Sosyal Antropoloji Hafta 9

advertisement
KÜLTÜR ĠLE ĠLĠġKĠLĠ KAVRAMLAR
SOSYAL
ANTROPOLOJĠ
HEDEFLER
Bu üniteyi çalıştıktan sonra;







Kültür ile ilişkili kavramları sayabilecek
Kültür ile ilişkili kavramları tanımlayabilecek
Kültür ile ilişkili kavramları analiz edebilecek
Kültür ile ilişkili kavramları birbirinden ayırt edebilecek
Kültürel süreçlerin tanımlarını yapabilecek
Kültürel süreçlerle ilgili tanımlamaları analiz edebilecek
Kültürel süreçlerle ilgili örnek verebileceksiniz.
ĠÇĠNDEKĠLER




Giriş
Kültür ile ilişkili kavramlar
Kültürel süreçler
Özet
HAFTA
9
KÜLTÜR İLE İLİŞKİLİ KAVRAMLAR
1-GĠRĠġ
Sosyal-kültürel antropoloji ile uğraşan bilim adamları kültür sistemi içinde rol oynayan
etmenleri ve etkileşimleri daha iyi açıklayabilmek amacı ile bir dizi kavram ve süreç
tanımlaması yaparlar. Bu bölümde bu kavramlar ve süreçlerle ilgili bilgiler iki bölüm
halinde verilecektir. Kültür ile ilgisi olan terimsel nitelikteki kavramlar ve birey ve sistem
arasındaki sürekli etkileşimi ve sonuçlarını açıklamaya yönelik kültürel süreçler ayrı ayrı
incelenecektir. Bu kavramlar transkültürel hemşirelik konusu işlenirken sağlık ve hastalık
kavramları ile ilişkilendirilecek ve hemşirelikle ilgili detaylandırılacaktır.
2-KÜLTÜR ĠLE ĠLĠġKĠLĠ KAVRAMLAR
1- Alt kültür: Ne kadar türdeş olursa olsun bütün kültürlerde mutlaka belirgin farklılıklar
bulunur. Yani, toplumun her kesim ve grubu tek bir biçim ve yapıda değildir. Belirli
kesimlere egemen kültürden farklı, kendisine özgü kültür kalıpları vardır. Bunlar adeta
kültürün alt bölümleridirler. Alt kültürlerin kaynakları çok çeşitli olabilir. Bunlar, sınıf
statüsü, etnik köken, bölgesel ayrımlar, kır-kent farklılaşması ve dinsel bağlılıklar
olabilir. Örneğin ülkemizde göçebeler bir alt kültürdür. Karmaşık toplumlarda alt kültür
sayısı çok fazladır. Örneğin A.B.D., bir alt kültürler toplumudur. Zenciler, Kızılderililer,
etnik temele dayalı alt kültürlerdir. Bunlar egemen kültürün dışında kalmışlardır. Fakat
zamanla egemen kültürle bütünleşmeleri de söz konusudur. Yine, toplumsal sınıfların her
biri de alt kültür niteliğindedir. Alt kültürler ulusal kültürlerin çeşitliliğini ve zenginliğini
besleyen kanallardır.(1,2,3,4)
2-KarĢıt Kültür: Alt kültürün değerleri ve diğer standartları tüm toplumun yürürlükteki
değerlerine ve diğer öğelerine kesin bir tepki olarak da gelişebilir. O zaman buna karşıt
kültür denir. Bu terim, basit bir şekilde bir toplumda kabul gören genel kültürün karşıtı
bir kültürü ifade etmektedir; karşı kültürün normları ve değerleri kabul görmüş
kültürünkine karşıttır Aykırı ve karşı kültürün ulusal kültürle buluşması oldukça
zordur.(4,5)
3-Ġdeal kültür-gerçek kültür: İdeal Kültür: Toplumu bir arada tutan norm ve değerlerin
sadece kurallarda geçerli olmasıdır. Gerçek Kültür: Günlük yaşamdaki uygulanış veya
Atatürk Üniversitesi Uzaktan Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi
KÜLTÜR İLE İLİŞKİLİ KAVRAMLAR
bulunuş biçimidir. (6,7,8)
