. I ).
14 —
mektuplar
mektup —
yapraklar, gazeteler —
yaprak, gazete—
kocakartlar
kocakart
15 fi
atitlar — L.),,..) 1:i.
meyveler —
,,,
atlt — u., , j t_i
.9 „
.L5-1 ,„; meyve, yemi ş— 4_,„.5- 1.9
-I
65.
16 - 1,i
parçalar
parça —
nimetler
nimet —
a
:f
frlaj
1ft
20 - Zanıirler
Zamir, eümlede ismin yerini tutan kelimedir. Türkçemizde dört
çeşittir:
1 - ş ahıs Zamirleri, — Ben, sen, o, siz, biz, siz, onlar
2 - iş aret Zamirleri
Varlıklar', i ş aretle göstererek isimlerin yerlerini tutan kelimelerdir: bu, şu, o, bunlar, şunlar, onlar
3 - Belgisiz Zamirler — Isimlerin yerlerini tutarken varl ıklar'
kesin olarak de ğil de ş öyle böyle belirten kelimelerdir: baz ıları , kimisi,
birço ğu, herkes, birkaç ı, öbürü....
4 - Soru Zamirleri — Soru yoluyla, isimlerin yerini tutup onlar ı
hatırlatan kelimelerdir: ne? kim? hangisi? kaç ı ? gibi...
Not: Mal, trıülk anlatıp bitişik yazıları -ki'ye türkçede Ilgi Zamiri
denir: benimki, onunki, Yavuzunki, kom şununki gibi...
Arapçada Zamir, şekilce üç çe şittir:
1—
e .9
Ayrı Zamir —
2 - Biti şik Zamir
fi
.5 cı it 'ç
3 - Örtülü Zamir
1
—A.,
Sırayla ineeliyelim:
1 —
Ayrı Zamirler:
.9 iı
5
••
,,„,z.S I
Yaln ız ba şlarına kullanılabilen zamirlerdir. Say ıları 24 olup 12 si
özne 12 si de maful durumu içindir.
66
özne durumu için Ayrı Zamirler:
Mufred: Tek
Ş ahıs
Dişi
Ortak
1
Erkek
LA- ben
-. d.
9
j
•
sen
1
-
3
..,
o
‘•?:
- o -,I
.
4...:-.;
...,-.4
Musenna : İki
1
• >,.; ikimiz
.‘ . - ...
t- .j, 1
2
;
ikiniz
J
3
1,_,R, ikisi
Cem: Çok
1
2
•
(J«
7:
L.
t o ••• o
,.....J
:ı■
3
, biz
siz
t
onlar
‘:.,-.4
....,
• t •
-
:—' 1
;
oJ
r4
Not: Bu zamirler, cümlede ancak özne olarak bulunabilirler:
s en ç(al şleanStn
•
•
.0
"L
ben yazd ım —
o tacirdir —
J •
o temizdir —
ifile ı içti
—
14
4.5:
67
Matul durumu için Ayrı Zamirler:
Mufred: Tek
Dişi
şahıs
1
2
3
Erkek
Ortak
eri_,
‘si., 1 beni
.t ı,- l
seni
Lebt_A
onu
-
-
,t1-.J
c.C_..._I
Musenna: iki
ue, I ikimizi
1
5
(„5-1_,....i ikinizi
2
3
4,-,_/,e, 1 ikisini
Cem: Çok
ut, ı
1
2
bizi
sizi
5-5"1?
.
.5
..1:
_,1
S- L1
e
3
,.;
Not: Bu zamirler Sadece ,
landırlar:
Allah bizi ve sizi korusun
(Ancak) sana tapar ı z
68
onları
c..,•_;3 1,1
s
_ok_LJ I
.fts,
"S e,
1j
G
1,..,:d_! I
(düz tiimleç) olarak kul-
--
2 — Bitişik Zamirler —
I
e
Bu zamirler, yalnız ba şlarına bir şey anlatmazlar, ba şka bir kelimeye
eklenirler. •
Tek
şahıs
Dişi
Ortak
1
Erkek
(S ..sj beni, benim
2
L3
3
ba —
-J —
seni, senin
s s
e 4—
onu, onun
İki
1
U ___
ikimizi
2
U— _, ikinizi, ikinizin
3
1,.> ....
ikisini, ikisinin
Çok
1; ___
1
1r. s
,. ,
,. .,
2
3
bizi, bizim
. s c...
sizi, sizin
s...,..)' —
onları, onların
r
-
e .1
e
kullandışları :
Fiil Ciimlesinde:
a
Bir fiile eklenip merül (düz tümleç) olurlar:
seni gördüm—
1
e
onu dögdiin—
s
„; (o) seni döğdü-
69
b – Bir isme eklenip iyelik (mülkiyet) zamiri i şini görür:
evimiz —
kitabınız —
kalemin (er) —
.5 •
kalemin (di ş i) —
3 3 • J
kedisi (di şi) —
bahçesi (er) — 4.;
c – Bir öntakıya eklenerek ismin çe şitli hallerinde bulunur:
ona bir mektup yazd ım —
ikinizle birlikte yürüyorum —
tc.
onları esenledim (onlara selam verdim) —
.5 •
et
Not:
harekeli te;
I
-J
ikilik elifi ;
çokluk
,;}
t
fi
;
I
diş ilik nun'u ;
.."»j
s•
muhatap yâ' 81 ;
s
5.4:
Bu harfler de, fiillerle biti ş erek onların ş ahısların gösterirler. Bu
durum, fil çekiminde görüldü ğünden, burada uzunca tekrar ı gereksizdir.
..
jt,„,„,j
3 – örtülü Zamirler: ;
Görülmeksizin fiile biti şen, onunla birlikte bulunan zamirlerdir:
it ürüdü
„;s•
adam geldi
hanım öğretmen okula gidiyor —
70
}-)1
•._
-
(er için) mescide git —
L53
- Ş,
)
(dişi) eve git —
•■•
Kaide:
1-
Geçmi ş Zaman'da
veya
örtülü zamir ,
;,411
dir.
2 - Geni ş Zaman Ij k:pit da, örtülü zamir, kullan ılan muzari
harflerine göre de ğişk.
3 - Buyruk Kipi'nde örtülü zamir, daima "sen" dir.
veya
Alıştırmalar:
Türkçelerini veriniz:
Lg
-
..-
;4,17
j.„t;
°
14.3
0
5Li
4W_
kuvvet,güç
us, akıl — Sis
temiz —
dil — 4,:y1-_,,,J
çıkardı —
,
küçük — ,,,.,.:;,,„,,,,
y ıkadı
temizledi — j oi,„;
k ısa — j ,,,A;
deniz —
. „_,
r.) 51
el — ‘ 1,_1,:,
geniş — .... 5.1.,
büyük — . )„,7:5uzun —
J-!.., ı,
ağ — ”' Z-r-......i'
71
(kişinin gücü usunda ve dilindedir - elim temizdir - iki eliniz temizdir onun iki kızı vardır, yaşlısı uzun, genci kısa boyludur - onun iki o ğlu
vardır, büyüğü kısa, küçüğü uzun boyludur - adam a ğını denize attı,
sonra çıkardı - adam a ğını temizledi ve yıkadı - Abdullah evinden
çıktı - eviniz geni ştir.)
21 - Işiret İaimleri - (J C.4')/
.9
Türkçede, bilindiği gibi, yakındaki bir nesneyi göstermek için "bu",
az ötedekini göstermek için " şu", uzaktakini göstermek için de "o" kullanılır. Gösterilen, kendisine i ş aret olunan nesne çok ise,
bunlar, ş unlar,
onlar denir.
Arapça'daki i ş aret isimleri' şunlardır:
Dişi
Tek
İki
Çok
Ortak
L9 ; 4 cs.... c_e_.:.
‘'..)17
şunlar
Erkek
I;
şu ikisi
13:\jı
.T
--'
.ı l.">
şunlar
Arapça'daki esas i şaret isimleri bunlard ır. Ancak, yakın ve uzaktaki
nesneleri göstermek üzere- bunlar ın ön veya sonlar ına takılar getirilir.
1 Tiirkçede ‘; şaret sıtatı' deniyorsa da, "her dilin kaideleri o dilin mant ığı na göre
verilmelidir" diişlineesiyle, i ş aret isimleri deyimini kulland ık.
72
.
a - Yakın için işaret isimleri:
Dişi
Tek
‘.5 Jc
p
İki
c;A:11.>
Çok
bunlar
Ortak
Erkek
bu
I ılıs,
( bu) ikisi
‘..5UA
„1-,),
,
ifiY3-%
bunlar
Görüldüğü gibi, başa uyarma için bir A ( d SI st A)
eklenerek yap ıhrlar.
b - Uzak için i şaret isimleri:
Tek
İki
Çok
Diş i
Ortak
! 1.:-.7 (.-,,il-;
o
- .4'''..
..1,.:4t..7
..
(o) ikisi
L.-,4-.1.;1'.›
-
...
onlar
Erkek
--,i.u--..)-iji (ctı."si -'
J
onlar
Görüldüğü gibi, sona -!J eklenerek yap ıhrlar.
I şaret isimleri ile, i ş aret olunan nesneler, erlik, di şilik, teklik, ikilik ve
çokluk bakımından birbirine uyarlar. Göstermek (i şaret) için kullan ılan
fi ,,
o
fi t fi
kelimeye , -_,;„',.SJ denir.
1 gösterilen nesneye
73
Misaller:
Anlamı
4:11 J I.::11
bu çocuk
-11>SI
1.1>
:ı.„.....),.kl.1
tii,),
bu kız
ö ğrenci
4.,31.1ail
•
o ,..lftş
bu iki
ö ğrenci
4:,);...!li211
4)11%
bu mektep
fi
5
bu iki gül
,:ı b'_>.,i4
,:ı 1;1.4
şu sanatkarlar
-....,,431
s. ""j _..9 İ
şu kızlar
,.:Jl.•..,.fl
g..,
bu kızlar
.,
4.:...., L.11
..') 3.4
bu çocuklar
'Çitil:Ni
ıı. ' 1 3A
o kız öğrenciler
'.,... dı uai l
c!:..1.;`_,
1.) 5k123 1
,i.. .15- i
o ö ğrenciler
Not: -,tjL
1 ç„.A
ö ..)L,'.:.
...,
-
■
kelimelerine J eklenerek daha uzak-
taki varl ık gösterilir:
o saray
o kubbe
Z..;.;;13 '-'2.1:1.;
Arapça'da, yer göstermek için, ba şlıca dört i ş aret ismi kullanılır:
burası, burada —
74
ş urası , şurada —
3
orası, orada —
I
A.14 Z.12
burası tren istasyonu —
„
'
LAS
şurası yaz ıhanem —
orası vatanım ız
Alıştırmalar
1 — Şu ibarelerdeki i şaret isimlerini ve mu ş arun ileyh'leri
.1jUie — )L,,„;
-
2 — Boş yerlere uygun i şaret isimleri koyunuz:
a — yak ın için:
... oda
_i
)
. . . masa
yaz ı.et
Eı
—
Orta uzaklık için:
. . . fotograf
. . . metin, nas
— t'
. . . dürbün — 3e;
..
e — uzak için:
... k ılı ç —
•••
. kap ı — L4,11
. . . pencere —
...
75
J
22 — İsmisıl Mavsul
...
o ..- o h
.3'
L) J..4
Ş
hulul Mavsül, iki cümleyi birbirine ba ğlayan, anlamı ancak kendinden sonra gelen eümleyle tamam olan kelimedir, türkçedeki ilgi zamiri gibi iş görür. ismu'l Mavsül'den sonra gelen cümleye s ıla (,
denir, s ıla'da, ismu'l mavsülle ilgili bir zamir bulunur, ,J,;1ç. adım alır:
gördügün (o adam ki gördün) gitti —
I
sözü, ismu'l mavsül, 4-'4) yan eihnieei ği
cümlesindeki
bu sıladaki e zamiri de ..kAp dir.
Aid, hazan yukarıda görüldüğü gibi açık, hazan da örtülü olur:
Gökleri ve yeri yaradan Allaha tapartz —
eiinalesinde:
(s,:01 ismu'l ınavsül,
Sıla,
sıladır, ..1;10 müstetirdir.
"(iki durumun-
demektir, müstetir,
:;:jC,
.-
dadır.
) olmak üzere
İsınu'l nıavsürler, ayr ı ( u,4;,J1) ve ortak (
iki ana bölümde incelenebilirler.
a - ayrı al-ismu'l mavsûl —
r.
J
b
76
-
:-.. -
iki
_,....):::,.131—..;_)l.
çok
j50 — j5k1I
9
J <1
o
J
;
dişi için
tek
e
anlamı
erkek için
cs:71
ki o kimse
ki o ikisi
ki o kimseler
ortak al'ismu'l mavsüller
....c7°,,. -,j:j31.___ ...C.A.1:1)1
-
._
:1,3 ;
Sayıları üçtür, şunlardır:
— en, - gi, o kimse ki, Yalnız akıllılar içindir
o nesne ki. Hayvan ve eans ızlar içindir.
s1
insan, hayvan ve nesneler için kullan ılır.
(
öğrenci, kendisine öğreteni sayar
çocuk, yapmad ı:k şeyi söyler —
9
—
o
.... e
9
1.12.1 I
9_. •
9
"
hangisinin cesur olduğunu biliriz
I
al- İsrnu'l Mavsüllerin kullan ışına çe şitli misaller:
beni yeneni yendim
sattn aldığım çantayı, taşultın
doğru söyleyenleri severim
yantıntzdaki hantmlar yola pkttlar
Not:
Hayvan ve eans ızlar çok olursa, onlar ı gösteren ismi''1 mavsül
olarak
-:J -4 kullanılır:
^
'r i.;° i
gördüğüm kalemler uzundur —
satttğım develer çoktur
L
ö
;
Alıştırmalar
1 - Türkçelerini söyleyiniz, al-ismu'l maysüliı, sılayı , varsa idi
belirtiniz:
o
I —
• --
L.43
77
2 — Şu cümleleri tamamlay ınız:
.9
1
_
5:15
....
3 e .... ... o
o
23
jsti
3 4_;
1
—
o 9
9 o .....
-
mavsûlleri birer cümlede kullan ınız.
Zaman ve Yer isimleri
—
41 1),;
,
—
3 —Ö ğrendi ğiniz
O
C.t.,1
—
Zaman ve Yer isimleri, bir fiilin i şlendiği zamanı veya yeri gösterirler, üçlü yalın fiilden iki ölçüde al ınırlar:
ölçüsü
1 — "ft
Daha çok, ikinci kök harfi (aynu'l fil) geni ş zamanda
veya
ile harekeli olan fillerin zaman ve yer isimleri bu ölçüdedir:
oyun alanı, oyun zaman ı
oynar —
giriş yeri, giriş zamanı
girer —
çıkak (ç ıkış yeri) ve ç ıkma zaman ı
5,
yaz ıhane ve yazma zaman ı
çıkar —
••
o
„..5.•
pişirme yeri ve piş irme zaman ı
piş irir —
aşhane ve yemek zaman ı
yemek yer —
2—
Lot.,,4,./o
ölçüsü:
Filin kök ikinci harfi (aynu'l fil) muzaride
fiilin zaman ve yer ismi bu ölçüde al ınır.
78
yazar —
ile harekeli ise, bu
,
otutulacak yer, zaman —
oturur —
.9
iner — J
inilecek yer, ev ve zaman — J•
.7"-A
Bir nesnenin veya i şin çok oldu ğu yeri gösteren yer isminin sonuna
bir ; eklenir:
mahkeme, yargt yeri
y
—
„
argdadi
—
arslana bol yer —
arslan —
köpeği bol yer —
köpek —
I
incelemek, ö ğrenmek —
mektep —
boyamak
boyahane
Mikis (son harfi illetli olan) fiilin yer ismi ''' j;2:, ölçüsünde olur:
odama yeri, odak —
atış yeri —
odam —
otlatır — (.9.-''- ..».-:
.atar —(.9.. ..,
_,
..»-.4
-..
,..9- .., ..4
barınak, sığınak — -
attı
-— (.9A --)
barı n& —
barı m,-
Misâ1 (ilk harfi illetli) fiillerin zaman ve yer isimleri ise,
-
ölçü-
sündedir:
konulacak yer —
koydu —
j_4
,Le...„.4 söz verdi —
buluş ulacak, söz verilen yer ve zaman —
gelinecek yer —
Arttırılmış (
geldi —
) fiillerin zamanve yer isimieri ise, bu fiil-
lerin ismu'l maf -ulleri ile aynı ölçüdedir:
hastahane —
ş if(ı aramak, —
kazanma yeri, zaman ı , kazanç —
y ıkanma yeri —
9
kazanmak— L....„,jı_"
y ıkandı — S
79
24 — Mimli Masdar —
Üçlü fiillerden baz ısı= masdarm ın başında bir harfi bulunur.
Bunun için böyle bir masdara mimli masdar denir.
Üçlü yalan fiilin mimli masdar ı için, başlıca iki ölçü vardır:
J
....C
19
o
.99....4. —
ölçüsü:
Fiilin kök ikinci harfinin harekesi geni ş zamanda
o fiilin mimli masdar ı umumiyetle
9
veya
ise,
ölçüsünde olur:
oturmak —
istemek —
L_1
>
öldürmek —
—
Lıkı0
Fiilin kök ikinci harfinin harekesi geniş zamanda — ile harekeli
ise o filin mimli masdarı
dönmek —
söylemek, konu şmak —
ölçüsünde olur:
—
•ıP
c;12;
Üçlü yahu füllerin mimli masdarlarma bir ; eklenir:
öğüt vermek —
istemek, sormak —
acınıuk, merhamet etmek —
sevinmek — "
80
79: .9.
—
Arttırılmış fiillerin mimli masdarları ise, ismu'l martilleri ile ayn ı
ölçüde olur:
J,
inanı r —
,
inandı bağlandı
-
5
inanç, inanılan şey —
karşılaşmak —
karşılaşı r —
cs,;::::1": karşılaştı —
(.921
-
Alıştırma:
Şu fiillerin mimli masdarlarm ı bulunuz:
söz verdi —
olur —
gelir
(-L ,
sona eren
yer — j:51,
düşer —
L.44.- •
25 — Bir Kez Oluş ismi —
J-
Masdarlar, yaln ızca, fiili, işi bildirirler, fiilin nasıl olduğunu, kaç kez
oldu ğunu bildirmezler. Bir i şin bir kez oldu ğunu gösteren söze, bir kez
oluş ismi „., 1 denir. Bir kez olu ş ismi, olan i şi gösteren fiilden
ölçüsiinde türer:
fi J
31 k—+
Adam h ı rsıza bir kez vurdu — ,„
çocuk bir kez yedi —
mii'min bir kez secde yapt ı —
açtı
bir açış —
dokundu —
bir oynayış
oynadı —
bir dokurı uş -
Arttırılmış fiillerden bir kez olu ş isıni yapmak için, bu fiillerin masdarlarının sonuna bir :; eklenir:
bir bakış —
—
bir gidiş —
bir gülümseyiş — ;C,41:r ;
yüzünü çevirip bakmak
Fırlamak, gitmek —
gülümsemek
I
^
V 5k.„6:;1
»L...L 1
81
Arttırılmış fiilin masdarmın sonunda zaten ö varsa, bir kez olu şu
belirtmek için sona
kelimesi eklenir:
karşılık vermek, yan ıtlamak, cevap vermek —
bir yanıtlayış, bir cevaplanduış —
-
4,„j1_.- 1
eğmek
bir eğiş
Bir kez olu ş ismi, ikilenebilir, çogaltdabilir:
çocuk bir kez yedi —
JS- 1
çocuk iki kez yedi —
çocuk birçok defalar yedi — °S- .CP
516.
j:.11
26 — Durum İsmi — ;1141!I
Arapçada, durumu gösteren, fiilden türemi ş bir isim vardır, fülin
olma tarz ını anlat ır. Türkçemizdeki durum zarfına benzer, üçlü yahu
fiilden 1 ölçiisünde al ınır:
:41
jr )31
°•
adam kapıy ı hırsız açışıyla (h ırsız gibi yavaşça) açtı
çocuk adam yürü ş üyle (adam gibi) yürüyor
öğrenci, öğretmen gibi oturdu —
•
27 - Cins İsmi, Teklik İsmi
Cins Ismi (
1)
:11 -9 9
5
82
0,-.4.1:
bir cinsteki bütün nesnelere veri-
len isinıdir:
ağaç (ağaç cinsi, ağaçlar) —
<
-
(yaprak, yapraklar)
balık balıklar —
yıldız (y ıldızlar) —
„
g l (güller) —
Bir cinsten, sadece bir nesneyi göstermek istersek, o cinsi gösteren
ismin sonuna bir ; ekleriz:
bir ağaç
bir yaprak —
•
bir yıldız
4-9
bir balık —
bir gül —
43 •
Böyle isme, teklik ismi denir.
28 - Alet İsmi —
-
Arapçada, âlete isim olarak verilen kelime, aletin işlediği işi anlatan
fülden türer. Alet ismi
geçişli, üçlü yalın fülden şu üç
ölçüde türer:
1
-
ölçüsü
ölçmek, tartmak — jt:s"
ölçek, ölçecek —
açgıç, açacak, anahtar —
C-
terazi —
tartmak —
sapan —
makas —
2
—
açmak —
çift sürmek — ,:; r.,jo;>1
k ırpmak, kesmek —
CA.9;A öl çüsü
törpü —
-•
J—.
yular — - •
törpülemek —
yedmek —
83
mi ► ber —
kaldırmak, yükseltmek —
.
eğirmek
3 -
ölçüsü
j9,3
yalamak
kaşık
çekiç
vurmak — j:,19
süpürge
süpürmek
kepçe —
kepçe ile almak —
cetvel —
çizgi çekmek —
Not :
Bazı âlet isimleri fiilden türetilmi ş de ğildir:
ıfi
küçük baka, çapa —
29 - Ohartma
bıçak —
zil
„
L?
;,;,31,„1.1
, denir. Fiilden türer. Bir varl ıkta bir niteli ğin aşırı derecede bulundu ğunu gösterir.
Obartma S ıfat ına Arapçada
bilgi yararlıdır LCX:;
cümlesindeki y_; kelimesi aşırılık sıfa-
tıdır. Aşırılık sıfatı üç harfli basit füllerden türetilir. Kullan ılan belli
başlı ölçüler şunlardır:
1 —
ölçüsü
En çok kullanılan a şırılık ölçüsüdür:
bilek&
al etmek, hile yapmak —
toplamak —
büyülemek —
84
a3.
toplayıcı —
büyülüyeci
-
beslemek, doyurmak — ‘3":3-.) besleyici, doyurucu
vermek —
eğilmek
j
verici
eğilgin
J
Bu ölçüdeki birçok kelime s ıfatlıktan uzakla şıp isim olarak kullamlagelmi ştir:
taşı
taşıyıcı, yükçü — JL: ş..
-operatör — c{ ..7_,..
mak — ci:?-.
yaralamak — -)
aşçı — e:.„1,
piş irmek — ..--.
-,boğazlamak — ..):,--":
dikmek — -.1,-C;...
tarımak, yeri sürmek — Ii ı
kasap — j15.
terzi — ,1,1:,:_,..:.
çiftçi — c5ki,
ılık sıfatı olarak bu ölçüde bulunan bir kelime, isimden
Ayr türemiş de olabilir
-
deve —
2-
ölçüsü
boşamak —
sançmak, karglyla dürtmek
ölçüsü
çok bo şayan — jSk ,şJa.„A
sançıcı, yaralayan —
erdemli olmak, üstün olmak — 4..}:"2.
3-
deveci —
erdemliJC4i:j .
(
kin tutmak —
katlanmak, dayanmak —
kinci —
katlanağan çok sabırlı—
ağır olmak, vakarlı olmak —
ağırbaşlı
yalan söylemek —
çok yalanc ı
85
uyumak —
yemek —
çok uyuyan
gSS"`!
obur, çok yiyen
Not :
Bu ölçüdeki baz ı kelimeler isim olarak kullamlırlar:
_
yalvaç; elçi, peygamber — J
4-
kocakarı
•fi s,
ölçüsü —
cömert olmak
fi
-
bilmek —
hor olmak — _7
bilici, bilegen —
-
hor, aşağı —
gev şemek, zay ıf dü şmek —
5-
artk,
ölçüsü — (d:
kutlu olmak —
cömert
.7 ;2* ,-
zayıf
)
3
_L§
çok kutlu —
Bunlardan ba şka, çok kullan ılmayan
-
5-;_„„_(2,
3
çok alay eden)
j1„;_:;
,.")C,.; çok
konuş an, iyi konu şan) gibi obartma kal ıpları da vardır.
