Epidemiyoloji Dersi Slayt_1

advertisement
VETERİNER EPİDEMİYOLOJİ
Prof. Dr. Ömer Memduh Esendal
Yakın Doğu Üniversitesi Veteriner Fakültesi
Mikrobiyoloji Anabilim Dalı
DERS AKIŞI
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Epidemiyolojinin tanımı
Epidemiyolojinin amacı
Epidemiyolojinin bölümleri
Sağlık ve Hastalık tanımları
Hastalık etkenleri
Bireysel hayvanlarda hastalık
Popülasyonun tanımlanması
Popülasyonda hastalık
Popülasyonda hastalıklardan korunma ve hastalıkların kontrolü
EPİDEMİYOLOJİNİN TANIMI
• Popülasyonda
–
–
–
–
Hastalıkların sıklığını,
Hastalıkların dağılımını
Hastalık oluşumunu etkileyen faktörleri inceleyen,
Bu hastalıkların kontrolüne ve korunmasına yönelik
hedefleri ve yöntemleri belirleyen bilim dalı
• Epizootiyoloji
EPİDEMİYOLOJİNİN AMACI
• Nedeni bilinmeyen hastalıkların kökeninin araştırılmasında bir
TEŞHİS ARACI olarak kullanılabilir
• Popülasyondaki HASTALIKLARIN ÖZELLİKLERİNİN
BELİRLENMESİNDE kullanılabilir
• Hastalık KONTROL PROGRAMLARININ PLANLANMASI
ve İZLENMESİNDE kullanılabilir
TEŞHİS ARACI
• Hastalıkların teşhisi
•
– Klinik ve otopsi bulguları
– Laboratuvar testleri
– Epidemiyolojik veriler
Popülasyon düzeyinde
– Bu salgın neden oluştu?
– Hasta hayvan sayısı neden arttı?
– Neden sadece bu hayvanlar hastalandı?
– Hastalık ne zaman ve nerede oluştu?
– Hastalığın oluşmasında hangi fektörler rol oynadı?
– Hastalık nasıl önlenebilir veya kontrol edilebilir?
HASTALIK ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ
• Hastalığın epidemiyolojk özellikleri
– Popülasyon düzeyindeki özellikleri
– Çevreyle ilişkililerine bağlı özellikleri
• Bir popülasyondaki
– Hastalık sıklığı
– Hastalık yayılışı
– Hastalık boyutları
– Etkilediği hayvanların özellikleri
– Hastalığın çıkışını etkileyen konakçı ve etken faktörleri
KONTROL PROGRAMLARININ PLANLANMASI
VE İZLENMESİ
• Popülasyondaki hastalığı kontrol altına almak veya ortadan
kaldırmak için
– Hastalığın boyutlarını
– Hastalığın oluşumu ile ilgili faktörleri
– Mücadele için gerekli yöntemleri
– Bu işlemin maliyetini ve olası sonuçlarını bilmek gerekir
EPİDEMİYOLOJİNİN BÖLÜMLERİ
• Tanımlayıcı (Deskriptif) epidemiyoloji
• Deneysel (Eksperimental) epidemiyoloji
• Analitik epidemiyoloji
• Teorik epidemiyoloji
SAĞLIK VE HASTALIK
• Sağlık
• İnfeksiyon
•
– Subklinik infeksiyon
– Klinik infeksiyon
Hastalık
• Hastalık etkenleri
– Dış etkenler
– İç etkenler
DIŞ ETKENLER
•
•
•
•
Fiziksel etkenler (ışınlar, ısı, elektrik)
Kimyasal etkenler (kimyasal maddeler, gazlar, zehirler, gıda)
Mekanik etkenler (vurma, çarpma, tıkanma, boğulma)
Biyolojik etkenler
– Arthropod
– Helmint
– Protozoon
– Mantar ve Maya
– Bakteri
– Virus
– Prion
İÇ ETKENLER
• Hormonel
• Metabolik
• Genetik
HASTALIK POSTÜLATLARI
• Şüpheli bir hastalık etkeninin gerçek hastalık etkeni olduğunun
kanıtlanabilmesi için belirlenen kurallardır
KOCH POSTÜLATLARI (1890)
– Bir mikroorganizma bir hastalığın tüm vakalarında
bulunursa,
– Diğer hastalıklarda raslantısal olarak veya apatojenik olarak
bulunmazsa,
– Bir hayvandan saf olarak izole edilir, aynı türün diğer
hayvanlarında üretilir, aynı hastalığı oluşturur ve tekrar
izole edilirse, o hastalığın nedenidir
EVANS POSTÜLATLARI (1976)
• Şüpheli etkene maruz kalan bireylerdeki hastalık sıklığı,
•
•
•
•
etkene maruz kalmayan bireylerdeki hastalık sıklığından
önemli ölçüde yüksek olmalıdır
Diğer tüm risk faktörleri sabit kaldığında, hastalar, şüpheli
etkene hasta olmayanlardan daha çok maruz kalmış olmalıdır
Şüpheli etkene maruz kalanlarda görülen yeni hastalık
vakalarının sıklığı, etkene maruz kalmayanlardaki yeni
hastalık vakalarının sıklığından önemli ölçüde yüksek
olmalıdır
Şüpheli etkenle teması, inkübasyon periyodunu içine alan çan
eğrisi şeklinde seyir takip etmelidir
Şüpheli etkenle teması, biyolojik bir düzen içinde hafiften
şiddetliye kadar değişen açılımda bir konakçı yanıtı izlemelidir
EVANS POSTÜLATLARI (1976)
• Şüpheli etkenle temastan sonra, temastan önce var olmayan
•
•
•
•
konakçı yanıtı saptanmalı, temastan önce varsa şiddeti artmalı,
bu durum etkenle temas etmeyenlerde oluşmamalıdır
Hastalık deneysel olarak etkene maruz bırakılan insan ve
hayvanlarda, maruz bırakılmayanlara göre önemli ölçüde
yüksek oranda görülmelidir
Şüpheli etkenin ortadan kaldırılması veya değiştirilmesi
hastalık oluşum sıklığını azaltmalıdır
Konakçı yanıtının değiştirilmesi, normalde şüpheli etkenle
temasta oluşan hastalığın seyrini değiştirmelidir
Kurulan tüm bağlantılar ve ilişkiler istatistiksel ve
epidemiyolojik bakımdan geçerli ve mantıklı olmalıdır
HASTALIK BELİRLEYİCİLERİ