Kültür genellikle değerlerden, ideal kurallardan ve davranış örüntülerinden oluşur. Bir
kültürde neler yapılmalı ve yapılmamalı ile ilgili ölçütler kültürün ideal ve öğretilen
muhtevasını oluşturur. Ancak, bu kültürün üyeleri olarak bireyler her zaman bu ölçütlere
uygun tutum ve davranışlar göstermezler, kültürel ideale uygun hareket etmezler ya da
edemezler. Bununla birlikte kültürel kurala uymayan davranışları bilir ve tanırlar. Bu
nedenle, bütün toplumlarda insanlar olması gerekenle (ideal kültür) yaptıkları ya da
yapabildikleri(gerçek kültür) ikilemini yaşarlar. (6,7,8,9)
4-Etnosentrizm: Kişinin kendi kültürünü temel olarak alması ve diğer kültürleri kendi
kültürü açısından değerlendirmesi anlamına gelir. Boks ve güreşi en iyi spor, boğa
güreşini vahşet olarak nitelendiren görüş etnosentrik bir düşüncedir. Etnosentrizmin hem
olumlu, hem de olumsuz yönleri vardır Olumlu Yönü , grup bağlılığının artması,
olumsuz Yönü: ayrımcılıklara neden olup, farklı olanları küçümsemeye ve dışlamaya
iten davranışlara yol açmasıdır.(6,9,10)
5-Kültürel yetkinlik-kültürel yeterlik: Farklı kültürlere sahip insanların ve sosyal
grupların istek ve beklentilerine cevap verebilecek bilgiye, beceriye ve kapasiteye sahip
olmak şeklinde tanımlayabiliriz. Başka bir deyişle farklı kültürden olan insanlarla etkili
iletişim kurabilmek olarak da tanımlanabilir. Kültürel yeterliliğin oluşması aralarında
önemli bağ olan dört kavramla ilişkilidir. (11,12)
-Farkındalık: Kişinin kendisinin ve karşısındakinin farklılıklarının bilincinde olmasıdır.
Kişi kendi kültürünün özelliklerini bilmeden farklı kültürlerin bilincinde olamaz. Bütün
kültürlere ait özellikleri bilmek çok da olası değildir. Ama en azından farklı kültürel
özelliklerin varlığının bilincinde olmak kültürel farkındalığın önemli bir başlangıcıdır
Kültürel farkındalık ayrıca
kişinin başkalarına karşı gösterdiği tepkilerin bilincinde
olmasını da içerir.(12,13 )
-Bilgi: Bilgi her zaman insanın gücünü gösterir. Bazı bilimsel araştırmalar göstermiştir ki
bir
çok
konuda
kendi
inanç
ve
değerlerimiz
ile
davranışlarımız
paralellik
göstermemektedir. Örneğin eşitlik konusundaki değer ve inançlarımızı davranışa
dönüştürmekte güçlük çekeriz. Daha somut bir örnek vermek gerekirse insanların her
Atatürk Üniversitesi Uzaktan Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi
KÜLTÜR İLE İLİŞKİLİ KAVRAMLAR
konuda eşit haklara sahip olduğunu savunurken bizimle aynı toplumun üyesi olmayan ya
da bizden farklı olan kişilerin bazı haklarını istemeyerek de olsa kısıtlayabilir ya da onları
farklı şekillerde etiketleyebiliriz. Bu davranışın temelinde o kişinin toplumu ve kültürü
hakkında yeterli bilgiye sahip olmamamız ya da o zamana kadar biriktirdiğimiz ön
yargılar bulunabilir. Bu durum bilgiyi de kültürel yeterliğin önemli bir bileşeni haline
getirir.(12)
Beceri: Kültürel yeterliğin oluşumunda etkili olan diğer bir konu da uygulamadaki
becerilerdir. Örnek vermek gerekirse iletişim, etkileşim kurmanın çok önemli bir aracıdır.