30 - Üstünlük ve Ye ğleme İsmi —
(A„,:,;■ -!!
) renk ve sakatl ık dışın'"
da, bir niteli ğin, bir nesnede ba şka bir nesnedekinden daha çok olduÜstünlük ve Ye ğleme İsmi
ğunu gösterir. Bu isim, üçlü yal ın fiiiden, erkek için
Ls"
ölçiisünde türer:
büyümek
86
büyük —
diş i için
daha büyük (kadın) — csi...,"s" daha büyük (erkek) — 5.;;5--1
küçük —
küçülmek — fi
daha küçük (erkek) —
daha küçük (kadtn) —
-
aşağı, düşkiiı
alçalmak, aş ağı. olmak —
daha alçak (kadın) —
I
daha aşağı (erkek) —
Bazı fiillerden do ğrudan do ğruya üstünlük ismi türetilemez. Böyle
fiillerin ınasdarlarnun önüne jj175"-4 5
(!'e1 gibi kelimler ge-
1
tirilir:
daha dayanıkl ı, daha çok kaldırabilen
daha kırmtzt —
•
-e
4
I
jj I
daha az hayalı —
Not:
r.
.,
(ıyı) ve
(kötü) s ıfatları da, üstünlük ismi olarak kul-
landırlar:
IA
namaz uykudan daha iyidir —
ö'5k.4231
fi
yalaneıhk, h ırsızlıktan daha kötüdür —
Üstünlük ismine
15.11
,
bu ismin belirtti ği niteliğin kendi-
,
sine bulundu ğu nesneye 5 J I 1 (ye ğlenmiş , üstün tutulmuş), karşı.
laştırdan nesneye de fi
‹,
S I (kendisinden üstün tutulmu ş)
denir:
fi
Ömer, Hâlidden daha bilgilidir —
eilınlesinde,
sözü ise
fi
sözü
.5
7:
ft
sözü
(1,p1
fi -
I
5 41 L+.
dir.
87
En üstünlük İsmi
En Üstünlük İsmi, biçim bakımından Üstünlük isminin aymdır.
Bir niteli ği'', bir varlıkta, bir nesnede, öteki varl ıklarm, nesnelerin hepsindekinden daha çok bulundi ğunu bildirir:
doğruluk en iyi huydur
3
kitap en üstün arkada ştır —
aümlelerindeki
4.9
,
j„,;i1 L..il..;£ 6.J
I sözü, en üstünlük ismi olarak kullan ılmıştır. En
üstünlük ismi, iki yolla yap ılır:
1 – Üstünlük Isminin Ba şına °JI Eklenerek:
en büyük çocuk zekidir —
'..k3
(.9.5
en büyük k ız uzun boyludur
S SjI -44
^
^
en küçük ö ğrenci tembeldir —
2 – Üstünlük İsminden Sonra Son Harfi Ii Bir Isim Getirilerek:
en doğru sözlü.
en iyi dost
çocuklar ın en büyü ğü
kitapl ıklar ın en nıiikem ıneli —
Alıştırma — Şu füllerden üstünlük ismi yapm ız:
uzakla şmak
çirkin olmak, çirkinle şmek
yakla şmak —
gücü yetmek —
ingin olmak, alçak gönüllü olmak
88
J
asil olmak, cömert—
j 5""
pinti olmak —
L'34.
•
bilmemek
31 - ilgi ismi —
3
.3 •
•
3 o
c-•
I
Arapçada, isimden türeyip de bir yer veya herhangi bir nesne ile
ilgiyi, ona mensubiyeti gösteren kelimeye ilgi ismi
denir:
Mısırlı —
•
Mısır —
j_m 1 esas, cevher
esasa ait, esasla ilgili, mücevheratçı
o-•-
Kaideler
1 - Bir ismin son harfinin harekesi — k ılınarak sonuna şeddeli
bir cs eklemnekle ismi mensıllı u yapılmış olur:
Bağdadlı —
fenne ait, sanatta ilgili —
çağa uygun, çağdaş —
Osmana ait, Osmanlı —
Bağdad —
•
pratik ilim. fen, sanat —
• -
çağ , devir —
•
•
Osman —
2 - Ismin sonunda e bulunursa, mensubu yap ılırken bu e dü şer:
,geometri —
geometriye ait, geometri ile ilgili —- •
alışveriş —
alışverişe ait, alışverişte ilgili —
Mekkeli
Ls -
A
■
■
_
Mekke —
3 - Uç harfli bir kelimenin ikinci harfinin harekesi — ise, o keş
limenin mensubu yap ılırken — 3
olur:
kral —
krala ait
karaciğere ait, karaciğerle ilgili
4-
_
L; :L:S
karaciğer —
_
ölçüsündeki kelimenin mensubu yap ılırken, e den baş -
ka, 45 de kaldırılır:
89
Medineli —
kabilye ait —
5 - Kelime sonunda
Medine —
LS:-r 5.
kabile —
varsa
a - Kelime üç harfli ise, sondan bir önceki harfin harekesi = k ılımp ts
b
j a çevrilir:
köre ait, körle ilgili —
kör —
üzüntüyle ilgili,üzücü —
kederli, üzgün —
-
harekesi
-
1
Kelime dört harfli ise, cs düşer veya sondan önceki harfin
kı lmarak ts
5
a çevrilir:
—
-
4..11
(5 j_AIJI
c - Kelime be ş veya alt ı harfli ise, o kelimenin mensubu yap ılırken
düşer:
fi
5:a:+1,1
-
(„
. 1 -
;I
11
L942,..İL:=....-.0, ,1
6 - Kelimenin sonunda = varsa
a-
a çevrilir:
"
b - Q oldu ğu gibi kalıp, sone bir ts eklenir:
1 — PC2.1.:;
90
(.5jLkı:J1
-
...
J
) ile bitiyorsa —
7 - Kelime şeddeli yâ
a
ikincisi
b
şeddeli yâ' dan önce bir harf varsa, birinci
4.5 aslına döner,
a çevrilir, kendinden önceki harfin harekesi
kılınır:
şeddeli yâ'dan önce iki harf varsa, birinci L.5 düşer, ikincisi
J a çevrilir ve bir önceki harfin harekesi
kılımı..
şeddeli yâ üç veya dört harften sonra gelmi şse, düşer:
,
‘!.
•,
,34
d - bir isimdeki harflerin ortas ında — ile harekeli ve şeddeli bir
yâ varsa, o kelime, bir nesneye mensüb k ılındığında, ikinci
düşer:
Not: 1
Çokluk isimlerinin de mensubu yap ıldığı olur:
gazeteci —
J
,
9
yapraklar, sayfalar —
devletlere ait, devletler arası — o Ls1
kitapçı —
_ fifi
kitaplar
-
devletler —
fi
91
Not: 2
Elif-i Illaksâra ile biten baz ı isimlerin mensubu yap ılırken,
g.
a
çevrilir:
tatlıcı
tatlı —
—>"
32 – Küçiiltme
Türkçemizde oldu ğu gibi, Arap dilinde de küçüklü ğü, azlığı göstermek, sevgi belirtmek veya horlamak için isimlerle s ıfatlar küçültiiIiirler. Küçültmeye arapçada
denir.
Başlıca kiiçültme ölçüleri ş unlardır:
1.4
$
ölçüsü:
Üç harfli basit isimlerle üç harfli basit s ıfatlar bu ölçüyle kiiçültülürler:
bir kilit —
bir kilitçik
bir adam —
bir adamak —
bir ırmak — 1 ;
bir ırmakçık
bir kurt —
bir kurtçuk —
s
bir apak
bir ayı —
2–
ıg e
°
..
ölçüsü:
Dört harfli isimlerle dört harfli s ıfatlar bu ölçüye göre küçültülürler:
bir konak, ev — J • • A bir konakç ık, evcik,
.>
bir .5 ii
bir mescit —
92
$
bir törpiiciik
d
bir mescitçik —
J
• , J
bir bülbül
*15_,
N9
bir kirpi
•
bir bülbülcük —
p ,9
bir kirpicik —
Not:
Dört harften sonra di şilik ;;; si, uzun, 1
veya di şilik
u ihtiva
nisbet Uc
eden isimler de bu ölçüde kiiçültülürler:
, _
bir kemer, köprü —
J -
bir mürekkep şisesi
fi,.
,Ja..„„;,_,9
bir köprücük
bir şişecik
;
fi. )
bir küçük doğ ulu —
bir doğulu —
bir küçük çömelme-
bir çömelme —
bir küçük safran
bir safran çiçeği —
çiçeği
3–
si, fazla
-
ölçüsü
Ortalarindaki harflerden biri uzun olan isimler bu ölçüye uydurularak
küçültüliirler:
bir kandil —
.
cJ
bir anaktarctk
bir açgtç, anahtar —
fi
bir deli
bir seçe —
bir kandilcik
IR
bir delicik
3 e )
9
bir serçecik
Diğer şekiller :
Osman —
.
çocuklar — JC.;;_,L;
saatler —
Osmanctk — •
çocukcağular
-•
fi
, •
JCL1, I
saatçikler
93
bir gül —
bir gülciik
bir oda —
bir odacık
bir bozk ır — ol
bir bozhırcık — pl_ r:,.
k ız ıl, al —
bir kırmızicık
bir macicik —
gök (mavi) —
kapı
.
• , fi
kapıcık —
•
•
başka, diğer, öbür —
başkacık —
şair (ozan değil) —
şaircik —
•-
Alıştirmalar:
1 - Ş u isimleri küçültünüz:
dal —
ı1
kedi — :1 2i gül — ;
konak, merhale —
•••
ı
ku ş
mal — JC. ay —
•
-_
arslan, — L, I çocuk — _U dirhem —
2 - Küçültülmü ş ş ekilleri birer cümlede kullammz.
3 - Şu isimlerin büyütülmü ş (as ıl) şekillerini bulunuz:
• -- 9
Iffl •3
•A-1 bk.d.o
33 - as
a
o
ıl,
J
Jo
C
Stfatu'l Mu şabbahatu
as-Sifatu'l Mu şabbahatu üç harfli geçi şsiz (lAzim) fiilden türer,
ifade etti ği nıânâ ile s ıfatlanan ki şi veya nesneyi gösterir. Daha çok,
j
,0 ve öiçüsündeki fiillerden türer. En çok kullan ılan kalıpları
şunlardır:
uyanık — la...Z:J
--
sevinçli —
güç - '3,,_:,°,•:„.o
:ts
: j-A-i
_
o o ..
: j_p_i
iri, kocaman — ,.."...,,a.
f"
güzel — .
.;--'•
kahraman — '-'4..r.iı:
hoş, tatlı —
:
J.R..i,
•ı9
katı, sert —
hızlı , çabuk — "c...j.,-J1
o
:
cimri, pinti
korkak —
gözilpek, yürekli —
kambur — u
susamış —
o
•-•
4
(jr,,,,j;
..-
ye ş il —
o
•-•
j_e_i 1
k ızg ı n — "
çıplak —
>
•-
9
e9
:
Notl:
as-Sifatu'l Mu şabbahatu, baz ı füllerden ismu'l
temiz, an —
ölçüsünde türer:
temiz olmak — >
Not 2:
Bazı kelimeler, as-Sifatu'l Mu ş abbahatu ölçüsünde oldukları
halde, mânâları ismu'l marül mânâs ı olabilir:
ölü
dolu — ",:ı3e;
—
Net 3:
ölçüsünde Olur:
Yalnız!ölçüsündeki kelimelerin di şileri
dişi
otj j j
m
erkek
gök
kara
SUSUZ
,
9 Jj1
o
3
o ,
esrik, sarhoş ,..)1 (
as-Sifatu'l Mu ş abahatu olan kelimleler, sonlar ına bir ; eklenerek
dişi yapılabilirler:
Not 4:
as-Sifatu'l Muş abbahatu, üçlü füller d ışındaki fiillerden, o fiillerin
ismu'l
ölçüsünde türetilir:
karanitk —
_
orta, mutedil
34
—
Soru isimleri
o 3
dogru —
o
—
I
es
-
Soru Isimlerinin ba şheaları, en çok kullandanları şunlardır:
1:51A
* C:7 A
Kullanılişlari:
"kim" anlamına gelir, akıllı için , kullanılır:
o adam kimdir? —
L3L., t 1, ise, "ne" anlamına gelir, ak ıllı olmayanlar' sormak için
ne yapttn ? —
Lo,
11,4
zamanı sormak için kullan ılır:
ne zaman çzk ıyorsun?
e
yeri sormak için kullan ılır:
onunla nerede karştlaşttn?
;J6 1 "ne zaman" anlamına gelir:
96
cs:54
Le,
ne zaman gidiyorsun? —
"nasıl" anlamına gelir :
nasılsın? —
kitab ı nasıl buldun? —
f
s niteli ği sormak için kullanılır, "kaç" anlam ına soru ismi olarak
kullanılır:
kaç kalem satın aldın ? —
•
*. 1
• '5"..
r
"hangi" aanlamına gelir:
hangi adam? —
35 — Sayı —
-
cs 1
1
Asil Sayılar:
erkek için
Dişi için
1
( L5.J.>-4 )
o -
4)
2
3
■■•
7
8
9
10
97
Sayılar, sayılan isimden önce gelir. Yaln ız 1 sayısı, say ılan isimden
sonra gelir, say ılanın sıfatı durumunda olur:
fr j_o;-) bir kız çocuğu —
bir adam —
9
•••••
Arapçada, say ıya .z
9
sayılana zi
ten iki nesneyi göstermek için
1ft , •
ı-r4 j Z_J_LIŞ gibi
9 o- o."
. 4 denir. Bir cins-
1 veya
pek kullanı lmaz,
isim doğrudan do ğruya ikilik ismi yapılır:
gibi.
WC;
Ancak, anlamı kuvvetlendirmek için kullan ılır:
O0.1
•
•
O ,
• _AY
:
-9
-'-'
- İki tanrı edinmeyiniz.
•
3 — 10 arasında:
un daima zıt cinsinde olur;
daima çokluk ismidir, harekesi
beş gün — p4,1
beş gece
•
dokuz gün
on gün — E LI 'o' „t,..c.
on gece
dokuz gece
11 — 19 arası:
erkek için
dişi için
—tP
j
11
12
ü50
13
14
98
r
J
1
I
15
.
16
17
18
19
11
-
19 arasındaki sayılar bileşiktirler. Sayının iki bölümü de ...._
- le
harekelidir. Bii harekeler asla de ğişmez:
17 çocuk geldi —
17 çocuk gördüm —
17 çocuğu selamladım — T.A 0
yalnız.
_
_r_t.s.
ve ...rj.y
^
CJ I mansub veya maerur durumda
iken, bu say ılardaki I ler, 4.5 ye çevrilir:
_ °ü:L],
20
-
99 arasında sayılar:
-
.0. •
—
.
20
-
— 60
— 30
— 70
— 40
j1,2 — 80
— 50
J.. "
-
90
Bu sayılar, hem er, hem di şi için ortak olarak kullamlirlar:
50 gece
—
Zışj
50 gün —
•
99
e ,-
--
70 k ız çocuğu —
70 çocuk —
Bu sayılardan biri, bir cümlede, al-mafulu bih olarak bulunursa
sondaki ' ın
ı cs olur:
n
40 kitap okudum —
j
i
30 çocuk gördüm —
j•-•""
21
J
ir- ,
22
j pk:;,_;
*
(..)
23
-••)J..j2:••Ç' J
J
1
J
24
J
•-
25
26
j
‘.5.9...r.t.c.
27
j
i31
j
Yerine ‘-.7..;, 5U
4-J
4 .-ffiL—..'
t
28
j
29
v 91 Çj
u
4..)9^-1„)
getirilerek aradaki say ılar ifade edilmi ş olur.Bilesjk
c,;)
olan bu sayıların iki bölümü, birbirine
ile bağlıdır. Bu sayıların
harekeleri, cümledeki durumlarına göre de ğişir:
Tj-4:12
— 47 öğrenci gitti
şehre, 25 saatte ula ştı
100 — 1000 aras ı
100
1 00
— 400
— 700
— 200
— 500
— 800
— 600
— 900
-•
— 300
:1/4j
—) —1000
100 ve 200 ün dışmdakiler bile şiktir. İkinci bölüm 4.,»
sa-
yıldığından - ile harekelidir. Bu say ılar er ve di şi için ortakla ş a kullanılır:
-
700 gün —
700 gece —
tekeil ve — ile harekelidir.
ji
—
• U5■1'; .)
:CL4
101
— 103
— 104
— 105
— 110
ztk,.
—M
'ft;ı".■ 1.4. — 123
—
e
—
—
—
115
247
Z,L.,:t5k; — 354
— 279
Z5Vji
— 102
J
463
4-"LI
4";"
;
675
—
594
— 996
g
107 kitap —
j .L.f LA
•
514 kitap —
968 kitap —
j I j
£1....;
j
Görüldüğü üzre, bu sayılardan sonra gelen ma`duel, say ının son
bölümüne göre, tekcil veya çokcul olur ve ona göre harekelenir.
101
1000 den 10 000 e kadar:
`t — 1000
vi it —
■T
LYS
jo'D
— 6000
2000
— 7000
— 3000
:ı„;LC — 8000
J1 — 4000
— 9000
— 5000
—
ıo
000
ve ',.;51.,;i1 nin d ışındakiler bile şiktir. Isim tamlaması sayıldıklarından,
ikinci bölümleri daima — ile harekelidir.
Bu sayılardan sonra gelen ma`dud daima mufred (tekeil) olur ve —
ile harekelenir:
4000 kitap — •
1000 kitap —
10000 kitap —
9000 kitap —
10.000 den sonra
— ıl
000
—
- ;051'; — 13 000
t;.34
— 20 000
— 19 000
— 21 000
t;i1
23 000
bfi
— 22 000
'US
— 29 000
— 30 000
31 000
— 39 000
-
-
— 40 000
P:.5,53
-
— 99 000
L:AII'ZIA
—900 000
85 000
—100 000
;13U. 5k; —300 000
;‘,31 b`l.. —200 000
‘
102
12 000
)
—ı 000000
-
Bu sayılar, daha önce görülen kaidelere göre yap ılırlar. Sözgeli şi:
deki
deki
daha önce görülen
kelinıesinin yerinde kullanılmıştır.
(700
(700 000) deki L:J; kelimesi de,
gün) deki
•
kelimesinin yerindedir.
Bu sayılardan sonra gelen ma`dud'un harekesi kesre ve kendisi
teklik ismidir;
17 000 kitap
21 000 kitap
.•
73 000 kitap —
99 000 kitap
; J
•
100 000 kitap
900 000 kitap
Büyük sayılar, çoktan aza veya azdan ço ğa doğru olmak üzere
iki türlü dizilirler:
8695 kitap — L b5"
L:$.)11'
t.C4
8695 kitap — u lws L İ.:9V1
Bu durumda, mddud, sayının son bölümüne göre ya teklik ya da
çokluk ismi olur,
veya
—
ile harekelenir.
Mddudun teklik, çokluk ismi olması ve aldığı harekeler şöylece
özetlenebilir:
3 — 10 arası
çokluk
11 — 99 arası :
teklik
99 dan sonra:
teklik
ulzS
•
103
Sıra Sayıları:
dişi için
erkek için
J
birinci
ikinci
jr,
L;5.
üçüncü
dördüncü
.s.—
beşinci
-
altlnct
yedinci
sekizinci
dokuzuncu
onuncu
4 C . 1:J
11 — 19:
onbirinci
L5.3k.eL-
onikinci
onüçüncii
J-
ondokuzuncu
yirminci (ders)^ JJ
marfu`:
21 inci
mansub:
21 inci
macrur:
21 inci
104
("
j
! Ir
)
Kırık çokluk kahplarından
—
kalıpları, bazan, 10 dan az miktar ı göstermek üzere kulland ırlar.
Bir ismin iki veya daha fazla çokluk kahin varsa ve kal ıplardan biri
bu dört kalıptan biri ise, o kalıp, ondan az miktar ı göstermek üzere
kullamlır:
hapiste aylarca kaldı —
hapiste birkaç (ondan az) ay kaldı —
kelimesiyle
3 — 10 arasındaki, belli olmayan bir miktar,
ifade edilir:
birkaç kiş i —
birkaç kadın, —
Daha büyük sayiların yan ında,
„; (küsur) kelimesi kullan ılır:
yirmi küsur
k ırk küsur
Kesirli Sayılar
yarım, buçuk:
V, ten
;
/2
.ı.A
ıu a değin kesirli say ılar,
o 5,
ölçüsiinde
(ç:
yapılır:
11 5
11
Ii 7
li s
11 6
9A
u
o
.4
1I
İ9•
:
Bazı kesirler, bu kelimlerin terkibiyle yap ılır:
1 / 32
o
9 5
AA
C:jd ‘,"""<"
Ötekiler, sadece kelimelerle ifade edilebilir:
o
ıA
•
o
çde-'
29
J 0;Lle.r.4
1
1
77
105
Cleştirme Sayıları
Asıl sayıların tekrarlanmas ıyla elde edilirler:
birer birer
iki şer ikişer
üçer üçer
dörder dörder
onar onar
yirmi şer yirmişer
öğrenciler beşer beşer geldi —
4—+
Ayrıca, er ve di şi için, ortakla şa, asıl sayılardan j k
LA
veya
ölçüsünde üle ştirme say ısı yapılır:
bir
i'd•9,;
IN A
fı
veya
üç
U
I
•
'- iıçer
üçer
beşer beşer
beş
ı.■
birer birer
yedi
yedişer yedişer
—
77
dokuz
dokuzar dokuzar
(bu ölçü daha çok kullanılır)
mektebe yedi şer yedişer gittik
Kaide:
Görüldü ğü üzre, üle ştirme sayıları daima
III
le barekelidir.
HARF
36 — Arapçada isim veya fiilin ba şına gelen,
veya
I
denilen kelimeler vard ır. Harfleri, çe şitlerini ve görevlerini incelemeyi
Sözdizimi (Nahv) bölümüne b ırakarak, burada birkaç misal verelim:
106
de, ile —
,...,
-•
de, da, içinde — ji
Z„,.,j,t11
arslan gibi —
şehirde —
...;::.,......C....:li_,I.
odada — ...:;:jo° :_;,$1 . i de, da, üzerinde —
--' 4-.5
yeryüzünde,yer üzerinde — ...
mektebe
:1:;.°Jti
-e-
kalemle —
).Sr I L5: •
e, a, ye, ya — L53 ... 1
gibi —
kütiiphaneye —
mi? S.14
koştun mu ?
j•P4
BAZI SES UYUMU VE YUMU ŞAMA KAIDELERI
Arapçada, baz ı sebeplerle, bir harfin yerine, bir ba şka harfin geçti ği
olur. Bu i şe ' LSI
\FI denir. De ğişen harf, illet harflerinden ( L5 _ I )
biri ise, bu değiştirme işine
',..)Y'T- 1 de denir. Aynı cinsten iki harf
yanyana geldi ğinde, bazı ş artlarla, önceki, sonrakine kat ılır, ikisi
birleşir, şeddeli bir harf olur. Bu i ş e de ft(.t-_.ş >'{) denir.
37 — idgam —
Bir harf tekerrür eder, ayni harf yanyana gelirse, kolayl ık,
hafiflik için, bu iki harf şeddeli bir harf haline gelir, bu i şe idgam
c ruri,
denir. idgam için, aynı cinsten olan iki harften ilkinin sakin,
ikincisinin harekeli olmas ı gerektir:
beyin —
o .)
,ı
-• )
oturduk, ikamet ettik
Kaideler
1 - Ardarda gelen iki harf idgam yap ılır, yani bu iki harf birbirine katılırken, önceki harf harekeli ise, harekesi kald ırılır:
(asla:
L4 )
, ( asla:
) gibi.
2 - Ardarda gelen iki harf idgam yap ılır, yani birbirine katılırken,
önceki harften önce uzun bir ses varsa, yine harekesi kald ırıhr:
„
(asit :
) gibi.