• Bir hastalığın oluşumunu ve popülasyondaki sıklığını
etkileyen her faktöre veya değişkene belirleyici
(determinant) adı verilir
– Primer belirleyici
– Sekonder belirleyici
– İç kaynaklı (intrinsik, endojen) belirleyici
– Dış kaynaklı (ekstrinsik, eksojen) belirleyici
– Konakçı-etken-çevre belirleyicileri
KONAKÇI BELİRLEYİCİLERİ
• Bir hastalığın oluşabilmesi için mutlaka duyarlı bir konakçının
bulunması gerekir
– Tür
• At vebası, sığır vebası, distemper (köpek gençlik hastalığı),
Campylobacter fetus subsp venerealis
• Anthrax (şarbon) – kanatlı hayvan
• C. fetus subsp fetus koyunda enzootik, sığırda sporadik abort
– Irk
• İri cüsseli köpek ırkları – eklem displazisi, osteosarkom
• Bos taurus ırkı sığır – kene ve kene kökenli hastalıklar
• Cezayir koyunları - Brucella melitensis
• Hereford sığırlarda göz kanseri (koruyucu pigment olmaması)
KONAKÇI BELİRLEYİCİLERİ
– Yaş
• Köpeklerde distemper hastalığı, tavuklarda infeksiyöz bronşitis
• Kanser
• Histophilus ovis – genç koyunlarda septisemik infeksiyon
erişkin koçlarda epididimitis
• Pasteurella haemolytica – kuzularda pneumonik infeksiyon
koyunlarda septisemik infeksiyon
– Cinsiyet
• Anatomik – metritis, mastitis, epididimitis, orşitis
• Hormonel – dişilerde diabetes mellitus (östrustan sonra)
• Genetik – Cinsiyetle ilişkili (erkek köpeklerde hemofili A ve B)
Cinsiyetle sınırlı (erkek köpeklerde kriptorşidizm)
Cinsiyetle artan (dişi köpeklerde açık ductus arteriosis)
• Hayvanın kullanımı – erkek köpek – av
dişi buzağı – soyun devamlılığı
ETKEN BELİRLEYİCİLERİ
• İnfektivite – Mikroorganizmanın konakçıda yerleşme yeteneği
minimal infektif doz50 (MID50)
• Patojenite – Mikroorganizmanın hastalık oluşturma yeteneği
• Virulens – Mikroorganizmanın hastalık oluşturma gücü ve şiddeti,
•
•
•
•
•
•
minimal letal doz50 (MLD50)
Vücuda giriş yolu
Vücuda giriş dozu
Etkenler arası etkileşim
Kolonizasyon – flagella
Adhezyon – adhezin – pilus (fimbria)
İnvazyon – hyaluronidaz, lesitinaz, kollagenaz, fibrinolizin, hemolizin, kapsül,
koagülaz
• Toksijenite – endotoksin ve ekzotoksin
• Fenotipik ve genotipik değişiklikler
ÇEVRE BELİRLEYİCİLERİ
• Fiziksel (abiotik) çevre
– İklim
• Makro iklim
– yağış, sıcaklık, nem, rüzgar, hava basıncı, oksijen konsantrasyonu, vs
• Mikro iklim
– yersel (terrestrial), biyolojik
•
– Yerleşim ve toprak
– Barınak
Biyolojik (biotik) çevre
– Flora
– Fauna
– İnsan
– Stres
İNFEKSİYONLARIN BULAŞMASI ve YAYILMASI
• Mikroorganizmaların Vücuda Giriş Yolları
– Sindirim sistemi yoluyla
• Başta sindirim sistemi patojenleri olmak üzere birçok patojen
– Solunum sistemi yoluyla
• Solunum sistemi infeksiyonları oluşturan viruslar ve mikoplazmalar
– Ürogenital sistem yoluyla
• Assendens ve dessendens yolla yayılan mikroorganizmalar
– Deri yoluyla
• Brucella ve Leptospira türleri
– Göz ve kulak mukozası yoluyla
• Moraxella bovis, Mycoplasma conjunctivae, sığır vebası virusu
– Dolaşım sistemi yoluyla
• Derin yaralanmalar, operasyonlar, injeksiyon, kan emici artropodlar
– Meme yoluyla
• Mastitis etkenleri
İNFEKSİYONLARIN BULAŞMASI ve YAYILMASI
• Mikroorganizmaların Vücutta Yayılması
– Hücrelerarası yayılma
• Salmonella typhi’nin bağırsak hücrelerine yayılması, deride bulunan
stafilokok ve streptokoklar, karaciğer lezyonlarındaki tüberküloz etkenleri
– Fagositik hücrelerle yayılma
• Tüberküloz olgularındaki metastaz olay
– Kan yoluyla yayılma
• B. abortus ve C. fetus subsp fetus (yayılma)
• P. multocida (hem yayılma hem de üreme)
– Lenf yoluyla yayılma
• Francisella tularensis, Corynebacterium pseudotuberculosis ovis
– Sinir yoluyla yayılma
• Kuduz virusu
İNFEKSİYONLARIN BULAŞMASI ve YAYILMASI
• Mikroorganizmaların Vücuttan Çıkış Yolları
– Deri yoluyla
• Çiçek virusu, Marek hastalığı virusu, Anthrax etkeni, ruam etkeni, deri
tüberkülozu etkeni
– Solunum sistemi yoluyla
• Damlacık infeksiyonu
– Sindirim sistemi yoluyla
• Dışkı ve kusma (Helicobacter felis, H. pylori)
– Ürogenital sistem yoluyla
• İdrar – Corynebacterium renale, Leptospira türleri
• Genital akıntılar – Mycoplasma türleri, Haemophilus somnus, abort
etkenleri
– Salgılar yoluyla
• Süt – mastitis etkenleri, B. abortus, B. melitensis, L. monocytogenes
• Göz yaşı – M. bovis, M. conjunctivae, sığır vebası virusu
İNFEKSİYONLARIN BULAŞMASI ve YAYILMASI
• Mikroorganizmaların Bulaşma Şekilleri
– Vertikal bulaşma (İntra-uterin bulaşma)
• Herediter bulaşma – Retroviruslar (RNA virusları)
– Kongenital bulaşma
• Germinal bulaşma (S. pullorum, S. gallinarum, M. galliseptium,
•
•
Newcastle hastalığı, Avian Encephalomyelitis, EDS’76 virusları, H.
