Uploaded by
common.user18921
#Fantastik #tabuya göre #Çuvaş Destanı
УЛӐП Чӑвaш Эпосӗ (Ҫуйӑн Xӗветӗрӗ) ULIP Çuvaş Destanı (Şuyın Hivetiri) Yayına Hazırlayan ve Aktaran (Dr. Bülent BAYRAM) Ankara 2013 1 TÜRKSOY Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı ULIP Çuvaş Türklerinin Kahramanlık Destanı 2 İnceleme, Transkripsiyon, Türkiye Türkçesine Aktarma, Açıklamalı Notlar ve Dizin, Dr. Bülent BAYRAM Grafik Tasarım Okan YURDAKUL Baskı - Cilt Öncü Basım Evi - Basım Yayım Tanıtım Ltd. Şti. Kazım Karabekir Cad. Ali Kabakçı İşhanı 85/2 İskitler - ANKARA Tel: 0.312 384 31 20 Bu eserin tüm hakları saklıdır. Yazılar ve görsel malzemeler yayımcıdan yazılı izin alınmadan tümüyle ya da kısmen yayımlanamaz. Elektronik, mekanik, fotokopi, kayıt vesaire araç ve ortamda çoğaltılamaz ve iletilemez. TÜRKSOY, Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı, 2010 Ferit Recai Ertuğrul Cad. No:8 06450 Oran - ANKARA Tel:90 (312) 491 01 00 Faks: 90 (312) 491 01 11 www.turksoy.org [email protected] SUNUŞ Çuvaşlar, Türk Dünyası’nın dilleri, kültürleri ile en dikkat çeken topluluklarından birisidir. Bu konuda edindikleri özel konuma rağmen belki de dillerinin diğer Türk şive ve lehçelerinden farklılıkları sebebiyle gözden uzak bir durumdadırlar. Son yıllarda özellikle Türkiye’de gerek bilimsel, gerekse kültürel alanlarda yapılan çalışmalarla Çuvaşlar, diğer Türk boyları tarafından ve özellikle de Türkiye Türkleri tarafından daha yakından tanınmaya başlamıştır. Türksoy bu sürecte, Çuvaş sanatçılarını, halk oyunları gruplarını çeşitli toplantılara çağırarak kültürel alanda yaptığı desteklere Ulıp(Çuvaş Destanı) adlı eseri yayımlayarak bilimsel alanda da bir katkı daha yapmaktadır. Orta İdil coğrafyasında kültürlerini, aralarında yaşadıkları güçlü ve etkili topluluklar arasında yaşatmaya çalışan Çuvaşlar dil ve folklor alanında Türk kültürünün arkaik pek çok özelliğini günümüze kadar getirmişlerdir. Ancak gelişen dünya, küreselleşme, teknolojik gelişmeler sözlü kültürün hızla yok olmasını da beraberinde getirmektedir. Kültür aktarımında yeni yollar, teknolojik gelişmelerin kullanımı, kültürel zenginliklerin kayda alınması ve bunların yeniden yaratılarak insanların beğenilerine sunulması bir zorunluluk haline gelmiştir. Çuvaş şairi ŞuyınHivetiri de Ulıpdestanını kaleme alarak bu sürece bir katkıda bulunmuştur. Yayımladığımız bu destan Manas, KozıKörpeş, Köroğlu, Kız Jibek vb. gibi bir sözlü kültür ürünü değildir. Ulıp, şairin sözlü kültürden kendisi veya başka araştırmacılar tarafından derlenen sözlü kültür malzemelerini, tarihi bazı olayları, Çuvaş geleneksel dininin anlatmalarını hayal dünyasının zenginlikleriyle harmanlayarak bir araya getirdiği, nazma çektiği bir eserdir. Çuvaş alplarını, arşuri gibi Çuvaş mitolojik varlıklarını, esrel, iye, kiremet, vutış gibi geleneksel Çuvaş dini inançlarının varlıklarını, tuhya, surpan gibi geleneksel giyim kuşamlarını, atasözlerini, deyimleri, bilmeceleri şair büyük bir ustalıkla bir araya getirmiştir ve eserine nakşetmiştir. Yayınlanan metin, Türk destan araştırmaları, folklor-edebiyat ilişkisi, mitoloji, halk inanışları, yapma destanlar konusunda çalışan araştırmacılar tarafından da kullanılabilecek önemli bir kaynaktır. Dr. Bülent Bayram, destan metnini Türkiye Türkçesine aktarmış, açıklama notlarını hazırlamış ve destanı genel olarak değerlendirdiği giriş bölümünü de kaleme almıştır. Bayram, eserin giriş kısmında, destanın şairi ŞuyınHivetiri, Ulıp destanının konu ve olay örgüsü, Ulıp destanının önemli motifleri hakkında bilgi vermektedir. Metinde destanın Çuvaş Türkçesi ve Türkiye Türkçesi aynı sayfada verilmektedir. Zaman zaman metinde doğrudan aktarılamayan yerlerin açıklanması için yapılan açıklamaların yer aldığı aktarma bölümünden sonra kısa açıklama notları ve dizin ile çalışma tamamlanmaktadır. Hem yayımlanan metnin hacmi hem de açıklamalardan anlaşıldığı kadarıyla bu eser için söylenecek çok söz araştırmacıların ilgisini beklemektedir. Bugüne kadar birçok Türk destanını yayımlayan TÜRKSOY olarak Çuvaş Türklerinin Ulıp destanını yayımlamak da bizleri ziyadesiyle mutlu etmiştir. Düsen KASEİNOV TÜRKSOY Genel Sekreteri 3 ÖN SÖZ Destanlar, halk edebiyatı metinleri içerisinde diğer türlerle karşılaştırıldığında konuları bakımından millî kültürün, millî hislerin yoğunluğu sebebiyle özel bir öneme sahip olmuşlardır. Bir millî destana sahip olmak gurur kaynağı olmuştur. Pek çok milletin folklor araştırmaları tarihinde destan araştırmaları çoğunlukla ilk sıralarda yer almıştır. Milletlerin dünyada en çok tanınan halk edebiyatı metinlerinin de çoğu zaman destanlarının oluşu ona atfedilen önemin bir başka göstergesidir. Halk edebiyatı denildiğinde Finlerin Kalevala, Farsların Şehnâme, Kırgızların Manas, Rusların İgor, Yunanlıların İlyada ve Odisse vb. ile birlikte zikredilmeleri bu önemden kaynaklanmaktadır. Destan metinleri, milletin kahramanlık duygularını yansıtan metinlerin araştırılması yanında bir millî destan yazılması da araştırmacıları, yazar ve şairleri meşgul eden bir başka konu olmuştur. Sözlü gelenek içerisinde bir destan sahibi olamamış ya da olsalar dahi, zaman içerisinde kaybolmuş, unutulmuş olmaları gibi sebeplerle millî destanı bir araya getirme çabaları pek çok toplumda yeni destan metinlerinin daha doğrusu telif destan metinlerinin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Aslında yukarıda zikredilen metinlerin de birçoğu sözlü gelenekten ziyade yazılı geleneğin ürünleridir. Ancak hepsinin yine de folklor geleneklerine dayandığı bir gerçektir. 4 İdil-Ural bölgesinin Türk boylarından birisi olan Çuvaşlar da sözlü gelenek içerisinde destan geleneğini koruyamamıştır. Günümüze kadar pek çok araştırmacı geçmiş dönemlerde Çuvaşların bir destana sahip olduğu ancak zaman içerisinde bunun unutulduğu şeklinde görüşler ileri sürmüşlerdir. Çuvaş halk edebiyatı malzemeleri içerisinde karşımıza çıkan alp anlatmaları, kahramanlık masalları, tarihî efsaneler, beyitler araştırmacıların zikredilen görüşlerini destekleyen en önemli malzemeler olmuşlardır. Başka milletler gibi Çuvaşların da bir destana sahip olması gerektiği konusu Çuvaş şair ve yazarlarını uzun bir süre meşgul etmiş; pek çok denemeden sonra da en kapsamlı manzume ŞuyınHivetiri tarafından “ulıp” adıyla yayımlanmıştır. Eser sözlü gelenekten derlenmiş klasik anlamda bir destan değildir; ancak konularını ve kahramanlarını özellikle de şekil özelliklerini Çuvaş folklorundan, tarihinden, dinî inançlarından almıştır. Bütün bunlar yanında şair kendi hayal dünyasından da katkılar yapmış zaman zaman da folklordan ve tarihten aldığı olay, kahraman ve mekânlara orijinalinden farklı özellikler ve fonksiyonlar da yüklemiştir. Bütün bunlarda onun zaman zaman Batı mitolojisinden de etkilendiği izlenimini de bize vermektedir. Eser 2012 yılında yayımladığımız ŞuyınHivetiri’ninUlıp Destanı (Çuvaş Kalevalası Üzerine Bir İnceleme) adlı çalışmamızda tür, şekil özellikleri, motifleri ve epizotları, tarihî, coğrafi ve dinî unsurları, kahramanları bakımından ayrıntılı bir şekilde incelenmiştir. Söz konusu çalışmamızın da oldukça hacimli oluşu destan metninin ayrı yayımlanması konusunda bir karara varmamızı sebep olmuştur. Elinizdeki bu çalışmada esas olarak metnin yayını hedeflenmişse de destanın dikkat çeken bazı özellikleri ile ilgili olarak kısa da olsa bir giriş bölümü kaleme alarak metnin daha iyi anlaşılmasına katkıda bulunulması hedeflenmiştir. Bu bölümlerde zikredilenler daha önce yayımlamış olduğumuz çalışmamızdan kısa alıntıları ve özetleri içermektedir. Bu bölümler mümkün olduğu kadar kısa tutulmaya çalışılmıştır. Çünkü bu çalışmanın amacı metni tahlil etmek değil daha iyi anlaşılmasına yardımcı olacak notlarla metni yayına hazırlamaktır. Bu nedenle destanı kaleme alan şair, kaleme aldığı destan ve onun folklorla olan bağlantısını en iyi şekilde gösteren motifler bu bölümde genel hatlarıyla verilmiştir. Eserde yer