107
3 – Ardarda gelen ayn ı cinsten iki harf idgam yap ılırken, bu iki
harfıen önceki harf sahil olup harekesi sukün ise, idgam yap ılan harfin
harekesi, bu sakin harfe aktaril ır:
.3
y 3
•-•
(as/ı :
)
gibi..
Not:
!cigara, aynı kelime içindeki iki harf aras ında olabildi ği gibi, iki
kelime içinde bulunan iki harf aras ında da olabilir. Bu bak ı mdan, Şemsi
harflerden önceki JI in, bu harflere dönü şen J i ile, bu J in, kendisine dönü ştüğü Şemsi' harf aras ında da idgam vardır:
güneş —
ışık —
-
.
azık, yiyecek
-
od, ateş
38 –
Arapçada, bir harfin yerine ba şka bir harfin getirilmesine
denir. liçlü yalan bir fiil,
harflerinden biri ile ba şhyorsa, bu
_
fiil cJll ölçüsüne girdi ğinda,
in c.J. si, 3 harfine dönü şür:
z.,
JS.
)
"_<.›
ı
J-
Aynı şekilde ve aynı ses uyumu ve yumu şama e ğilimi gere ğince,
J, _
(
}jiji )
harflerinden biri ile ba şlayan üçlü yahu fiil
ölçüsüne kondu ğunda,
dönüşür:
4-"?.)2"
.5;101
108
.5 1:10
in ûsi
b ya
•5
39 – hal • — 3j 5e,c.\,1°harflerinden biri ise, bu de ğişme
Değişen harf, illa ( 1
işine j5VY de denir. nal üç yolla olur:
1 – Kali) — 3 %:;;:j .1
2 – Teskin —
3 – Hazf —
Bunları, sırayla inceleyelim:
1 – Kalb: illet harflerini birbirine çevirme
a – j ve cs nın j e çevrili şi:
j 3 1_,J1
ile harekehyse,
▪ ve (s harleri harekeli olup daha önceki harf
• ve 45. 5
b–
j e çevrilir:
(asit :
)
il;
(ash:
(asit:
)
Ç.4:4
(asit:
ve
Ji.
nın hemzeye çevrili şi:
j 9j!4
j ve (.5 harfleri, şu üç yerde hemzeye çevrilir:
i – ‘.5 harflerinden biri, kelime sonunda olur ve kendinden önce
zfıid elif bulunursa:
(asit:
)
(asit:
(asit:
)
(asit:
ii – üçlü ecvaf fiilin ismu'l fâilindeki
(asit:
sh.„,
l;
n;
(asit:
ir
)
)
gA"
_I
hemzeye çevrilir:
üi -
gibi, çokluğun son ölçülerinde, den sonra gelen
ve is henızeye çevrilir:
j_i —
—
e - ve
i
-1
nin j a çevrilişi: Tj l
3 ile hareketi bir harften sonra gelirse,
(ash:
j a çevrilir:
)
sakin olup, kendinden önce s ile hareketi harf varsa, , a
ii çevrilir:
(ash:
(ash:
)
d - in 4 ya çevrili şi:
Başlıca üç kaide alt ında toplanabilir:
ve (.5 aynı kelimede yanyana gelir, öncekinin harekesi
sukiln olursa:
j
(ash:
(ash:
i
-
....,,,..., )
,ft
.
Z,....,.; )
..L..........
,...„s
.>4...,
-
4_...;
15 j_:...,
c5„,-;
ın harekesi sukûn, kendinden önceki harfin
i
harekesi ise
olursa:
)
110
..,......ı
(ash:
z41)...1 )
(ash:
)
, kelimenin sonunda bulunur ve kendinden önceki harfin harekesi
olursa:
(ash: ijk.â )
e-
(ash:
)
(ash:
)
4.9.;W
ve 4.5 nin ü ya çevrilişi
j j 1j11
harfleri, jt, ezil ölçüsündeki fiilin bütün şekilleinde,
j ve
den
önce gelince, v ye çevrilirler:
- V-;2:71
-
-
_
2 - Teskin —
j
ve 4.5 harflerinin, başhca iki durumda harekeleri giderilir, bu
harfler stikin olurlar, bu i şe de teskin denir:
a-
5
ile, 4.5
"": ile harekeli olup da, kendilerinden önce
gelen harf sakin ise, j ve 4.5
harekeli önceki harfe aktanlarak ha-
9
rekesiz b ırakılır, sakin kılımr:
fi }‹.:
)1
9
.J
—
j veya 45. 5
ile harekeli ise, 1 e çevrilirler:
(ash:
(asla:
L...3
(asit:
J
)
--
o
S
--
-
)
111
b
5
3 den sonra gelip de
ile harekeli,
5 7 den sonra
gelip de ) ile harekeli ise, harekeler, a ğır geldiğinden, kaldırılır:
-
((asla:
(ash:
J9
)
(ash:
(ash :
3 - Hazf —
Hazf , illet harflerinin giderilmesi, ortadan kald ırılması demektir.
İllet harfleri ba şlıca, şu durumlarda ortadan kalkarlar:
a - kendilerine benzeyen harekeli ( e benzer hareke
benzer hareke
cs ya benzer hareke
7
5
a
dir) bir harften sonra
sakin olurlar ve kendilerinden sonra gelen harf de sakin olursa:
(asla :
in ortadan kalkışı
(asla :
in ortadan kalkış].
f
(asil:
(asla :
{asla :
tl, ın ortadan kalkışı
(asla:
b - %kis fiilin sonundaki illet harfi, bu fiil maczüln olunca dü şer:
,
ve (.Uc şu durumlarda da ortadan kalkar:
112
a - nakıs (son harfi illetli) bir üçlü fülin sonuna topluluk vay'
) veya di şi muhatab yâ' ı (
(
(aslı :
kb) geldiğinde:
)
(asla
)
(ash :
)
b — nakıs üçlü fiilin ikinci harfinin harekesi
ise ve fiil, üçüncü
dişi tek şahı s11 veya ikilisinin zamiri ile biti şirse, jilet harfi dü şer:
G
r
jp )
(asla :
.>
)
(asla :
)
(adi :
)
1.
e — nakıs kelime, belirsiz olur da sonunda nunlama (tenvin) olursa,
iki sakin harfin birle şmesi 114:,..; nden ötürü, jilet harfi
düşer :
(asla :
(asla :
-
CS j 1;eS1
LS"''UJ I
L7"9 )
j şu durumlarda ortadan kalkar:
a - Vavlı misal ( c.5 ..,1)11
ft Jal )
fiilin geniş zaman ve buy-
ruğunda:
_.? ,,,
1,t..,3.1
(O° Ili
buyruk
geniş z.
geçmiş z.
,—..-,
‘.....J...,
o .. 4
C.P—'
.. .
‘....ğ...9
9
—
(...9--J
L.,—.—:.
..
4,--ae—i
..
-
_9
.... —
LA-9 j
1
.
113
j1;:1) fiilin masdar ı 1,1 ölçüsünde olur
h — Vavlı misal (
ve fiilin kök ikinci harfi geni ş zamanda
harf olan
düşer, yerine
ile harekeli bulunursa, ilk
gelir, kelimenin sonuna da bir ( 47,51
eklenir:
(asil :
fi
)
—
(asit :
j
)
(asil:
)
(asit :
)
:?
1.■
—
Vavlı Misal (sj 4j 11 JUI ) filin masdarı
J
J-*-'
ölçüsünde ise,
düşmez:
_,..1.„.43.1
,
.
L'ull
,
,
e
-?`"..9
e—':'-'
„..„,.;ki. ı
e-'.-
J
.g. o
fi
114
L
....'
1. '
•
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Söz DİZİMİ
Sentaks
° İ.P
Nahvin konusu, kelimelerin cümle içindeki durumu, cümlenin
düzgün olarak kurulu şu ve kelime sonlarının cümle içindeki duzumudur.
Nahvin as ıl konusu cümle ve kelimenin cümle içindeki
durumu olmakla birlikte, cümleye geçmeden önce, isim ve s ıfat tamlamalarını n incelenmesi daha uygun olacakt ır.
40 — İsim Tamlanuts ı
İki isim, bir isim tamlaması meydana getirir:
hoca= kitabı —
Burada,
sözü,
sözünü tamhyor. Bu tandama i şine
'2,:it,,;'V° 1- denir. Bu ınisâlde, M7._,1 sözü tamlayan,
sözü ise
tamlanand ır.
Kaide: 1
Arapçada tamlanana
Tamlayan
tamlayana
.
1,,,:z1,1 denir.
( 4:::) I jj..e 1„,.1.1 ) ın son harfi daima — ile harekelidir.
115
anlam-
tamlayan - 4.,14
LıCLIA
tamlanan - "L'..et..4;a1
at ın rengi
atın başı
evin kap ısı
uL
ev kapısı
ulq
Kaide 2:
Iki ve çok varlığı gösteren sözler, isim tamlamas ında tamlanan
) olursa, sonlarındaki kj harfi dü şer:
öğretmenler —
iki öğretmen —
-7
. 1 « .9
öğretmen —
wkriL.4
mektebin ö ğretmeni
mektebi'', iki ö ğretmeni
mektebin ö ğretmenleri —
Kaide 3:
Tamlanan durumundaki kelimede ikilik elifi (
luk vavı
veya
varsa ve kelimenin son harfinin harekesi
olmas ı gerekiyorsa, L5 harfine dönüştür.
mektebin iki ö ğretmenini gördüm .—
mektebin ö ğretmenlerini selâmladtm
116
,:0,31) veya çok
■■
•
il O
0.-
Ahştırma: Şu isimlerden isim tamlamalar ı yapınız:
pencere — o.'iL.::z•fi
-'-'
arkada ş
kom ş u — 3_,,C,..:l -4
kap ı
şehir —
yol
başar ı —
ağaçlar — ') C,...„4:,{I
ev
41 - S ıfat Tamlaması —
0•—
•
,
Arapçada, sıfat tamlamas ında s ıfat, daima, niteledi ği, tavsif etti ği
isimden sonra gelir:
kalın bir kitap —
-
kısa bir kalem —
uzun boylu bir adam —
temiz bir ev —
'le:13 bir sıfat tamlamas ıdır. l;
lenmekte, vasfedilmektedir.
kelimesiyle nite-
gibi niteleme s ıfatına
• .• •••
1gibi nitelenen, vasfedilen isme
veya
veya
1‘"
J, e
o -•
denir.
i.:.§..9":,0 95_,° 1 - 1 veya
1 dan sonra gelir ve
daima jI veya
onunla ayrıl harekeyi ta şır:
çalışkan öğrenci —
3 „11.6,fl
çalışkan öğrenci geldi —
L.,..111231
•
çalışkan öğrenciyle konu ştum —
ödül çalışkan öğrencinindir —
--k_111231
L...11,1z,
jl„.471
117
Sıfat, maystifa, erlik, di şilik, teklik.; ikilik, çokluk, belirlilik ve belirsizlikte dâima uyar:
küçük bir çocuk —
küçük bir k ız çocu ğu —
küçük çocuk —
küçük k ız —
iki küçük çocuk —
iki küçük kız çocuğ u
iki küçük çocuk
iki küçük k ız
küçük çocuklar —
küçük k ızlar —
küçük çocuklar
— _) L■,,0J1
I 5 -, 51/4.;;:ıi ı
küçük k ızlar
..-
Alıştırma — Şu kelinderden sıfat tamlamalar ı yapınız:
uzak —
uzun
yak ın
yeni --
güç, zor
kolay
kitap —
defter
şehir
iş
eski
-L;
masa — o
iki mektep
118
..L,2;-
.İ
adamlar—
kapı —
jk__
...
j ••
bahçe —
iki kitap —
4_1
CÜMLE —
İki veya daha çok kelimeden kurulmu ş , tam anlam veren söz dizisine
cümle denir. Arapçada, isim cümlesi ve fiil cümlesi olmak üzere iki türlü
cümle vardır:
a – isim cümlesi, bir durumu, bir nesnenin nas ıl olduğunu haber
verir, bir yarg ı bildirir, umumiyetle, isim cinsinden bir kelime ile ba şlar:
kitap faydalıdır —
mektep temizdir
hilıtıye uzundur —
b – fiil cümlesi, umumiyetle, zamana ba ğlı olayları anlatır ve bir
fiille ba şlar:
suçlu tutuldu —
.9
_sı -
o
kar eriyor —
kardeş in imtihan ı başaracak —
'T I
42 – İsim Cüııılesi —
İsim Cümlesi'nde, söze kendisiyle ba şlanan kelimeye
denir. Mubteda, isim cümlesini ııt öznesidir. ozneyi niteleyen, öznenin
durumunu haber veren kelimeye 5 -) denir. Haber, isim cümlesinin yüklemidir:
kapı açıkt ır
cümlesinde,
bildiren
19
. .
.9 o
i":"4"
ise belirsizdir:
—
kelimesi mubteda, kapının ne durumda oldu ğunu
A kelimesi ise haberdir. Mubteda, daima belirli, haber
119
anlamı
L..1...:.:14
-;''il
çiftçi sab ırhdır
...
J
J, L"
C..j
-, ...., t ,i
_,.":
kurt açtır
...
tren sür'atlidir
'J i12_:g1
.''
misâllerden de anla şılaca ğı üzere, gerek mubteda, gerekse haberin harekesi
dir.
.
43 - Fili Ciimlesi
J • ,-
il
1
Fiil Cümlesi fülle ba şlar, işlenen, işlenmekte veya i şlenerek olan
bir işi anlatır:
yağmur yağ&
fr
çocuk oyunuyor
S.:222)
yaprak düştü —
Fiil Cümlesi'nde esas ögeler fil (
) ile bu fiili işleyen
fail Jtl dir. Mubteda, isim cümlesinin öznesi oldu ğu gibi, fa`il de
fiil cümlesinin öznesidir, daima
ile harekelidir.
Alıştırma — Şu kelimeleri önce birer isim cümlesinde mubteda,
sonra birer fil cümlesinde faeil olarak kullammz:
t"›.:34
-
bekçi, koruyan
hekim
L.L
masa
;Ci
Fiil Cilmlesinde Nesne —
öğrenci bir mektup yazd ı —
120
polis —
ı
işçi bulut —
J
•
adam kapıyı kapadı —
j„._151
cümlelerinde, fili ve fâilden ba şka, düz tümleç (nesne) de vard ır. Çünkü
cümlelerin fiilleri geçi şli (muteaddi) fiillerdir, yapt ıkları iş bir nesneye
şeklinde b ırakırsak, "ö ğrenci
geçmektedir. ilk cümleyi
yazdı"sözünden, onun"ne" yazd ığı anlaşılmaz, Mânân ın eksik kalmamas ı
için, öğrencinin neyi yazdığının belirtilmesi gerekmektedir. ZIL,... ) kelimesi, ilk cümlede, nesne (düz tümleç) dir. Kendisine arapçada
o
o ^'
da(.J.,-"--4-4—J
mesidir.
denir. İkinci cümlenin d_,
J
i
in hükmü nasb dır, yâni harekesi
dir.
CÜMLES .
• .-- • ".
da
I
(5)......44
J-P
44
–
Beş İeim
-
,A.4,..')r1 denen be ş isim vardır ki, bunlar j ile
Arapçada,
_5
marfd, I ile mansub, 4
ile macrur olurlar.Yani, bu isimlerden birinin
li bulunmas ı gerekse, sonunda
5
lü bulunması gerekse, so-
li bulunması gerekse, sonunda bir
nunda I
harfi olur.
Bu be ş isim şunlardır:
111
-.t
ata — v I
kardeş — I
ağız
kay ınpeder —
sahip —
baban mdhir bir hekimdir —
L .,1
kelimesi burada marfddur.
121
•..!
babam. çarşıda gördüm —
•
!it;
-
ul kelimesi burada mansubdur.
babam, sektmlad ım —
‘■,
tJ
-
kelimesi burada macrurdur.
mal sahibine göz dikilir —
o
J11.4 _p
kardeş inin kay ı npederini, alanı saydıg'ı n gibi say —
›- I
!s"
esnerken ağzı nı elinle ört
Kaide:
1 – Beş isim şunlard ır:
—
—
2 – Be, isim j la ınarfu`, I le mansilb, ‘s ile macrûr olur.
MEBNİ ve MITRAB
Arapçada, kelimeler cümle içinde bulunduklar ı, yâni yalın halden
çıkıp cümle içinde bir görev ald ıkları zaman, bazı kelimelerin sonlarında,
o kelimlerin cümle içindeki durumuna göre de ğişiklik olur, bazılar ı unkinde hiçbir de ğişme olmaz. Misallerle gerdim:
öğrenci öğretmeni dinledi —
4.9
öğretmen, öğrenciyi imtihan etti —
..
kelimesi, ilk cümlede fâ'il oldu ğundan,
lede ise, rnarûlun bih oldu ğundan
t ile, ikinci elim-
ile harekelidir.
kelimesi ise, ilk cümlede, çekim harfi olan
diğinden — ile, ikinci eümlede ise,
olduğundan,
dan sonra gel
ile hareke-
lidir.
Böyle, cümle içindeki durumuna göre sonunun harekesi de ğişen
kelimeye mdrab denir.
122
Baz ı kelimeler ise, cümle içinde hangi görevde ve durumda bulunursa bulunsun, kelimenin sonunda hiçbir de ğişiklik olmaz:
olduğun yerde dur —
istediğimiz yere gideriz
o adama bakttnLz
Böyle, cümle içindeki durumu ne olursa olsun, son harfinin harekesi
asla de ğişmeyen, hep aym kalan kelimelere mebni denir.
Arapça kelimede esas olan, kelimenin ındrab olu şudur. Mebni
kelimeler azdır. Hangi cins kelimelerin rnebni, hangilerinin mu'rab olduklar ı nı inceleyelim:
A - MEBNİ KELIMELER —
Mebni (kurulmu ş, sonu değişmez) kelimlerin ba şlıcaları şunlardır:
a - isim türünden: i ş aret isimleri, zamirler, ismu'l ınavsaller, ş art
isimleri, soru isimleri, baz ı zarflar, baz ı sayı isimleri (11-19 aras ı).
- fiil türünden: geçmi ş zaman, buyruk, sonunda peki ştirme n ıınu
bulunan geni ş zaman.
e - harf türünden: bütün harfler.
Bunları, sırayla inceleyelim:
0 ) 1. -4T1
45 - işaret isimleri —
o adam geldi —
, 4:a:-
o adama bir dinar verdik —
jr)4
o adama uğ,radzruz — 1 3_5 Görüldüğü üzere, bir i şaret ismi olan
° ":7°
• e jj
kelimesi, cümle içinde
ne durumda, hangi görevde bulunursa bulunsun, son harfinin harekesi
olan
de ğiş miyor. Böyle, son hadi daima
olan kelimeye
J.C.
123
bu mektep yeniden yap ıldı —
o .ima
...
3
j1.1
vatandaşlar bu mektebi yaptı
öğrenciler ınektebe gider
J
4 :tA gibi, sonu 7. ile harekeli olan ve asla de ğişmeyen kelimeye,
....;--
1 Ls_,L,c. „.._,, denir.
1.-? .-
Not:
Iş aret isimlerinden iki nesneye i şaret etmekte kullan ılanlar mebni
de ğil, mu'rab'dır:
bu iki adam bir dükkan satın aldı —
polis bu iki adamı tuttu —
‘:j i„.st
Ly;2,. . .ğ.1
Abştırmalar: Ş u boşluklara uygun iş aret isimleri koyunuz:
.
mektuba sevindim
kitabı okuduk —
.•
„..
hocaya yazdım
hoca derste bulundu —
5.
...
hocayı veda toplantısı nda gördün
46 – Zambler
Zamirler geni ş olarak 20 ci maddede görülmü ştü, hat ırlamak için
ilgili maddeye bakılmalıdır. Zamirlerin mebniliklerini misâllerle görelim:
1 – ayrı zamirlerden:
a – marffı` ayrı zamirler:
124
O, yarandandtr
:33 t;,.fi
c."):
biz, taptalanz — 4:1
9 *,
b — mansub ayrr, zamirler
4-ı
j —JI.-4,42.1
Ahrnedi ve seni gördüm
bizi ve onlar ı ziyaret etti
11 – bitişik zamirlerden:
a – yalnız ınarffi` olarak kullanılanlar:
ı
1
j _P —
.„
—
b – bazan mansilb, bazan macriir olarak kullamlanlar:
Go
c lm
beni gördün —
Burada
‘s mansubdur, kendinden önce gelen
a, koruma mlnu
dan önce gelen fiilin son bar-
) denir, bu MM,
finin harekesini korur.
arkadaşun beni ziyaret etti —
eiimlesinde, ilk L.5. mar ülun bih, ikinci 5 ise, muzafun ileyh'dir
sana baban anlattı, —
ilk
2„0
man:ilan bih, ikinci Li ise muzafun ileyh'dir.
onu hasını vurdu — ,•
125
ilk o mar tı lart bih, ikici o ise muzafun ileyh'dir.
ana-babası , onu odada buldular — J57_,4-1 Ls".9
ilk Le, muzafun ileyh, ikinci L ise ma`olun
Görüldü ğü gibi:
la
o—
, fiile bitişirse nasb durumunda, isme biti şirse
car durumunda oluyor.
47 -
Maysiiller
al- İ smu'l Maysıll'ler, geni ş olarak 22 nci maddede anlat ılmıştı ,
bunlar da mebnidir, yaln ız ikilileri mu'rabd ır:
tantdtgin iki adamı gördüm
.1 .5' Dr
O
n.
N.
Z;
.9
o t-,
J
..
toplantıda bulunmayan iki memureye u ğradık
Bu iki ismu'l maysül d ışında bütün ismul mavsûller mebnidir:
Lç.f_11
suçluyu yakalayan polis öğüldü
iyilik etti ğin kiş inin kötülü ğünden sak ın
burada
muzafun ileyh'dir, maerür yerindedir.
48 - Şart isimleri —
I
Ş art isimleri 11 tanedir ve şunlard ır:
L5.11
Bu1 dışındaki 10 tanesi ınebnidir. Bu 11 şart
ş art isminden - 4
isminden ba şka * ,:y4 ve 4 harfleri de ş art bildirir. Bu edatlarla
ilgili bilgi için 89 uncu maddeye bak ılmalıdır.
126
49
Soru isimleri —
Soru İsimleri'nin ba şlıcaları şunlardır:
o öğrenci kimdir —
İ L.1231
•
A
kim
tasavvuf hakk ındaki görü şün nedir?
L.i;2:31 j ...,!...41-j 1,4 ne ?—
„. , .
o
e,
kimi seçtin? _.,-...ş. -.........;_:,
•• A kim? kimi? —
(i_
,
bugün ne yapt ın __ °_,„fl ,.:...„1...:1 1 .>1,4, ne?, neyi? — : Lı
mektebe ne zaman gittim
L.5-::9
ne zaman —
s
-°°kitab ın nerede? — ?,±..L'_5 .- L:"..1
ıerede?- t '- ,:i.,f
:.s
- ,.
,
I
imtihan ne zaman? ___S: ;j1,,:...."
,:i1_,1 ne zaman? (gelece ğe ait) — -;>1...,,nasılsın? _ s.- 2,11.)..h-_,- 4-:A:::5-
nasıl
kaç kitab ı n var? — S' -- 1::.......c.
hangi çocuk?
J: ,i-10
t* l:..'5- ' -.5-
— 1..„:n:-.5
kaç? —?'
-hangi — is I
(_ç')
ismi mu'rabdır, sonu de ğişir:
.
hangi çocuğu gördün? —
4s
kaz çocuğu hangi suçtan ötürü öldürüldü —
,z L5L,
A
50 - Baz ı Kinayeler
e
Belli bir nesneyi, aç ık olmayan, belirsiz bir sözle anlatmaya kinaye
denir. Kinaye, türkçemizdeki belgisiz s ıfat ın gördü ğü işi görür. Kinaye
sözlerinden mebni olanların sayısı altıdır:
Bunlardan ilk üçü (Lç
CS"-
belgisiz sayı sıfatı
olarak kullan ılır: nice, ne kadar çok anlam ına gelir:
nice kitap okudu!