somnus)
Plasental bulaşma (Mavi-dil hastalığı virusu, kedi panleukopeni virusu)
Doğum anında bulaşma (C. jejuni)
– Horizontal (Lateral) bulaşma (Ekstra- veya post-uterin bulaşma)
• Direkt ve indirekt bulaşma
İNFEKSİYONLARIN BULAŞMASI ve YAYILMASI
• Mikroorganizmaların Bulaşma Şekilleri
– Direkt bulaşma
•
•
•
•
Direkt fiziksel temas (mantar infeksiyonları, anthrax, stafilokok, vs)
Venereal bulaşma (C. fetus subsp venerealis)
Fekal – oral bulaşma (Salmonellosis)
Damlacık infeksiyonu veya hava kökenli (air-borne) bulaşma
– İndirekt bulaşma
• İatrojenik bulaşma (Cerrahi müdahele, tedavi amaçlı aplikasyonlar)
• Cansız aracılarla (fomit) bulaşma
• Canlı aracılarla (rezervuar ve vektör) bulaşma
İNFEKSİYONLARIN BULAŞMASI ve YAYILMASI
• Mikroorganizmaların Bulaşma Şekilleri
– Rezervuar
• Sığırlar, koyunlar için mavi-dil hastalığı virusunun rezervuarıdır
• Tavuklar, koyunlar için C. jejuni’nin rezervuarıdır
• B. anthracis sporlarını taşıyan toprak hayvanlar için anthraxın
rezervuarıdır
– Vektör
• Mekanik vektör (M. bovis’in vektörü olan sinekler)
• Biyolojik vektör
–
–
–
–
Sivrisinek – Diroflaria immitis (yaşam siklusu)
Ixodes kenesi – Louping ill virusu (üreme)
Kene – Babesia türleri (yaşam siklusu + üreme)
Sterkoraryan bulaşma
İNFEKSİYONLARIN BULAŞMASI ve YAYILMASI
• Konakçı Tipleri
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Son konakçı – kuduz hastalığı, köpek
Belirleyici (definitif) konakçı – Taenia pisiformis, köpek
Primer (doğal) konakçı – Distemper virusu, köpek; Şap virusu, sığır
Sekonder konakçı – C. jejuni, koyun primer, yabani kuşlar sekonder
Paratenik konakçı – Parazitolojide sekonder konakçı ile eşanlamlı
Ara konakçı – Aseksüel üreme geçiren parazit bulunduran konakçı
Güçlendirici konakçı – Popülasyonda duyarlı hayvan sayısını arttıran
Raslantısal konakçı – B. abortus, boğa
Bağlantı konakçısı – Diğer konakçı tipleri arasında bağlantı kuran
Gizleyen konakçı – Aeromonas türleri, yılan
İNFEKSİYONLARIN BULAŞMASI ve YAYILMASI
• İnfeksiyonların Uzaklara Taşınması
– Hayvan hareketleri
• Legal hayvan hareketleri (karantina)
• İllegal hayvan hareketleri – Türkiye’e sığır vebası salgınları
• Doğal göçler
– Biyolojik ürün ve fomitler
• Aşı ve serum gibi biyolojik ürünler
• Hayvansal yem hammaddeleri (BSE)
– Rüzgar ve akarsu
• Şap hastalığında damlacık çekirdeği oluşması ve siper dalgası etkisi
• Portekiz’de görülen mavi-dil salgını, Kuzey Afrika’dan rüzgarla taşınan
vektör sivrisinekler aracılığı ile oluşturulmuştur
İNFEKSİYONLARIN BULAŞMASI ve YAYILMASI
• İnfeksiyonların Yayılmasıyla İlgili Faktörler
– Konakçı, etken, çevre belirleyicilerinin rolü
– İnkübasyon periyodu
• Prepatent periyod
• İnkübasyon periyodu (kuluçka dönemi)
• İnkübasyon periyodu kısa olan infeksiyonların yayılabilmesi için yüksek
•
bir konakçı yoğunluğuna gereksinim vardır – Distemper, köpek
İnkübasyon periyodu uzun olan infeksiyonlar konakçı yoğunluğu az olan
popülasyonda bile kolayca yayılabilir – Leptospirosis, 12-24 ay idrarla
çıkış
– Etkili temas (infeksiyon oluşması muhtemel koşullar)
• Mevsimsel seyir gösteren veya vektör kökenli hastalıklarda etkili temas
•
süresi kısadır
Anthrax hastalığında ise sporların uzun süre toprakta canlı kalması sonucu
etkili temas süresi uzundur
İNFEKSİYON TİPLERİ
• Vücuttaki Konumlarına Göre
– Genel (sistemik) infeksiyon – at vebası, sığır vebası
– Lokal infeksiyon – deride stafilokok ve streptokok infeksiyonları, IBK
B. abortus – dişi genital kanal
C. renale - böbrekler
C. fetus – plasenta
–
–
–
–
–
Fokal infeksiyon – streptokok, korinebakteri
Latent infeksiyon – buzağılarda parainfluenza virus infeksiyonları, CEM
Fırsatçı (opurtinistik) infeksiyon – Candida infeksiyonları
Gizli infeksiyon – martılarda C. jejuni infeksiyonu
Ortak (ko) infeksiyon – koyun pnömonisinde P. multocida, mikoplazma ve
parainfluenza-3 virusu; piyetende F. necrophorum ve B. nodosus
– Sekonder infeksiyon – koyunlarda çiçek lezyonlarına stafilokokların girmesi
AIDS hastalığında sekonder infeksiyonlar
İNFEKSİYON TİPLERİ
• İnfeksiyon Seyrine Göre
– Perakut infeksiyon – Newcastle hastalığı, neonatal septisemiler
– Akut infeksiyon – tavuk tifosu, anthrax
– Subakut infeksiyon
– Kronik infeksiyon – paratüberküloz, tüberküloz, lökoz, brucellosis,
campylobacteriosis
POPÜLASYONDA HASTALIK
• Popülasyon boyutları
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Bir akvaryumdaki 10 balık
Bir kümesteki 50 tavuk
Bir ahırdaki 200 sığır
Bir köydeki tüm koyunlar
Bir şehirdeki tüm köpekler
Bir coğrafi bölgedeki tüm tektırnaklılar
Bir ülkedeki tüm inekler
Bir kümesteki 50 tavuktan yumurtlayan 40 tanesi
Bir ahırdaki 200 sığırın içinde yeni doğan 20 buzağı
Bir köydeki koyunların içinde gebe olanları
Bir şehirdeki tüm köpeklerin içinden sokak köpekleri
Bir coğrafi bölgedeki tektırnaklılar içindeki tüm atlar
Bir ülkedeki tüm inekler içindeki tüm yerli sığır ırkları
POPÜLASYONDA HASTALIK
• Hayvan popülasyonlarının yapısı
(Spasyal popülasyon yapısı)
– Rasgele (düzensiz) dağılım
Belirli noktalardaki hayvan sayısı, yoğunluğu ve konumları düzensiz
– Kümesel (kontagiyöz) dağılım
Hayvanlar belirli alanlarda yoğunlaşmıştır, kümeler arası mesafeler
yakın veya uzak olabilir
– Düzenli (üniform) dağılım
Alandaki hayvan yoğunluğu sabit ve birbirleriyle mesafeleri eşittir
POPÜLASYONDA HASTALIK
• Hayvan popülasyonlarının yapısı, belirli bir alandaki yerleşim
özellikleri (kontagiyöz ve separe) ve popülasyondaki
hareketler yönünden (açık ve kapalı) incelenir
– Kontagiyöz popülasyonlar
Kedi ve köpek popülasyonları,
Ekstansif hayvancılıkta, bir bölgedeki koyunların aynı otlakta
bulunmaları
Göç eden yabani hayvanlar