alan folklor motiflerinin geçtiği yerler dize numaraları esas alınarak verilmiştir. (Ulıp: …) şeklinde yapılan göndermeler destanın ana metnini işaret etmektedir. (TB/…) Türkü Başı; (TS/…) ise Türkü Sonu’na yapılan göndermeleri göstermektedir. Metnin tamamı verildiği için göndermelerde metinden alıntılara yer verilmemiştir. Destan metni transkripsiyonu ve Türkiye Türkçesine aktarımı ile birlikte aynı sayfada verilmiştir. Türkü Başlangıcı-Ulıp Destanı-Türkü Sonu şeklinde sıralanan metnin bu üç bölümün dizeleri birbirinden bağımsız olarak numaralandırılmıştır. Numaralandırmada satır değil dize sayısı esas alınmıştır. Girişte destanla ilgili olarak verilen bilgiler ve özellikle de motiflerle ilgili kısımda yapılan göndermeler bu dize numaraları esas alınarak yapılmıştır. Türkü Başlangıcı (TB), destanın asıl metni (Ulıp), Türkü Sonu da (TS) şeklinde kısaltılarak ayrı ayrı numaralandırılmıştır. Aktarmada Türkiye Türkçesinde tam karşılığını bulamadığımız Çuvaş kültürüne ait bazı kelimeler dipnotlarla açıklanmıştır. Kelimenin, metnimizde ilk geçtiği yerde dipnotu verilmiş daha sonra bu dipnotlar tekrar verilmemiştir. Ancak dipnotlarda yer alan bu açıklamalardan oluşturulan küçük bir açıklamalı sözlük de metnin sonuna eklenmiştir. Bu açıklamalı kısa sözlükte bilgilerin alıntılandığı kaynaklar dipnotlarda gösterildiği için burada zikredilmemiştir. Metnin Türkiye Türkçesine aktarımında birçok yerde sorunlarla karşılaşılmıştır. Şair standart Çuvaşçada olmayan çok sayıda kelimeyi kullanmıştır. Bu kelimelerden bir bölümü ne standart yazı dilinde ne de ağızlarda yer almaktadır. Zaman zaman şairin kendisi tarafından üretildiği düşünülen kelimeler de kullanılmıştır. Bu durum hem yapılan sözlük taramalarında hem de alanın uzmanları ile konu üzerine yaptığımız görüşmelerde tespit edilmiştir. Bu durumlarda destanın 2009 yılında yayımlanan Rusça tercümesine de sık sık başvurulmuştur. Çuvaşça orijinali ile baştan sona karşılaştırdığımız Rusça tercümede de tercih edilen serbest tercüme bazı kelimelerin anlaşılamaması konusundaki sıkıntının sadece bizimle ilgili olmadığını da göstermektedir. Burada da karşılıklarını tespit edemediğimiz kelimelerin yerlerini boş bırakmak yerine onları bağlama uygun bir şekilde anlam bütünlüğü dikkate alınarak aktarma yolunu tercih ettik. Hem bu nedenle hem de sadece sözlük anlamlarıyla kelimeleri karşılamanın üslup sorunlarını da ortaya çıkardığı görüldüğü için serbest bir aktarım tercih edilmiştir. Gramer özellikleri ve sözlük anlamlarının yerine üslup ve ahenk unsurlarının ön plana çıkarılmasına dikkat edilmiştir. Ancak her halükarda bu konuda da sıkıntıların tamamen giderilmesinin mümkün olmadığını da belirtmeliyiz. Metnin Çuvaşça yayınlarında yer alan resimlerden yapılan seçmeler de metnin arasına işlenmiştir. Bu resimlerin kaynakları ile ilgili göndermeler resimlerle ilgili açıklamaların hemen yanında (Ulıp: sayfa no) şeklinde 1996 yılında yapılan Çuvaşça yayına yapılmıştır. Yayının iç kapağındaki nota göre bu resimler V.G. Britvin tarafından yapılmıştır. Eserin sonuna eklenen “Kaynaklar” kısmında ise sadece bu çalışmada atıfta bulunan eserler yer almamıştır. Çuvaş halk edebiyatında destan ve yapma destan konusunda kaleme alınmış olan temel kaynaklar zikredilmiştir. 5 Çalışmanın sonuna eklenen “Dizin” ise özel adlar, terimler yanında motiflerle ilgili kısımda ayrıntısına giremediğimiz bazı kavram ve kelimelerden oluşmaktadır. Çalışmanın her safhasında çok sayıda bilim adamının yardımını gördük. Özellikle kaynaklara ulaşma ve aktarma konusunda sıkıştığımız durumlarda yardımlarını esirgemeyen Prof. Dr. NikolayYegorov, Dr. EduardLebedev, Dr, AleksandrKuznetsov, Dr. Oğuzhan Durmuş, Dr. Sinan Güzel ve Albina Kıran’a; metnin Türkiye Türkçesini kontrol eden Dr. Abdulkadir Atıcı, Bünyamin Taş, Habibe Yastıkçı, Ertuğrul Karakuş, Serpil Koyuncu’ya teşekkür ederim. Bütün bunlar yanında Çuvaşlar konusunda yazdığımız her satırda katkıları olan ve 2002 yılından bu yana gönüllerini bizlere açan Türk Dünyasının soğuk coğrafyasının sıcakkanlı bütün Çuvaş dostlarımı saygı ve şükranla anmak isterim. Belki de yıllar süren çalışmalar neticesinde ortaya çıkan birçok eserin nihayetinde karşılaştıkları en büyük sorun yayımlanma meselesidir. Bu konuda desteklerini esirgemeyen Doç. Dr. Fırat Purtaş, TÜRKSOY genel sekreteri Düsen Kaseinov ve eserin yayına hazırlanmasında emek sarf eden Türksoy çalışanlarına teşekkürü bir borç bilirim. Kırklareli, 2013 6 İÇİNDEKİLER SUNUŞ ÖN SÖZ İÇİNDEKİLER KISALTMALAR TRANSKRİPSİYON ALFABESİ 1. Şuyın Hivetiri ve Ulıp Destanı 2. Ulıp Destanı ve Destanın Konu ve Olay Örgüsü 3. Ulıp Destanı ve Destan Motifleri 3.1. Olağanüstü Doğumu ve Ad Verme 3.2. Kahramanın Çocukluğu ve Yetişmesi 3.3. İlk Kahramanlık 3.4. At 3.5. Sefer 3.6. Şölen 3.7. Kahramanların Hileyle Tutsak Olmaları 3.8. Yardımcı Kahraman 3.9. Düş 3.10. Alp Uykusu 3.11. Hayat Suyu 3.12. Yardımcı Nesneler 3.13. Formülistik Sayılar 4. ULIP DESTANI (TRANSKRİPSİYON-TÜRKİYE TÜRKÇESİ) Türkü Başlangıcı Birinci Türkü (Ulıp’ın Babası Uslati) İkinci Türkü (Ulıp’ın Annesi Çikeş) Üçüncü Türkü (Ulıp’ın Çocukluğu) Dördüncü Türkü (Ulıp’ın Gökten Gördüğü Şaşırtıcı Olaylar) Beşinci Türkü (Çuvaş Düşmanları) Altıncı Türkü (Çuvaşların Yeni Yere Göçüşü) Yedinci Türkü (Ulıp Dede Yanına Gider) Sekizinci Türkü (Ulıp’la Ahıryan) Dokuzuncu Türkü (Ulıp’ın Çavdar Bulması) Onuncu Türkü (Ulıp Alpasti’yle Savaşır) On Birinci Türkü (Ulıp Güneş Anası Yanında) On İkinci Türkü (Şıpatan’ın Sahte Ulıp Olması) On Üçüncü Türkü (Ulıp Büyükannesi Yanında) On Dördüncü Türkü (Ulıp’ın Şirpü Bahadırı Kurtarması) On Beşinci Türkü (Ulıp’ın Sikpırşa’yı Büyüden Kurtarması) On Altıncı Türkü (Ulıp’la Nuhrat Padişahının Kızı Sarine) On Yedinci Türkü (Nuhrat Padişah) On Sekizinci Türkü (Ulıp’ın Kıtra Pinpuş Halkını Azaptan Kurtarması) On Dokuzuncu Türkü (Sintir Mirza Sarine’yi Gelin Almak İçin Çabalar) Yirminci Türkü (Ulıp’ın Eşkellilere Yardım Etmesi) Yirmi Birinci Türkü (Ulıp’ın Mayrus’un Büyüsünü Yok Etmesi) Yirmi İkinci Türkü (Ulıp’ın Maşik Amcayı Zindandan Kurtarması) 7 Yirmi Üçüncü Türkü (Asamat Ulıp İçin Mızrakla Aybalta Hazırlar) Yirmi Dördüncü Türkü (Ulıp Altırkuş’u Yener) Yirmi Beşinci Türkü (Menteleyle Senteley’in Ulıp’a Babasının Ateş Kılıcıyla Yelkanatı’nı Aramayı Önermesi) Yirmi Altıncı Türkü (Tuptul’un Ulıp’a Annesi ve Babasını Anlatması) Yirmi Yedinci Türkü (Tanrıların Toplantısı) Yirmi Sekizinci Türkü (Ulıp Çuvaşların Büyük Kurban Başı) Yirmi Dokuzuncu Türkü (Ulıp’ın Terpit Han’ı Yenmesi) Otuzuncu Türkü (Ulıp’ın Kalay Han’a Boyun Eğdirmesi) Otuz Birinci Türkü (Ulıp’ın Ulenke’yi Azaptan Kurtarması) Otuz İkinci Türkü (Ulıp Şutkun Ülkesinde) Otuz Üçüncü Türkü (Ulıp’ın Yedi Kötülüğü Yenmesi) Otuz Dördüncü Türkü (Ulıp’ın Macar Halkını Sıkıntıdan Kurtarması) Otuz Beşinci Türkü (Ulıp’ın Kirişmet’i Yok Etmesi) Otuz Altıncı Türkü (Patti’nin Çuvaş Ülkesine Saldırısı) Otuz Yedinci Türkü (Ulıp’ın Kıtra Soyunu Kurtarması) Otuz Sekizinci Türkü (Ulıp’ın Esremet’le Vuruşması) Otuz Dokuzuncu Türkü (Ulıp’ın Ölümü) Kırkıncı Türkü (Sarine’nin Ay Üstüne Çıkması) Türkü Sonu AÇIKLAMALAR KAYNAKLAR DİZİN 8 KISALTMALAR A.N. ASSR bk. C. Çev. ÇGİGN ÇKİ ÇPGĬİ ĬA ÇT haz. KB Knij. İzd. krş. L MÖ MS s. S. ss. Ş.N. T. TB TS TDK TTK vd. Yay. : Aktaranın notu : Avtonomnaya Sovetskaya Sosyalistiçeskaya Respublika : Bakınız : Cilt : Çeviren : Çuvaşskiy Gumaniternıy İnstitut Gumanitarnıh Nauk : Çuvaşskoye Knijnoye İzdatelstva/Çĭvaş Kĕneki İzdatelstvi : Çĭvaş Patşalĭh Gumanitari Ĭslĭlĭhĕsen İnstituçĕn Ĭslĭlĭh Arhivi : Çuvaş Türkçesi : Hazırlayan : Kültür Bakanlığı : Knijnoye İzdatel’stvo : Karşılaştırınız : List (Sayfa) : Milattan önce : Milattan sonra : Sayfa : Sayı : Sayfadan sayfaya : Şairin notu : Tom (Cilt) : Türkü Başı : Türkü Sonu : Türk Dil Kurumu : Türk Tarih Kurumu : ve diğerleri : Yayınları 9 TRANSKRİPSİYON ALFABESİ 10 Harf Sesletim а ă б в а ă бă вă Harf çevrimi a ĭ b v г д e ë ĕ ж з и гă дă e ë ĕ жă зă и й Harf Sesletim п р с ç пă рă сă çă g d ye / e yo j z i т у ÿ ф х ц ш щ йă y ъ к кă k ы л лă l ь м н о мă нă о m n o э ю я тă у ÿ фă хă цă шă щă Sertleştirme işareti Ы Yumuşatma işareti Э Ю Я Harf çevrimi p r s t u ü f h ts ş şç ‘ ı ’ e yu ya 1. Şuyın Hivetiri ve Ulıp Destanı Destanın şairi Şuyın Hivetiri (Simon Federoviç Fedorov), 27 Haziran 1913 tarihinde Çuvaş Cumhuriyeti’nin Şirpü rayonuna bağlı Aktaş köyünde, çiftçi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelir. Babası Hivetir Grigoreviç’in ölümüyle küçük yaşta öksüz kalan Hivetiri’yi annesi Aganiya Dimitriyevna tek başına büyütür. 