°es127
nice mesele! ___. t ;,:C,t
' Lr
, 4s L3
şöyle şu kadar demektir:
ş u kadar kitabım var
4:15 5-Ls,
ş öyle etti ___
şöyle
Halid şöyle şöyle dedi —
-
J1;
şöyle —
Abdullah şöyle şöyle etti —
arada aktarma (at ıf) vav ı olmaks ızın da kullanılır:
Abdullah şöyle şöyle etti —
J";
Not:
Mebni olmayıp mu'râb olan kinayeler de vard ır, ba şbeaları şunları dır
( ;L;
L_.
(
)cJ
)
L_
kelimesi, 3-9 aras ındki sayılara, belirsiz olarak i ş aret eder:
odada birkaç çocuk var —
0
birkaç cetvel satın aldım
cı
birkaç gün önce bir mektup yazd ım— ıı L., 4
filan, filanca — (
fikin ı caddede gördük —
,j'yL;
L.,U 5k"
filânın evinde toplandılar — Z;51/4.is
1, •
51 — Bazı Zarflar
Zarf, yer ve zaman bildirmek için kullan ılan sözdür. Zarf olan sözlerin bir bölii ğü mebni, diğer bir bölü ğü mdrabdır. Mu'rab zarflar ı
L4_,,,,tı.k4 maddesine b ırakarak, burada mebni olanlar ı görelim:
128
Mebni zarfların sayısı 16 dır, 6 sı yer, 9 u zaman, 1 i de hem yer,
hem zaman için kullanılır.
a – yer için kullanılan mebni zarflar:
— 4.5 —
—
yer zarfıdır, damme üzere mebnidir:
.
ötekilerin yattığı yerde at
ve
yanında, katında —
1,11 LJ111 ıs..ıi
:.)15"
... Osmanlı Devleti kat ı nda Iran Elçisi idi
... •
Salih nerede? —",,,J1,2,11• , k
burası bir yazıhanedr —
o r a dakiiçiatUrkulübevardır
-/z
b – zaman için kullan ılan mebni zarflar:
Jyl
-
-
-
_ ° -
-'
ı
.)I geçmi ş zaman bildirir:
Rabbin meleklere"Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim" demişti.
kesre üzre mabnidir, yâni son harfinin harekesi de ğişmez, dili=
kesreli (meksûr) kalır:
gemi dün açıldı —
_
;L:„....,L11
...-
Not :
.
4 den önce . J gelirse, kelime muirab olur:
dün bir savaş oldu —
-•
°
129
O.5
ve j,
0 5
5 .0
..1.,;„4 veya onun hafifletilmi ş
denberi anlam ına gelir.
şekli olan p.hA zarf olarak kullan ıldığında, isimden önce gelirse, o isim
ınarfü' olur:
9 .3
onu iki gündenberi görmedim —
..LLA veya
4.
• "I
J,-4 7
böyle zaman zarfı olarak de ğil de, cer harfi olarak
kullamlırsa, kendinden sonra gelen isim macrür olur:
p0
onu, perşembe günündenberi görmedim—
Iz; — asla, hiç anlamına gelir, olumsuz geçmi ş zaman fiilinden sonra
bulunur:
hiç görmedim —
3 e- •••.-
onu L.)
ntektebe hiç gitmedi — _k;
— ince, ınca anlamına olup, geçmi ş zaman fiilinden önce gelir:
ikisi karştlaşznea musafaha ettiler —
— şimdi demektir:
4-; 1
o, şimdi kahvede oturmaktad ır—
c
— hem zaman hem yer için kullan ılan mebıai zarf: 4.9.; I
nerede durursan dururum
ja3
Ls;
bu sana nereden (geldi) —
ne zaman ulaşttn?
—
4.5.;
52 - Bazı Sayı Adları
11-19 arası (11 ve 19 dahil) say ı isimlerinin iki bölümünün de son
harekesi fetha'd ır, iki bölüm de fetha üzere mebnidir:
11 adam geldi —
...Lr 1 0-t›-
19 adam gördük —
Not:
Yalnız 12 sayısının ilk bölümü rnebni de ğil mdrabdır:
,
130
12 çocuk gördük — t.1.1
*4.;,;.J1
b - fili türünden
53 - Geçmiş Zaman
UA
çocuk kap ıyı açtı —
çocuk kap ıy ı açtı — vLly
çocuk kap ıy ı açtı mi?—
I
..0j4
,
Görüldüğü üzre, geçmi ş zaman kipinde olana
5
cümlenin
neresinde bulunursa bulunsun, sonu de ğişmiyor, çünkü fetha üzre
mebnidir.
kapıy ı açtım
", s e
1
kapıyı açtın
kapıy ı açtık
ikiniz kap ıy ı açtınız
L..)U
7.....d.J1
Görüldüğü gibi, geçmiş zaman kipinde, fiil köküniin sonuna harekeli
-fi
bir raf` zandri (
li gibi) biti şirse, geçmi ş zaman fiiili,
sukun üzre mebni olur.
kapıy ı açtılar —
mistdinde de görüldü ğü gibi, geçmi ş zaman fiilinin sonuna topluluk
vavı (
.•
.
) gelince, geçmi ş zaman fiili, damme
üzre mebni
olur .
54 - Buyruk Kipi —
a - Fiili!' son harfi sahihse, buyruk, sukun üzre mebnidir :
I
kitabını oku —
başını kaldır —
*6;°...5_1
131
) biti şirse, buyruk
Buyru ğun sonuna, di şilik nünu ( ;;;
yine sukun üzre mebni'dir.
(hantmlar) kitaplarıntz ı okuyunuz —
(hanımlar) başlarının kaldtrınzz —
.
j_ı_I
u
7.
,
•
9
.2:31 (:).„; )
b - Sonunda pekiştirme nunu (
varsa, buyruk,
fetha üzre mebni'dir:
kitabtrıt oku —
kitabına mutlaka oku —
e - Fiilin son harfi illet harfi ise, o fiilin buyru ğu, illlet harfinin
hazfi üzre mebnidir.
kalmay ı çağır —
-
kaldırım üzerinde yürü —
zulmun akibetinden kork —
u I
,
-F
Görülen buyruk sözlerinin hepsi, son harfi olan illet harfinin hazfi
üzre nebidir.
,CPW-917 1
.
çokluk vâvl
)
d - Buyru ğun sonunda, ikilik elifi (
e sir) varsa, o
) veya di şi ikinci şahıs
buyruk, nunun hazfi üzre mebni olur :
T Jf
(ikiniz) kitaplartntzt okuyunuz —
(ikiniz) l ıaşlartrıtzt aldırıntz
kitaplartnızt okuyun
.3
-
44
4
başkartnızt kaldırtn —
(hanım) için kitab ını. oku —
(hanım için) başını. kaldır —
132
I
1
55 - Pekiştirme NiMuna Bitişik Geniş Zaman
9
9
:7;
ft
1,1.,11
.•
1LAJ
I
Geniş zaman kipinin sonuna pekiş tirme nunu
',•J;)
bitişirse, o fül feth üzre mebni olur:
dostlara muhakkak yardı m ederiz — 0.C; ....t:,‘›T I
-
yardım ederiz fiiliM peki ştirmek, anlamını güçlendirmek için ba şına
-
J
sonuna da ,5 gelmi ştir. Misalde görüldü ğü üzre, fülin aslî harfi/ün
harekesi fetha - d ır ve fiil feth üzre mebnidir.
56 — Dişilik Nununa Bitişik Geniş Zaman
9
'•
j
f..„L:11
Sonunda dişilik nilnu bulunursa, geniş zaman, sukun üzre mebni
olur:
kadınlar yiyorlar —
yiyor
j
&L.J,J1
) fiiline, dişilik Minn. bitişmiştir, kelime sukun üzre meb-
nidir.
e - Harf Türünden
57 - Mana Harfleri —
Le .)
Hece harflerinden ay ırdetmek için mânâ harfleri ad ı verilen lıarfler
j—tel
r*.:1 gibi ) in hepsi mebnidir, sonları
değişmez. Mânâ harflerinin bir bölüğü isimlere eklenir, bir bölü ğii fiillere eklenir, bir bölüğü de ortaktır, her ikisine eklenir. Mânâ harfleri
ve eklendikleri kelime türleri şöyle gösterilebilir:
133
fiile özgü
134
ortak
isme özgü
B - MU'RAB KELIMELER:
Ierâb Hakkında Umami Bilgiler:
i'râh (
) kelimenin sonundaki harf ve hareke de ğişikliğine
denir. Harfler, mebni isim ve geçmi ş zaman dışı ndaki bütün isimler
ve fiiller mu'rabd ır. Itrabda kullanılan alâmetler 4 tanedir:
.....
fiil ve isimler
damme
için ortak
fetha
-°;C:„.:...: iyi ( - ) nasb için
yalnız isimler için
kesra
fi 5: ° .- .,:,1-1 (7 ) cer için
yalnız fiiller için
4.....,,;,J
( > ) raf için
sukun — -s ,:kLii ( ° ) cazm için
Birer misâlle görelim:
bahçe geniştir —
fi 4.0j
bir mektup yaz ıyorum —
bir mektup yazmayacag ı m —
bir dostuma yazdım —
dostumuza yazınadım —
4•45«
.*
a - Fiillerde hah
Muerab olan fiil, yaln ız geniş zaman (muzari) kipidir. Muzari
füllerde bulunan frab alâmetleri şunlardır:
i - kelime sonunda aç ıkça görülen şekil (hareke veya sukun):
,p „
marangoz bir masa yapıyor —
1.35
marangoz bir masa yapmayacak —
marangoz bir masa yapmada —
görüldüğü gibi, üç harfli olup, son harfi sahib olan muzari fili damme
•
9
marfu (
)
ıı
4.>„::_„Li
9:
19
9
ç, _Oy° fetha (
—
'A .9
sukun ile maedim (
J
ı ile mansilb
•
—
) olmaktad ır.
ii – ij harfinin bulunması veya düşmesi:
Muzari`in, sonuna ikilik elifi, topluluk vavı ve muhâtabe yâ' ı bitişen ölçülerine, yâni
45j1jj _J
slygalarına be ş fiil
"s ji,,1i`V1) denir. Bu ölçülerdeki muzari
fiillerin raf hâlinde
durur, n as b ve e a z m hâlinde ise j j düş er:
muzari` fillerden herbiri, niinun duruşuyla marN (
dur.
.11 o
)
e
}
j
muzari` fiillerden herbiri, nrınun kaldınşıyla mansiib'
j:J1 )
136
dur.
)
5e
—
JX1' —
leM
J.C1 —
muzarr füllerin herbiri, ndnun kaldırıhşzyla rnacza ►n
..-
) dur.
iii – Sondan bir harf düşmesi:
Muzari bir fiilin sonunda bir illet harfi varsa, cazm durumunda
o harf dü şer, illet harfinin dü şmesi, muzarilin cazm alâmetidir:
ondan razı oluruz-
ondan razı olmadıkolmadı, akmadı, koşmadı-
olur,akar, koşar-
bağışlamadı-
bağışlar-
-51 ;
görüldüğü gibi, muzariTiil, jilet harfinin düşmesiyle maczum oluyor.
b – İsimlerde trab
isimlerde i`rab alâmetleri şunlardır:
i Ismin sonunda, aç ıkça görülen harekeler:
başbuğ
I
başbuğ ata bindi —
başbuğu gördük —
bağbuğu selümladılar —
sözü, görüldü ğü gibi, rar hâlinde damme
fthea (
)
,
(L)
, nasb hâlinde
cer hâlinde ise kesra ( —) ile harekelidir.
137
ii
9
—
(musennâ) ve erkek çoklu ğu ( 3 11-11 J
3
—. ) isim-
‘.5. harfleri kullan ılır:
lerinde, i`rab ala ınetleri olarak 1
iki hoca geldi —
iki kitap yazd ım — •
o
i
U-2
-
iki kitab ı, götürdü—
görüldüğü üzre, ikilik isimlerinde fazladan
y 1 vardır, raf halinde
durmakta, nasb ve cer halinde ise 45 olmaktadır.
L9i
mücahitler ölümü ararcasIna savaştilar
Allah mücahitleri (savaşa gitmeyip) oturanlara üstün ladt
mücahitlere
'3 1
•
görüldü ğü gibi, çokluk isimleri j la marfü`, (.5 ile mansûb ve maerar
olur.
Not:
Beş isim
kelimleri de
L\<,..) adı verilen J; __ >
-
I—
1
-1,4 si, (birinci şahıs ya'ı L,;) gibi den ba şka bir ke-
limeye muzaf oldu ğunda, j la marfd, 1 le mansûb,
olurlar:
baban sayrzlandl
3
I,..r-,•■ .74
hekim babam tedavi etti — J1 a 4 "Lai211 Sib
hizmetçi babanlabirlikte geldi —
138
—
ile maerür
58 – Mahalli rrab –
Mebni (kurulmu ş, sonu de ğişmez) bir kelime, okul-. içindQ, r f`
nasb, cer,eaz ın gerektiren bir durumda olursa, sonu de ğişmez, o kelimeye
raf` yerinde, nasb yerinde... denir. Meselâ:
tanıdığın ki şi geldi — k:i j ;_;
J
buSi~gÖrdiintiZ—,,,...." ...0
4.9›
e ...
;1/4.Z
r "
sen, usta bir sanatkıirsın —
V_
1.A
bu adama uğradı k — J>l Li f: e j"..
İlk eümiede °vw fâildir fakat sukun üzre mebni oldu ğundan son harfi
.
değişmez. Bunun için °
Yine,
w fâildir, mi" yerinde sukun üzre kurulmu ştur
denir.
kelimesindeki
'4 4_iı
"
zamiri de marûldur, fetha ile
harekelenmesi gerekti ği halde, mebni oldu ğu için barekesi de ğişmemektedir. o zamiri, marûldur, nasb yerinde damme üzre kurulmu ştur
Ç....,,,,,ai
%.
L1,4 4,
s.r.‘,,,.■ 4j. 4 ,1_,,„;, denir.
..,,,ji (...,IP
eümlesinde ise, 4i,,e, nın, mansılb olması gerekmekte,
~k1,1 U:, "°
-d" -)
e'
mebni olu şu bunu önlemektedir. Bundan ötürü, Lft, için, nasb yerinde,
sukun üzre kurulmu ş
'
L ,.
-
J4 U Y . t; J. cümlesinde, cer har) -]• -'
finden sonra geldi ği için maerür olmas ı gerekirken, mebnili ğinden ötürü
Ayni şekilde, Lbe, kelimesi
bu olmamakta 4,u, burada ancak mahallen maerür olmaktad ır.
I cümlesinde ise,
zamiri, mubteddlığ mdan da_
layı marfd olmas ı gerekti ği halde, mebni olu şu, bu de ğişikliği önleJ-A 1-4
rnektedix. Bu cümledeki
muş (
J.4 j
1 L6L.
zamiri için: raf` yerinde feth iizre kurul) denir.
Bu çeşit rraba da mahalli i'rab denir.
139
59 - Nunlannıaz
' ,:r A
Nunlanmaz, sonuna, yaz ılmadığı halde okunan nun (tenvin) kabul etmeyen ve kesre yerine fetha ile mecr ı'ir olan isimdir. Nunlanmaz isimleri, ba şlıca üç toplulukta inceleyebiliriz:
a - isimlerde, b - alemlerde, e - sıfatlarda
a - İsimlerde
Tenvin ve kesre kabul etmeyen isim cinsinden kelimeler, sonunda
dişilik elifi bulunan veya fi^pl â . _ 'il ölçülerine benzer öl^
^
çülerde olan çokluk isimleridir:
çölde
• 3
/nava— 4s.),_.t.„,
çöl —
hatıra —
cs-.75-*
mescitlerde namaz k ıldık —
mekteplerde öğrendik —
4),
birçok anahtar satın aldın —
kapıları anahtarlarla açar
ız
çocuk serçelere bakıyor
'.1,2;11
b - 'dem (özel isim) lerde
i - Muennes özel isimler nunlanmaz ve kesre kabul etmez:
3.
Zeynep yazd ı —
Zeynebe selân ı verdiler —
Kervan Mekke'ye gidiyor —
(..1 21; U.1
ii - Yabanc ı bir dilden arapçaya girmi ş
isimler:
140
jel
1 özel
•
iii — Sonunda vj bulunan özel isimler:
ıv — Fiil kabb ında olan özel isimler:
LS
✓ — Üç harfli olup ilk harfi damme (
) li, ikincisi fethal ı (
—
)
özel isimler.'
) isimler:
vı — Kelimeleri kayna şmış
)4
e — sıfatlarda
ı — Sonunda dişilik elifi bulunanlar:
çok karanl ık bir gecede —
çok karanlık —
n — fi
gök, mavi
yeşil —
.),3
ölçüsündekiler:
çok susam ış —
esrik, sarhoş —
kızgın — L5L,„„a_p
nı —
canı sıkkin —
I olçusundekiler:
ıv — Bazı sayılar(1-10 aras ı):
dörder —
—
onar —
—
s
,
birer —
s
1
yedi şer
Not:
Nunlanmaz kelime, ancak muzaf olur veya bas ına J 4 gelirse, kesre
kabul eder:
141
mescilerin en büyüğünde namaz k ıldınız —
birçok mescitlere uğradık
MARFULAR —
60 –
— '}c.12
Fâ'il
ciinalesindeki özne), fiilden sonra gelir, i şi yapan gösterir,
hükmü rafdir, yâni fâil, marfü`dur:
başbuğ geldi —
adam öldü —
kad ın kitab ı okudu — vl l 'El . 1.!
J
eri , i
k ız oynuyor —
Fâil, yukarıdaki misâllerde görüldü ğü üzre, ayrı bir isim olabildi ği
gibi, birinci, ikinci veya üçüncü ş ahıs zamiri de olabilir:
cam ı lardım
cam ı kardan — -clzr
(erkek) cam ı k ırdı —
(kadın) cam ı k ırdı —
camı krrdrk —
ikiniz cam ı k ırdı nız
(erkekler) cam ı k ı rdılar
(kadınlar) camı k ırdılar
—
kelimelerindeki Û zamiri fâildir.
kelimesinde ise zamir örtülü (mustetir) dür, takdiri
dir.
kelimelerinde ise, s ırayla b'
j
ve
142
fâildir.
Görüldüğü iizre, fâil zarnir olursa, zamirler mebni oldu ğundan,
fail, mahallen marfü` oluyor. Bunu, geçen cümlelerden birinin i`rabun
yaparak aç ıklayalım:
fi
eümlesinde,
ckr
,
ıg
„d:41.4
geçmiş zaman fiilidir, sukun itzre kurulmuştur.
fâildir, raf yerinde ötre üzre kurulmuştur
C_ •
marülun
j.clffl
15
üstün ile mansi1bdur 4_, J
Fâ'il alâme ıl, ikilik isimlerinde 1
,
5p
-11
çokluk isimlerinde ve beş isimde
ise j dxr:
iki hasım vuru ştu —
c,)
•3 o
3_4_31
mirminler işitti —
.5
babanız geldi —
5
•-•
.11.
""-j
Fail, görünen, ayrı bir isim ise, fiil ona, erkeklik ve di ş ilik bakımından uyar, yani bu durumda fail erkekse fili de erkek, fail di ş i
ise fili de diş i olur:
çocuk oynad ı —
9
k ız oynad ı —
I
°
adam gitti —
kadı n gitti — f1).1
Fail, görünen, ayrı bir isimse, fiil ona erlik ve di şilik bakımından
uymakla birlikte, ikilik ve çokluk bak ımından uymaz, teklik kahbuıda kalır:
143
çocuklar oynadı
kızlar oynadı
adamlar gitti
kadınlar gitti
Halbuki fâil, görünen ( iiall; ) bir isim değilse, fiil ona, her bak ımdan (erlik, disilik, teklik, ikilik, çoklukta) uyar:
çocuklar uynay ıp yoruldular — l
J'Jİ,i4
iki çocuk oynad ı ve yoruldu —
k ızlar oynayıp yoruldular
AlıştirınaIar
1 - Şu cümlelerdeki fâilleri söyleyiniz:
2 - Ş u fiillere görünen ve görünmeyen fâilller bulunuz:
61 - Sözde Fail
—
Fiili edilgen (mechül) olan cümlede özne bulunmay ıp, nesne (düz
tümleç: marülun bih) onun yerine geçer ve özne (fâil) nin i'rab ıni alır.
Böyle, gerçekte nesne olan, görünü şte özne yerine geçmi ş olan kelimeye
sözde fâil ( jpU1 "ı_.„n; ) denir.
adam kapıy ı açtı —
çocuk suyu içti — ,LU.1 'J
ana çocuğunu döğdü —
ana kızı döğdü —
144
j,-.)11
Bu cümlelerdeki özne ( jc-UID ) leri kaldırıp filleri edilgen yaparsak, nesne
ler sözde fail (J
lin L:J' )
olur:
kapı açıldı —
- su içildi
• Ş«
çocuk döğüldü —
kız döğiildü —
Etken fiilli cümlede, birden fazla nesne varsa, fiil edilgen olduğunda, nesnelerin ilki sözde fail olup marfa< bulunur:
öğretmen, öğrenciye okumaya ögretti
2. nesne 1. nesne facil fiil (etken)
öğrenciye okuma ö ğretildi
nesne
sözde fa'il fil (ediIgen)
Alıştırma :
Şu cümlelerin fiillerini edilgen yaparak ortaya ç ıkan sözde failleri
gösteriniz:
tj:;
'‘}aıail
62 — Mubteda ve Haber
j
..„;,11
... 5.-
„.„5-
•
I
a — Mübteda :
Mubteda, isim cümlesinin kendisiyle ba şladığı isimdir ve marftı`dur:
ilim faydand ır
.11
şehir geniştir —
iki öğretmen gençtir —
145
iki mektep yenidir
öğrenciler çalışkandır —
k ız öğrenciler çalışkandır —
Görüldü ğü üzere, mubteda'da as ıl, belirli ( 9Z:i i.1.1) olmakt ır.
Mubteda, ş u hallerde belirsiz (
) olabilir:
ı — mubteda olan isim, nitelendi ği yani tavsif
değerli bir dost bizi ziyaret etti —
ıı — nefy'den sonra gelince:
hapiste kimse yok —
L.
ni — soru edatından sonra gelince:
Müdürü, arayan (bir ziyaretçi) oldu mu? —
a J
.
ıv — zarf veya carr ve mecrûrdan ibaret olan haber, mubtedadan
önce gelince;
odada bir güvercin vardır —
çatıda bir kedi var — İL;
— Haber :
Haber, isim cümlesinin ikinci bölümüdür, mubteda' ın, nasıl, ne
durumda oldu ğunu haber verir, marffi'dur:
öğrenci zekidir —
Ss J. 5
k ız öğrenci zekidir —
iki öğrenci zekidir —
iki k ız öğrenci zekidir
öğrenciler zekidir —
k ız öğrenciler zekidirler —
146
1.4
Görüldü ğü üzre haber, nekira (belirsiz kelime) dir, mubtedaya,
teklik, ikilik, çokluk, erlik ve di şilik bakunından uymaktadır.
Not:
Mubteda, akıllı olmayan bir şeyi gösteren kelime olup çokluk ismi
(
e- ) olursa, haber çokluk ismi olabilece ği gibi, dişi teklik (
) ismi de olabilir:
binalar büyüktür
1 .A.J4 veya
C.
..,hr."■;
Haber, 4 çe şit olabilir:
ı - tek kelime:
inanmış güçlüdür — (S Jıı
9
isim veya fili cümlesi:
>bk
kom ş unun kitapları çoktur —
biz mü m ınlert severiz —
xıı
- cârr ve macrür
krığttlar dosyadadır —
L9
ıv - zarf:
Cennet, analartn ayaklara altı ndadır—
<İ U
Haber, tek kelime oldu ğunda, (erlik, di şilik, teklik, ikilik, çokluk
bakımından) uyumu o tek kelime ile mubteda aras ındadır:
çocuk gülmektedir
kız cığlamaktadır —
öğretmenler, saygıdeğer kişilerdir —
Ck,..„1"11
Haber, fiil cümlesinden ibaret olunca, bu uyum, fiille mubteda
aras ında olur:
çocuk gülüyor —
k ız ağlıyor —
147
çocuklar gülüyorlar —
k ızlar ağlıyorlar —
Haber, isim cümlesinden ibaret olursa, uyum, mubteda ile, cümlede
bulunması gereken zamir aras ında olur:
ğrencinin kitaptan çoktur —
F
ö ,__3112,!4
'Z1112J1
hanım öğrencinin kitapları çoktur —
öğrencilerin kitaptan çoktur —
,
hanım öğrencilerin kitapları çoktur — a
De ğ i ş tirenler —
denen neshedici harf ve fiiller, isim cümlesinin ba şına gelerek muhteda veya haberinin ad ını ve i`rabım değiştirirler. Bunun için de, de ğiş ,
tirenler anlamına
) diye adlanırlar. De ğiştirenler
( tek:
şunlardır:
--
e•.