Bu aracın kullanımı beceri gerektirir. Çünkü bazı jest ve mimikler kültürden kültüre
değişir ve bazı kültürlerde çok benimsenmiş sık kullanılan mimikler bazı toplumlarda
hakaret hatta suç sayılabilir.(12)
6- Kültür Ģoku: Kültürel süreçler içinde de yer alan bu kavram, bir kişinin hazırlıksız
olarak bir kültürden başka bir kültüre girmesi sonucu karşılaştığı uyumsuzluklar,sıkıntılar
bunalımlar ve gösterdiği tepkilerdir.(2,4,8,11)
Leininger da kültürel şok terimini, kültürel uygulamalar, değerler ve inançlarda
farklılıklardan dolayı farklı bir kültürel gruba ya da duruma oryante olamama ve sorun
yaşamakla birlikte rahatsızlık ve çaresizlik hissetme şeklinde tanımlar. Birey bazı
şeylerin farklı olduğunu görürü ve iki kültür arasında gidip gelir.(14)
Kişinin önceden içinde yaşadıpı ve içine yeni girdiği kültür birbirinden ne denli değişikse
ya da birey yeni kültür hakkında ne denli ön bilgiden yoksunsa şokun boyutları ve süresi
o denli derin ve uzun olur.(8)
7-Kültür öğesi: Belli bir kültür içinde bulunan, tanımlanabilen ve çözümlenebilen en
küçük birimdir. Yani kültürün parçalarıdır. Herhangi bir kültür parçasının özelliği, o
kültürü bir diğerinden ayırır. Maddi (binalar, araç gereçler) ya da manevi (inançlar,
gelenekler) olabilir.( 2)
8-Kültür alanı: İçinde az ya da çok, birbirine benzer kültürlerin bulunduğu coğrafya
yöresidir. Örneğin Kuzey Amerika yerlileri, Ortadoğu yöresi gibi.(2)
9-Kültür KarmaĢası
Birbirine bağlı olan ya da bir ana öge çerçevesinde toplanan kültür ögelerinin bütünü
Atatürk Üniversitesi Uzaktan Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi
KÜLTÜR İLE İLİŞKİLİ KAVRAMLAR
anlamına gelir. Kültür ögeleri işlevsel olarak birleşirse, kültür karmaşığı oluşur.
Totemizm, tek eş evlilik, buğday, at, kurban kesme, birer kültür karmaşığıdırlar.
Örneğin at, Türklerde bir kültür karmaşası olmuştur. Atla ilgili pek çok
deyimlerimiz vardır. Yakut Türklerinde at kafası üstüne and içilir. Bazı boylar at eti yer.
İslam öncesinde at tutkusu, onu totem yapmaya kadar gitmiştir. Kimi oymaklar,
totemleriyle (at isimleriyle) tanınır olmuşlardır. At kurban da edilirdi. Ona ayin yapılır,
dua okunurdu. Bu yönleriyle at, bir kült olmuştur. At, ulaştırma aracı idi. İnsanın yalnız
bu dünyada değil, öte dünyada da ata gereksinmesi olacağı sayıltısıyla ölen atlı, atıyla
birlikte gömülürdü.