İnsan tarafından nakledilen yerleşik popülasyonlar
Kontagiyöz popülasyonların hacmini belirlemek zordur
İnfeksiyöz hastalıklar kontagiyöz popülasyonlarda daha kolay yayılır,
yerleşir ve daha uzun süre devam eder
POPÜLASYONDA HASTALIK
• Hayvan popülasyonlarının yapısı, belirli bir alandaki yerleşim
özellikleri (kontagiyöz ve separe) ve popülasyondaki
hareketler yönünden (açık ve kapalı) incelenir
– Separe popülasyonlar
İntensif hayvancılıkta;
Hayvancılık işletmelerindeki,
Çiftliklerdeki,
Kümeslerdeki sürüler
Bir adadaki veya coğrafik engellerle kuşatılmış bir bölgedeki hayvanlar
Göç etmeyen yabani hayvanlar
Separe popülasyonların hacmini belirlemek mümkündür
İnfeksiyöz hastalıkların separe popülasyonlarda yayılması ve
yerleşmesi daha güçtür
POPÜLASYONDA HASTALIK
• Hayvan popülasyonlarının yapısı, belirli bir alandaki yerleşim
özellikleri (kontagiyöz ve separe) ve popülasyondaki
hareketler yönünden (açık ve kapalı) incelenir
– Açık popülasyonlar
Zaman zaman giriş ve çıkış olan separe popülasyonlardır
Bir işletmedeki sığır popülasyonuna dışarıdan boğa katılması
Etçi bir sığır sürüsünün yaylaya besiye çıkarılması
Dışarıda hazırlanan yemlerin popülasyona sokulması
– Kapalı popülasyonlar
Hareketleri tamamen kısıtlanmış ve dışarıyla hiç ilişkisi olmayan
popülasyonlardır
SPF ve Gnotobiotik laboratuvar hayvanı popülasyonları
POPÜLASYONDA HASTALIK
• Popülasyon hacmi ve yoğunluğu
– Popülasyon hacmi: bir popülasyondaki hayvan sayısı
– Popülasyon yoğunluğu: bir popülasyonda birim alana düşen hayvan
sayısı
• Riskteki popülasyon
Bir hastalık veya olaya konu olan popülasyondur
Abortus probleminde dişi, hatta gebe hayvanlar
Tüberküloz probleminde yaşlı hayvanlar
Pullorum hastalığında civcivler
POPÜLASYONDA HASTALIK
• Popülasyondaki hastalık seyri
– Epidemik eğri
• Etkenin infektivitesi
• Hastalığın inkübasyon periyodu
• Popülasyondaki duyarlı hayvanların oranı
• Hayvanlar arasındaki mesafe
(hayvan yoğunluğu, popülasyon yapısı)
–
–
–
–
Sporadik seyir
Endemik seyir
Epidemik seyir
Pandemik seyir
POPÜLASYONDA HASTALIK
• Hastalık ölçüleri
– Ratio: Bir kantitatif ölçüyü diğerine bölerek elde edilen
değer
• Bir köpek popülasyonunda dişilerin erkeklere oranı = 3:2
• Bir popülasyonda yeni doğanların erişkinlere oranı = 1:10
• Bir popülasyonda hasta hayvanların sağlamlara oranı = 1:5
– Proportion: Bir kantitatif değerin içinde yer aldığı topluluk
değerine oranı
• Abort yapan koyunların tüm koyunlara oranı = 12:60
• Ölen hayvanların popülasyondaki tüm hayvanlara oranı = 5:200
• Gebe hayvanların tüm dişilere oranı = 28:45
– Rate: Bir değerde belirli bir zaman aralığında oluşan
değişiklik
• Dakikada 60 kalp atımı
• Bir gündeki ölüm oranı
POPÜLASYONDA HASTALIK
• Prevalens (P)
– Bir popülasyonda, belli bir zaman kesitinde, hastalık
miktarı
– Eski ve yeni olaylar ayırt edilmez
– Günlük, haftalık, aylık, yıllık ve yaşam boyu ölçülebilir
• Belirli bir günde yapılan araştırmada, 300 sığırlık bir popülasyonun
30’unda tüberküloz saptanırsa; P = 30:300 = 0,1 olur
• Belirli bir anda 100 ineklik bir popülasyonda 40 inekte mastitis
saptanırsa; P = 40:100 = 0,4 olur
– Prevalens rate: Prevalensin yüzde olarak ifadesi
• Tüberküloz örneğinde prevalens rate = 30:300x100 = % 30
• Mastitis örneğinde prevalens rate = 40:100x100 = % 40
POPÜLASYONDA HASTALIK
• İnsidens (I)
– Bir popülasyonda, belli bir zaman periyodu içinde ortaya
çıkan yeni hastalık olgularının miktarı
– Hayvanların sağlıklı konumdan hastalıklı konuma geçişi
– Yeni olguların sayısı
– Yeni olguların oluştuğu zaman aralığı
– İnsidens hesaplaması için belirli aralıklarla araştırma
yapılması gerekir
• İlk araştırmada 30 tüberküloz olgusu saptanan bir popülasyonda, 1
yıl sonra yapılan araştırmada 15 yeni hayvanda tüberküloz
saptanırsa, bu sürüdeki tüberküloz insidensi 15 olur
POPÜLASYONDA HASTALIK
• İnsidens rate
– Numeratör, belli bir zaman aralığında hastalanan hayvan
sayısını,
– Denominatör, herbir hayvanın riskte olduğu zaman
periyodunu kapsar
– Denominatörde, popülasyondaki herbir hayvanın riskte
olduğu zaman aralığının toplamı yer alır
• Bir çiftlikte 7 sığır bir yıl boyunca gözlenmişse, denominatör şu
şekilde hesaplanır: 7 x 1 yıl = 7 (7 hayvan risk yılı)
• Bir kümesteki 50 tavuk 3 hafta boyunca gözlenmişse, denominatör,
50 x 3 hafta = 150 (150 hayvan risk haftası)
POPÜLASYONDA HASTALIK
• Kümülatif insidens (Kİ)
– Bir popülasyonda, belli bir periyodun başlangıcında sağlıklı
olup, periyodun sonunda hasta olan hayvanların, periyod
başlangıcındaki sağlıklı hayvanlara oranı
– Kİ zaman boyutuna bağlı değildir ve 0 ile 1 arasında bir
değer alır
• Bir köpek çiftliğindeki 10 köpekte bir hafta içinde pnömoni
gelişirse ve bu çiftlikte hafta başında 50 köpek varsa, o hafta için
Kİ: 10:50 = 0,2 olur
• Aynı çiftlikte ikinci haftada 10 köpekte daha pnömoni gelişirse, iki
hafta için Kİ: 20:50 = 0,4 olur
POPÜLASYONDA HASTALIK
• Prevalens ile insidens arasındaki ilişki
– Prevalans hastalığın süresine ve insidensine bağlıdır
– Hastalığın insidensinin düşmesi, prevalansı da azaltır
– P=İxS
POPÜLASYONDA HASTALIK
• Epidemiyolojik oranlar
– Morbidite = Hasta hayvanların toplam popülasyona oranı
– Mortalite = Ölen hayvanların toplam popülasyona oranı
– Letalite = Ölen hayvanların hasta hayvanlara oranı
–
–
–
–
Ham ölüm oranı
Yaş spesifik ölüm oranı
Yavru ölüm oranı
Fötal ölüm oranı, vb
HASTALIKLARIN SPASYAL ve TEMPORAL
DAĞILIMI
• Spasyal dağılım: Hastalıkların popülasyon bazındaki dağılımı
• Temporal dağılım: Hastalıkların zaman bazındaki dağılımı
Hastalıkların Temporal Dağılımı
Hastalıkların temporal dağılımı takvim zamanı üzerinden veya
absolüt zamanda gösterilebilir.