,-)İ 1 c
c
I
Sırayla inceleyelim:
63 — ,:)4 soyundan olanlar
_
Arapçada 6 harf, yâni r'S":.4
den biri, bir isim cümlesinin ba şına gelirse, mubteda (isim cümlesindeki
özne), ba ş a gelen kelimenin ismi olur ve mansüb hale gelir; haber ise,
baştaki kelimenin haberi olur, marfû` olarak kal ır:
cadde geniştir —
cümlesinde, 'e.7,4„t,J1 mubteda,
zşına C) 4 gelince,
muhakkak ki cadde geni ştir
148
1».Z.3
haber iken, bu isim cümlesinin ba-
..).. 1.2,J1 kelimesine mubteda de ğil, ,)1 nin
halini alır. Bu eümlede artık
ismi denir.
4
ise, '5 ,:) I nin haberi olmu ştur. Kalan 5 harf için de
durum aynıdır.
,j I ve wij"4 peki ştirme için kullanılır:
k
hava so,u...tur
—
şüphesiz hava soğuktur —
temizlik gereklidir —
temizliğin gerekli olduğunu bildim —
;LaW4
1-5« benzetme için kullan ılır:
kitap hoca gibidir —
istidrâk içindir:
P
mektep geni ş fakat öğrencisi azdtr
5;3 bir umma, bekleme anlat ır:
51
belki haber doğrudur —
ke şki anlamına gelir:
keşki haber doğru olaydı —
1;;;T:j;
64 — Eksik Filler —
j1R1)/1
Eksik Fiiller veya ,,:ı15" soyundan olanlar şunlardır:
_ 7`,!..ı:L.;
t.
1.4
A1
soyundan olanlar, fiil eümlesinde bulunduklarında, yardımcı
fiil olurlar:
ona kütliphaneden bahsediyordum
bulunmuştu —
,:)1Ç
-•
okuyordu —
C.515"
149
434.5-- soyundan olanlar, isim cümlesi'nin ba şına geldiklerinde, muhteda marfü` kalır, ba şa gelen kelimenin ismi olur, haber ise, mansfıb
olur ve ba ş a gelen kelimenin haberi olur:
adam sayrıdtr —
adam sayrt idi —
hava sıcakttr —
j.4:1
hava s ıcak oldu —
öğrenci tembeldi, çalişkan oldu —
sis yoğundur —
ku şluk vakti sis yo ğun oldu — tyg"
çocuk oturmu ştur —
çocuk gündüzün oturmaktaydt —
J.1;,
sayrı uykudad ır, uyumaktadı r
sayrt uyuyarak sabahladı
ışık zay ıft ır
ışık geceleyin zay ıft ı
hoca yorgundur
hoca yorgun olarak akşamladt —
Bunlar, yâni L ,L _
.
_cy; _
-
O ."
I
mal _
eksik fiilleri, mazi, muzari` ve buyruk kipi (s ıygası)nde gelebilir:
150
bekçi uyanık olur —
yoksul zenginle şiyor
müsibetlere karşi sabırlı ol —
o
gönlü rahat olarak gecede (uyu) — JU İ •
J tA
."
o
LL-4,
C,.
C? .
ise, yalnız mazi ve muzarr kiplerinde gelir:
sayrt hala hayattadar —
5,A).4 ,j4j14
daima ihtilâftadtrlar
çocuk halâ sayrıdır —
JA
c_JJ,
fi
cahil, inadında direnmektedir — *
A:LA jib U.- I
1Z.4-.)
-
Bu dördü, görüldüğü -üzere, isminin, haberiyle nitelenmesindeki
süreklili ği anlatmaktad ır.
kendinden önce gelen cümlenin müd-
detini, kendinden s,nraki eii ınleye ba ğlar:
hayatta oldukça (diriliğim boyunca) Allaha taparım
Ir
aç olduğun müddetçe ye —
L. ğ j":5-
soğuk şiddetli olduğu müddetçe çtkma —
olumsuzluk bildirir:
adam sayrt değildir
yalan faydah değildir — init;
1.41,4 ve
Ki„"'
L).4
yalnız ınâzi kipinde bulunur.
Görüldüğü gibi,1S soyundan olanlar ın (eksik fiillerin) isimleri
dâima marfıi'dur.
151
65 —
soylularm isimleri —
,15" soyundan olanlar, mobtedayı isim kılarak marfi'ı` bırakır, ha•
beri ise, kendilerinin haberi kıllar ve mansiıb yaparlar, haberleri muzâri< fiil olur. soyundan olanlar, ba şlıca üç bölümde incelenebilir:
- haberde bildirilenin yakla ştığını anlatanlar:
I
yaprak nerede ise düşecek —
suçlu öldürüleyazd ı —
L
.;:f nin de haberi, .5T' ninki gibi, başında hiçbir ş ey bulunma•
yan muzari fiildir:
duvar y ık ılacak gibi oldu —
suçlu kaçayazdt
n - umut bildirenler:
umulur ki sayr ı, iyileş ir
umulur ki kar yağar
_;-"L) 5,
9.14:4
nx - başlama bildirenler:
J.41
4_,;:)..?.4
-
152
eil;
t14
Bu fiiller, muzari bir fiilin ba şına geldiklerinde, ba şlama anlat ırlar:
çocuk ağlama& başladı —
öğrenci okumağa başladı —
ii,
deli hayk ırmağa başladı —
j,„2?.
Görüldü ğü gibi .54S- soylularm isimleri de marfü` kelimelerdir,
66 — f
il ye benzeyen harfler —
Bilindiği üzere, -<..),:.;1
u.„,. nin ismi, haber ise
isim cümlesinin önüne gelir, mubteda,
nin ismi marfeı`,
nin haberi olur.c.)
haberi mansübdur:
çiftçi yorgundur
çiftçi yorgun de ğildir —
,• 3c..5U1
nin verdi ği bu olumsuzluk anlamını,
gelen
ıS
3
nin haberi başına
pekiştirir:
fi
çiftçi hiç yorgun değildir —
c5W
3 .J4
Allah asla zalim değildir —
•
Arapçada, ...,1 ye benzeyen 4 harf vard ır, şunlardır:
Bu harfler de, isim cümlesinin önüne gelerek anlam ı olumsuz kıl arlar.
kalem uzundur —
,;,J1 14
j
kalem uzun de ğildir —
°
ı.:3i
153
kitaplar faydalıchr —
kitaplar faydalı değildir
;.ko ■:4U L—:; ğ 1
,:)!
3.),JQ.0
yağmur yağmaktadı r
I
I ..U :14
yağmur yağmamaktad ır — jU jl 1.4
.
74:;•■
yemek masas ı gen iştir
yemek masas ı geniş değildir —
Görüldüğü gibi,
j;.,J1
İ,. harflerinin,nin gördü ğü işi gör cş 7
meleri için, önüne geldikleri isim cümlesinin düzgün olması , yâni mubWy
tedası önce, haberi sonra gelmi ş olması , cümlede
4 bulunmamas ı yeve
ter. Cümlede yyl bulunursa, durum de ği şir:
kitap ancak faydalidır (kitapta,
faydadan başka şey bulunmaz)
la harfinin haberinin başına da,
ninki gibi 4 s gelebilir:
-•
yemek masas ı geniş değildir —
{,k9-;j
IA
•
harfinin de, Ly ,A5 nin gördüğü işi görebilmesi için, bu iki şarttan
başka, isim ve haberinin nekira (belirsiz kelime) olmas ı gerekir:
gazete faydand ır —
154
hiçbir gazete faydalt de ğildir —
hiçbir zâlim öğülmez
Görüldü ğü üzere,
isimleri marfiı`clur.
nın
ye benzeyen harflerden °,:)4
nin isim ve haberinin, zaman ismi olmas ı ge-
rektir ve isim hazfedilir, yani cümlede bulunmaz;
zaman, dinlenme zamanichr —
dinleme zaman ı değildir —
%)1
Burada, vy nin ismi ınabzüftur, yâni cümle,
fi
demektir.
67 — Öğme ve Yerme Fiilleri —
Arapçada, ö ğme için -
verme için de
u °I, donmu ş fillleri
kullanılır : bu donmuş fiillerden sonra marfû` iki isim bulunur:
Ali iyi hocadtr
‘31.s-
fesatçılık kötü huydur
'Zı;Lf,'
j..131
İlk cümledeki,
donmuş bir fiildir, yalnız mazi kipi vard ır.
cümlede fa`ildir, görüldü ğü gibi, marfıl'dur. Ikinci isim, yani jy kelimesine ınahsüs (
denir, görüldü ğü gibi, o da marfü`dur.
Ikinci cümledeki L".„1, donmu ş bir fiildir, yani onun da yaln ız
mazisı vard ır.
ise, mahsas
I cümlenin, fâ'ilidir, marfa`clur, ikinci isim, 3 Z,U.).44
j„,a 4 tur, o da marfu`dur.
155
Mahsûs, misıillerde görüldü ğü gibi, Miden daha sonra gelirse, ya
mahzfif bir nımbteda'n ın haberidir (ki mahzûf mubteda' ın takdiri
ve c91 olur), veya kendisi, geriye b ırakılmış mubteda'd ır, haberi de
kendinden önceki cümledir.Yâni, ilk cümledeki ınahsûs, kelime mubteda olunca, cümle aslında şöyle olabilir:
Ali iyi kocad ır —
Ls1:.c.
Li.,,.U.51
İkinci cümle de şöyle olur:
fesatçütk kötü huydur —
J JI
Görüldüğü üzre, ö ğme ve yerme cümlesindeki mahsfıs marfu`dur.
_
yerine
da kullanılabilir:
5
,k,, yerine
güvenilir arkadaş çok iyidir — jt.1 1 1 ftı_rr1...„2J1 L.k:ş.,cahil arkadaş kötüdür —
U:A
I
1 - 4,-
68 — İş Zamiri —
Üçüncü tek ş ahıs (gaib ve gaibe) zamiri, anlat ılmak, kendisine dikkat
çekilmek istenen bir i ş için kullanılır. Bu durumdaki zamire iş zamiri
( CjLtil
) denir. İş zamiri:
a – ayrı (
)
b – bitişik (
a – ayrı iş zamiri
) olabilir. S ırayla görelim:
‘..}, kU
'Zfly,
L.4%
156
_ arta
b - bitişik iş zarniri —
3. A
■
yA
J la3.1
o
r
4.; 1
Görüldü ğü gibi, iş zamiri de marfü'clur.
69 — Soru Harfleri —
»
Aı..
-\ v Soru için, Î ve °L):-_,2, olmak üzere iki harf kullan ılır. 1- hem isim
-
cümlesinden, hem fiil cümlesinden önce gelebilir, cümleler olumlu veya
olumsuz olabilir:
çocuk gitti mi —
)
ji12.!;
siz mi itiraz ettiniz? —
r
CP â ) ;;I
(‘-
Görmedin mi Rabbin (Kabe'yi y ıkmağa gelen) fil sahiplerine, ne
yaptı ? (Fil Sil. Il) —
L¢J4
ise, yalnız olumlu cümle başında gelir:
4 ve
mektubu yazd ın m ı ? —
irjb
harflerinin sonuna "2 eklenerek olumsuz soru yap ılır:
konferansa gitmiyor musun? — P rev1 1
"
-
kardeş inin ayıb ın], örtmedin mi? (örtsene)—
-
kiitüphaneye Halil mi gitti yoksa Halid mi?—
-111;- r
; jr;1; Ly;ki
ırmak, gündüz mü ta ştı, yoksa gece mi? —
Görüldü ğü gibi, soru harfi 1- , iki ihtimalden birini sormak üzere de
kullanılabiliyor.
Cevap olarak kullan ılan ba şlıca sözler şunlard ır:
hayır
olumsuz cevap için:
evet anlamında kullanılanlar ise: J
o kitapları okudun mu? —
e ve t
r
oJ—
F
„
sozleridir
°
••••
—
g ık -J
157
kulllandır:
Olumsuz sorunun cevab ı olumlu ise,
gitmedin mi? —
°
evet, gittim —
L91-1
işimize kat ılmağa razı olmaz m ısın?
evet, razı olurum
—
4LJ
L
so:
‘5L
o kitab ı okumad ın
evet (okumad ım)
-
70 — Lâ'nın Haberi—
,L11:3i j
Yv. ı
bazan, bütün bir e şya cinsini olumsuz olarak bildirmekte kul-
`),r denir i`rab bak ımmL" . •
nin gördüğü işi görür, yâni ismi nasbeder, haberi raft eder,
lan ılı r. Bu durumda, kendisine,
dan,
marfa` b ırakır:
sevilen yalancı yoktur (hiçbir
,Sı
yalancı sevilmez)
Nefy (olumsuzluk) y s ınırı haberi, görüldü ğü üzere, marfû`dur.
nın haberinin marfü` olmas ı için şu şartlar gerektir:
bütün cinsi nefyeder olmal ı , yani umurni olmalıd ır.
ı
- y n ın hem ismi, hem de haberi nekira (belirsiz kelime) olmalıdır.
ııı
-
ismi y ya biti şik olmal ıdır.
ıv - haberi,
v
158
dan önce gelmemelidir.
dan önce çekim (cer) harfi gelmemelidir.
MANSUBLAR —
Arapçada, cümle içindeki durumundan ötürü nasb' ı gereken ögelere
mansfiblar (
) denir. Bu ögeler, tek isimden ibaret buluna-
bildiği gibi, isim eümlesi de olabilirler. S ırasıyla görelim:
71 — Mutlak Mat" '11.1
Mutlak Marûl, fiilden sonra, onun anlamını pekiştirmek .1,_5-4. 14
çeş idini belirtmek ( „:„J4 ,:)C.:.,J)ve say ısını belirtmek( )
için gelen, o fiille aynı kökten bir masdard ır. İnceleyelim:
a - Pekiştirme için —
fiilin masdarı tekrar edilir:
çocuk cam ı bir kırış k ırdı
başbug bir oturuş oturdu
Görüldüğü gibi,
ve
-U1:2j'
47.:Lr
masdarları , bütün masdarlar
gibi isinıdirler, oldu ğu bildirilen işi pekiştirmektedirler. Bu eiirnlelerdeki
s
ve
masdarlarından herbiri, peki ştirme için kullanılmış
mutlak mlrül'dur. Cümlelerin i`rab ını görelim:
`..,3P
5
Lip
-
- >JJ_P
-
159
b - çe şit (nitelik) belirtmek için — -1/4.._
.
başbug, ailesine, gidenlerin veda ediş iyle veda etti
Bu cüınledeki
-
—
mutlak martılclur,
çeşit bildirmek
içindir.
öğrenci, öğretmen gibi durdu
L:A;)
sayrı , sâkin bir uyku uyuyor - 61A tş °,_;
sıfat tamlaması da mutlak mafuldur,
Bu ciiınledeki
fâilin yaptığı işin çe şidini belirtmektedir.
- sayı (nitelik) belirtmek için —
sayrı bir kez yemek yedi
mutlak mar -ilk:Tur, sayr ının yaptığı yeme sayı-
cümlesindeki
sını belirtmektedir.
namaz kılan iki secde yaptı —
-
(iki kez secdeye kapandı )
ciimlesindeki
de mutlak marüldur, namaz k ılanın yapt ığı
secdenin sayısını belirtmektedir.
Mutlak mafûl, cümle içinde kullan ılan fiilin masdarından yap ılmakla birlikte, başlıca şu kelimeler de o masdar yerine kullan ılabilir:
i
eş anlamlı masdar:
bir sevinç sevindim — 1r
160
1>
,9
a
suçlu, suçunu bir itiraf etti —
h .).
1 ji
ii - mutlak mar'ül olarak kullanılan masdar hazan hazfolimur,
niteli ği bildiren sıfat, onun yerine kullanılır:
köpek h ızlı ko ştu —
in
cümlesindeki Lim,sıfatı, hazfolunmu ş olan mutlak marül
nâibidir.
ili
fiilin yaptığı işin kaç kez oldu ğunu gösteren say ı :
40 adım attım —
eümlesindeki
•", •
•
mutlak marülun nâibidir.
mii'min, 4 kez secdeye kapand ı —
j1
eümlesinde de t"_,,:j4 mutlak rnarülun nâibidir.
iv — J.5" ve • kelimeleri muzaf olarak:
genç, bütün bütün azmetti
—
•-•
öğ üt, ona biraz yara& —
Bu eümlelerdeki
ve
4,j
211
mutlak marülun nâibleridir.
Not: 1
Mutlak marül olarak, dörtlü fiilin masdar ı yerine üçlü fiil masdar ı
kullanıldığı olur:
zengin, yoksula birçok ihsanda bulundu
laP1
arkadaşım ız yorucu bir yoculuk yapt ı —
Not: 2
Baz ı masdarlar, kendilerinden önce fiil bulunmad ığı halde, mutlak
161
marûl olarak kullanıhrlar. Bu çe şit masdarlar ın kaidesi yoktur, işitilerek
bilinirler, semüldirler:
,
;1;
Ahştırma
p11..-
CA,,
I
—
Şu cümlelerdeki mutlak marûlleri, cinslerini belirtiniz:
.1,44 9:1 0
ju,k;11
j(
j
4:1-_P
jk-k
c);31J
72
—
4-ı.; Lis- 5.111
—
Mafillun Bih
°
—
Fâilin i şlediği işten etkilenen isme al-Marillu Bihi denir. Fiil, marülun hih'ten önce do ğrudan do ğruya, kendisi gelmi şse, başka bir deyimle,
fiille mani] aras ında çekim (cer) harfi yoksa, böyle marûle sarih marülun bih denir:
;t
o
I
ciimlelerindeki
ve \cli isimleri, sarih marûllerdir.
Bazı filler de, maf'ûllerine, ancak çekim harfi ile tesir ederler. Böyle,
önünde çekim harfi bulunan marülun hibe de gayri sarih denir:
or
kütüphaneye u ğradik —
ögreneiye dedi: —
J12i
•
arkadaştna k ızda —
isimleri gayri sar ılı marve
ûllerdir, önlerinde çekim (eer) harfi bulundu ğ undan, marûl oldukları
açıkça görülmemektedir.
Bu cümlelerdeki
c ,1112i1
Bazı fiiller iki marül alırlar:
162
Marültın bih olan isimde nasb, o fiilin yap ısma göre belirli.:
bir mektup yazd ım —
fi
mektubu okudunuz — ; ı11,..)1
Bu cümlelerde nasb alâmeti fetha'd ır.
hanım ilkokul ö ğretmenlerini gördük —
cümlesinde ise, ,:-k1 5,1J ismi, dişi çokluk
olduğundan,
kesre ile mansübdur.
iki soru sordum —
:231;.
g 'S,
cümlesinin mafûlun hür' olan
ikilik ismi ( L4,72,:
rj
y ol-
duğundan, mansüb olmas ının alâmeti, v dan önceki (.5. dır.
O
mücahitleri sayarız —
,
.."-:.,%■0
cümlesinin mafûlun bihi olan
_Let,tA ise, erkek çoklu ğu
) olan bir kelimedir. Mansûb olu şunun alâmeti
dan ön-
ceki harfin j değil Lç oluşudur.
Beş İsim (
) den biri, marülun bih oldu ğun-
da, mansi‘b olu şunun alâmeti, nın I e çevrilmesidir.:
I 3 ,
kardeş ini tanırız —
ağz ını açtı — ek,
Alıştırmalar
1 – Şu cümlelerdeki marühm bihleri belirtiniz:
—
- 4,:;d 1
— Mv 4I
JZ...,•,0 ": :J 3.-1-31?
) UfI L
-
rS a
jcs —
Lk)- J.4;
_;7,JU:231 ;L.,Y lr
163
2 – Şu cümleleri tamamlay ınız:
,,
4:A.b.1.11
.
.
Lç l.)
.
..
73 — Diyelik Marûlu —
.
jj1_,_„,1:4.:
. 3-1
•
Bir fiilin ne diye oldu ğunu, sebebini bildiren üstünlü (mansub)
,,i1,1)
isme diyelik marûlu (
denir. Diyelik mar ıllu, mas-
dar veya muzaf olabilir:
„
Allah ın buyruğuna uyalım diye oruç tutanz — .L1_1
razı etmek için ona yazd ı —
41 .L.; I 4.11
sayrı, hekimi, şifâ umduğu için dinliyor
—
t2,511
i1
_
çocuklarınız ı yoksulluk korkusuyla öldürmeyin —
r1 /
) L351e.' 1
Altları çizili kelimeler, görüldü ğü üzere, fiilin sebebini,fiilin ne diye
olduğunu bildirmektedirler, bunun için diyelik marüludürler.
Diyelik marûlü, mansii13 oldu ğu gibi, önüne çekim harfi gelirse
maerûr da olur:
3 3
Allaha itaat için oruç tutam — .,;31
Sayrı, hekimi, şifâ umduğu için dinliyor —
oki:zil o
-
Diyelik mart`ılii (
164
•••7
) ne, '43
B•C>:
•
1 1 de denir.
Ahştırmallar
1 - Ş u cümledeki diyelik marüllerini belirtiniz:
: j (.,9ir ° ' ,p,
L9k,,
.4 er
),5_7,;.z
oL4 J.4; — 1<.J
la1J -°,
.
—
—
di t".21".";
2 - Ş u masdarları, diyelik mal" eılü olarak, uygun yerlere koyunuz:
-
r
-
(
0
O
I
-
•,.0
ı
I
'ft
-
-
-
•
. .
'•
.
._c_5L.JUp
4.54:411
cs:;,
74 - al-Mafidu Fihi —
'J yk.:211
Marülun Fih, fiilin i şlendi ği yeri veya zamanı bildirir:
gezgin, şehirde bir gün kald ı —
';Lit
ark ış (kervan), şehre geeeleyin girdi — "_,A„,„3
,
Yukarıdaki cümlelerde geçen ty, ve ik„_J isimleri, fiillerin olu ş
zamanım bildirmektedirler, mar ıllun fih olup manstibdurlar.
hırsız kap ının önünde durdu —
hırs ız evin arkas ına sakland ı —
.-
r
5.4 ii LA1
°
eümlelerinde ise, "".C4 .-1 ve F1 j isimleri, fiillerin olu ş yerini bil,
dirmektedirler, mar.sılun fih olup mansübdurlar.
Görüldü ğü üzere, martılun fil, yer ve zaman zarfid ır. Mar ülun
fih edatı olarak L9i, ve v çekim harfleri de kullan ılabilir:
-•
genç denizde yüzüyor
165
şehirde yeni bir mektep yap ıldı —
a
o -4..; -La-•
ot ....O
Marölun fib, çekim harfi ile kullan ıhrsa, görüldü ğü gibi macrûr olur.
Şu çe şit kelimeler, marülun fih yerine geçer ve ınansüb olurlar:
3
i - yer veya zaman zarf ına muzaf olan .. JS' ve
sporcu, mesafenin hepsini ko ş tu — ;i1L-1.1
z:
;S
3
gecenin bir k ısm ında kar yağ,dı —
ii - zarf anlam ı ta şıyan masdar:
gemi, güne ş doğarken yola çıktı —
onu, öğle namazı vakti ziyaret edeceğim— j_*,-W1
iii
—
,G•
sayı :
onları beş gün bekledik —
zt;
tren 90 km. yol ald ı — Î
)112..2i4
Alıştırmalar
1
i:_/!
-
Şu cümlelerdeki marûlun fîhleri belirtiniz:
(.52!
'')1 4
—
3
—
2 - Şu cümlelerdeki bo ş yerleri doldurunuz:
166
—
75 - al-Marülu Ma`ahu —
.9 ser
J
Marölun Ma'ah, beraberlik bildiren isimdir. Maiyyet Vav ı )
) udan sonra gelir, mansöbdur:
çocuk k ıy ı boyunca ko ştu —
3 '4311
ordu tan atarken harekete geçti —
fi
Lrt, :4-
■
Halille birlikte kahvede oturdum—
,_—_1_,:-- (4
ilgilendirmeyen bir konudaki —
b
14
sözden bize ne?