1947 yılında annesi de vefat eder. Yüksek öğretimini tamamlayana kadar Hivetiri öğretmen olarak çalışır. Yüksek öğretimini tamamladıktan sonra Çuvaşistan’ın farklı kurumlarında planlama ve finans alanlarında görev yapar. II. Dünya Savaşı başlayınca Askeri Yüksek Okul’da okuyarak subay ünvanını alır. Düşmanla Karelin cephesinde savaşır. Onun İkinci Dünya Savaşı’nda bulunduğu cephenin Karelin olması da ilginç bir durumdur. Çünkü onu çok etkileyen Finlerin Kalevala Destanı’nın asıl kaynağı Fin nüfusun yoğun olarak yaşadığı Karelin bölgesidir. Hivetiri 1943 yılının sonunda ağır bir şekilde yaralanır ve ikinci derece savaş gazisi olur. Ona savaşta gösterdiği kahramanlıklardan dolayı Kızıl Yıldız nişanı, II. Dünya Savaşı I. Derece Hizmet Nişanı ve türlü madalyalar verirler (Hivetiri 1996: 566). Hivetiri’nin hayatının büyük bir bölümünde en önemli meşguliyetini oluşturan Çuvaş destanının, Çuvaş kahramanlarının ve onların hikayelerinin izlerini sürme ve bunları bir araya getirerek bir Çuvaş destanını gün yüzüne çıkarma çabasının zirvesi “Ulıp” adını verdiği destanıdır. Hivetiri eserinin 1996 yılında basılan tam metni için yazdığı son sözde eserin kaleme alınış tarihini ayrıntılı bir şekilde anlatmaktadır. İlk olarak 1924-1925 yıllarında, yanıp ot biçtiğimiz zaman annem aniden hastalandı ve düştü, annemin isteği üzerine köyümüzün yumsasının yanına gittim. Köyde bu yumsaya Feoktist Vasilyeviç diyorlardı. Ben ona Hvetük amca derdim. Kendisini sarhoş olunca Aktay Tanrısı yerine koyardı. Bu yumsa bana bakarken: “Yerhipvar başındaki kötü Okan’ı tutarsan, iskemle, üç defa tıkırda!” dedi. İskemle üç defa tıkırdayınca bana şöyle söyledi: “Anneni Yerhipvar başındaki kötü tutmuş. Bu kötünün hemen şimdi gönlünü almazsan annen belki de ölür.” Evde sadece ben vardım. Amcam, çocuklarla atları doyurmak için gecelemeye ormana gitmişti. Akka, uzun süre önce evlendiği için kendi ailesiyle başka köyde yaşıyordu. Usallardan çok korkuyorsan güneş batmadan hemen önce Yerhipvar Usal’ının gönlünü alman lazım. Annem bir iki gün sonra iyileşti, sonra kendi yanına oturtup başımı okşayarak “Ulıp gibi oldun oğlum.” derdi. Başka zaman ben düşünceye dalınca bana “Ulıp gibi ol!” derdi (Hivetiri 1996: 567). Şairin yaşadığı bu olayın ve annesinin ona sık sık “Ulıp gibi ol!” şeklindeki ikazları onun üzerinde önemli bir etki bırakmıştır. Bunun ardından onun bu Ulıp konusuna ve Çuvaş halk kültürüne yönelişindeki bir başka önemli olay şairin meşhur Çuvaş etnografı GrigoriyTimofeyeviç ile tanışmasıdır diyebiliriz. Çuvaşça kaleme alınmış en kapsamlı ilk folklor derlemeleri diyebileceğimiz Tıhıryal adlı eserin yazarı Timofeyev’in öğrencisi oluşu şairin folklora olan ilgisini daha artırmıştır. 1928 yılında Simbir’deki öğrenciliği sırasında sık sık Timofeyev ile bir 11 araya gelen Hivetiri ona annesinden dinlediği Ulıp hakkındaki rivayetleri anlatır. Bunun üzerine Timofeyev ona bu tür anlatıları annesinden başka kişilerden de derlemesini söyler. Timofeyev, öğrencisi Hivetiri ile konuşurken Ulıp’ın halkın kahramanlığı olduğunu söyleyip bu konuyla ilgilenen kimsenin olmamasından dert yanması en azından Çuvaşlar arasında bu tür destan parçalarının olduğuna dair görüşleri de destekliyor olabilir (Rodionov 1988; Hivetiri 1996: 567). Hivetiri, Timofeyev ile olan bu sohbetinde geçen önemli bir konuyu da aktarır. Ulıp ile kimsenin ilgilenmemesinin bir sebebi vardır. Bu sebebi ve Ulıp ile ilgilenilmemesinin doğuracağı sonuçları Timofeyev şaire anlatır: 12 Bununla ilgili olarak halkta tabu var. Tabu dediğin yasak demek olmalı. Bu tabuya göre Ulıp Çuvaşlar arasına geri dönmeli, onun döneceği zamana kadar Ulıp’la ilgili boş konuşmak yasaktır. Yoksa yedi yabancı Ulıp’ın geleceği zamanı bilirse kapkacağı ters çevirip oturtabilir ve Ulıp’ın yolu kesilebilir. Kim ki halkın yasağı dışına çıkar bu kişi kendi eceliyle değil halkın bedduasıyla ölür. Yetmiyormuş gibi günümüzde Ulıp’la hiç ilgilenmiyorlar. Saflar bunu da anlayamıyorlar ya Şimın! Yaşlılar ölüp bitiyorlar, onlarla bilikte Ulıp hakkında anlatılanlar da ölüyor. Günümüzde bazıları, büyükler, iyi makamlarda oturanlar Çuvaş destanı “Ulıp”ı halk arasında özel olarak derleyip, yenileyip, güçlendirerek onu halk arasında tekrar yaymak düşüncesi onlarla ilgili olsa da onlar “Ulıp” destanı bizim neyimize gerek diyorlar. Bunlar için artık “Ulıp” saman yığınındaki altın anahtar olarak kalıyor, onu ara! İşte bunun için Çuvaş Yayınevi ile davamız var artık dedi ve üzülerek el yazmalarını masaya vurdu. (Hivetiri 1996: 567-568). Hivetiri bu yaşanılanların ardından Ulıp’la ilgili olarak halkın anlattıklarını derlemeye başlar. Bu derleme faaliyetlerini sadece kendi köyünde değil çevre köylerde de devam ettirir. Kendi notlarına göre Çuvaşistan’ı karış karış gezer; Tataristan’da, Orenburg, Samara, Sibirya’da bu anlatıları derler. İkinci Dünya Savaşı sırasında da bu çalışmalarına ara vermez. Başka halkların bahadırları ile ilgili anlatıları burada da kaydetmeye devam eder (Rodionov 1988: Hivetiri 1996: 568). Ulıp anlatmalarının derlenmesi, Hivetiri’nin karşısına zaman zaman sorunlar da çıkarmıştır. Savaşta işitme duyusunu kaybetmesi sebebiyle kulaklığıyla derleme yapmak durumunda kalan Hivetiri zaman zaman ajan muamelesi de görmüştür. Ancak böyle durumlarda iyi niyetli görevlilerle karşılaşması onu başına büyük belalar gelmesinden kurtarmıştır. O, bütün bu zorluklara rağmen Timofeyev’in kendisine âdeta vasiyet ettiği çalışmaları aksatmadan devam ettirmiştir. Ulıp hakkında yüz kadar anlatma derlemiştir. Bunlardan 67’si Ulıp hakkında; 15’i Ulıp’ın annesi; 15’i de Şirpü ve Sikpırşa bahadırlar hakkındadır. Hivetiri, malzemelerin yoğun olarak bulunduğu yerler hakkında da bize bilgi vermektedir. Ulıp hakkındaki anlatılar Çuvaş Cumhuriyeti’nin Şirpü ve Krasarmeyski rayonlarında güzel korunmuştur (Hivetiri 1996: 568). Hivetiri, anlatmaları derlediği metinlerin künyeleri hakkında da ayrıntılı bilgiler vermektedir. Özellikle kaynak kişilerin hepsinin adı metinlerin derlenmesi esnasında kayda geçirilmiştir. Bu anlamda onun şairliği yanında folklor derlemeleri konusunda da önemli bir kişilik olduğu dikkat çekmektedir. Hivetiri’nin kaynak kişileri öncelikle kendi köyü olan Şirpü rayonunun Aktay köyünden annesi Agapiya Dmitriyevna Dmitriyeva; P. T. Timofeyev (İrşe Petri), F. Vasilyev, N. İ. Homskin (Kaçaka Mikulin); Çirkülli Patir köyünden R. İ. Komissarov; Kayri Anatri köyünden T. P. Pavlov’dur. Bunun yanında Tıvay rayonunun Tırmış köylüleri, yol ustası Fedorov, Orenburg oblastının Kaşirinsk meteoroloji istasyonu müdürü İ. T. Timofeyev, Saratov oblastındaki Yeruslan devlet çiftliğinin çobanı A. Şumalkina da Hivetiri’nin bilgilerine başvurduğu diğer kaynak kişileridir (Yumart-Trofimova 2004: 347-360: Hivetiri 1996: 568569). Hivetiri zaman zaman bu anlatıların icraları hakkında da bilgiler vermektedir. Bazı usta masal anlatıcılarının da adlarını ve onların nasıl masal anlattıklarını zikretmekteydi. Hivetiri bu konular hakkında daha fazla bilgiyi bize ulaştırabilseydi belki de bunlar Çuvaş folklor araştırmalarında türlerin icrası ile ilgili en sağlam ve kapsamlı bilgiler olacaktı. Çuvaşlar arasında halk edebiyatı türlerinin icracıları hakkında bilgiler yok denecek kadar azdır. Hivetiri bir masal ustası olarak adlandırdığı Petr Timofeyev’le