Hastalık sıklığının zaman içindeki dağılımı, dikkate alınan
zaman boyutuna göre 3 başlık altında incelenir:
1- Kısa süreli
2- Periyodik
3- Uzun süreli
HASTALIKLARIN SPASYAL ve TEMPORAL
DAĞILIMI
• Kısa süreli dağılım: Aniden ortaya çıkan hastalıklar zaman
•
boyutunda kısa bir zaman dilimine kümelenirler. Epidemiler,
kısa süreli temporal dağılım gösterirler
Periyodik (siklik) dağılım: Bazı hastalıkların sıklığı belirli
zaman periyotlarında düzenli olarak artar ve azalır, yani zaman
içinde dalgalanma gösterir. Bu dalgalanmaların görüldüğü
sikluslar hastalığa göre mevsimlik ve yıllık olabilir
– Mevsimsel dağılım
Vektörle bulaşan hastalıkların yaz aylarında daha fazla görülmesi
Sığırlarda IBK hastalığının yaz aylarında daha sık görülmesi
Afrika’da sığır vebasının kuru mevsimlerde daha sık görülmesi
Mantar infeksiyonlarının kışın daha yüksek oranda görülmesi
Abortif infeksiyonlar ve neonatal septisemiler
Sığırlarda hipomagnezeminin bahar aylarında daha sık oluşması
HASTALIKLARIN SPASYAL ve TEMPORAL
DAĞILIMI
– Yıllık dağılım
Şehirlerde köpeklerin Distemper hastalığı ve koyunların campylobacter
infeksiyonları, 2-3 yıllık periyodlarda artış gösterir
• Uzun süreli (seküler) dağılım: Uzun süreler boyunca hastalık
sıklığında meydana gelen değişikliklerdir. Hastalıkların
seküler dağılımları, geçmişte tutulan kayıtlardan elde edilen
bilgilerin değerlendirilmesi (retrospektif araştırma) ile
hesaplanır
– Türkiye’de son 50 yıl içinde tüberküloz, kuduz ve ruam gibi
hastalıkların sıklığında azalma meydana gelmiştir
– ABD’de 1945-1875 yılları arasında köpeklerdeki kuduz vakaları
azalırken, yabani hayvanlarda artmıştır
– Son yıllarda kanser ve solunum sistemi infeksiyonlarında kademeli bir
artış meydana gelmiştir
HASTALIKLARIN SPASYAL ve TEMPORAL
DAĞILIMI
• Hastalıkların seküler dağılımındaki değişikliklerin nedenleri
mantıklı varsayımlarla açıklanabilir
– Kanser ve solunum sistemi infeksiyonlarındaki artış, çevre
kirlenmesine bağlanabilir
– Bazı infeksiyöz hastalıkların sıklığında görülen azalma, aşılamalar ve
hastalık eradikasyon programları ile ilişkili görünmektedir
– İnfeksiyöz etkenlerin virülenslerindeki değişiklikler, uzun vadede
hastalıkların seküler dağılımlarına etki eder
– Teşhis yöntemlerinde son yıllarda meydana gelen gelişmeler, daha önce
teşhis edilemeyen veya yanlış tanımlanan birçok hastalığın ortaya
çıkarılmasına neden olmuştur (enterik campylobacter infeksiyonları,
Lyme hastalığı)
Absolüt zamanda hastalık dağılımı
HASTALIKLARIN SPASYAL ve TEMPORAL
DAĞILIMI
• Hastalıkların Spasyal Dağılımı
- Hastalıkların spasyal dağılımını etkileyen faktörler arasında
popülasyon yapısı, bulaşma yolları ve ekolojik faktörler yer
alır
- Bir hastalığın bir bölgede görülebilmesi için, orada duyarlı
hayvan popülasyonunun, hastalık vektörlerle taşınıyorsa
vektörün bulunması gerekir
- Temasla geçen bir epideminin oluşabilmesi için duyarlı
hayvan sayısının belirli bir yoğunlukta olması gerekir
- Epideminin oluşabilmesi için gerekli olan minimum hayvan
yoğunluğuna eşik düzeyi denir ve bu yoğunluk Kendal eşik
teoremi ile belirlenir
- Köpeklerde parvovirus epidemisinin oluşabilmesi için km2 en az 12
hayvanın bulunması gerekir
EKOLOJİK YAKLAŞIM
• Hayvanların ve bitkilerin yaşadıkları çevre ile ilişkilerini
inceleyen bilim dalına ekoloji denir
• Popülasyonlarda hastalıklar üzerinde çalışırken konakçı ve
•
etkenin çevre ile ilişkisinin bilinmesi gerekir
Bu ilişkiler hastalıkların görülme zamanlarını ve görüldüğü
yerleri belirler
– Bir bölgenin iklimi, o bölgede yaşayan hayvanların ve hastalık
etkenlerinin yaşamını veya bitkilerin yaşamını dolayısıyla bitki ile
beslenen vektörlerin yaşamını etkiler
– Hayvanların mineral ve iz elementleri gıdalardan elde edebilmesi, o
bölgede bulunan bitki örtüsü ve toprak yapısına bağlıdır
EKOLOJİK YAKLAŞIM
• Ekosistem: Kendine has özellikleri olan belirli bir biyolojik
alanda yaşayan canlılar toplamını ve bunlar arasındaki ilişkiyi
ifade eder - (göl, tarım alanı, çöl veya yağmur ormanındaki yaşam)
– Otokton ekosistem – çöllerdeki ve yağmur ormanlarındaki ekosistem
– Antropurjik ekosistem – tarım alanları ve şehirlerdeki yaşam
– Sinantropik ekosistem - çöplük
• Biotop: Yaşam için bir örnek koşullar sağlayan en küçük
•
coğrafik alan – açık bir mera veya iki merayı ayıran çalılık
Biotik komün: Belirli bir biotopta yaşayan hayvan, bitki ve
mikroorganizmaların tümü – sığır, koyun, tavşan, köstebek, yılan,
böcekler, solucan, parazit yumurtaları, bitki, mantar, bakteri, virus = mera
• Biomes: Kendine has bitki ve hayvan yapısı olan ve iklim
koşulları tarafından belirlenen büyük alanlar – çöller, tundralar,
savanlar, yağmur ormanları
EKOLOJİK YAKLAŞIM
• Ekolojik klimaks: Bir coğrafik alandaki değişik hayvan, bitki
•
•
•
ve mikroorganizma türlerinin birbirleriyle ve çevre ile olan
ilişkilerinin dengeli bir siklus içinde olması ve bu dengenin en
üst düzeye ulaşması
Ekolojik niche: Bir canlının bir toplulukta işgal ettiği yer veya
fonksiyonel pozisyondur
Ekolojik interface: İki ekosistemi birbirinden ayıran alan veya
iki ekosistem arasında bağlantı kuran faktör
Ekolojik mozaik: Ekolojik denge içindeki bir ekosistemin veya
biomesin yapısının, özellikle, bitki örtüsünün insanlar
tarafından değiştirilmesi ile ortaya çıkan tablo
EKOLOJİK YAKLAŞIM
Popülasyonların Ekolojik Düzeni
• Vejetasyonal zonlar: Dünyanın belirli alanları, iklim ve
özellikle sıcaklık tarafından belirlenen, kendilerine has bitki
örtüsüne sahiptir
• Doğanın dengesi: Çevresel direnç ve Yarış
• Yarış: Toplulukta belli bir niche’ye sahip olmak için yarışan
iki türden biri mutlaka yenilir. Buna kompetatif eksklüzyon
(yarışla dışlama) denir
• Popülasyon dağılımı: Bazı türlerin, çevre ve iklim koşullarının
olumsuz etkilerinin soylarını yok etmemesi için değişik
ekosistemlerde yaşam alanları bulmaları
EKOLOJİK YAKLAŞIM
• Predasyon: Hayvanların daha alt sınıftaki hayvanları avlaması
• Yuva alanı: Bazı hayvanların yaşamlarını sınırlandırdıkları ve
•
•
•
•
dışına çıkmadıkları alanlar
Egemenlik alanı: Bir hayvanın, diğer işgalci hayvanlardan
korumak için savaştığı yuva alanı
Sosyal baskınlık: Özellikle kuşlarda ve kemiricilerde
popülasyon hacmi büyüdüğü zaman sosyal yönden zayıf
hayvanların popülasyon dışına atılması
Epidemiyolojik interferens: Bir canlı tarafından işgal edilen bir
ekolojik niche’ye başka canlıların yerleşememesi
Ekolojik düzenin hastalık oluşumuna etkileri
EKOLOJİK YAKLAŞIM
• Türler arasında beslenmeye dayalı ilişkiler
• Besin zincirleri: Bir ekosistemdeki canlılar bir zincirin
•
•
•
•
halkalarındaki gibi birbirleriyle beslenme ilişkisi içindedirler
Her hayvan beslenme zincirinin belirli bir düzeyinde beslenir.