ş iddetli sı cakla aranız nas ıl?
76 - Hâl — 5JC,.:J")
Hâl, fâilin, sözde fâilin veya marölt ın bihin durumunu gösteren
sözdür, mansübdur. Türkcemizdeki durum zarf ına benzer:
korkarak (korka korka) konu ştu —TZI Ş:.
çocuk ko şa koşa geldi — i9 ,),:p
eihnlelerindeki
sözleri hördir, fâilin durumunu, fiili
ve
nasıl işledi ğini göstermektedir.
dilenci, yemeği sıcak olarak yedi —
w.31
fi
J:U j..5-
sayın, siitii soğuk olarak içti —
sözlerinden herbiri hâldir, mansii ıh-
cümlelerindeki T jl>. ve
dur, fiil işlenirken maröliin ne durumda oldu ğunu beirtmektedir.
meyve olgun olarak yenir —
sözde fâilin durumunu gösteren hâldir,
cümlesinde ise,
mansübdur. Hâl'in sahibine
miyetle belirli (
;45- 1.a
,
JU..1
veya
denir, unlu-
) olur.
167
Halin Çeşitleri —
Hal, yaln ız belirsiz
Ç_.; bir kelimeden ibaret olabildi ği gibi,
isim cümlesi, fiil cümlesi, zarf,carr ve macrör da olabilir.
a
-
isim cümlesi:
Hal olan isim cümlesinin ba şında bu cümleyi as ıl cümleye ba ğlayan, hal vay' C'4JC.:J1
denenn bir j bulunur:
subay, susam ış olarak savaştı—
sea
LPei
4,:jı,, o
başbuğ, elinde (k ınından) sıy —
rılm ış bir kılıçla göründü
Görüldü ğü üzere, alt ı çizgili cümleler, hâ/dir.
b - fiil cümlesi:
imam, güneş doğmadan uyan&
başkan, dinleyenlerin yüreğ ini —
U2_3
3
eritici bir konuşma yaptı
hoca mektebe girdi, bütün arka --
,3 o
I
-..";
L- 12-;;
3
1 L9 :4_1 I
1
4
-1;3
daşları gelmişti
c - zarf:
müdürü, avlunun ortasında gördük —
d ostumun sesini kap ı arkasından tanıdım —
.,„o
•
- carr ve macrar:
bir dal üstünde bir kuş gördük —
Ahmet sevinç içinde bir mektup okudu—
1 I ji
`r?
168
Abştırmalar
1 – Şu cümlelerdeki hâlleri ve sahiplerini gösteriniz:
.,21' 1
(.7 .':
J
7
*
—
us
2 – Bo ş yerlere, uygun hâller koyunuz:
J;- ,s
...
, 4,4
77 – Temyiz —
Temyiz, kendinden önce geçen bir isimle ne kasdedildi ğini açıklayan veya i şin ne bakımdan oldu ğunu belirten yahni belirsiz bir isimdir,
mansübdur. Temyizin, anlam ını açıkladığı isme ise mumeyyez denir:
bir sandık portakal satın aldı m —
Ali, hafızaca kardeş inden daha güçlüdür —
cümleleri üzerinde dural ım:
s
.1
0
,
sj.* I jp
°;_j_
"bir sandık satın aldım" sözünde müphenalik
y0
vardır, bir sandık elma m ı, üzüm mü, portakal m ı satın alındığı belli
, o
,
değildir.
kelimesini açıklamak üzere kullamlan
.5 i smi
temyiz, açıkladığı
ismi ise mumeyyezdir. Böyle, söylenmi ş olan
mumeyyeze, söylenmi ş mumeyyez (
İkinci eümlede
ise,
) denir.
Ali'nin, karde şinden hangi yönden, ne bakım-
dan daha güçlü oldu ğunu belirten '0'
kelimesi temyizdir. mumeyi
yez ise söylenmemi ştir. Böyle mumeyyeze dü şünülmüş (
1)
denir. İnceleyelim:
169
a - Malffı z mumeyyez
Malföz (söylenmi ş) Mumeyyez, cümlede kendisiyle a ğırlık, hacim,
alan veya say ı belirtilen isimdir. Misâlleriyle görelim:
a ğırlık:
bir kantar (44 .930 kg) odun sattım
eümlesindeki, sat ılan bir kantar nesnenin ne oldu ğunu belirten
(odun) temyiz,
T
;
ise mumeyyezdir. Murneyyezi söylenmi ş
olan ULŞtemyizi, üstünlü oldu ğu gibi, şu şekillerde de olabilir:
•
ten. S
3,-Ş-
veya L-3;t
0.
•
hacim için:
çocuk bir bardak süt içti —
t.:13
cümlesine, t: ::1 temyiz t..1:5" ise mumeyyezdir, malfözdur. Şöyle
de ifade edilebilir:
LJ
. veya
â•
uzunluk veya alan için:
Zeynep bir arşın ipek satın aldı —
ciimlesinde
temyiz
tpl
j
„ ,,
1.41 j
ise mumeyyezdir. Şöyle de söy-
lenebilir:
J.>
4-
°•• -
1. I veya
.
J.,-
-,
o.
Lç'
Demek ki, a ğırlık, hacim, uzunluk ve alan ölçüsü temyizi mansöb
(
) olabildiği gibi, isim tamlamas ı (Zil...„;14)nda tamlayan
) yap ılarak veya
den sonra getirilerek meerör da olabiliyor.
sayı için:
mektebin bahçesinde 90 çocuk var-
170
taksi 400 km. yol ald ı —
kesede 1000 dinar var —
. tL.A...) I
Ly...4 1 15iı
Görüldü ğü üzere, say ıl ırdan sonra gelen teklik isimleri temyiz,
sayıları ise mumeyyezdir. Sayının temyizi, hareke ve çokluk bak ımından ş öyle kaidelendirilehilir:
u tS
9• •„,..
3 - 10 arasında çokluk ismi ve mecrilr
o
s
11
—
19 aras ında teklik ismi ve mansfı b — U.:5"
0
11 o
100 - 1000 aras ında teklik ismi ve macrar —
o
o
3 o
5 kitap satın aldım —
99 kitap satın aldılar —
999 kitap satın aldık
b Malhfiz Mumeyyezoda, havaca iyileş ti —
adam, göğdece çocuktan —
daha büyüktür
Ahmet, ya şça senden —
'
5—(.1 .C.?" —I
daha büyüktür
Osman, akılca babasın- —
ppi •
j
91-2...C. 4,i 1 •
.
o .9
j
•
dan daha üstündür
Görüldü ğü gibi, mumeyyez mallıfiz oldu ğu zaman, temyiz, dâima
manstibdur.
171
Alıştırmalar
1 — Şu ciimlelerdeki temyizleri gösteriniz:
2 — Şu isimleri birer cümlede temyiz olarak kullan ını z:
L:3 l
r
4 t:.??
78 — Munâda
Arapçada birine ünlerken, isminin veya s ıfat ının ba şına L getirilir:
f5c,..: 3 ; t,
dır. Ünleme edatmdan sonra
önleme edat ı (
gelen isme, yâni ünlenene
edat ı
denir. En çok kullan ılan önlem
t, olmakla birlikte, yak ın için
° 51" uzak için LÎ edatlar ı da
kullanılır.
Munâda,
şu durumlarda marfii` olur:
a — tek kelimeden yap ılmış özel ad (
ey Halil!—!'
eyHalid!
ey Ahmet!-!
ey Ali!-! fi., „,,,Cp L
) olduğunda:
b — Nekira (belirsiz) isim olmakla birlikte, kendisi kaydedilmi ş
olunca:
172
Munâda, şu durumlarda mansüb olur:
a - izâfet hâlinde olunca:
b - izâfete benzerse:
ey akla yitmi ş !
! 3 422:j_
ey top oynayan! ___. !
ey Hieetz yoleusu!
1,_1
!
1.;41
e - ünlenen kesin olarak belli de ğilse:
ey oruçlular iftar ediniz —
ey (herhangibir) yanşçı
Munüdanın başında J1 varsa, önleme edat ıyla arasına, erkek için
14„_ I
dişi için
.-
1 girer:
z-
ey ilkokul ö ğretmeni (hanım) —
ey millet —
ey inannuşlar —
veya
3
o
;
fi 5; 1 ve 1.,4„..;_, ; kelimeleri daha çok, ça ğırılaın, kendisine iinleneni,
saygıyla ve yumuşakça uyarmak için kullanılır. Yalnız ,&1 sözü önüne
1, edatı doğrudan do ğruya gelir: ' d:»1 1, Ço ğu zaman duada, -9
rine 1 1 kullanılır.
Munâda, özel isim (
) veya
1 k. ye
fig.1, e muzaf olur, iinlenen
yakında bulunur veya hissedilirse, ünleme harfi kald ınlabilir:
Ahmet, o i ş hakk ı nda ne dersin? —
3 fiJ ii; 15 14
173
Rabbim, göster bana, ölüleri nasıl diriltirsin
^
Rabbimiz, indirdiğine inandı,k, Peygambere uyduk —
L9)_,}
uJ
C
...
;_,),., )
/
Terhim
11
Munâdamn son harfi, bazan hafiflik sa ğlamak için hazfolunur, bu
) r..17) ile
işe terhim denir. Munâda alem ise veya di şilik tâ' ı
bitımişse terhim
(
)
)
(
(
)
Böyle, son harfi hazfolunmu ş munâdaya murabham
denir.
Mıştırmalar
1 – Şu cümlelerdeki munâdalar ı ve çe şitlerini belirtiniz:
—
iri
—
U t, —
I ıy l
t).
-
_
2 – Şunları birer eümlede ınunâda olarak kullan ımz:
79 – Görüş ve Değiştirme Fiilleri
-
jUi4 ><J1....Li I
Görüş ve De ğiştirme Filleri, isimleri nasbederler. Ba şka bir deyimle, önüne bu fiillerden biri gelen isimler de mansüb olurlar.
174
a – Görüş Filleri:
Görüş Fiilleri, fâilin görü şünü, kanaatını anlatır, isim cümlesinin
önüne gelerek hem trıubteda' ı, hem de haberi nasbederler:
meseleyi kolay sand ık —
ZL.14
L,3_,1 4.! J).;41 '‘giSıjj,J
Görüldüğü üzere, mubteda birinci nesne, haber ise ikinci nesne
oluyor.
Görüş Filleri, ba şlıca iki bölüme ayrılabilir. Bir bölümü, "görüş",
"bilme", "bulma" anlat ır:
buldu _L.4..szi
gördü
bildi
c_51.)
insan, ilmi faydalı buldu (gördü)
(.51
cst,
Görüş Fiillerinin öteki bölümü ise, "sarmak", "saymak", "kendisine öyle gelmek" ifade eder:
cami dolu sandı nız —
– Değiştirme Filleri:
tı -
i jr:":;!
Değiştirme Fiilleri şunlardır:
•
Bu fiiller "etti", "k ıldı", "değişik bir hale getirdi" anlamına kullanılır, iki marulû nasbeder:
175
mii'mirıleri kardeş yaptı
Kur'anı mürşit edindiler —
iş i eksik b ıraktınız —
Not:
Değiş tirme fiilleri, mubteda ve haber durumunda olmayan iki ismi
de nasbedebilir:
Allah, güçlüğü kolaylık k ıldi —
T
.ı11 -7..,„,o
"
(değildi
)
Alıştırmaiar
1 - Ş u cümleleri inceleyerek görü ş ve de ğiştirme fiillerini, cümledeki etkilerini belirtiniz:
Tup
• •
5Lb
1;
,
■
2 - Bo ş yerlere uygun birer kelime koyunuz:
)1 .
csj.Z.-.34
„.
80 - Şaşma Filleri —
-•
SCA j,
Arapçada, şaşma bildirmek için üçlü yahu fil (
-
I
L. veya
kalıbına dökiilür. jAjl
kalıbından sonra gelen isim, marülun bih oldu ğundan mansübdur:
176
- - • -431.1 . .k .~,
. J' o ,. , ..•
inanmış ki şi ne mesuttur!
c
,z
:).-A
—
L. •
0
',
.
:
__.-1;.4I -ciii.L.
başaran ne kadar sevinçlidir!
.....,-1.:Jk.i. *c...;;I '
1
karın yağışı ne giizeldir!
1
°
' -I 1,..
.L'zJ4 -Ji5 -‘.)--,..:›.° ,L'-'aJ4
.. _L.41:::.: '',..,—.:,-- 1
Fiil, üçlü olmayıp türemi ş fiil
j*.;:.41) ise, veya olumsuz
L. veya L., J,,i4 kah-
(menfi) veya edilgen ise, do ğrudan do ğruya
.. •
bına dökülerek şaşma anlat ılamaz. Böyle füllerin masdarlar ından önce:
0
O
4 L.
L.
kalıpları getirilerek ş aş ma anlatılır:
bombanın patlaması ne ş iddetlidirl
avcı ne çok av avl ıyor (avcının
av/ar şt ne çoktur )
yoksullara ne az sadaka verilir!
Alıştırmalar
1 — Şu cümlelerdeki ş aşma fiillerini ba şka kalıplara dökünüz:
177
t. _L},:2
JSI 1•
L. _
2 – Şu masdarlardan ş aşma fiili yaparak birer cümlede kulla ıumz:
4:9p:
LS5.
81 – Mustesna —
Arapçada istisna, ba şlıca
edatlarından birinin kullanılmasıyla yapılır. İstisna, bu edatlardan
sonra gelen ismin, önceki bölümün lıükmünden dış arıda bırakılmasıdır:
Halidden başka bütün öğrenciler geldi —
'11 -1..ı 3k1234 slr
haftanın geçmesine iki gün kald ı —
51;
birinden başka bütün mahpuslar kaçtı —
L;£.4
4'J I
Görüldüğü üzere '5i1 dan sonra gelen isimler, daha önceki isimlerin ba ğh olduğu hükmün dışında bulunuyor. İlk misâlde, ö ğrencilerin
gelmiş oldukları belirtiliyor; ancak, dan sonraki kelimenin delâlet
etti ği Halid, gelmemiştir, durumu, öteki ö ğrencilerin durumu dışı ndadır. Öbür misâllerdeki "iki gün" ve "bir" de yine )h dan önceki kelimelerin delâlet ettikleri kemiyetlerin hükmü d ışındadır.
İstisna edatından sonra gelen isme mustesna, edattan önce gelen
isme ise, mustesna mi ıı
h(..9"
bir ağaç dışında, bütün ağaçlar çiçek açtı—
) denir:
%
4
j
j
Mustesna minh anilmışsa ve cümle olumlu ise,'))4 ile mustesna
kılınan kelime rnansûbdur.:
başkandan başka bütün !arsızlar yaralandı —4
J -4)h-"«
178
C.;) •
Mustesna minh andmışsa ve cümle olumsuzsa, YI ile mustesna
kılınan kelime mensüb da olabilir, harekete mustesna minhe ba ğlı da
olabilir:
„). e j-;
biri hariç, hiçbir ağaç çiçek açmadı
o
o
.1
jth 1-Ar,
j'
Mustesna minh anılmamış ise, mustesna, sanki
-
I yokmu ş ç a-
s ı na cümledeki durumuna göre hareke al ır:
Gaybı Allah'tan başka kimse bilmez — 4:1)44
ava bir tavşandan baş ka av avlamadı
yalnız Halife uğradık —
ve
,
ile mustesna k ılınmış isim, bu iki edattan sonra geldi-
ğinden, izâfetten dolay ı macriır olur:
mümin, Allahtan ba şkasından korkmaz —
İ:r.p
nineden başka bütün dile hastalandı — ;;;
)„..c. ve L59, kelimelerinin kendileri, yl dan sonra gelmi ş birer isim
gibi harekelenir:
bir müdürden başka, bakanlıktaki
ı...5);z1=D
vazifelilerin hepsi ç ıkt ı
onu hapiste, çok yak ı n arkadaşın
şka kimse ziyâret etmedi
L,j";.1.;.J
.
I Lso
,= J
danb
müslüman, Allahtan başkasına dayanmaz —
Not:
kelimesi, belirsiz (
) bir ismin sıfatı olarak da kullanılır:
bundan başka bir kitap okudum — 1.1 ıt,
179
4,10
kelimeleri, fiil olarak, abaursa,kendilerinden sonra
gelen mustesnalar marfıl sayılaca ğından, mandibdur:
biri dışında, bütün
velilerin kabirlerini ziyaret ettik
4..Xp
u Ji
j1
Bu üç istisna edat ı, harf say ılırsa, kendilerinden sonraki mustesnalar macrfır olur:
biri müstesna, bütün velilerin kabir-
e !
„,91
4.;
lerini ziyaret ettik
Bu üç edat ın başına gelirse, mustesna, ancak mansfılı olur, mustesna minh hazfolunamaz:
baş buğ dan başka bütün
çeriler (askerler) döndü
Alıştırmalar
1 - Şu cümlelerdeki bo ş yerlere `4 koyunuz, mustesnan ın harekesini belirtiniz:
...47
jk,,P)11
11,c
I 4_.J101
2 - Şu cümlelerdeki
...Ii Ii;
ve
4£
—
kelimelerinin i`rabm ı belirtiniz:
(1, —
j i2i1
180
Ji30 i JÂ,
ji 4 W — Z.,46
—
4j
82 - igrâ
fig.1->,`T el
igrâ, muhatab ı iyi bir işi yapmağa te şvik etmek demektir, şu
şekillerde olur:
a - ba şına S1 gelmiş isim manstib kılınarak:
•Burada, .76,11.-,31 kelimesi, düşünmeyi tavsiye ederim, dü şünmek
gerekir, y.;„,.N1 ise, çalışmak gerekir, çalışmalısın anlamnaadır. Yap ılması istenen i ş , böyle, do ğrudan do ğruya, o işi gösteren fülin masdarının mansilb olarak anılmasıyla olduğu gibi, masdarın başına
veya
°." de getirilebilir:
„
.o
b - yapılması istenen iyi işin ismi tekrarlanarak:
e - igrâ, at ıfla da olabilir:
çalış ve sebat et —
j
hocadan ve ona saygıdan ayrılma —
1
Anlaşılaca ğı üzere, igrâ için kullan ılan isimler nesne ( ınaf'ûlun bih)
durunıundadırlar, fâilleri (yapış , ayrılma
\
ji I) gibi mahzilf (kaldı-
rılmış, düş müş) fiilerdir.
83 - Saka:lu-ma
Sakındırma (
muhatab ı, kötü bir nesne veya i şten sakın-
dırmaktır. Tahzir için kullanılır, şu şekillerde olur:
-
a - sakındırılacak i ş veya nesnenin ba şına jl daha ba şa da
'
s1 getirilerek:
- L.
yalandan sakın —
._
insanlara iftiradan sakın —
j .1JJ. 1
bi 1 jP.
j
181
'içi;
›.-11
Ş li
hasedden sakınınız çünkü hased, ate şin odunu yediğ i gibi iyilikleri
yer (götürü")
b - sakındırı lacak i ş veya nesnenin ba şına JI daha ba ş a da ..„),
getirilerek:
diiş manlıktan (birbirinize düşmanlık etmekten) sak ı nın — j4
ileiniz tartışmadan kaçı nın—
—
;
e-
C..S
s
I den sonra bir fiil cümlesi getirilerek:
çok konu şmaktan sakın —
herhangi bir eve izinsiz
girmekten kaçan —
1
,,;)
O.- o
„7;;;"" ,
j-ş-
1 .LJL,
Not:
Bir de muhatah (ikinci ş ahıs) a muzaf olan isim ve sak ındırılaeak
nesne mensüb olarak ifade edilmekle tahzir olur;
başınız ı taksinin kapısına „ j4:..-34
çarpmakdan sakının —
-
UL
elini yağdan sakın —
84
—
İstigase
İstigase, yardıma çağırmaktır. Yardıma ça ğrılan L edatı ile çağ, .9.0"'
diye adlamr. Kendisi için yard ım istenene ise
rılır, 4_,
1,
e
.
o
fi o."
denir;
ey zengin, yoksullar ın, yardım ına yetiş l
Burada
mustegas bihtir, önünde fethal ı bir
-"J vardır.
,1 )14 ise, mustegas lieelihtir, önünde kesral ı bir J vardır. Her iki ke182
lime J ile maertirdur, ancak, anlamca ınariıI oldukları için, mahallen
mansüb durlar.
ey tabibler, yaralıların
imdachna yeti.şiniz
1!.
4ı.
,4-7)1
ey topluluk, ba şkanın
yardım ına koş unuz —
4-
.1 1
Bazan, mustegas lieclihin önüne j yerine ° Q. _.,, getirilir, bu durumda mustegas lieclihten şikâyet ve ona kar şı yardıma ça ğırma vardır:
ey polisler, hırsızlardan elaman! — t
ey vezir, rüşvet alanlara ı karşı (bize) yarchm et! —
1.14
Not:
Şaşma, hayret anlat ılmak için de L ve -J kullanılır:
j
ne kahramanhk! — !
•
85
–
ub3 ).0
'
141
ihtisas —
Ihtisas, birinci veya ikinci ş ahıs zamirinin delâIet etti ği mânânın
açıklanması demektir.Ba şka bir deyimle, birinci veya ikinci şahıs zamirinin mübteda olduğu eümlede, haberin bildirdi ği hükmün bir isme özgü (mahsus) k ılınmasıdır. Malısils (u„,,,„2 1) adı verilen bu isim,
zamirden sonra gelir ve mansüb olur:
.
7;
„ p
—
biz -aydınlar topluluğu islcâma hizmeti dit şüniirüz
183
haber,
mubteda 9 <10
cümlesinde
ise mahsustur, ınaf`til durumunda oldu ğu için, mansilb
dur. Anlaşılaca ğı üzere, mahsûs, dü şmüş olan
45:-
(tahsis ediyo-
rum, kasdediyorum), fülinin mafülüdür.
Mahsits, mansûbdur, belirlidir. Belirlili ği ya ji li oluşu veya isim
tanılamasıyladır:
siz- zenginler toplulu ğu- yoksullara sadakalar verirsiniz —
:.(
j
Jİ
P
0,9
siz servet sahipleri yoksullara
haklannt verirsiniz —
86 – Nudbe —
Birisi hakkında acı duyularak yap ılan ünleme nudbe
denir. Nudbe için
4,
ve daha çok
vah Müslim! — t fi
ünleme edat ı kullan ılır:
tj
vah Recep! —
gibi iinlenene, mandûb CL..ı .g.i.1) denir. Mandûb, hareke bak ımından, munâdan ın uydu ğu kaidelere uyar.
Mandûbun sonuna, ço ğu zaman, ve D eklenir:
1.9
87
-
iştigal — JC;,,L::,,'T -1
Nesne (mamut) bazan, fiilden önce gelir, fiilin sonunda yine nesneyi gösteren bir tamir bulunur.
184
o
suyu içtim — k:L1
""
Suna i ştigal denir. Nesne ba ş a geldiği için, mubteda durumunda
olduğundan, marfi;dur:
,9 •
9 9 •
,
J
Fiilden önce gelmiş olan bu ınarulun bihler mansub da olabilir:
e .9
o
P
O
j
Böyle, fiilden önce gelmi ş maffılun hibe, maşgûlun anh
.ft
q^y
)
denir. Maş giilun anh, kendilerinden sonra ancak fiilin buluna-
bilece ği edatlardan sonra bulunursa, mansub okunur, çünkü fiili mahzûftur.
Arife rastlarsan ona
imtihan neticesini sor(demektir
kitaba okudun mu? —
(demektir
ke şke iyi bir i ş
işleseydin
51u0 34:d.c,
5k.p
(demektir
Maşgülun anh, isimle kullanılan edatlardan sonra veya önünde
soru, olumsuzluk, şart edat ı bulunan fiilden sonra gelirse marfû` okunur:
odaya girdim, bir de ne göreyim,
Saidi anast döğüyor
4—.4 I
-°
4—J. J.,;2.;
1.5111
1
ağzım temizledin mi? —
_
. -, ,
.'şj i ‘''. '''' '"'" 5-' 4:5,1
Aliye yazarsan, kendisinin ö ğre. )14°-1 :-.."' 1:i _4",
timle ilgili işlerini sor —
° ,.):::
Q...'J j1_, ;C::_.1,::-,_ji1 k.; '''' '' ‘ ' c)-.P
Hasan tanimazstn —
185
88 - Mansa Geniş Zaman Fiili —
Geniş Zaman Fiilinin ba şında şu harflerden biri bulununca, mansfıb
olur:
J
-
a-
.a
L-5j
harfi, geni ş zaman fiiline masdar anlamı verir.