ilgili olarak “Petr Timofeyeviç kördü ve kara evde yaşıyordu. O, ocak önündeki peykeye otururdu ve eğik sigarasını tüttürerek elliden fazla masal anlatırdı. Bu masalların arasında Ulıp hakkında olanları da Ulıp ile ilgilileri de dinlemek mümkündü.” şeklindeki bilgileri vermektedir (Hivetiri 1995: 569). Hivetiri, annesinin anlattığı masalın Petr Timofeyeviç’ten daha zengin ve ilginç olduğunu anlatır. Annesi, Ulıp hakkındaki bu anlatmaları Darye teyzeden öğrenmiştir. Daha sonra dilencilik yapmaya başlayan Darye teyze, annesinin kollarında vefat etmiştir. Darye teyze, Hivetiri’nin annesine “Ben öldükten sonra Ulıp hakkında anlatıları sen anlatma, Ulıp hakkında anlatmanın zamanı henüz gelmedi.” der. Ben, “Ulıp hakkında anlattığım için şimdi yolda halkın bedduasıyla can veriyor olmalıyım.” der. Hivetiri’nin annesi de “Petr amca çocukları bakmadığı için aç öldü, Hvetük amca ayağı kırıldığı için azap içinde öldü. ” der ve kendisinin de Ulıp hakkında anlattığı için iyi bir şekilde ölmeyeceğini düşünür. Hivetiri’nin “Ulıp hakkında dilimi tutamayıp anlattığım için bu hayatı görüyorum herhalde oğlum. ” sözlerini hiç unutmadığını söylediği annesi 1947 yılında Çeboksarı’da vefat eder (Hivetiri 1996: 569). Hivetiri’nin yıllar süren bu derleme, parçaları bir araya getirme çabası, hedefi, bu çalışmalardaki halis niyeti onun; Ben tarihçi değilim, araştırmacı da değilim. Ben büyük saman yığınında halkın altından da kıymetli zenginliğini toplayanıyım sadece. Ben altmış yıldan daha fazla bir süre karışık kahverenkli çocukluğumdan başlayarak apak saçlı bir ihtiyar olana kadar halkın altından da kıymetli zenginliğini özellikle aradım. Sarmantey’in sarı 13 tavuğu gibi halkın altından da kıymetli zenginliğini birer birer didikleye didikleye topladım ve ipek ip üstüne geçirerek halkın zenginliğini işledim. Benim tek bir isteğim var: Ulıp hakkındaki anlatıları onları çok az korunmuş olsa da zenginleştirerek, yedi zirveli tepe gibi benzersizleştirerek destan seviyesine ulaştırmak ve halk arasında yeniden yaymaktır. Kendi kısa ömrümde layıkıyla bunu hayata geçirememişsem halkım affet beni. (Hivetiri 1996:570) cümlelerinde görülmektedir. Hivetiri, Ulıp Destanı’nı Çuvaşların atalarının 700-800 yıl önceki dileklerini, sevincini, aklını, ustalığını, önemli mitlerini, kahramanlık anlatmalarını, bilmecelerini farklı zamanlarda oluşmuş olsalar da sanki aynı dönemdeymiş gibi bir araya getirerek oluşmuş bir ansiklopediye benzetir. O, Çuvaşların tarihiyle ilgisi olsa da bir tarih kitabı değildir. Ulıp’ın yaptığı işleri de tam olarak bir tarih kronolojisiyle birleştirmek mümkün değildir (Rodionov 1988: Hivetiri 1996: 571). Destanın asıl kaynağını Çuvaş alp anlatmaları oluşturmaktaysa da destan, Çuvaş halk edebiyatının hemen hemen her türünden örnekleri işleyerek okurlara sunmaktadır. Destanın metinler arası bir yöntemle incelenmesi onda bir araya getirilen ve şekil ve içerik olarak âdeta yeniden yaratılan halk edebiyatı örneklerinin zenginliğini de ortaya koyacaktır. Masal, efsane, mit, atasözü ve deyim, bilmece, halk türküsü gibi birçok tür şair tarafından işlenerek destana sokulmuştur. Bu durum destanı bir noktada telif bir eser olmaktan çok folklor malzemelerinin yeniden şekillendirilip bir araya getirildiği bir esere dönüştürmektedir. 14 Destanın Çuvaşça baskısı için yazdığı son sözde Hivetiri’nin eserini kaleme alırken kendisine yardım edenlere sunduğu teşekkürler, onun aslında birçok uzman tarafından desteklendiğini göstermektedir. Çünkü bu destanın ortaya çıkış süreci sadece Hivetiri’nin başlattığı ve sona erdirdiği bir süreç değildir. Çalışmanın girişinde de üzerinde durduğumuz gibi bilim adamları Çuvaşlar arasında bir destanın olup olmadığı, yok ise böyle bir destanın nasıl yaratılabileceği; folklorcular konu ile ilgili malzemelerin derlenmesiyle; şairler ve yazarlar Çuvaş kahramanları ile ilgili manzum ve mensur eserler kaleme alarak bu sürece katkıda bulunmuşlardır. Hivetiri’nin eseri en azından bütün konuları kapsaması bakımından bunları zirveye çıkarmıştır. Hivetiri, destanını kaleme alırken doğrudan katkılarını gördüğü şahsiyetleri de burada zikreder. Çuvaş destanı yazma konusunda önemli gayretleri olan şair S. V. Elger; Çuvaş yazarları İlpek Migulay ve A. S. Artemyev; bilim adamları M. R. Fedorov, V. P Nikitin (Stanyal); V. G. Rodionov, G. T. Yumart; sanatkar M. K. Antonov eserin tamamlanmasında şaire önemli yardımlarda bulunmuşlardır (Hivetiri 1996: 571). Hivetir tarafından zikredilen bu isimler folklor ve edebiyat alanında Çuvaşistan’ın önde gelen şahsiyetlerindendir. Bu kişilerin destanın düzenlenmesi sürecine önemli katkıları olmuştur. Ulıp Destanı’nın onlarca yıl süren çalışmaların ardından tam baskısı Çuvaşça olarak 1996 yılında yapılır. Destan metninin ardından kitabın sonuna Hivetiri ve destanla ilgili açıklamaların bulunduğu bir bölüm de eklenmiştir (Hivetiri 1996). Destanın Çuvaşça metinlerinin bir bölümü de Çuvaşların farklı halk edebiyatı türleri içerisinde yer alan epik eserlerinin bir araya getirildiği Çuvaş halk yaratıcılığı serisi içerisinde yayımlanan Halĭh Epos cildinde yayımlanmıştır. Burada destanın kırk türküsünden bir bölümü seçilerek yayımlanmıştır. Bunlar; Yedinci Türkü: Ulıp Dedesi Yanına Gider; On Üçüncü Türkü: Ulıp Nenesi Yanına Gider; On Dördüncü Türkü: Ulıp Şirpü Bahadırı Kurtarır, On Altıncı Türkü: Ulıp’la Nuhrat Padişahın Kızı Sarine; On Yedinci Türkü: Nuhrat Padişah, On Dördüncü Türkü Sintir Mirza Sarine’yle Evlenmek İster, Otuz Altıncı Türkü: Patti Çuvaş Ülkesine Saldırır adlı bölümlerdir (Yumart-Trofimova 2004: 267-295) Çuvaşça metinlerin yanı sıra Ulıp Destanı’nın 2009 yılında tam bir Rusça çevirisi de yayımlanmıştır. Aristarha Dimitriyeva’nın Çuvaşça orijinalinden çevirdiği metin V. D. Dimitriyev’in hazırladığı ön sözle yayımlanmıştır (Syuin 2009). Metnin Rusçaya tercüme edilerek tekrar yayımlanması sadece Rus okurların da dikkatine eseri sunmak değil biraz da günümüzde ana dil kullanımını büyük oranda kaybeden çok sayıda Çuvaş’ın da bu eseri okumasını sağlamak içindir. Yakın dönemlerde kaleme alınıp yayımlanmış olması sebebiyle destanın henüz hiçbir yabancı dile çevirisi yoktur. Hazırladığımız bu Türkçe aktarmada Çuvaşça metin esas alınmakla birlikte anlaşılması güç bazı durumlarda Rusça tercümeye de başvurulmuştur. 2. Ulıp Destanı ve Destanın Konu ve Olay Örgüsü Ulıp Destanı, kahramanlık konulu bir destan olarak tasarlanmış ve kaleme alınmıştır. Ulıp bütün mücadelesini halkı ve vatanı için vermektedir. Bu anlamda klasik bir destan kahramanına benzeyen Ulıp zaman zaman destan kahramanı yanında mitolojik, masal kahramanı özelliklerini de göstermektedir. Ulıp’ın yaptığı işler bir destan kahramanının yaptığı işlerdir. Ancak onun Çuvaş halkı için yaptıkları sadece savaş meydanlarındaki mücadelelerinden ibaret değildir. O, Çuvaşların hayatının her anında onlara yardım eden bir kahraman olarak karşımıza çıkar. Tarla açılmasına yardım eder, köprü olup insanları karşıya geçirir. Konudaki bu ayrıntıların Çuvaşların dünyaya bakışı ile ilgili olduğunu söylemek mümkündür. Çuvaşlar geçirdikleri tarihi ve kültürel süreç içerisinde bu tür bir kahraman yaratmışlardır (Bayram 2012). Destanın Türkü Başlangıcı, işlev bakımından sözlü destanlarda, halk hikâyelerinde anlatıma başlanmadan önce dinleyicilerin dikkatlerini anlatıma toplamak için yapılanlara benzemektedir. Hivetiri, akatuya1 toplananları potansiyel bir destan dinleyicisi olarak görmektedir; Mercan kız ise destan anlatımını icra eden bir sanatçı gibi akatuya toplananlara ve daha doğrusu 1 Geleneksel olarak ekim işlerinin başladığında bütün Çuvaşlar arasında yılda bir kez kutlanan akatuy, Çuvaşlar arasında günümüzde de en yaygın şekilde kutlanılan bayramdır. Bayrama öncelikle aile ve akraba için kutlama yapılarak başlanmaktadır daha sonra da tarlaya çıkılır. Burada ürünün bereketli olması için yapılan toplu duadan başka eğlence niteliğinde at yarışı, koşu, güreş gibi çeşitli aktiviteler de yapılır. Kazananın çeşitli hediyelerle ödüllendirildiği törenlerin ardından gençler tarlaya yumurta ve değnek fırlatırlar. Bunların aldıkları duruma göre gelecekle ilgili tahminlerde bulunulur. Bu törenler toprağın verimini artırmak ve iyi bir ürün elde etmek amacıyla gerçekleştirilmektedir (Arık 2005: 143). 