Beslenme zincirindeki bu basamaklara trofik düzey denir
Elton sayı piramidi
Besin ağlarının infeksiyon bulaşmasındaki rolleri
Predasyon analizi
EKOLOJİK YAKLAŞIM
•
•
•
•
•
•
•
Medikal ekoloji
Nidalite
Nidus
Nozojenik kompleks
Nosoarea
Nidal hastalık
Hastalık indikatörü
EPİDEMİYOLOJİK ARAŞTIRMA
I.
II.
Kalitatif inceleme
Kantitatif araştırma
A. Analitik deneysel araştırma
B. Analitik gözlemsel araştırma
1. Kesit (kros-seksiyonal) çalışma
2. Longitudinal çalışma
a. Vaka kontrol çalışması
b. Kohort çalışma
C. Model çalışması
D. Sürekli gözlem
EPİDEMİYOLOJİK ARAŞTIRMA
• Kalitatif inceleme
– Hastalık ve olası nedenleri üzerindeki subjektif gözlemler
– Hastalığın doğal koşullardaki dağılımı, yayılması, konakçıları, ekolojisi
ve infeksiyöz hastalıkların bulaşması ile ilgili gözlemler
– Ölçüm ve sayım yapılmaz
– Tanımlayıcı epidemiyolojinin çalışma yöntemi
– Sebep hipotezi kurulması
• Kantitatif araştırma
– Hastalık olayları ve bununla ilgili faktörler hakkında sayısal verilerin
elde edilmesi ve bunların numerik analizinin yapılması
– Esas olan, sayım ve ölçüm yapılması ve bunların analitik yöntemler
kullanılarak yorumlanması
– Analitik epidemiyolojinin çalışma yöntemi
EPİDEMİYOLOJİK ARAŞTIRMA
• Analitik deneysel araştırma
– Kontrollü koşullarda ve özel seçilmiş hayvanlarda deneysel yolla
oluşturulan hastalıklar üzerinde yapılan çalışmalar
– Az sayıda araştırıcıya gerek duyulur
– Kontrollü koşullarda gerçekleştirilir
– Birçok faktör aynı anda değerlendirilebilir
– Hastalık nedenleri direkt olarak saptanabilir
– Maliyeti yüksektir
– Sınırlı sayıda hayvan kullanılabilir
– Hastalığın doğal koşullardaki davranışı ile özdeşleştirilemeyebilir
EPİDEMİYOLOJİK ARAŞTIRMA
• Analitik gözlemsel araştırma
– Doğal koşullarda oluşan hastalıkların, oluştukları ortamda izlenmesi ve
analiz edilmesi (obzervasyonel araştırma)
– Hastalıklar çok sayıda hayvan üzerinde ve doğal ortamında izlenebilir
– Elde edilen bulgular hastalığın doğal koşullardaki davranışı hakkında
fikir verir
– Çok sayıda araştırıcıya gerek vardır
– Sınırlı sayıda parametre değerlendirilebilir
– Direkt sebep-sonuç ilişkisi kurulamayabilir
EPİDEMİYOLOJİK ARAŞTIRMA
• Kesit (kros-seksiyonal) çalışma
– Belli bir zaman kesitinde hastalıkların veya infeksiyonun saptanması
– Hastalık prevalensi ve determinantların hastalık üzerindeki etkileri
incelenir
– Hasta X Sağlıklı
Etkene maruz kalma durumu
– Çeşitli faktörlerin hastalık prevalensi üzerindeki etkisi belirlenir
– Bir sığır popülasyonunda hayvanlar kısırlık yönünden klinik olarak ve
üreaplasmalar yönünden de bakteriyolojik olarak bir kez taranırlarsa;
– Popülasyonda infertilite ve üreaplasma prevalensi saptanır, ve
– Ureaplasma ile infertilite arasında ilişki olup olmaığı belirlenir
EPİDEMİYOLOJİK ARAŞTIRMA
• Kesit çalışma = survey
– Etkene karşı oluşan humoral ve hücresel yanıtın incelenmesi, ve
– Mezbahada kesilen hayvanlarda görülen lezyonların kaydedilmesi de
survey kapsamına girer
– Bu işleme screening adı verilir
– Kullanılan testlere screening test denir
– Yapılan araştırma tipi de surveydir
– Antikor tesbitine yönelik olan surveylere serosurvey denir ve bu
çalışma sonunda bulunan prevalense seroprevalens adı verilir
– Kensus = Surveyde popülasyondaki hayvanların tümünün çalışma
kapsamına alınması
– Örnekleme survey = Popülasyondan seçilen örnekler üzerinde
araştırma yapılması
EPİDEMİYOLOJİK ARAŞTIRMA
• Longitudinal çalışma
– Belli bir zaman periyodunda devam eden ve popülasyonda periyodik
gözlemlere dayanan araştırma şeklidir
– İnsidens saptanır
– Retrospektif çalışma = Geçmişteki bir zaman aralığında yapılmış
sürekli gözlemlere veya kayıtlara dayanan araştırma
– Prospektif çalışma = Gelecekteki bir zaman periyodunda yapılmak için
planlanan veya mevcut bir problemin sürekli gözlenmesine dayanan
araştırma
– Vaka-kontrol çalışması
– Kohort çalışma
EPİDEMİYOLOJİK ARAŞTIRMA
• Vaka-kontrol çalışması
– Hasta ve hasta olmayan hayvanlar şeklinde bölünen çalışma
gruplarında belirli bir determinantın varlığı veya sıklığı araştırılır
– Mastitisli inekler
Sağlıklı inekler
Süt verimi
Sağım yöntemi
Irk
– Vaka kontrol çalışmaları daha çok retrospektif özelliktedir
– Neonatal buzağılarda ölüm olayları üzerine doğum ağırlığının etkisi
– Kolay ve ucuz çalışmalardır, düşük insidensli hastalıklar için uygundur
– Orijinal bilgilerin nasıl toplandığının bilinmemesi
– Sağlıklı hayvanlara ait yeterli bilgiye ulaşılamaması
EPİDEMİYOLOJİK ARAŞTIRMA
• Kohort çalışma
– Belli bir etkene maruz kalan ve kalmayan gruplarda hastalık oluşum
sıklığının incelenmesi
– Kohort çalışmalar genelde prospektif özelliktedir
– Silajın sığır listeriosis’indeki rolü incelenecekse;
– Silaj tüketen ve tüketmeyen hayvanlar seçilir
– Her iki grupta listeriosis olguları araştırılır
– Doğal koşullarda az sayıda değişken içeren bireylerden oluşan
grupların oluşturulamaması
– Düşük insidensli hastalıklarda çalışma grubu çok büyük hacimli olma
zorunluluğu
– Gözlem süresinin uzun olması popülasyon özelliklerinde değişikliklere