• gençbirktapoumsd ı:.)
—
imtihana başarman ız
bizi sevindirir
b
-
anlamı gelecek zamana çevirir:
-
:j
szIc
-
L
bir karşılık verme s ırasında kullanılır:
öyleyse yorgunlu ğun gider (dinleneceğim diyene cevap) —
-
°
J
I
yalan söylemeyece ğim —
d
'J' 4. ")
::5-' sebep anlat ır:
öğrenci, öğrenmek için okuyor —
l]ai4
•
işçi dinlenmek için oturuyor —
•
e - sebep lâm ı —
içindekileri öğrenmek
için kitaplar aldım
.
(-5"
(demektir
186
-
•
ona bir şey yazmayar ğız —
c
_)
°L..".:)-5.
hasta arkadaşım ın ziyaret
için hastahaneye gidiyoruz —
ej-T
.
..
)
(demektir
f - olumsuzluk lâm ı :
'()/
Bu J ,:As ve soyundan olanlardan sonra, olumsuzluk anlam ını
peki ştirmek için gelir:
ikiyüzlülerle arkadaşlık etmeyiz —
g-
ve
4,14
L.5-.
anlamına kullandd ıgında, muzari fiili nas-
b eder:
yandan cezalandırdır veya özür
h_
I
ta ki, ceyedek:
s ıran gelinceyedek konu ş ma —
-!.
i - 0.0 olumsuzluk veya istekten sonra gelerek muzari fiili nasbeder :
okumadı ki bilsin-
1 j_9
iyilik et, sevap kazan —
j
- beraberlik vâv ı —
gıybetin günahından söz edip de
(kendin) halk ı çeki ştirme —
;,11
(.1-4 L''
°
•
MACZUM —
89 — Maczikm Muzari Fili —
5-1
J.*iil
Cazm, yalnız fiillere özgüdür, fiiller de yaln ız muzki kipinde maczüna olurlar. Muzâri filin cazmi, ba şına cazm harflerinden birinin gelmesiyle olur:
187
adam evden ç ıkmadı —
jr)
çok sevinme
Cazm edatlar ı
) nın bir bölüğii yalnız bir muzâri fiili
cazm ederler, şunlardır:
J
°
1`
— olumsuzluk anlat ır, filin anlam ını da geçmi şe aktar ır:
•öğrenci bir kitap okuyor —
öğrenci hiçbir kitap okuma& —
polis caddede dolaşıyor —
polis caddede dolaşma&
4.9; (.5 J,
—
(c-
J — ba şına geldiği muzari fiile olumsuzluk yükler, anlamı nı
geçmişe götürür, i şin henüz olmadığını anlatır:
Ali bir kitap satın
aldı , henüz okuma& —
'4311".- .ç45
-
çocuk dükkana gitti, dönmedi —
—
(..V LPI2i
j
I ‘..Jb
.-
buyruk için kullan ılır:
her öğrenci dersini iyice yaps ın —
•
,•_
kardeşin postahaneye gitsin —
d!
-
— bir i şin olmamas ını , yap ılmamasını istemek için kullan ılır:
pencereyi açma —
kitaplarını satma —
9
"),1
Cazm edatlarm ın öteki bölü ğü ise, iki muzâri fiili birden cazm eder,
başlıcaları şunlardır:
188
Kullanılışlarını birer misâlle görelim:
kim çok okursa 5
bilgisi artar —
o
o
o
Ş
,
IS
.5 ,
-
s ,
ne iyilik yaparsanız Allah onu bilir — • • • gu l4"-A-^-?,
( N IkNi
okursan anlarsın
koşarsan yorulursun—
et
O .•••
ı
O
°J..!••")
•
•••
• s
O
4:.; I j_A-7 ‘.)
• - -
,
j ,
ne yaparsan onu yaparım —
1
ne zaman yalan söylersen horlanırsı n —
ondan ne zaman yardım istersen sana yardım eder —
-
-L
ı:i L.J I
r
kimi sayarsan sayarım
Nerede olursanız olun Allah
sizi bir araya toplar
J,
,S
g ••••
A İ 5,7:1.
nereye gidersen, giderim —
nereye, kar yaparsa
hava soğuk olur —
•^"
•
5
•
‘...—ab o
,
-
nasıl vurursan öyle vurur —
MACRURLAR —
Cer, yalnız isimlere özgüdür, demek ki, yaln ız isim soylu kelimeler
macrûr olabilir. Ba şlıca macrû'rlar isim tamlamas ında tamlayan ve
önüne çekim harfi gelmi ş isimlerdir.
189
90 – Isim Tamlamast —`(1
40 ıncı maddede ele alınmış olan isim Tamlaması (
burada, tamlayan (
) in daima ınacrür olu şu dolayısıyla
yeniden ele al ınacak ve biraz de ğişik olarak incelenecektir.
Arapçada izafet (isim tamlamas ı) iki çe şittir:
a – Manevi Lafa
4_1
-
b – Lafzi lulfet
Sırayla ineeleyelim:
a Mânevi izâfet:
Asıl izafet, bu çe şit, yani manevi izafettir. Manevi izafet, taml, nam
belirtir veya onu tahsis eder, ay ırır:
hayvanat bahçesi —
tamlamasmda;
,
ismi, yalnız ba şına belli bir bir bahçeyi göstersözüne izafe
mez, herhangi bir bahçedir. Ancak, bu kelime,
edilince (muaf k ılınınea) belli bir bahçeyi, hayvanat bahçesini anlatmaktadır.
IlJ
C,•;
•
tamlamalarında da
:_ı!
‘...r."
isimleri, sırayla
isimlerini tamlamaktad ırlar, onlara belirlilik kazand ırmaktadırlar.
Tamlayan (
için tamlama (
) belirli olursa, bu çe şit tamlamaya belirtnıe
) :iiı l,„;)/ ) denir.
Bir de izafet, tamamlanan (
190
) ı belli bir türe tahsis eder:
tamlamasında,
taınlayanı,
ismini belli bir türe tahsis
ediyor. Aym şekilde,
C!).`4.
Ln;
tamlamalar ı da, tahsis içindir. Buna, tahsis için tamlama
:±J
.,J,1 denir.
b - Lâfzi izâfet:
Lâfzi izâfet, hafiflik ve kolayl ık için kullanılır;
yerine j:.4:_12Jri,_,j 1,,; C.:,,(çoeugu dögeni gördük)
s
) 1S
~gir (hasta, yüzü
solgun geldi)
yerine
(iki hasta yüzü solgun olarak geldi)
Tamlamanın Anlamları :
Tamlama, birçok anlamlar için kullanılır, başheaları şunlardır:
a - belirtme- için:
•
Zeydin o ğlunu tanıdık —
Ruh hastalıkları hastanesini ziyaret ettiniz
›-j)4 L.,;,1);111
o
‘.5
b - tahsis için —
nar agaçları diktik —
e - sahiplik (iyelik) için:
dükkan ını sattı —
-L4:t
191
d - zarf anlamında: 2,..,kr1;J
kışın soğuğu artıyor —
o.
z fi
-
rı. -
e - benzetme:
fi
tren, kurş un gibi geçti —
-
L:eL,e1.1.4
f - sayı temyizi:
suçlu hapiste dokuz yil kal& —
Alıştırmalar
Ş u eümlelerdeki izâfetlerin çe şitlerini ve hangi anlamlar için kullamldıklarmı beIirtiniz:
_
"
p
— -
•
L.— * ;
..4 —
°,:ş;
-
T
••
;
a; J; joc> , . .
ç'
5'9 :4?
)..-
—
—
1.Q1
"
.4
(
9..
)5--
91 - Çekim Harfleri ve Anlamlar ı
Çekim Harfi (
J- •
) adı verilen öntakılar, fiili marül
(nesne)ye ba ğlarlar. Fiille birlikte hangi çekim harfinin kullan ıldığı çok
önemlidir. Öyle ki ayn ı fiil, iki ayrı çekim harfi ile, birbirine tamamen
zıt iki anlama gelebilir:
192
5k.o
Allaha dönmezler mi? (teybe etmezler mi?)
».;‘'j ıl. Jj
Vt
.,)
Allah tevbenizi kabul etmek ister —
°4:3-1
rv
Görüldüğü gibi,
i Z6
)
fitili, J1 öntakısı ile kullandd ığında teybe
etmek, günahından Allaha dönmek, ciy ile kullanıldığında ise, tevbesini kabul etmek, glinâlum ba ğ-ışlamak anlamı na gelmektedir.
Misâlleri ço ğaltabiliriz:
nesneyi, şeyi istemek —
-
■
'L.Z..:1 Lsi ._..j.:
... )
nesneden, şeyden yüz , .:.4.9....4
1 ,.75.
4"7..çevirmek, onu b ırakmak—_
İbrahim dininden, kendini bilmezden başkası yüz çevirmez
-,
_A4 1
e
.
( Y'•/ '0'14; jy ,
(kızmak), fiili kızılanı gösteren isme cı
,
öntakısıyla geçer:
Ali, karde şine kızdı — a.r4jc.
(.1. yerine J getirirse, anlam tamamen de ğişir:
Ali, karde ş i adına (kardeşi
için) (başkasına) kızd ı
Ali, karde şinden
dolayı Halide kızdı —
.1114-
1-
ı GG
CS'
Anlaşılaca ğı üzre, arapça ciimlelerde, öntak ılara son derece dikkat
etmek gerekir. Denilir ki, arapça= bir inceli ği, dilin rûhu gibi olan bu
önt akılarla sa ğlamr:
193
ciimlesi, kelime kelime: "Bey için bindi" demektir, birinin, Bey'e
gitmek üzere bir binite (at, deve, vb.) bindi ğini anlatmakta, in
önüne getirilen bir J harfi, anlam ı yüklenerek cümleyi söz kalabal ığından kurtarmakta,
,
-
anlamını kapsamaktad ır.
Şimdi, ontakıların ba şlıcalarını ve anlamla= inceleyebiliriz:
1–
a
öntakısının kullanıldığı başlıca anlamlar şunlard ır:
alet
kasap kemikleri
satırla parçaladı — -" 1"'".
5 —.o
ot .0
marangoz tahtay ı ınatkapla deldi—
il
,
h – sebep
öğrenciler kış
tatiline sevindiler—
S :L.51/4:J!
_
Onları günahları sebebiyle yok ettik o r
l;
ve ardlartndan yeni nesil yetiştirdik
-
_2.L.ILto
0
e – yer zarfı
gazetelerin çoğu Istanbul'da basılır
göçebeler yüksek yerlerde yazlarlar
d – de ğer ve kar şılıkçiftçi tarlasını 1000 dinara sattı —
L.:,2,J
-
194
fi
öğrenci kitabını başka —
bir kitapla değiş tirdi
Uari
e - durum
öğrenci hocasının sözlerini dikkatle dinledi —
I
Allah hakk ında, bilgileri olmadığı a
halde tartışan
insanlar vardır—
3
(..s'
)
. .
f - geçişlilik için
hoca, yeni ç ıkm ış kitapları getirdi— ;i2z, 44-4
ana, çocuğunu çocuk
bahçesine götürdü —
_•
a
&Ir
•
r
g - and
Allaha andolsun —
•
Allah aşluna yoksullara yardı m et —
-
•
h - olumsuzlu ğu pekiştirme
. ..Rabbin, yaptıklarınızdan asla habersiz değildir —
e
„,
J"'""L' 4."
)
( 1 Yr
Allah kulllara asla
zulmedici de ğildir
i - fazla olarak
Allaha güven, vekil
51d
olarak Allah yeter —
.111,
•
J-
a.t.3UP
>
—•
195
Doğruyu gösterici ve yar- .
&mei olarak, Rabbin yeter — -
1,,,,u, , -.t,,,, -",,..i._:,-. .1 , ‘."5:i.:<_,
.
(1.1 / :il:i.j .,;. i3 ö j_,.... )
2—
öntakısının kullanıldığı başlıca anlamlar:
a - yer zarfı
adam yazıhanesinde oturuyor —
S,S; 34.J"--)1
rls
kitaplarda birçok bilgi vardır —
balık suda ya şar —
Lt.1:4:,,,S ".1
b - zaman zarfı
geceleyin kar yagdt
-
memur evine ak şam döndü —
4:±J.
- durum
k ılıçla düşman üzerine şimşek gibi atıldı —
,
fi
--
,
ordu, arslanlar gibi savaşta
cs.fle u;:1 j;;Ii
d - giyinmişlik
imam, cübbesini giymi ş olarak göründü —
şık giysilerini giymi ş
olarak amcasına ziyaret etti—
L
,
„. • '
>
e - birliktelik:
Sultan, beyleriyle birlikte ç ıkt ı —
aşiret başkanı atlılerla geldi —
196
j.4
)4
UrtU
»Liy
f – sebep, gaye
mücahitler, Allah adını
yüceltme u ğrunda savaşır
öğrenciler, üniversitelere bilgi için giderler —
g – söz veya görü ş konusu için
İstanbula gitmeğe ne dersin? — ?jj„. ;
sözünde durmayan adam
hakkındaki görüşün nedir?—
h
ı
geçişlilik (bilhassa başlama filleri ile)
başbuğ kitaba başladı —
iı
-
var, bulunur anlamına:
odada bir adam var — ."1
J;JI
bahçede ağaçlar var —
3
öntakısırun kullanıldığı başlıca anlamlar:
a – üst
kedi evin çat ısı üstünde dolaşıyor —
jc.
Ja.A4 J
kitap masanın üzerindedir —
b – yakınlık
dile sofraya oturdu —
3 •
e – uzaklık
orman, 500 m. uzaktadır — ,j,*
"
jc. '4,
" 1.S
d – rağmen
inanınışlar, sayılarının aziz.ğına rağmen galip geldiler —
Z:L.;
197
e – öğüt, te şvik
Allahın kitab ını okumal ısınız —
_•
f – zaman zarfi
İstanbul, Sultan İkinci
Mehmet çağında alındı —
PI
(
g – durum
zengin, yoksul oldu ama
ağırbaşhliğı devam etti
h – ş art
bir defa olsun okuman ş artı
ile sana bu kitabı satın aldım-
o4
-o
o
O J -4
j-J J
i – zan
câhil sabunu peynir niyetine ',sır& —
ft
-•
1
fi
ci-c-
j – aleyhine olma, yük
20 dinar borcu var —
k – geçicilik için:
akıllı ki ş i, kimsenin
yanına izinsiz girmez —
5kr1
j.>:-*
L: 4 .1.c. 4:W' S
Atirahtn Wıneti ikiyüzlüler üzerine olsun —
4–
iintakısının kullanıldığı anlamların haşhealan:
a – uzaklık ve ayrılış
tren istasyondan uzaklaştı
hasta kapıya ulaşamadı —
198
,
1
I cfr
4.-0J
, •
J,
u
.p
Ç-J --
- kaynak, çıkış
haberi anandan iş ittint —
Abeı Talib oğlu (Hz.) Ali'den ö ğrenildiğine göre, Allah ın Elçisi dedi —
e - "yerine" anlam ına
başkanlar toplantısında, ikinci dairenin
başkanı yerine yardımc ısı bulundu
?.)
'
-LA;
Lp ;1!„31
ıi - durum
onu kasden öldürdü
o
hekime istemeye istemeye gitti —
4' I ‘--Aı
,•-•
.
e - geçi şin& için:
(so i
Allah doğrulardan razı oldu (razı olsun) —
5-
öntakısımn kullanıldığı başlıca anlamlar:
a yer hakkında biti ş
Fakülteye ulaştık
b - zaman hakk ında biti ş
yatsıyadek seni bekledik — g.t.&„,,J1 j4
e - yön, yönelme
deniz lay ısına gitmeğe karar verdik —
` L ipi.:.;
k-44.2131
d - yakınlık
dostumun yan ı na oturdum — _ Lv.
"
199
e – kat, nezd, yan:
düş ünme, ona, konu ş madan daha sevgilidir —
14 • AJI
- •
J
f – ayrıntı anlatır:
çocuk elmay ı ikiye böldü —
kitapta bâb, fasıllara ayrılır —
g – 'al' anlamına:
bu k ılıcı al —
6–
:,..4 4,:tıb
öntakısmın kullanıldığı başlıca ardamlar:
a – başlangıç
Cadde, Zafer Alant'ndan
deniz k ıy ısına kadar uzanır— -" Il c_si"
4.5-* 1) 1."tj I
çocuk mektepten evedek ko ştu —
I.
b – ba şlama zamanı
hafta başında kitabı
okumaga başladım —
e – sebep
çocuk, karnındaki bir
agrı yüzünden ağladı —
(:):;J-4"
d – kaynak, kök
o subay, asil bir âiledender —
I
-9
0
.9
e – çeşit
arkadaşım gümü ş
bir yüzük sat ın aldı —
müdür, yünden bir giysi giydi —
200
1)4 ti
4.7.„
-- +J
f - belirtme
yemekten az bir şey yedik —
sayrı, A:Ilten bir yudum içti —
P
1
fi
g - açıklama
satın aldığım ız kurmay ı yedik —
ziyaret ettiğimiz şehirlerin adlarını yazdık—
ss
Ll.51
e.
1;_,,,3
.1 .1
h - parça
o çiçek, yeryüzünün çe şitli
ülkelerinde biter (yeti şir) —
kia.; 1 4(7 '
*-7P4
)
* *-
4
"
••
(L113
i - ayrıntı, tafsil
fabrika 5 kallıdır
j
-
,:r4
iki nesneyi ayırdetmek için:
hoca, çalışkan' tem
belden ayırdeder —
CJA
-7*)
k - yeğleme, kar şılaştırma
•
-•
‘.› j-,.-U3 tâcir,meudanhvl
ıklıdır
1 - olumsuzlu ğu pekiştirme:
1,_,
zâlimlerin hiç yardımcıları yoktur — jk-„a:r
4
( Yv. I '0',7
m - geçişlilik için:
arkış (kervan) şehre yaklaştı —
" Z.1...A.;214
7 - J öntakısmın kullanıldığı başlıca anlamlar:
201
a – sahiplik —
Göklerde ve Yerde
ne varsa Allah' ındır —
\,-S ı L51
L''9
o '
birçok kitab ınız var —
iki kardeş i var —
F
Ti
43
b – lehde olma, yarar anlam ına
müslüman, müslümanlar ın hak ve i ıntiyazIarı ndan yararlanır, müslümanların uğradığı zarardan da etkilenir
4.,İP
e'
hâkim, suçsuz lehine karar verdi —
e – sebep, gaye
arkadaşı m ızı ziyaret
için hastaneye gittik —
d – izin
öğrenciler Milli Kütüphanede okuyabilirler—
e
—
A—r
I k--'5U213
özgüliik
biz Allah' ın kullarlyız
Iyi netice muttakileredir —
f
.
9
e
•
geçişlilik için
dersi anlayışı m. be'deniyorum
e 5
ı
.9
.9
8e
– - e yedek, tâ ki öntak ısmın kullanıldığı başlıca anlam "biti ş",
"
sona eri ş"tir.
Bu, zaman ve mekân anlarrilar ım kapsar.
202
a
-
zamanda biti ş :
geceleyin saat üçedek uyan ık kaldık —
t; ),-,
-
(kadir gecesi) tan atanadek sehimettir —
Lilo.. L9- -,- L5A
(o
b
-
mekanda biti ş :
yolcu, limana kadar ko ştu
—
9 - j öntakısının kullanıldığı başlıca a ıılanılar:
a
-
benzetme için
Dünya top gibidir
-
—
,
$ )...‹,:J CS-
tafsil için
Türkiye'de, elma, portakal ve
incir gibi birçok meyve vard ır —
'AS t,Sy L.!.;
olur ki, baz ı , nice öntakısmın kullandışları :
10 -
a
alışılmamış bir işin olabilece ği anlamına
olur ki aydtn, ülkesinin gerçeklerini bilmez —
b
-
$.!
—
1%
5,.
L
43 "'
Lp
çokluk
Allah yolunda
yolunda nice
mücahit şehit olmu ştur —
ıı
cud
veya
, (-}"="'""
"Lfr-LL
_
„-"t-?"--4 `".."«)
denberi. Kullan ılışları :
erginlik gününden .
beri namaz gerektir
3 ,e !
203
üç gündür yağmur yağmach —
Alıştırma — Bildi ğiniz çekim harflerini birer ciimlede kullan ınız.
92 — And Harfleri —
;:11
,
Arap ç ada, and için ba şlıca üç harf kullan ılır:
Bu harfler, önüne geldikleri ismi macrür kdarlar:
Kur'an hakkıyç ın —
jj1,2j b Allah'a andolsun — .1"L31,
,i
.
•
Andolsun Güne şe ve ışığına, andolsun ardından gelmekte olan Aya,
andolsun Onu ortaya koyan Gündüze, andolsun Onu bürüyen Geceye,
andolsun Göğe ve Onu Kurana, andolsun Yere ve Onu Yayana, andolsun
Nefse ve Onu Yaradana, sonra da Ona iyilik ve kötülük yetene ği verene ki
nefsini araan onmuştur, Onu kötülüklere gömene ise yaz ık olmu ştur.
,,:„} ise, yalnız Allah (C.C.) adına andiçairken kullan ılır:
Allaha andolsun
Anddan sonra gelen eiimIeye an da k a r ş ilik :
L)
204
.;JI L..)1
And'ın cevab ı, olumlu bir isim ciimlesi ise, başına, pekiştirme için
,
J veya Ls, yahut ikisi birden gelir:
(t-
.
N/
Kararıp ortalığı bürüdüğünde Geceye andolsun, aç ılıp aydınlattığında
Gündüze andolsun, eri ve di ş iyi Yaradana andolsun, muhakkak ki çait şmalartn ız çeşitlidir.
•-•
(t
Ku şluğa andolsun. . . Doğrusu Ahiret senin için Dünyiidan daha
iyidir.
•
(
/ :C..1;11
Doğurana ve doğurduğuna andolsun ki insanı zorluklara katlanacak
şekilde yarattık.
Anda cevap olan cümle, fiil c ii m 1 e s i olursa; fiil, geçmi ş zaman
kipinde ve olumluysa, ba şında peki ştirme için 9,1:2 bulunur:
°-C,ü
a.L11
..- •
( -
?. '3 1-J
•
-• • -"
3
-
öjj, )
Andolsun Tin ve Zeytiin adli yerlere, andolsun Sina da ğına, andolsun
bu güvenli Mekke şehrine ki Biz insan ı en güzel şekilde yarattık . .
fiil, geniş zaman kipinde ve olumlu ise, sonuna peki ştirme Minn eklenir:
Allaha andolsun, mutlaka iyilik edece ğiz —
UYANLAR –
İ erabda ba ğımsız olmayıp daha önce gelen kelimenin i'rab ına uyan
205
kelimelere uyanlar:
C:-'
denir. Uyan
kelime kümeleri-
nin başlıcaları sıfat, tekid, bedel ve at ıftır. Sırayla inceleyelim:
93 – Sıfat
Sıfat, uydu ğu ismi niteler. S ıfata,
nitelediği
veya 4.:_„*.:,J1
,
isme de Lft,„„,...fr....1 I veya
denir. S ıfat, mavsüfuna her bak ımdan uyar:
a – erlik, dişilik bakımından:
terbiyeli bir çocuk
v ama
3
-
terbiyeli bir k ız
b – belirlilik, belirsizlik bak ımından:
terbiyeli çocuk —
terbiyeli kız —
e – teklik, ikilik, çokluk bakımından:
terbiyeli iki çocuk
terbiyeli iki k ız
d – i`rab bakımından:
terbiyeli iki çocuk geldi
terbiyeli iki k ız geldi
terbiyeli iki çocuğ u gördüm
terbiyeli iki k ız ı gördük
terbiyeli çocuklar ı beğendiniz
terbiyeli k ızları ö'ğ clüler
206
3
-
Niteledi ği isme her bakımdan uyan böyle s ıfata gerçek s ı f a
,JY denir. Bir de dolayl ı s ı fat vard ır ki, harekesi
- -kendinden önceki isme uyar, ancak, kendisi o ismi de ğil, kendinden
sonra gelen ismi niteler:
zeki çocuk yola ç ıktı
fi
.141
-
..x3,9J4
cümlesinde L.45,.:01 gerçek s ıfatt ı r
kardeş i zeki çocuk yola ç ıktı
cümlesinde ise,
fi
jj4
-
Ş W4 dolaylı sıfatt ır, kendinden sonraki p j I ismini
nitelemektedir. Ayn ı şekilde:
çerçevesi güzel bir
resim satın aldım —
kapağı ye şil
bir kitap gördük—
cümlelerindeki
-
ve
)
fi
„
1,b5- L la
T4 sıfatlar ı da dolaylı sıfat (1
)
tı r.