Doğu Afrika' da bir "Sığır karmaşığı" söz konusudur. Örneğin Karimojong topluluğunda
sığır, dinsel törenlerde önemli bir kültür vasfı konumundadır. Önemli bir dinsel tören için
toplanmaya "Sığır toplantısı" denir. Yakın akrabalara "Sığır Akrabaları" denir. Doğum,
gençlik ve evlilik, hep sığırlarla ilgili olarak değerlendirilir. Bir yetişkin erkeğin görevi,
sahip olduğu sığırları korumak ve bunların sayılarını artırmaktır. Öldüğü zaman, bir sığır
derisine sarılarak, kendi sığır ağılında açılan bir mezara gömülür. .Basit tarım ürünlerini
az alırlarsa ya da kıtlık olursa bu sığır sürüleri açlığa karşı bir sigorta görevi üstlenir.(2)
3-KÜLTÜREL SÜREÇLER
Kültürel süreçler kültürün oluşumu sürdürülmesi ve değişmesi ile ilgili, başı sonu belli
olmadan süregelen olaylar ve oluşlardır. Başka bir deyişle, kültürel süreçler kültürün
sürdürülüp değişmesinde rol oynayan tüm etkileşimleri dile getirmek için başvurulan
kavramsal araç ve gereçlerdir.(8)
Kültürel süreçler, kültür ve çevre ilişkisi, kültür oluşumu, kültürel değişme, bireylerin
kültürlenmesi, kültürler arası etkileşmelerde itici güç veya aracı olan etki ve baskıları
içerir. Bütün bu süreçler, ana koşul olarak, kültürel geçiĢlilik (kültürel yoldan aktarılma)
ilkesiyle bağlaşıktır.(15)
1- Kültürleme süreci: Sosyoloji biliminde toplumsallaşma anlamında kullanılır.
Toplumun, kendi kültürel özelliklerini yeni kuşaklara sosyalleşme yoluyla aktarmasıdır.
Yani başka bir deyişle, bireyin doğumdan ölüme kadar kendi kültürü içinde etkinlik
Atatürk Üniversitesi Uzaktan Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi
KÜLTÜR İLE İLİŞKİLİ KAVRAMLAR
kazanmasıdır. Bu etkinlik topluma uyum sağlayıcı, bilinçli ve istendik koşullanmaları
olduğu kadar, bilinçsiz ya da bilinç dışı, yaygın,rastlantısal ve kendiliğinden bireysel
öğrenme ve istenmedik koşullanmaları da kapsar.Kısacası, bireyin kendi toplumunun ve
kültürünün bir üyesi ve ürünü olması ile ilgili ve kültürün sürekliliğini sağlayan bir
süreçtir.(2,8)
4- KültürleĢme süreci: Farklı kültürlerin karşılıklı etkileşime girmesiyle gerçekleşen
kültür alış-verişidir. Başka bir deyişle,iki ya da daha fazla kültür grubunun sürekli ilişki
ve etkileşimi sonucu gruplardan birinin diğerine ait kültür öğelerini kabul etmesi,
benimsemesi kültürleşme süreci ile açıklanır. Yabancı ülkelerde uzun süre yaşayan birey
ve gruplarda gözlenen değişmeler kültürleşme’dir.(8,16)
5- Kültürlenme süreci: Belli bir toplumun alt kültürlerinden ya da farklı toplumlarda
gelen birey ve grupların etkileşimleri sonucunda, tarafların asıl kültürlerinde bulunmayan
yeni bir bileşimin ortaya çıkması sürecidir.Ülkemizde kırdan kente göçedenlerin, ne köy
ne de kent kültürünün özgün yapısına uymayan ancak onların bir bileşimi olarak gelişen
gecekondu ve arabesk kültür biçimleri bu etkileşimin sonucudur.( 8)
6- Kültürel Yayılma: Bir kültürde ortaya çıkan maddi veya manevi kültür öğesinin
dünyadaki başka kültürler arasında içten dışa, dıştan içe doğru sürekli yayılmasıdır.
Örneğin, tütün ve sigara Orta Amerika’dan doğuya, şemsiye ise Güneydoğu Asya’dan
batıya yayılmış kültür öğeleridir.(8,15)
7- Kültürel Gecikme: Bilindiği gibi kültür, maddi ve manevi ögelerden oluşan uyumlu
bir birliktir. Fakat, kültür değişirken, bu ögeler aynı hızda değişmez. Maddi kültürdeki
değişmeler daha hızlı değişirler. Bu nedenle manevi kültür ögelerinin önünde giderler.