15 onlar üzerinden okuyuculara seslenmektedir. Destanın bu bölümünün ardından destanın her biri farklı bir şekilde adlandırılmış ve kırk bölümden oluşan kısmına geçilmiştir. Ulıp Destanı’nın asıl bölümleri 40 türküden oluşmaktadır. Ancak bu kırk türküden önce birbirinden bağımsız iki manzum bölüm daha bulunmaktadır. Yirmi dizelik ilk manzum parça yoğun tabiat tasvirleriyle başlar ve bu kısım aslında Hivetiri’nin annesinin, oğluna Ulıp ile ilgili vasiyetini içermektedir. Çok eski dönemlerden beri halk arasında çok sevilen Ulıp’ın hikâyesinin halkın ruhuna işlemek için yürekten söylenilmesi nasihatiyle bu manzum kısım biter (Hivetiri 1996: 3). Asıl destan metninden önceki ikinci manzum kısım Yurĭ Pulamĭşi (Türkü Başlangıcı) olarak adlandırılmaktadır. Bu Türkü Başlangıcı’nda yine tabiat tasvirleri ile başlar. Meşe, ıhlamurlarla dolu ormanın boşluklarında akatuy devam etmektedir. Bu bölümde sık sık gusli2 ve onun etkileyici sesinden bahsedilmektedir. Mitolojik bir yolculuk havasında Aslı Şaval kıyılarına ulaşılır. Aslı Şaval’da kayınlar arasında otururlar. Kayının üzerine konmuş olan bir kuş bir anda güzel bir kıza dönüşür. Bu kız yüzyıllardır Ulıp’ı beklediğini söyler. Bu kız ancak yüzyılda bir kez yeryüzüne çıkıp buralarda dolaşabilmektedir. Ancak orada bulunanlar Ulıp’ın nerede olduğu konusunda bir bilgilerinin olmadığını söylerler. Bunun üzerine kız Ulıp’ın türküsünü söylemeye başlar. Akatuy’a katılanlar da kızın bu türküsüne eşlik etmeye davet edilir (Hivetiri 1996: 4-7). 16 Asıl destan metninden önce gelen bu iki manzum parçanın ardından asıl destana geçilir. Destan şair tarafından aslında destanın epizotları olarak da kabul edebileceğimiz 40 parçaya ayrılmıştır. Destanın “yurı” olarak adlandırılan bu bölümleri kısa bir nesir açıklama ile başlar. Bu nesir kısımlar halk hikâyeleri ya da destanlarda karşımıza çıkan nesir bölümlere benzemezler. Sadece çoğu zaman birbirinden bağımsız olan bölümlerin birkaç cümlelik özetini içermektedir. Bazı durumlarda her bir bölüm diğerinden bağımsız farklı bir olayı içermektedir. Bu nesir bölümler de kısaca o bölümün içeriğini bize aktarmaktadır. Bu sebeple destanın olay örgüsünün bu parçalar üzerinden kurmak mümkündür: 1. Birinci Türkü (Ulıp’ın Babası Uslati): Çuvaş ülkesini koruyan bahadırlar Ulıp’ın babası Uslati, Şirpü ve Sikpırşa’dır. Uslati bir gün hastalanır ve yatağa düşer. Onun hastalığını Patti Han, Supar’dan işitir ve ordusuyla Çuvaş ülkesine saldırır. Uslati hastalığını dikkate almaz ve zor durumda olan ülkesi için düşmanla savaşmaya başlar. Ancak hastalığı ve yaşlılığının etkisiyle atından düşer. Etrafını düşmanlar çevirir. 2. İkinci Türkü (Ulıp’ın Annesi Çikeş): Uslati’nin zor durumda oluşu Çuvaş halk müziğinin telli çalgılarından birisidir. Aletin ana bölümü çam ya da köknar ağacından yapılmaktadır. Tellerin altındaki bölüm ve tel anahtarları ise ise elma, armut ya da akçaağaçtan yapılmaktadır. Telleri daha eski dönemlerde damardan daha sonra metalden yapılmaya başlanan bir müzik aletidir. Tellerinin sayısı 15-35 arasında değişmektedir. Sayısı kırkı bulanlar oldukça seyrektir. Gusli Çuvaşlar arasında genel olarak 18-19. yüzyıllarda yaygın bir şekilde kullanılmıştır. Panayırlar, Hıristiyanlıka kadarki törenlerde defin ve diğer törenlerde, bayramlarda, şölenlerde, düğünlerde icra edilmiştir. Oturup diz üzerine koyularak çalınmıştır (Kratkaya Çuvaşskaya 2001: 208). 2 karısı Çikeş’i çok üzer. Çikeş kocası için pınar başında Tanrılardan yardım ister. Yer Anası,Uslati’yi kendi yanına çeker alır. Tanrının da hidayetiyle Çikeş hamile kalır ve bir erkek çocuk dünyaya getirir. Çocuğun adını Ülem koyarlar. Çocuğun ensesi ile başucu arasındaki işareti fark edince onun farklı bir kişi olacağını anlayan Çikeş, bunu düşmanların öğrenip ona zarar verebilecekleri endişesiyle çocuğa başka bir ad Ulıp adını verir. 3. Üçüncü Türkü (Ulıp’ın Çocukluğu): Ulıp’ın çocukluğunun anlatıldığı bu bölümde Ulıp, bir destan kahramanına özgü bir şekilde çabucak büyür. Normal insanlara göre çok iri yarıdır. Tarlada saban süren insanları cebine koyar evine getirir ve annesine bunları gösterir. Annesi bu getirdiklerinin hayvan değil insan olduğunu ve kendileri gibi büyük insanların bu dünyadan çekildikten sonra bu küçük insanların onların yerine burada kalacağını söyler. Ulıp’a onları aldığı yere götürüp bırakmasını söyler. 4. Dördüncü Türkü (Ulıp’ın Yukarıdan Gördüğü Hayrete Düşürücü Şeyler): Ulıp köyün tarlasında yılan yavrusuyla çarpışır ve yılan yavrusu onu gökyüzüne fırlatır. Ulıp şifalı bitkiler sayesinde iyileşir. Ulıp annesine gökteyken gördüklerini anlatır. Çuvaş ülkesinde hiçbir şey iyi gitmemektedir. Çuvaş ülkesinde azap, alay, aşağılama, akılsızca işler vb. sürüp gitmektedir. Çuvaş padişahını umursamazlar bile. Ulıp bu olaylara çok üzülür. 5. Beşinci Türkü (Çuvaşların Düşmanları): Amukay Çuvaş ülkesine gelir. Ahıryan, İlmeykker, Esrel, Vupır, İye, Lanetli karcık ve Kirişmet halkın en büyük düşmanlarıdır. Bunların tersine Kuykırış (Baht kuşu) Çuvaşlara yardım eder. Yurekke kızı padişah tahtına oturtur. O, halka kıyamet gününde bile yardım edebilmektedir. 6. Altıncı Türkü (Çuvaşların Yeni Yere Göçüşü): Halk, Ulenke Han’ın emriyle yeni yere göçer. Bu uzun ve zorlu bir yoldur. Dünya kapısından başlayıp Sır tepesinin eteğine ulaşırlar. Nerede yaşanılacağını yayla okun ucu göstermektedir. Bu göçe katılan halk içinde boyların adları Viryel, NuhratPılhar ve Nura Pılhar’dır. 7. Yedinci Türkü (Ulıp Büyükbabası Yanına Gider): Ulıp, halkın arasına girerek düşmana karşı çıkar. Düşmanı ortadan kaldırma düşüncesinde olduğunu babasına söyler. Babası buna karşı gelir ancak oğlunun kendi isteklerini hayata geçirme konusundaki kararlılığını görünce onunla anlaşır ve onu büyükbabasının yanına gönderir. Büyükbaba yedi yıl içinde köy işlerini de, bina yapma işini de, savaşmayı da, kendisini güçlendirmek için ne gibi hediyeler alması gerektiğini de ona öğretir. 8. Sekizinci Türkü (Ulıp’la Ahıryan): Hediyelik olarak yapılacak çarık için gerekli olan lif Ahıryan’dadır. Ahıryan için yapılan saray ise on gün yıkılamayacak kadar sağlamdır. Yıkılmayan saray için onun başının dal üstünde asılacağını bilince Ahıryan yuvasından dışarı çıkar. 17 9. Dokuzuncu Türkü (Ulıp’ın Çavdar Bulması): Ulıp, hediye olarak birçok çavdar tohumu bulur ve onları karınca padişahının hastalandığını duyunca onu iyileştirmek için karıncalara verir. Ulıp, karınca padişahının yanına gider. Onun söylediği şekilde karıncalar Ulıp’a 77 çavdar tohumu bulur verir. Ulıp, bunlardan birkaç yıl sonra bir ambar buğday yapar. 10. Onuncu Türkü (Ulĭp Alpasti’yle Savaşır): Ulıp zambakların yetiştiği yere gider. Burası Alpasti’nin topraklarıdır. Ulıp’la öncelikle tazı çarpışır. Sonra da Alpasti onunla çarpışır. Sürüdeki hayvanlar Ulıp’ınAlpasti’yi yenmesi için ona yardım ederler. 11. On Birinci Türkü (Ulıp Güneş Aynası Yanında): Çuvaşlar Vutış adlı kötü ruh yüzünden ateşsiz kalır. Vutış’ı Çuvaş ülkesinden nasıl kovulabileceğini sadece Lerkke bilmektedir. Ulıp, bu sebeple Lerkke yanına gider. Onun gönlünü alır ve Lerkke onu güneş anasının yanına gönderir. Güneş anası Vutış’ı kovmak için güneşin parçasını verir. Güneş parçası, Vutış’ı Çuvaş ülkesinden kovar. 12. On İkinci Türkü (Şıpatan’ın Sahte Ulıp Olması): Büyücülerin bayramında Vutkınay, Alpasti, Kirişmet, Vutış gibi kötüler toplanarak Ulıp’ı öldürmek için anlaşırlar. Şıpatan, Ulıp’ın köyünde sahte Ulıp olur. Bu şekilde gerçek Ulıp’ı köyden kovdurmak için köylüleri kışkırtır. 