Sıfat, tek kelime oldu ğu gibi, cümle veya ciirıdecik de olabilir:
oğlunu döğen bir adam gördük
5
kafeste bir arslan gördük —
gibi.
Alıştırmalar
Şu ciimlelerdeki s ıfatların çe şitlerini
',xıj
— 01—,f4 c.);•Ç)
—
t. LT
207
94 - Pekiiştirıne
Uyduğu, ba ğlı olduğu kelimenin anlamını pekiştiren, anlamdaki
kapabl ığı gideren söze _LStd1
denir. Peki ştirme, ya ismin, fiilin, har..
fM, hatta climienin tekrar ı ile olur ki buna sözlü peki ş tirmedenir:
Arslan geliyor Arslan
yazd ım, ona yazd ım
yalan söyleme
katil odur o
PUL,..4
L
veya birtak ım kelimeler kullanılarak yap ılır ki bu çeşidine m ânevi
I) eki ş tirme
J °
..k„5"."',.:D denir. Manevi pekiştirme ba şlıca ş u
kelimelerle yap ılır:
C:15-
5L5-
Lrjo:J1
Birer misalle görelim:
onunla Sultan kendisi konu ştu —
9
,
Fatmanın kendi reddetti
9 o
arkadaşların hepsini selâmlarlımkitab ı n hepsini okudum —
51L5- ve
CL° 1.5- sözleri, er ve di şi ikiliği içindir:
(erkek)
CjJ.5..5"
hastaların ikisi de geldi
(hanım)
208
LA,1:::15-
•
- •
•
(erkek)
t;
•
_LP
hastaları n ikisini de ziyaret ettik
(hanın) k,. • s""
j1,1 U ° ..t:„c.
Alıştırmalar
şu cümlelerdeki pekiştirmeleri ve çe şitlerini belirtiniz:
—
J 1122
Le
—
Ur-
—
95 - Bedel —
Bedel, kendinden önce gelen isme i`rab bakımından uyan bir isimdir:
arkadaşın Veli seni sordu —
o
Kâtip Hasana rastladık —
L—SL<JI
JO.
kardeş in Mahmâdu selâmladık —
`I
cürnlelerindeki altlar ı çizdi isimler bedel dir, i`ralı bakımından kendilerinden önce gelen isimlere uymu şlardır. Bedelin önüne gelen isimlere
o -4
bedele
denir. Böyle, mubdelun minh'e e şit, ona tamamen uygun
'5`j -„ı:, denir. Demek ki, ve
,.
isim-
lerinin herbiri, mut a b ı k b e d el dir.
•
kitab ın yarısını okudum —
J —§
-
o
,3 t-- o
-3
6e...A
kitab ın kabın', beğendi
ss-
9
-
...
va
J ...0
209
ciinilelerindeki altları çizili kelimeler de b e d el dir, i'rabda
o
O , o ..
lerine uymaktadırlar, ancak, bu bedeller, k:, j ,_L„ , lerinin hepsi de.. - -0
ğil, bir parças ıdırlar. Böyle bedele
k_s L)...
.
,),2.,_,! j - _k_, denir, so.4-;
.
nunda, ,„...° ,.. 'Lj"...i::::, e dönen bir zamir bulunur.
Bir de 'üçüncü çe şit b e d e 1 vard ır ki 4_:° _., '',J...L, e mutabık da değildir, ondan bir parça da de ğildir, ancak in kapsam ına
girer, bunun için de
JN I j.k, diye adland ırıhr:
A
kardeş inin okuyu ş unu beğendim
s- ji
•
Hocam ız anlanşIn ı severiz —
Görüldüğü üzere kap s a m bedeli
"ft
j j-„L;
(
1ft
in i`rabına uyar ve sonunda,
) de
e dönen bir za-
mir bulunur.
Alıştırmalar
Şu cümlelerdeki bedelleri ve çe ş itlerini belirtiniz:
- 1r5,
° _
fij.0
-
96
-
Bağ —
I
Cümle içinde, ismi isme veya zamire, fiili fiile ba ğlama ğa
denir. Ba ğ olarak kullanılan harflere ba ğ harfleri
e
Li4
J
.9
J
r
denir, şunlardır:
° • __C5
.
•Si - _ -
L
ı
•
Bu atf harflerinden sonra gelen kelimeye
ise Z„:1,:c. );_:,;12:A:<„:3 -1 denir.
210
°
— J
önce gelen kelimeye
Hoca ve öğrenciler oturdular — 3
ciimlesin d .
‘
-7 -
,•
kelimesi ise
dir, ma`tuf, ma`tüfun aleyhe, hereke ba-
.
kımından tamamen uyar:
4:Js L:9j,lıp.i.4
Zeyd ve Halil kalkt ı —
Zeydi ve Halili gördük —
Zeyde ve Halile u ğradık—
L; „
Ma`taf ve ma`tüfun aleyhin her ikisi de fil ise, zamanlar ı aynı olur,
yani, mdtaf, ma`tüfun aleyhe zaman bak ımından da uyar:
O yarattı ve şekil verdi
1. 1
(Y I
Allah ın rızk ından yiyin, için—
(
>
$
1":
/
)
Rabbin, dilediğini yaratır ve seçer —
( "1/1
Li.4> (, ;i5 1
)
harfleri:
a
i l L...J'
Ma`tüf ve mdtiifun aleyh arasında bir ortak yönü an-
latır, sıra bildi ı mez, yani ma:t«, ma`tafun aleyb'den sonra gelebilece ği
gibi, önce de gelebilir:
3,:.):
3L-JSI4 Ç... , 1.4
ata ve oğul öldü { ,,, '7.--1.4
‘-:., h i 3,:y
211
Halid ve Ali geldi
j ''' .-kil,;. L;;-1
-111.,:. j ‘..91.-... L.;,1
ı
Müslüman araplar Eınevi ve Abbâsi devletlerini kurdular ,...J .),J4 ik;1
ı
;Li .32
L:g harfi ise, ba ğ olarak kullamld ığında, ma`tuf ve ma`tüfun
h
aleyh aras ındaki ortak bir yanla birlikte, s ıra da bildirir; demek ki,
ma`tüfun aleyh den önce, ma`tfıf ise den sonra gelir:
kardeşine rastladım ve seni sordum - -2„1::p AJJ
müdür ve öğretmenler oturdu —
polis, husul buldu ve tevkif
116:-
,
.-Lfiri
etti
kullamldığında, ına`tilfım aleylıle ıria`tüf aras ında ardardal ık bulunduğu, araya uzun bir zaman ın girmediği görülüyor.
e-
75
ise, yine sıra bildirir, js den aynl ığı, ma`tüfun aleyh
ile ma`tüf aras ına zaman girmi ş olduğunu anlatmas ı dır:
ata kız ıp oğlunu döğdü, sonra pişman oldu—
6.) ..r_4_'
•
Birinci Selim Sultan oldu, sonra da Kanani Süleyman —
bahar, sonra da yaz gelir —
• 9,
e
e-J
-)
( t I
212
Ls ;
Sizi yaradan, sonra rızıklandı ran, sonra öldüren daha sonra da
dirilten Allah'tır.
o 9 9
;L41.4.JJ
(si
\
r;
0
9
o 9
...
<9
9
17: J
J
- e
ı>
.CQ
I
•
De ki : "Sizi Allah diriltir, sonra öldürür, sonra ş üphe götürmez
Kıyâmet Günü'ne toplar."
d - ":5 71 "yahut" demektir, tereddüt veya seçme bildirir:
bir kitap yahut defter satın aldım
t».s'
—
Hasana veya Abdullaha rastladık
İ L. .1 vv l,,oll1; 4515.
1
onu kurş un veya b ıçakla öldürdüler —
e-
"yoksa" anlamına gelir, bir i şin, bir nesnenin belirtilme-
sini istemek için kullanılır:
uykuda m ısın, yoksa uyan ık m ısın? —
Aliyi mi gördün, yoksa Halidi mi? —
f
- L,, t
1.,
<Ir* 9
11".
1t _,;
I
°
tekrarlanarak kullan ılır "ya ...ya" anlamını verir:
ya Hasan ya Salih —
size ya İbrahim ya Ismail yazdı—
I
••
g
-
••
•
"bile" anlamına ba ğ olarak kullanılır:
ihtilcilciler, başkanlarına varıncaya kadar, hepsi öldürüldü —
o9
9
r
(.9>-
h - 'y olumsuzluk anlatır, ma`tiifun, ma`tisıfun aleybin i şine katılmadığını belirtir:
elma yedik, armut değil —
213
o
—
bildirir, "öyle
olumsuzluk anlatır, vazgeçme
değil, böyle", "fakat", "hiç olmazsa", "bildkis" gibi anlamlara gelir:
t
Selimi gördüm, hay ır Hasan', — •
bir kütüphaneye, hayır bir
kitapç ıya git, o kitab ı ara
.3
j„„,
.9_5.
1
.•
„
;kr_
fakat, ancak anlamına gelir:
Hoca bulunmadı fakat
yardımc ısı (bulundu) —
9 3
5
Hasan gitmedi fakat Ahmet gitti —
Not:
Ma`tüf macrar ise, ındtüfun aleyhteki çekim harfi veya tamamlayan ın
tekrar ı gerekir:
Aliyi ve Abdullak ı seldmladtk
‘1,3A
JP.
Halidin ve senin kardeş ini gördük —
Akştırmalar
şu cümleleri tamamlay ınız:
-
.
J L..251
...
.
•
ÇÇJ
2„C»,s- 4°:; i -
CÜMLELER —
— 3 e
Bir dili iyi bilmek, cümle yapısını iyi bilmek demektir. Bir dildeki
cümle yap ısı, cümledeki ögelerin s ıralanışı, o dili konu şan milletin ruhi
yapısını, düşünce düzenini gösteren en önemli belgedir. K ısacası, bir
214
milletin, dili, dilinin y a p ı s ı , o milletin ruh ve düşünce dokusunun
aynasıdır. Bunun içindir ki, bir dili ö ğrenen kişi, bir bakıma, o dille
söyle şen milletin ruh yap ısıyla, varliklara bakma, olaylar ı de ğerlendirme
t a r z ı yla temasa gelmi ş ve az çok etkilenmi ş olur. Onun için, ana
dilinin yapısını, dilbilgisini bilmeden ba şka bir dil ö ğrenen ki şi de, kendi
dilini, başka milletten birinin konu ştuğu gibi konuşur, deyim yerindeyse,
anadilini, yabancı gibi kullanır.
Şimdi, arapçadaki cümle yap ısını inceleyelim:
Hemen her dilde olmas ı tabii bir durum olduğu üzere, arapça cümle
de, yap ı bakımından iki türliidür:
a – basit cümle :
b
" 7 L...4:71
bileşik cümle :
sırayla görelim:
97 – Basit Cümle –
Basit Cümle, bir yargıyı, görüşü, iste ği, olguyu aç ık olarak anlatan,
ögelerinin herbiri tek bir sözden yap ılmış olan cümledir:
öğrenci okumay ı ögrendi —
çok konu şma —
°
Basit cümle, fil cümlesi veya isim cümlesi olur. Bilindi ği gibi,
cümle fülle ba şlarsa fil cümlesi olur:
yel kap ıy ı açtı —
°
çocuk sineği öldürdü —
Cümle, isimle ba şlarsa isim cümlesi olur:
bilgi faydalıdır
L.
-
I-
Güneş aydinlatıcıdır —
Basit Cümlelerin Ba ğlanışı
Basit cümleler, birbirine atf edât ı ile bağlanır. Kullanılacak ba ğlar,
anlama göre de ğişir:
215
a - Yalnızca birtakım olaylar s ıralanıyorsa, bu olayları anlatan
basit cümleleri birbirine ba ğlamakta umumiyetle
kullanılır:
e:L...J
Lsji
Gerçek müslüman do ğru söyler, yalan söylemez, Allahtan korkar ve
kullardan korkmaz.
- Birbiri ardınca hızla olan olaylar ı anlatan basit cümleleri
bağlamakta umumiyetle 4.ti kullan ılır:
rastladım, - iw
tokalaştık, konu ştuk.
arkadaşıma
•
e - Ardarda olan, aralar ında kısa da olsa bir zaman fas ılası bulunan olayları anlatan basit cümleler, birbirine umumiyetle
tc& ile
bağlamr:
adam düş gördü, sonra uyandt —
d - Netice, sehebe, umumiyetle s ile ba ğlanır:
çocuk dü ştü, bir
ayağı k ırıldı —
-
c3*-;
' :W1 -t; "; '"
4-5-L>" 1 C-
98 - Bileşik Cümle
Bileşik Cümle de iki bölüme ayr ılır:
a - bileşik fil cümlesi:
h - bile şik isim cii ınlesi:
"
" ";..
V> 1 "21:
sırayla inceleyelim:
a - Bileşik fail cümlesinde temel cümle fiil cümlesidir, bu temel
cümleye bir veya birkaç cümle ba ğlanır:
meydanda oynayan
bir çocuk gördüm —
216
9
e
ise, nesneyi
dir,
Burada esas cümle, °I)k;'..,a,
marülun bihi) nitelemekte, onun durumunu bildirmektedir. Esas
cümleye, birden fazla cümle de ba ğlanabilir:
, o ki_
b
os—
r
Subay, kendilerinde hiç silCıll bulunmayan askerlere, düşmana yaklaşmalarını buyurdu.
b - Bileşik isim cümlesinde esas, isim eümlesidir, bir veya daha
çok cümle bu esas cümleye ba ğlanır:
w
•••
'423
Doğruluk, insana her durumda yarayan bir dosttur.
99 - Cümlede bir öge olarak bulunan cümleler
o
e
A—PLiV
:):4
(
Ciimlede bir öge, tek kelimeden ibaret oldu ğu gibi, bir ciimleden
meydana gelmiş de olabilir:
a-
Cümleden Meydana Geli şi: 3k,..c.Li
9 ... o
9
J
0
•-
1
Bir cümlenin Will, tek kelime oldu ğu gibi, fiil veya isim ciimIesi
de olabilir:
öğrenci bir sayfa kitap okudu —
°
•
cümlesinde fdil, tek kelimedir: s
..
Seni tam s ıhhatte gör- .,-; .
mı .... -•
mek beni sevindirir — ...4—&—'42i --L-1 L•41ç. ..
9 ,
e ..-
‘9'
..--r—J-
-)1 4
cümlesinde Wil, fiil ciimlesidir: :1!,,,,,:,,J4 '' - 4 Lis. --.31 J 1 * ,...)-1
Binlerce dinarın
olduğunu öğrendim —
cümlesinde ise
isim cümlesidir:
ı
..,kJ4 •
4
ss
• ...
217
b - Sözde
Ciimleden Meydana Gelişi
j•••
1;2iL ı U 5:,:nj
•
Sözde Fil de, fil veya isim eümlesinden ibaret olabilir:
caddelerde dolaşılmas ı yasak edildi-
_
-
gencin zeki oldu ğu görüldü —
J;2.5-)
gibi...
e
-
Nesnenin (maffılun
Ciimleden Meydana Geli şi
J
j-14..-10.«..4
âlvl
Cümleler, nesne olarak bulunabilir. Fil cümlesinin, nesne olarak
bulunması için ba şında *c_ş) bulunması, isim eümlesinin nesne olarak
kullanılması için de ba şında W j 4 gelmesi ş artt ır:
,
pencereleri açmak istiyoruz —
onların dostlarım ız olduğunu öğrendik —
d
-
, ■,""'
'''
C;
o
I*
-
Mubteda Olarak Kullanılan Cümle:
Mubteda, tek kelimeden meydana geldi ği gibi, fiil veya isim eihnIesinden de meydana gelebilir:
kitabı okuman sana
daha faydalıdır
- C:L_e tj —1
bana göre, Cahid hita- s
bette arkadaş larını geçecek —
o
o fi-L.:_s
_ •
S l ".
•
•
e
-
Haber Olarak Kullanılan Cümle:
Haber de, fiil veya isim cümlesinden meydana gelebilir:
ateş suyu ısıtır —
fi
ınü'rninirt faziletleri çoktur —
218
s s:7 -
LtC.L.•
-
•
f - Sıfat Olarak Kullanılan Cümle:
Cümle, belirsiz
fi;-_,J4j1
bir ismin silah olarak bulunabilir, fiil veya
isim cümlesi olmas ı farketmez:
büyük hocalardan birinin
yazd ığı bir kitap satın aldık —
, a.a: ~I t C2.5'
.
C-..•;..›
cümlesinde tS isminden sonra gelen fiil cümlesi, tLs ismini nitelemektedir, bu ismin s ıfat ıdır.
mü'minler, altlarından irmaklar akan cennetlere girer
cümlesinde de
3
.3o
J
et
L:7".4
j
isminden sonra gelen cümle, bu ismin s ıfatıdır.
_
geni ş avlulu bir
Jo
o••
mektep gördük —
cümlesinde,
isminden sonra gelen isim cümlesi,
isminin sıfatı durumundadır.
g Harin Cümleden Meydana Geli şi:
Fiil veya isim cümlesi, esas cümle içinde hal olarak bulunabilir:
öğrenci dersini
gece yarısı bitirdi —
s
(ja,y2_;
d —.N
sayrı aç olarak uyudu —
U2i1
Lrok>4 rli
h - Mustesna' ınn Cümleden Meydana Geli şi:
.0
3
, r
.1,—.91-9 I j3
Fiil veya isim cümlesi, mustesna olarak kullan ılabilir:
zarif ki şi, ancak sorulduğunI
da başkasının söZüne kar ışır. -
k:-1
J
-.0 9 o -
219
Ordu bozuldu, ancak s —
ait211
başbuğ direnmekte —
ı 34°
.
100 – Şart Cümlesi —
Şart için kullan ılan başlıca edatlar şunlardır:
—9o
Bu edatlardan ba şka, şart anlatan iki harf vard ır: C,. °
°,:)
Ş art cümlesi, ş art edatlarmdan biriyle ba şlar, iki bölümden kuruludur. İlk bölüme ş a r t, ikinci bölüme kar şı l ı k (ceza veya cevâb)
denir. Ikinci bölüm (ceza), ilk bölümün anlam ını tamamlar:
çalışırsan başarırsın
—
o
cümlesinde şart edatı 4".) 1 ,
ş art, °
ise karşılık (cezCr) t ır.
Şart ve Karşılığın Çeşitleri
Şart ve karşılık, başlıca şu şekillerde olabilir:
a – Şart ve karşılığın ikisi de fiil cümlesi olur:
doğru söyleyen kazan ır
bana yazarsan, sanayazan
yazanın —
,
I
1
101 – hirazi Cümle —
hirazi Cümle, bir cümlenin iigeleri veya birbirine bağlı iki cümle
arasında bulunur:
ctıb
,
W
L
p
L9s,
—
Günde iki sayfa okursan -ki bu sana güç değildir-, kitabı iki ay içinde
bitirirsin.
eiimlesinde
220
i`tirazi eiiraledir.
1 02 - Açıklama Cümlesi —
.
Müphem bir manay ı açıklayan veya ayr ıntılarını belirten cümleye
açıklama cümlesi: Jz".,
ja
4
1 denir. Açıklama cümlesinin
A
c • , (veya zy kökünden bir kelime)
D
başında umumiyetle
bulunur:
ro-ki
Q...0
İnsanlar insanlar içindir : ydni bir kısmı ötekine hizmet eder.
- Ş art veya karşılık, isim cümlesi olur:
kitab ı okusayd ı , anlar& — 1
çocuk kapıy ı k ırarsa,
güçlüdür (güçlü demektir)— (S-9 j
)')
r5
`I Y I .,1 -
„
_1
5
1""'"`" :J
c - Kar şılık (ceza), cümlesinin fiili, umumiyetle şart cümlesinin
fiilinin- kipinde (s ıygasında) olur:
ko şarsan yorulursun
ko şarsan yorulursun
d - Karşılık (ceza, cevap) cümlesi, şart cümlesi mazi veya muzari
'lale ba şlamış olsa bile, buyruk olabilir:
ona rastlarsan selâm söyle —
o kitab ı bulursan, satı n al
-o
o -
C.> I
dj,£) (
(..3 I
Şartla Karşılığın Bağlanışı
Kar şılık cümlesi, şu durumlarda, şart cümlesine do ğrudan doğruya,
yasıtasız ba ğlanır:
ile başlayan ş art cümlesinin kar şılığında (cevabı/Ida), umumiyetle
anlamı berkitmek peki ştirmek için -"" bulunur.
221
a-
Karşılık cümlesi, geçmiş zaman fiiliyle ba şlanuşsa:
.
okuyan anlar —
--
I ,J
müslümanlara yardı m
4.ül o
edene Allah yard ım eder —
42.:,
• 4...L.1.1 J-4-;
b - Kar şılık cümlesi, geni ş zaman fiiliyle ba şlamışsa:
incelersen ö'grenirsin —
L»,
Kar şılık cümlesi, ş art cümlesine, şu durumlarda do ğrudan do ğruya,
değil, ,:e ile ba ğlanır:
a - Kar şılık cümlesi, geni ş veya geçmi ş zaman fiiliyle ba şlar ve
önünde (nefy için) ••J harflerinden biri bulunursa:
..
(1 İ
51/4:. 12.
• -,
Lı--4
a.0
• • •
)
Allah ın koydu ğu hadleri kim aşarsa, kendine yazık etmi ş olur.
tembellik edersen basaramazs ı n —
yalan söylersen sana inanmayacaklar
1
konusursan yalan söyleme —
b
•
Karşılık (cez,ei, cev ılb) cümlesi, buyruk ise:
e - Kar şılık, isim cümlesi olursa:
kitapçıya gidersen, ona
resimli kitab ı sor —
bu meseleyi çözerL9 5
sen, zekisin demektir— .„
222
•
3
.L1+•*ji
.
Ci
a:ub
3
d - Karşılık cümlesi, donmu ş (eamid, çekilmeyen) fiillerden biriyle
başlarsa:
bir aç, ekmek parçası çalarsa, ona ayıp değildir —
• ,
`.j-1
—
ja":"
•
f
A.. L
- P
9.0 L>:-
.9
Jk_h_ŞL
(.5
L.”:..4:9, 4_9
O, Halidin öz kardeşidir : yani atası ~din atan, anası da Hâlidin
anasıdır.
I de aç ıklama için kullanılır, ancak, ,3
.
ın apklama görevinde bu-
lunması, yâni tefşir edatı olması için, kendinden sonra gelen fil, buyruk (emir) kipinde olmal ıdır:
şbuğ, "saldırın" diye i şaret etti —
»Isa'ya, "değneğini ,
denize vur"diye vahyettik—
1 .9
e
Ba
Lid!
:1.9' 4
• • -1
_104' L)
L..4"...r
-•-•
)
Onlann, -diişmanların demek istiyorum- saf ba ğlamış , savaşa hazır
olduğ unu gördük.
o0o
223
Download
Random flashcards
canlılar ve enrji ilişkileri

2 Cards oauth2_google_d3979ca9-59f8-451c-9cf7-08c5056d5753

Merhaba

2 Cards oauth2_google_861773e1-0890-4522-834a-6a5babb58e76

qweeqwqwe

5 Cards oauth2_google_78146396-8b44-4532-a806-7e25cc078908

KIRIHAN GÜMÜŞ DEDEKTÖR

6 Cards oauth2_google_49cd8e53-7096-4be6-ba73-4ff7e4195b4b

321işletme

2 Cards oldcity

Create flashcards