Manevi ögeler daha yavaş değişirlerBir toplumdaki maddi kültür öğelerinde meydana
gelen değişim hızına, manevi kültür öğelerinin ayak uyduramaması oluşan uyumsuzluk
kültürel gecikme olarak adlandırılır. Bu süreçte, değişmeye karşı direnerek uyumu
geciktiren etkenler yer alır. Örneğin, ayrıcalıklı konumu olanlar, geleneklerin
sürdürülmesinden yana olan töreler, tutuculuk, eğitim, toplumsal baskılar, denetim,
yeniliklerden hoşlanmayan psiko-sosyal eğilimler vs. Maddi kültür ögeleri ise, daha üstün
Atatürk Üniversitesi Uzaktan Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi
KÜLTÜR İLE İLİŞKİLİ KAVRAMLAR
yarar sağladıkları için (işlevsel yarar) daha çabuk değişirler Örnek: Maddi kültür ögesi
olarak otomobilin bir topluma girmesi ve çoğalması ülkemizde bilinen bir durumdur.
Fakat buna ilişkin trafik kurallarının aynı hızda gelişememesi, park düzenlemesinin
yapılamaması, halkın trafik konusundaki eğitimsizliği, sürücülerin davranış kurallarının
gelişememesi bir trafik düzensizliği ve bunalımı doğurmuştur.(2,4,15)
8- Kültür Emperyalizmi: Kültür emperyalizmi, gelişmiş ülkelerin az gelişmiş diğer
kültürleri özellikle kitle iletişim araçlarıyla (medya) etkilemesi ve kendine benzetmesidir.
Kültür emperyalizminde diğer bir araç, yabancı dildir. Az gelişmiş ülke seçkinleri
zorunlu olarak yabancı dil öğrenmektedirler. Bu durum da onların kültürlerinin
yayılmasında etkin olmaktadır. Ayrıca seçkinlerin bir kısmının gelişmiş ülkelerde eğitim
görmesi de, o ülkelerin kültürlerini yaymada etkin olmaktadır. Çünkü bu kimseler,
etkilendikleri dış kültürün özelliklerini taşımaktadırlar. Bu konuda, belirli bir ulusal
kültür, diğer toplumları da genellikle tek yanlı olarak etki altına almakta, söz konusu
ulusal kültür, kendi değerlerini bir alışkanlık yaratarak yaymaya çalışır. Kültür
emperyalizmini
yaratan
temel
öge,
ileri
teknoloji
ve
ona
bağlı
ekonomik
güçtür.(2,11,15,16)
9- Kültürel özümseme: Bir toplumun kültürünün diğerinin özgünlüğünü kültürleşme
yoluyla tamamen ortadan kaldırması, yutması, indirmesidir. Süreç gücü elinde
bulunduran kültürün diğerini içine alması, giderek kendine benzetmesi, kendi içinde
eritmesi şeklinde işler.( 8,15)
10- Kültürel YozlaĢma: Genellikle her kültür, kendi yaşam biçimini doğal ve en uygun
yol olarak görür. Toplumlar, her zaman kendi kültürlerini savunur, korumaya çalışır. Bu
nedenle başka kültür ögelerine karşı bir yabancılaşma eğilimi içerisindedirler. Ancak
bazen bunun tam tersi gerçekleşir ve toplumlar kendi değerlerini kaybetmeye başlarlar.
Kültürel yozlaşma, bir ülkenin kendi kültür ögelerini kaybederek tamamen yabancı
kültürlerinin egemenliği altına girmesi, yerli kültür ögelerini kaybetmesi sürecidir.