18 13. On Üçüncü Türkü (Ulıp Büyükannesinin Yanında): Çikeş oğlunun isteklerini gerçekleştirmesi için kendi hayatına acımaz, ölür. Ulıp yumak ardından yer altında yaşayan büyükannesinin yanına gider. Orada güç veren ilacı içer, babasının giyim-kuşamını alır. Büyükannesi onu yolcu ederken Şirpü bahadırla Sikpırşa’yı kötülükten kurtarmaya çağırır. 14. On Dördüncü Türkü (Ulıp Şirpü Bahadırı Kurtarır): Ulıp, Tuşi tepesi altındaki üç başlı yılanla savaşarak onu yok eder. Şirpü bahadır zincirlenmiş bir şekilde çok eziyet görmektedir. Onu,Ulıp zincirden kurtarır. İkisi birlikte, Tuşi tepesini yok ederler ve oradaki halkı esaretten kurtarırlar. 15. On Beşinci Türkü (Ulıp’ın Sikpırşa’yı Büyüden Kurtarması): Kuzey ışığı atar. Ulıp, ondan Sikpırşa’yı bulup vermesini ister. Kuğu göle dalar onun ardından gemi de deniz kuşuna dönüp atılır. Ulıp, deniz kuşunu taşla vurup öldürür, kuğuyu omuzları üstünden vurur. O kuğu güzel bir kıza dönüşür. Kız Ulıp’aSikpırşa’yı bulmak için yardım eder, çevredeki köyleri, şehri, insanları büyüden kurtarır. 16. On Altıncı Türkü (Ulıp’la Nuhrat Padişahının Kızı Sarine): Köy halkı padişahın kızı Sarine’nin, İlmeykker’e yemek olmaya gitmesi sebebiyle ağlar. Çuvaş türküsü için Ulıp’laİlmeykker arasında savaş olur. Ulıp, İlmeykker’i yener. Ulıp, Çuvaş türküsüyle Sarine’yi ölümden kurtarır. Sarine ona ölümden kurtardığı için yüzük takar. 17. On Yedinci Türkü (Nuhrat Padişahı): Sintir Mirza oldukça şöhretlidir. Onu padişahın kızını kurtaran kişi diye överler. Nuhrat padişahı, kızı Sarine’yiSintir Mirza’ya gelin vermek istediğini söyler. Sarine ise babasına kesin bir şekilde “Eğer Sintir Mirza, İlmeykker’in bir dilini önüme koyarsa onunla evlenirim ancak. ” der. 18. On Sekizinci Türkü (Ulıp’ın Pinpuş Halkını Azaptan Kurtarması): KıtraPinpuş küser. Bir grup Viryal kişisi yeni bir yere göçer gelir. Onlar yolda Şıpatan’ın esiri olurlar. Dayanılmaz eziyetler, işkenceler görürler. Ulıp yağmur bulutunu delip yağmur yağdırır. Şıpatan’a su boşaltıp bozkırdan tekrar tarla yapar. Halkı zulümden kurtarır, sonra da yeni yere göç edenleri derin ırmaktan kendi üzerinde geçirir. 19. On Dokuzuncu Türkü (Sintir Mirza Sarine’yi Gelin Almak İçin Çabalar): Yüz kilometre uzaktan olanları duyabilen Sirkke ile Ulıp birliktedir. Bulgar şehrinde ise bir şeyler oluyor. Sirkke,Ulıp’ı Bulgar’a gitmesi için çağırır. Ulıp yaşlı meşe tepesinde halk türküsüyle Bulgar şehrindedir, Çuvaş türküsü kuş olan Sarine’yi ölümden kurtarır. Sarine, Ulıp’ı görünce; “Beni İlmeykker’den kurtaran adam işte bu yiğit. ”der. 20. Yirminci Türkü (Ulıp’ın Eşkellilere Yardım Etmesi): Ulıp sık ormanda eziyet gören sıkıntı çeken bir halkla karşılaşır. Köylüler imece yapmaktadır. Ulıp bu halka yardım etmeye başlar, orman kökler, tarla yapar, ev çevirir. Bir ev ziyafeti verilir. Eşkel halkı bütün Çuvaşların adına Ulıp’a hayır duası eder, ona hediyeler verir. 21. Yirmi Birinci Türkü (Ulıp’ın Mayrus’un Büyüsünü Yok Etmesi): Mayrus, Maşik ustayı Çuvaşların ümidini vermedi diye hapseder. Bu ustanın hapiste yattığını sadece iki kişi bilir. Bu nedenle Mayrus onları büyüleyerek sakatlar, onlar birbirlerini anlamazlar. Ulıp türkü söyler ve onun türküsünün yardımıyla sakatlar birbirini anlamaya başlar ve konuşurlar. 22. Yirmi İkinci Türkü (Ulıp’ın Maşik Amcayı Zindandan Kurtarması): Ulıp’laAhplat bahadır birlikte Mayrus’un değirmen bendini, değirmenini yıkarlar. Elpine’yi kurtarırlar. 23. Yirmi Üçüncü Türkü (Asamat Ulıp İçin Mızrakla Aybalta Hazırlar): Ulıp cehennem iyesini arabaya koşunca,Timir dağa demirci Asamat atını götürür. Timir dağı dövünce önce oradan para saçan cüzdan, ölçülemeyen orak, hayvanları öldüren mızrak yapar. Bunlar Ulıp’ın hiç hoşuna gitmez ve onların hepsini ateşe atar. Sadece mızrakla aybaltayı alır. 24. Yirmi Dördüncü Türkü (Ulıp’ın Altırkuş’u ‘Tepegöz’ü’ Yenmesi): UlıpŞavla deniz tarafından Sive kıyısına döner, elbisesinin tozlarını çırpar, çevredeki çalıya koyar. Puşı Tepesi çevresine Sive akarsuyunu çevirir, yetişmiş ormanı bir yerden başka bir yere diker, bir avuç toprakla düşmanı yer altına sokar. AltırkuşUlıp’la dalga geçer ve ona çobanlık teklif eder. Ulıp onu uzun başıyla cezalandırır. 19 25. Yirmi Beşinci Türkü (Senteley’in Ulıp’a Babasının Ateş Kılıcıyla Yelkanat’ını Aramasını Önermesi): Ulıp, Menteley’leSenteley’den babasının yetiştirdiği Yelkanat adlı küheylanının olduğunu, Asamat’ın yaptığı ateş kılıcının olduğunu öğrenir. Onlardan bunları bulmalarını ister. 26. Yirmi Altıncı Türkü (Tuptil’in Ulıp’a Annesi ve Babası Hakkında Bahsetmesi): Uslati, yer anasının küçük kızını insan önünde öptüğü için ayıp elbisesini giymesinden kurtarmak için iyi bir iş yapar. Dünya kapısını dışarıdan eve koyar. Gelecek kıyamet gününü uzaklaştırır. Tıtamas güneşi kaldırır ve yere ışık gelmez. UslatiTıtamas’ı vurur dağıtır ve Atıl bahadır adını alır. 27. Yirmi Yedinci Türkü (Tanrıların Toplantısı): Tanrılar toplanırlar. Çuvaş ülkesine Ulıp’la birlikte halka çok zarar geldi, halk günaha girdi diye ayıplarlar. Ahplat’laUlıp’ı yürekleri donana kadar dondururlar. Bahar Tanrısı onun yanına girer ve soğuğu Ahplat’tan kovar. 28. Yirmi Sekizinci Türkü (Ulıp Çuvaşların Büyük Kurban Başı): Çuvaş ülkesinde büyük danışman, büyük kurban başı ölür. Padişahla Sarine halk arasında dolaşan kinayeli konuşmalar duyarlar. Ustaların toplantısında bu kinayeleri anlamaya çalışırlar. Ancak beceremezler. Ulıp toplantıdaki kinayeleri açar ve büyük danışman olur. 20 29. Yirmi Dokuzuncu Türkü (Ulıp’ın Terpit Han’ı Yenmesi): Yaşlı kadın Ulıp’ı güneşle ay aracılığıyla kölelikten kurtarmasını rica eder. Terpit Han’ın yüreği kendisiyle birlikte olmasa da Ulıp onu bulur ve öldürür. 30. Otuzuncu Türkü (Ulıp’ın Kalay Han’a Boyun Eğdirmesi): Ulıp, Kalay Han’a doğru yönelir. Dede, Kalay Han’ı nasıl alt edebileceğini Ulıp’a öğretir. Kalay Han’ı, güç suyuyla ölü suyu hazırlamasını durdurur, öldürür. Ulıp bitkin düşen insanlara anavatanlarına ulaşmak, güç-kuvvet vermek için kendi kanını içirir. 31. Otuz Birinci Türkü (Ulıp’ınUlenke’yi Azaptan Kurtarması): Aslati Tanrı, Ulenke başbuğu zincirler. Ulenke, azap görür, kıvranır. Ulıp, Ulenke’yi ayağa kaldırır. Elpine kartal olup Ulenke’yi Çuvaş ülkesiyle tanıştırır, onu sevindirir. 32. Otuz İkinci Türkü (UlıpŞutkun Ülkesinde): Şutkun ülkesindeki zenginlik güçlenir. Fakirlik biter halk kardeşçe yaşar. Ninel padişah Ulıp’a ülkedeki düzeni yaymasını öğretir. Ulıp gerekli sözleri unutmamak gerekir diyerek, eve gidene kadar hiçbir şekilde uyumaz. Vupır kediye dönüşüp Ulıp’ı uyutur ve gerekli kelimeyi unutturur. 33. Otuz Üçüncü Türkü (Ulıp’ın Yedi Kötülüğü Yenmesi): Ulıp, babasının yadigârını arayarak yedi kötülüğü yener. Mercan, eğer onunla evlenir ve onunla birlikte Mercan’ın ülkesinde yaşamak isterse yedi kötülük yerine yedi baht göstermek ister. Ulıp babasının Yelkanat atına binip ateş kılıcıyla birlikte Çuvaş ülkesine geri döner. 34. Otuz Dördüncü Türkü (Ulıp’ın Macar Halkını Sıkıntıdan Kurtarması): Sikpırşa,Arpat padişahın damadıdır. Macar halkı düşmanın azabına direnir. Ulıp, Şirpü bahadır ve küçük insanlar, Sikpırşa ile Katrin’i baba soyunu azaptan kurtarırlar. Macar padişahı Arpat damadına soyunun tılsımını verir. 35. Otuz Beşinci Türkü (Ulıp’ın Kirişmet’i Yok Etmesi): Ulıp Çuvaşların bahtını kurtarmak için Kirişmet’in yanına gider. Şıpatan’laVupır Çuvaş bahadırlarının yolunu kesmek ister. Ulıp, Şirpü bahadır, Sikpırşa ile birlikte Kirişmet’i kuşatıp canını çıkarırlar. Çuvaş bahtı tekrar Çuvaşların eline geçer. 36. Otuz Altıncı Türkü (Patti’nin Çuvaş Ülkesine Saldırması): Çuvaş ülkesinde halk mutlu ve mesuttur. Ancak bu herkesin hoşuna gitmez, onlar Ulıp’tan kurtulmak isterler. Ulıp’ı bitirmek için Kiyev tavsiyesini, Patti Han’a kabul ettirir. Patti Han, Paştan bahadırla Çuvaş ülkesine gelir. Ulıp,Paştan bahadırla savaşır ve onu yener. 37. Otuz Yedinci Türkü (Ulıp’ın Kıtra Soyunu Kurtarması): Çuvaşların büyük kurbanı gelir. Kurban başı Ulıp, Bulgar’da bayramda gençlerin yarışması devam etmektedir. Ulıp’ın oğlu Urtem yarışı kazanır ve ödülünü alır. Ulıp,Kıtra halkını kuşatan yedi yabancıları dağıtır. Kıtra için kale çevirir. 