neden olabilir
EPİDEMİYOLOJİK ARAŞTIRMA
• Model çalışması
– Hastalıkların oluşum mekanizmalarını ve patogenezislerini açıklamak
için deney hayvanlarının kullanılmasına biyolojik modellendirme denir
• Sürekli gözlem
– Sürekli kayıt (monitoring): Sınırlı hayvan popülasyonlarında bir olay
veya hastalık hakkında sürekli kayıt tutulması
– Bir işletmede süt verimleri, doğum ve ölüm olayları, düzenli brucellosis
ve tuberculosis kontrolünün yapılması veya bir mezbahada kesilen
hayvanlarda görülen lezyonların kaydedilmesi
– Yoğun gözlem (surveillance): Büyük hayvan popülasyonlarında sağlık
veya spesifik bir hastalıkla ilgili bilgilerin sürekli toplanması ve
hastalığın sürekli izlenmesi
– Brucellosis kontrol programı uygulamak için ülke düzeyinde hastalıkla
ilgili sürekli bilgi toplanması
AMAÇ ve VERİ TOPLAMA
• Problemin ortaya konulması ve amacın belirlenmesi
• Amaca yönelik veri toplanması
• Bir araştırma yapılmadan önce araştırma önceliklerinin
•
•
•
•
bilinmesi gerekir
Popülasyonda problem yaratan hastalıklar
Bu hastalıkların nedenleri, diğer faktörlerle ilişkileri,
yayılmaları veya bulaşmalarına yönelik araştırmalar
Araştırma alanını belirlemek için literatür taraması yapılır
Araştırmanın amacı ve bu amaca ulaşmak için gerekli olan
bilgiler belirlenir
AMAÇ ve VERİ TOPLAMA
• Problem araştırmaya değer mi?
• Problemi açıklayabilecek veriler mevcut mu? (literatür ve
•
•
•
kayıt)
Bu çalışmayı yapmak için yeterli bilgi kaynağı var mı?
Amacın kesin sınırları bir hipotez ile belirlenir
Epidemiyolojik bir hipotezde şu unsurlar bulunmalıdır
–
–
–
–
–
Çalışılacak popülasyon
Dikkate alınacak determinantlar
Dikkate alınacak hastalık veya hastalıklar
Determinantın hastalık sıklığı üzerindeki etkisi
Biyolojik mantık
VERİNİN NİTELİĞİ
• Hastalık ismi ve sınıflandırması
• Spesifik nedene göre
– Parvovirus infeksiyonu
– Brucella infeksiyonu
• Lezyon veya bozulan fonksiyona göre
– Hepatitis
– Enteritis
• Ortaya çıkan klinik belirtiye göre
– Ataksi
– Tortikollis
• Eponim isimlendirme
– Marek hastalığı
– Newcastle hastalığı
VERİNİN NİTELİĞİ
• Doğruluk – verinin gerçeği ne derecede yansıttığının ölçütü
– Hayvanın vücut ağırlığı 50 kg
• Ayrıntı – verinin ayrıntı düzeyini veya detayını belirten ölçüt
–
–
–
–
–
Hayvanın vücut ağırlığı 50,450 kg
Enteritis
Bakteriyel enteritis
Salmonella enteritisi
S. typhimurium enteritisi
• Kesinlik – ayrıntı ile eş anlamlı veya bir dizi ölçümdeki
•
•
tutarlılık
Güvenilirlik – diagnostik testin tekrarlandığında aynı sonucu
vermesi
Geçerlilik – diagnostik testin hastalığı teşhis etmek için
yeterliliği
VERİNİN NİTELİĞİ
• Özgüllük (spesifite) ve duyarlılık (sensitivite)
• Yanlış pozitiflik – sağlıklı hayvana hepatitis teşhisi konması
• Yanlış negatiflik – hepatitisli hayvanda hastalığın teşhis
•
•
•
•
edilememesi
Teşhiste kullanılan testlerin geçerliliği, teşhis yönteminden
bağımsız ve geçerli bir testten elde edilen bulguların
karşılaştırılması ile saptanabilir
Böylece, testin spesifite ve sensitivitesi belirlenir
Sensitivite: testin saptadığı gerçek pozitiflerin oranı
Spesifite: testin saptadığı gerçek negatiflerin oranı
VERİNİN NİTELİĞİ
•
•
•
•
•
Sapma (bias)
Yanlış ilişkiden doğan sapmalar
Kişisel görüşten doğan sapmalar
Ölçüm sapmaları
Seçimden ileri gelen sapmalar
• Verilerin kodlanması
–
–
–
–
–
Numerik kodlar
Ardışık ve hiyerarşik numerik kodlar
Alfa kodlar
Alfanumerik kodlar
Semboller
ÖRNEKLEME YOLUYLA VERİ TOPLAMA
• Kensus
• Hedef popülasyon: hakkında bilgi toplanılan popülasyon
• Çalışma popülasyonu: Örneklerin toplanması için seçilen
•
•
•
•
hayvan grubu
Hedef popülasyon riskteki popülasyon olmalı ve hedef ve
çalışma popülasyonları aynı olmalı
Örnek çatısı: çalışma popülasyonundaki her bir üye
Örnek birim: örnek çatısındaki her bir üye
Örnek fraksiyonu: örnek toplanacak üyelerin çalışma
popülasyonundaki hayvan sayısına oranı
ÖRNEKLEME YOLUYLA VERİ TOPLAMA
•
•
•
•
•
Tesadüfi örnekleme
Ayarlı tesadüfi örnekleme
Sistematik örnekleme
Küme örnekleme
Çok aşamalı örnekleme
ÖRNEK HACMİNİN BELİRLENMESİ
• Çalışma popülasyonundan örnekleme yapmadan önce hangi
•
•
•
•
•
oranda örnek alınacağının bilinmesi gerekir
Bu oran amaca ve hastalığın prevalansına göre değişir
Amaç hastalığın varlığını göstermek ise, alınan örneklerde tek
bir hastalık vakası tesbit etmek bile yeterlidir
Amaç hastalığın prevalansını saptamak ise örneklemedeki belli
güvenilirlik kriterlerine uymak gerekir
Hastalığın tek bir vakasını göstermek dahi yeterli ise hastalığın
tahmin edilen prevalansı ve popülasyondaki hayvan sayısı
dikkate alınarak değerlendirme yapılır
Hastalığın prevalansı saptanacaksa, a) hastalığın tahmini
prevalansı, b) örneklemenin güven düzeyi ve c) örneklemenin
kesinlik derecesi (absolut hata) dikkate alınarak örnekleme
yapılır
EPİDEMİYOLOJİK VERİ KAYNAKLARI
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Veteriner teşkilatı
Mezbahalar
Özel veterinerler
Devlet kayıt kurumları
Özel hayvancılık işletmeleri
Hayvan sahipleri
Hayvancılık birlikleri
Üniversiteler