Yabancı kültürlerin olumsuz etkisi ve toplumun kendi öz değerlerine yeterince sahip
çıkmaması sonucu meydana gelen kültürel bozulmadır. Yabancı değer ve davranışlar
milli kültür ögelerine oranla artmışsa, o kültür yozlaşmıştır.(2,11)
Atatürk Üniversitesi Uzaktan Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi
KÜLTÜR İLE İLİŞKİLİ KAVRAMLAR
11-Kültürel değiĢme :Buraya kadar belirtilen süreçlerin tümünün ya da birkaçının
etkisiyle bir toplumun kültürünün bütünüyle ya da bazı kurumlarıyla değişmesi ya da
değişikliğe uğraması sürecidir.(4,8)
ÖZET
Kültür konusunu anlamanın ve detaylandırmanın bir yolu ilişkili kavramları tanımlamak
ve örneklendirmektir. Kültürle ilişkisi olan terim yapısındaki kavramlar, alt, karşıt kültür,
ideal-gerçek kültür, etnosentrizm, kültürel yeterlik, kültürşoku, kültür öğesi, kültür alanı
ve kültür karmaşası gibi kavramlar, kuram niteliğinde geniş bir konusu olan kültürün etki
alanının, işleyişinin ve unsurlarının anlaşılmasına yardımcı olur. Kültürel süreçler,
kültürün sürekliliği ile değişiminde rol oynayan olay, olgu ve etkinlikleri açıklamak için
başvurulan kavramsal araçlardır. Kültürleme, kültürleşme, kültürlenme, kültürel
yayılma, kültürel gecikme, kültürel özümseme, kültür emperyalizmi, kültürel yozlaşma ve
kültürel değişim süreçleri kültürün oluşumu, sürdürülmesi ve değişmesi ile ilgili
süregelen olaylar ve oluşlardır.
Atatürk Üniversitesi Uzaktan Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi
KÜLTÜR İLE İLİŞKİLİ KAVRAMLAR
DEĞERLENDĠRME SORULARI
1-Hangisi kültürel yeterliği oluĢturan bileĢenlerdendir?
a-Etnik köken
b-Farkındalık
c-Etnosentrizm
d-Kültürel alan
e-Kültür şoku
2- Hangisi bir toplumun kültürünün diğerinin özgünlüğünü kültürleĢme yoluyla
tamamen ortadan kaldırması, yutması, sindirmesidir?
a-Kültürleme
b-Kültürel özümseme
c-Kültürlenme
d-Kültürel şok
e-KültürleĢme
3-Toplumumuzda görülen arabesk ve gecekondu kültür biçimleri aĢağıdaki
süreçlerden hangisi sonucunda ortaya çıkmıĢtır?
a- Kültürleme
b-Kültürleşme
c-Kültürlenme
d-Kültürel şok
e-Kültürsüzleşme
CEVAPLAR
1. B
2. B
3. C
Atatürk Üniversitesi Uzaktan Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi
KÜLTÜR İLE İLİŞKİLİ KAVRAMLAR
YARARLANILAN KAYNAKLAR
1- http://www.encyclopedia.com/doc/1O88-subculture.html
2-Tezcan M. Kültürel Antropoloji, Ankara 2008. Maya Akademi
3- http://tr.wikipedia.org/wiki/Altkültür
4-Doğan İ. Sosyoloji, kavramlar ve sorunlar,8.Baskı, Ankara 2008.Pegem Akademi
5-http://tr.wikipedia.org/wiki/Karşı_kültür
6-http://www.people.vcu.edu/~jmahoney/culture.html
7- http://www.msxlabs.org/forum/soru-cevap/290949-kultur-nedir-kulturel-farkliliklar
8- Güvenç B. Antropoloji (İnsanbilim), Eskişehir 1996. Anadolu Üni. Açık Öğretim
Fakültesi Yayınları
9-Özkalp E. Davranış Bilimlerine Giriş, Eskişehir 2004.Anadolu Üni. Açık Öğretim
Fakültesi Yayınları
10-etnosentrizm- http://tr.wikipedia.org/wiki/Etnosentrizm
11-http://www.pdrciyiz.biz/kulturel-yetkinlik-t3585.html
12- http://en.wikipedia.org/wiki/Cultural_competence
13- cultural awareness http://www.ingilish.com/cultural-awareness.htm
14-Kuğuoğlu S. Transkültürel Hemşirelik. Ed: Karadakovan A, Eti aslan F. İn: Dahili ve
cerrahi hastalıklarda bakım. 2010: 85-98
15-http://www.ingilizce-ders.com/bilim-arastirma/kultur/kultur/01-kultur-tanimi.htm
16-http://mitoloji.info/sosyoloji/kultur.nedir,
Atatürk Üniversitesi Uzaktan Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi
Download