38. Otuz Sekizinci Türkü (Ulıp’ın Esremet’le Vuruşması): Yelkanat batıdan dönerken yol üstünde tökezler. Ulıp’a düşmanın Çuvaş’a saldırdığını haber verir. UlıpEsremet’le çarpışır. EsremetUlıp’a yenileceğini anlayınca Çuvaş ülkesinden kaçar. 39. Otuz Dokuzuncu Türkü (Ulıp’ın Ölümü): Düşmanlar büyücülerin yardımıyla Ulıp’ı öldürürler. Çuvaşların talih kitabını ineğe yedirirler. Supetey büyülü eldivenle demetlerden asker yapar. Bulgar şehrini kuşatır. Sikpırşa ile Şirpü bahadır savaşta ölürler. Şehir düşmana boyun eğer. 40. Kırkıncı Türkü (Sarine’nin Ay Üstüne Çıkması): Sarine, babasının istediği gibi, kölelikten kurtulmak için güvercin olmayı istemez, Ulıp’a yüzük vermeye gider. Onun meşhur yüzüğü çok eskiden küheylanlardan olan fareleri tekrar küheylanlara çevirir ve kadınlar ordusunun komutanı olarak Bulgar’daki düşmanı vurup dağıtır. Köle olan kadınları kurtarır. Sarine ile Mercan buluşurlar ve birlikte hayat suyuyla ölüm suyunu almaya giderler. Ulıp’ı yeniden canlandırırlar. Ulıp,Sarine’nin gökkuşağından ay üstüne çıktığını görünce horlanıp büyük annesinin yanına gitmek için yer altına gider. Şair’in, destanını kırk bölümde tamamlandıktan sonra Türkü Sonu adını verdiği bölümde Süpetey, Bulgar şehrini yakıp yıkmıştır. Nuhrat padişah ve Urtem,Silpi’yi kurtarmak için mücadeleye devam etmektedir. Halk, Nuhrat padişahla beraber küle dönmüş Bulgar’a gelir. Şair başka bir masala göre Nuhrat’ın burada öldüğünün anlatıldığını söyler. Urtem ve annesi Sarine bir grup halkla Aslı Şaval kıyısına gelirler. Sarine de burada vefat eder. Ulıp’ın oğlu Sintirvarri’ye yerleşir ve destan tamamlanır. 21 3. Ulıp Destanı ve Destan Motifleri 3.1. Olağanüstü Doğumu ve Ad Verme Kahramanın olağanüstü doğumu, Türk destanlarında bazı durumlarda çocuksuzluk motifiyle birlikte ortaya çıkmaktadır. Çocuksuzluk destan, masal, halk hikâyesi gibi halk edebiyatı ürünlerinde karşımıza çıkan önemli motiflerinden birisidir. Çocuksuzluk sadece Türk halk edebiyatının değil dünyanın farklı milletlerinin halk edebiyatının da önemli motiflerindendir. StitihThompson, motif indeksinde N825. 1’de bu motifi Childlessoldcoupleadopthero (Çocuksuz yaşlı çiftin evlat edinmesi) başlığı altında vermiştir (Thompson 1975d: 135). Kahramanın ailesi ile ilgili bölümde görüldüğü üzere Ulıp’ın babası ve annesi yaşlı bir çifttir. Ancak onların destanın baş kısmında çocuksuzluktan mustarip olmaları ve bu sıkıntıyı gidermek için çare aradıklarına dair hiçbir bilgi bulunmamaktadır. Yaşlı bir çiftin çocuk sahibi oluşu bir olağanüstü doğum motifidir. Aynı zamanda Çikeş’in rüyasında çocuğunun doğacağına dair bir rüya görmesi olağanüstü doğumun bir diğer işareti olarak karşımıza çıkmaktadır (Ulıp 493/536) 22 Olağanüstü bir şekilde doğan kahramana ad verilmesi de destanda işlenen önemli motiflerden birisidir. Ulıp’a adının konulması da onun doğum ve çocukluk döneminin en önemli aşamalarından birisidir. Türk geleneğinde ad koyma birçok ritüel ve inancı da beraberinde getiren kompleks bir yapıdır. Koyulacak ad, adın kim tarafından konulacağı, adın ne zaman verileceği gibi pek çok unsur bu ad koyma sürecini etkilemektedir. Ulıp destanında da kahramana adı geleneklere uygun olarak Pliska adlı sözü geçer, toplum tarafından saygı gösterilen bir ihtiyar tarafından verilmektedir (Ulıp 698-718). Pliska’nın ad vermede ettiği dualar içerik bakımından bazı farklılıklar olmakla birlikte Dede Korkut’un dualarına benzemektedir. Dualarda çocuğun mutlu bir hayat sürmesi, toplum yararına işler yapması gibi konuların ağırlık kazandığı görülmektedir. Adın verilmesinden sonra çocuğun başında taşıdığı işaret fark edilince onun geleceğinden endişe edilip düşmanın geldiği görülünce düşmanın onu tanımaması için farklı bir ad daha koyulur. Çocuk, ilk konulan adı Ülem ile değil de Ulıp adı ile tanınır (Ulıp 754-770). Ulıp’ın doğumu diğer Türk destanlarında karşımıza çıkan olağanüstü motiflerle süslü değilse de rüya motifiyle birleşerek yaşlı karı kocadan dünyaya gelmesi sebebiyle sıradan bir doğum değildir. Aynı zamanda savaş meydanında ölen babanın varisi olarak dünyaya geliyor olması da onun doğumundaki bir başka olağanüstülük olarak kabul edilebilir. Bu durumda Ulıp, babasından mücadeleyi devralıp tıpkı Manas-Semetey-Seytek üçlemesinde olduğu gibi bu mücadeleyi devam ettirmektedir. 3.2. Kahramanın Çocukluğu ve Yetişmesi Olağanüstü bir şekilde doğan destan kahramanlarının büyümeleri de diğer insanlardan farklıdır. Normal insanlarla karşılaştırıldıklarında destan kahramanları çok iri yapılı, güçlü, akıllı olarak tasvir edilmektedir. Bu durumun bütün destanlar için geçerli olduğu da söylenebilir. Destanlarda onların çocukluk dönemi hakkında ayrıntıya girilmesi söz konusu değildir. Ulıp Destanı’nda karşımıza çıkan Ulıp’ın çocukluğundaki özellikleri destan kahramanlarının özellikleri ile örtüşmektedir. Kahramanın çocukluk yılları da doğumunda olduğu gibi olağandışıdır ve normal insanlardan çok farklıdır. Ulıp’ın destana yansıyan özellikleri ve onun çocukken büyümesi destan kahramanları ile paralellik göstermektedir. Ulıp’ın çocukluğu destanda geleneksel destanlara has bir şekilde anlatılmaktadır. Ulıp, normal insanlardan çok daha çabuk bir şekilde büyür. Ulıp’ın çocukluğu, onun özellikleri ve çabuk büyümesi gibi özellikler bakımından destanlarla paralellikler göstermektedir. Bu bölüme özellikle alp anlatmalarının kaynaklık ettiğini belirtmekte de fayda vardır. Ulıp’ın çocukluğunda normal insanların çocuklarıyla oyun oynamak istemesi neticesinde meydana gelen olaylar da burada değerlendirilebilirdi (Ulıp 537-551, 793-836). 3.3. İlk Kahramanlık Destan kahramanlarının vahşi hayvanlara karşı verdikleri mücadeleler ve vahşi hayvanı yenerek gösterdikleri ilk kahramanlıklar destan geleneğinde karşımıza sıkça çıkan motiflerden birisidir. Ulıp da kendisini oyuna almak istemeyen çocukların ilk sınamalarından başarıyla geçmişse de onun ilk kahramanlığı insana saldıran vahşi bir yılanı öldürmesidir. Annesinin isteği üzerine atı ve sabanıyla cebine koyduğu insanları tekrar kendi yerlerine bırakan Ulıp burada orman içinde insana saldıran vahşi yılanı öldürerek ilk kahramanlığını da yapmış olmaktadır (Ulıp 1049-1098). 3.4. At Ulıp Destanı’nda at ile ilgili ilk bilgiler,Ulıp’ın kendisi gibi kahraman olan babası Uslati ile ilgili bölümde geçmektedir. Uslati tanıtılırken öncelikle karısı Çikeş ve onun ardından da atı yelkanattan bahsedilmektedir. Yelkanat çok hızlı koşan atlar için kullanılan bir addır. Uslati, yelkanat atı ile birlikte anılmakta, seferlere onunla birlikte çıkmaktadır. Ancak Ulıp’ın babasından kendisine miras kalan Yelkanat at ve kılıcı alması destanın ilerleyen bölümlerinde olacaktır (Ulıp 18-34). Destanın asıl kahramanı olan Ulıp’ın at ile ilk tanışması ise destanda masalsı bir olağanüstülükle aktarılan olay neticesinde olmuştur. Destanın bazı bölümlerinin geleneksel destan üslubundan çok masal üslubuna yakın olduğunu da gösteren bir bölüm olması açısından dikkate değerdir. Zaten doğumu ve büyümesi olağanüstü olan Ulıp, göl kenarında oynarken bir kayın ağacını dibinden söker ve bunun gövdesini kendisine at, başını da kamçı yapar (Ulıp 907-914). Ulıp’ın bir destan kahramanı olarak düşmanlarla savaşması için silahlanması durumu, destanın çok daha sonraki bölümlerinde karşımıza çıkmaktadır. Destanın yirmi üçüncü türküsünde yer alan demir dağ motifleriyle 23 birlikte destan kahramanın ilk defa silah sahibi olması da karşımıza çıkmaktadır. Türk destanlarının önemli motiflerinden birisidir. Ulıp’ın Şeytanlarla mücadelesi neticesinde getirilen Demir Dağ’dan yapılan para, iğne, orak gibi nesnelerin hiçbirisini kabul etmeyen Ulıp, demirciden Aybalta ile mızrak yapmasını ister. Ulıp, destan kahramanlarına has bir şekilde dünyevi basit işler için gerekli olan nesneleri reddeder. Bunun yerine onun için özel aybalta ve mızrak yaptırılır (Ulıp 8193-8246). Ancak Ulıp’ın mızrak ve aybalta sahibi olması destan kahramanı için yeterli değildir. Türk destanlarında kahramanın asıl yardımcısı olan atı ve kılıcı halen mevcut değildir. Bu eksikliğin giderilmesi ise destanın yirmi beşinci türküsünde olmaktadır. Menteley ve Senteley adlı ihtiyarlardan yaşlı olanı ki bu yaşlı olan destanda belirtilmemiştir, Ulıp’ın iyi bir küheylan at ve kılıca sahip olmaması durumunda düşmanlarıyla baş edemeyeceğini söylerler. Ulıp da bunlara nasıl sahip olacağını onlara sorar (Ulıp 8864-8902). 