Banka ve sigorta şirketleri
Karantinalar ve hayvan pazarları
Belediyeler
VERİLERİN ANALİZİ
• Epidemiyolojik veriler kantitatif nitelikte ve değişken
karakterdedir
– Vücut ısısı 36 °C ile 42 °C arasında değişebilir
– Hayvanların tümü aynı yaşta olamaz
• Epidemiyolojik araştırmanın analiz kısmı, bu değişken
•
grupların karşılaştırılması esasına dayanır
Bu karşılaştırmada ve değişkenler arasında ilişki kurulmasında
istatistiksel yöntemler kullanılır
VERİLERİN ANALİZİ
• Değişken: Gözlenebilen her türlü değişiklik
– Ağırlık, yaş, ırk, mikroorganizmanın virulensi, hasta hayvan sayısı,
çevre faktörleri
•
•
•
•
Sürekli değişken: ağırlık, yaş
Sabit değişken: ırk, cinsiyet
Çalışma değişkeni: Araştırmada göz önüne alınan değişken
Merinos ırkı koyunlarda enterik infeksiyonların çeşitli
yaşlardaki dağılımı inceleniyorsa
–
–
–
–
Hayvanların yaşı
İnfeksiyöz etkenlerin türü
İnfeksiyöz etkenlerin virulensi
İnfeksiyon sıklığı
VERİLERİN ANALİZİ
• Yanıt değişkeni: Diğer bir değişken tarafından etkilenen
•
değişken
Açıklayıcı değişken: Diğer bir değişkeni etkileyen değişken
– Bir hayvanın canlı ağırlığı (yanıt değişkeni)
– Tükettiği yem miktarı, ırkı ve cinsiyeti (açıklayıcı değişken) ile ilgili
olabilir
• Epidemiyolojide, hastalık olayı yanıt, hastalık etkeni de
•
•
•
•
•
açıklayıcı değişkendir
Bazı durumlarda hastalık açıklayıcı değişken de olabilir
Mastitis: açıklayıcı değişken, süt verimi: yanıt değişkeni
Yanıt değişkeni= Bağımlı değişken
Açıklayıcı değişken= Bağımsız değişken
Parametre: Çeşitli durumlarda değişebilen fakat incelenen
olayda sabit olan ölçü
VERİLERİN ANALİZİ
• İlişkiler: İki değişken arasındaki bağımlılığın veya
•
bağımsızlığın derecesi
İstatistiksel olmayan ilişki: Hastalık ve olası nedeni arasında
şans eseri ortaya çıkan bir durum
– Konjunktivitisli kedilerin gözlerinden Mycoplasma felis izole edilmesi
• İstatistiksel ilişki: İki değişkenin, şans eseri bir arada
•
•
görüldüklerinden daha yüksek oranda bir arada görülmesi
İstatistiksel ilişkiler nedene bağlı olarak ve nedene bağlı
olmayarak ortaya çıkabilir
Risk faktörü: Nedene bağlı risk indikatörü
VERİLERİN ANALİZİ
• Neden modelleri
• 1. neden modeli: Hastalık nedenleri “yeterli” ve “gerekli”
•
olmak üzere iki gruba ayrılır
Yeterli neden: Hastalığın direkt etkeni olmayan fakat varlığı
hastalık oluşumunu etkileyebilen nedendir
– Distemper hastalığının nedeni Distemper virusudur
– Yeterli neden ise hayvanın virusla infekte olması veya bağışık
olmamasıdır
• Hastalıkların çoğu, çok nedenli olduğu için bu nedenlerden
herbiri yeterli neden olarak nitelendirilebilir
VERİLERİN ANALİZİ
• Herbir hastalık değişik yeterli nedenler tarafından oluşturulur
• Bu nedenlerden herbiri hastalık oluşumunun değişik
•
bölümleridir
Eğer bir neden bu bölümlerin herbirinde ortak olarak
bulunuyorsa, o hastalığın gerekli nedenidir
– Distemper hastalığının oluşması için Distemper virusunun mutlaka
bulunması gerekir, bu yüzden virus Distemper hastalığı için gerekli
nedendir
• Bir hastalık nedeni yeterli, gerekli veya her ikisi olabilir
• Hem yeterli hem de gerekli hastalık nedeni
– Radyasyon hastalığı – gama radyasyon
• Gerekli fakat yeterli olmayan hastalık nedeni
– Sığırlarda Actinobacillus lignieresi infeksiyonu
VERİLERİN ANALİZİ
• Hastalıkla ilişkili faktörlerin sınıflandırılması
• Hazırlayıcı faktörler: konakçının duyarlılığını arttırır (yaş)
• Yatkınlaştırıcı faktörler: hastalığın ortaya çıkışına katılır
•
•
(bakım, beslenme, barınak)
Katılan faktörler: hastalığın oluşmasında mutlak rol oynarlar
(toksik maddeler, infeksiyöz etkenler)
Zorlayan faktörler: Hastalığın devamlılığını sağlar (infeksiyöz
etkenle sürekli temas)
• Pnömoni, hepsi yeterli olan fakat hiç biri gerekli olmayan
•
nedenlere bağlı hastalıklara bir örnektir
Etiyolojik etkene göre sınıflandırılan hastalıklarda mutlaka bir
gerekli neden bulunur
VERİLERİN ANALİZİ
• 2. neden modeli: İndirekt faktörlerin direkt nedenleri aktive
•
•
•
•
•
ettiği ve zincirleme bir etki gösterdiği düşünülmektedir
Neden hipotezi kurulması
Farklılık yöntemi: İki değişik durumda hastalığın sıklığı farklı
ise ve bir faktör belli bir durumda var diğer durumda yok ise o
faktörün hastalık nedeni olduğu hipotez edilir
Kabul yöntemi: Bir faktör, belirli bir hastalıkla ilgili değişik
durumlarda ortak olarak bulunuyorsa hastalık nedeni olarak
hipotez edilir
Birlikte varyasyon yöntemi: Hastalığın artışı veya azalışı ile
ilişkili olan bir faktörün gözlenmesi
Anoloji yöntemi: Araştırılan hastalığın, nedeni anlaşılmış bir
hastalıkla karşılaştırılması ve deneyimlerden yararlanılması
VERİLERİN ANALİZİ
• İlişkilerin Saptanması
• Önem testleri: Hastalık ve çeşitli faktörler arasında kurulan
•
ilişkilerin derecesini yani ilişkinin istatistiksel açıdan anlamlı
olup olmadığını saptamak için kullanılan testler (Student ttesti, khi-kare testi)
Riskin hesaplanması
– Relatif risk: Bir hastalıkla, hipotez edilen neden arasındaki ilişkinin
saptanmasında en çok khi-kare testi kullanılır
– Odds oranı
– Nitelenebilir risk
Download