24 Ulıp’ın sahip olması gereken at, babası Uslati’nin ölümden kurtardığı attır. Babası onu ölümden kurtardığı için bu küheylan onun her dilediğini yerine getiren sadık bir dost haline gelmiştir. Atın büyümesi ve gelişmesi de kahramanlara has bir şekilde olağanüstü motiflerle süslenerek bu bölümde ayrıntılı bir şekilde yer almıştır. Onun taşıdığı olağanüstülükler de büyük bir ihtimalle onun olağanüstü bir şekilde büyümesinden kaynaklanmaktadır (Ulıp 9012-9076). Bu bölümde dikkat çeken bir başka husus da küheylana ad verildikten sonra aygır göl kıyısına götürülüp suya sokulur ve sudan çıkan aygır konuşmaya başlar. Bu Türk kültüründeki sudan çıkan at motifinin bozulmuş bir şeklini akla getirmektedir. Ulıp gerçek bir destan kahramanı gibi bir yandan kahramanlıklar yaparken diğer yandan da halen çeşitli sınamalara tabi tutulmaya devam etmektedir. Ulıp’ın babasından kalan küheylan at ve kılıca ulaşabilmesi için yedi belanın üstesinden gelmesi gerekmektedir. Ulıp, babasından kendisine kalan küheylan at ve kılıç için çıktığı yolda yedi belayı yenmeyi başarır ve bunun ardından babasının kılıç ve küheylanına ulaşır (Ulıp 13893-13913). 3.5. Sefer Ulıp Destanı’nda destan kahramanı farklı bölümlerde defalarca düşman üzerine yürümektedir. Burada mücadelelerin büyük bir bölümünde seferlerini tek başına gerçekleştirmektedir. Ancak bazı durumlarda hem Ulıp’ın babası Uslati’nin hem de Ulıp’ın kendisinin bu seferlerine Çuvaş bahadırları Şirpü ve Sikpırşa da katılmaktadır (Ulıp 197-208). Tıpkı arkadaşları Şirpü ve Sikpırşa gibi Uslati de düşman üzerine silahını kuşanıp, atlanıp tek başına sefere çıkar. Uslati’nin düşmana saldırırken yanında olanlar yalnızca atı ve silahlarıdır. Düşmanına saldıran Uslati’nin kahramanlığı neticesinde düşman da Çuvaşların kudretini kabul eden ifadelerle konuşturulur (Ulıp 351-378). Ulıp sadece fiziki güçlere sahip değildir. Karşısındaki düşmanın olağanüstü güçlerine karşı da aynı şekilde cevap verebilmektedir. Ulıp’ı yok etmek isteyen Alpasti, akarsu, çiçekler gibi çeşitli tabiat unsurlarına hükmedip onları kullanabilmektedir. Ancak destanda görüldüğü üzere bunlar Alpasti’nin isteği doğrultusunda hareket edip Ulıp’a hiçbir şekilde zarar vermezler. Bu Ulıp’ın destan kahramanlarının sahip olduğu güçler dışında da bazı güçlere sahip olduğunun göstergesidir (Ulıp 3185-3204). Ulıp’ın destan boyunca mücadeleleri genelde olağanüstü yaratıklarla, vahşi hayvanlarla olmaktadır. Destandan çok masal ya da arkaik destanlarda karşılaştığımız bu durumlar Ulıp Destanı’nda sıkça karşımıza çıkmaktadır. Ulıp, Şirpü bahadırı kurtarmak için hazırlanıp bir tepe üzerinde otururken tepenin çökmesiyle karşısına çıkan üç başlı yılanla mücadele eder (Ulıp 4654-4687). Ulıp, destanın on altıncı türküsünde bu sefer de padişahın kızı Sarine’yi düşmandan kurtarmak için İlmeykker’le mücadele eder. Sarine’nin durumunu öğrenen Ulıp onu kurtarmaya gider ve Sarine’yi İlmeykker’e teslim etmek istemez (Ulıp 5389-5420). Dede Korkut Hikâyeleri’nde karşımıza çıkan Tepegöz de Ulıp’ın üzerine sefer düzenlediği düşmanlardan birisidir. Sikpırşa ve Şirpü bahadırların Altırkuş (Tepegöz)’ü yenememeleri sonucu Altırkuş’un karşısına çıkan Ulıp, ona savaşmaya değil çoban olmaya geldiğini söyler. Altırkuş’tan istediği kamçıyı aldıktan sonra Ulıp kamçıyla Altırkuş’u alteder ve onu öldürür (Ulıp 8776-8824). Ulıp’ın destan boyunca birçok kez karşılaştığımız teke tek mücadelelerinden birisi destanın yirmi dokuzuncu türküsünde aktarılmaktadır. Ulıp, Çuvaş ülkesini talan eden Terpit Han ile karşılaşır. Han, onun atsız ve kılıçsız oluşuyla dalga geçer. Ancak gerçek mücadele başladığında Ulıp, Terpit Han’ı yener. Bu sahne Ulıp’ın gerçek anlamdaki mücadelesine bir örnektir (Ulıp 11768-11212). Destanın otuz ikinci türküsünde Ulıp’ın karşısına çıkan aksakal, ona Ninel adlı padişahın idaresindeki Şutkun ülkesinde insanların refah içerisinde, düzenli bir hayat yaşadığını söyler. Ulıp’tan bu ulaşılması zor ülkeye gidip bunların nasıl sağlandığını öğrenip Çuvaşlara da bu düzeni getirmesini söyler. Şutkun ülkesi âdeta Kafdağı’nın ardındaki masal ülkesi gibi tasvir edilmektedir. Her şeyin mükemmel olduğu ve ulaşmanın da neredeyse imkansız olduğu bir masal ülkesi gibi aktarılmaktadır (Ulıp 12676-12721). Ulıp yukarıda verilen örneklerden anlaşıldığı üzere çeşitli sebeplerle destan boyunca defalarca sefere çıkmış ve bunların hepsinden de zaferle dönmüştür. Ancak Ulıp, bu seferlerin büyük bir bölümüne yalnız başına çıkmıştır. Ona eşlik eden ne kırk yiğit ne de ordudan bahsedilmektedir. Zaman zaman Çuvaş bahadırları Sikpırşa ve Şirpü özellikle destanın son bölümlerinde onun seferlerine iştirak etmiştir. Ulıp’ın üzerine sefere çıktığı düşmanlar da klasik destanlardaki düşmanlardan farklıdır. Bunlar, insanlar olabildiği gibi olağanüstü varlıklar hatta zaman zaman kişileştirilmiş bir şekilde karşımıza çıkan Çuvaş dinî inanışlarının kötü ruhları da olabilmektedir. Bu anlamda düşman tipolojisi bakımından Ulıp’ın mücadele ettiği bu kahramanlar, metni destan havasından çıkarıp masal havasına 25 da yaklaştırmaktadır (Bayram 2012: 247-248). 3.6. Şölen Türk kültüründe çeşitli vesilelerle büyük toylar düzenlenmektedir. Eski Türk kültüründe şölen, sığır ve yuğ adı verilen başlıca üç büyük ayin bulunmaktadır. Şölenler doğum, ad koyma, seferden zaferle dönme gibi çeşitli sebeplerle yapılan büyük eğlencelerdir. Sığır ise av törenleri öncesinde, esnasında ya da sonunda düzenlenen eğlencelerdir. Yuğ ise yas törenleridir. Çeşitli sebeplerle düzenlenen bu şölenlerde at, deve, koç, koyun gibi çok sayıda hayvan kurban edilir, içkiler içilir ve destanlar, ağıtlar icra edilirdi (bk. Köprülü 2004: 83-106). Ulıp Destanı çok parçalı bir yapıya sahip olduğu için, gelenekler içinde yaratılmış bir destanda genellikle bir düzen içerisinde gördüğümüz epizot ve motiflerin Ulıp Destanı’nda farklı yerlerde bir sıraya tabi olmadan yer aldığını görmekteyiz. Destanın yirminci türküsünde Ulıp’a yardım ettiği Eşkel köyü sakinleri büyük bir şölenle teşekkür ederler. Burada köylülere tarla açan onların tarım işlerine yardım eden Ulıp için verilen bu şölen düzenlenmiştir (Ulıp 67696894). 3.7. Kahramanların Hileyle Tutsak Olmaları Thompson’ın motif indeksinde FatalDeceptive Game (Hileli Oyunlar ve Tuzak) başlığı ve K850 numara ile yer almaktadır (Thompson 1975ç: 346). 26 Düşmanları Ulıp’ı ele geçirmek için bir plan yaparlar. Burada aslında birkaç halk edebiyatı motifi birlikte görülmektedir. Ulıp’ı ele geçirmek için Alpasti, Şıpatan, Ahıryan ve Vutış’ın planlarında aldatma, kılık değiştirme gibi motifler destanın bu kısmında karşımıza çıkıyor. Bu şekilde ortaya çıkan Ulıp’ın yerine geçerek onu ele geçirme düşüncesi neticesinde sahte Ulıp, Çuvaş toplumunu rahatsız eden davranışlarda bulunur. Destanın daha önceki bölümlerinde Ulıp’ın normal insanlarla karşılaştırılmasına da imkân veren normal çocuklarla oynama sahnesi burada karşımıza farklı bir şekilde çıkar. Sahte Ulıp, çocuklarla oynar ve bu oyun neticesinde çocuklardan bir bölümü ölür bir bölümü de yaralanır. Bu durum Dede Korkut Hikâyeleri’ndekiTepegöz’ü de hatırlatmaktadır (Ulıp 37383759, 3783-3799). 3.8. Yardımcı Kahraman Ulıp Destanı’nın başkahramanı Ulıp, Türk destanlarının büyük bir bölümünde karşımıza çıkan geleneksel kırk kahramandan mahrumdur. Ulıp, destanın büyük bir bölümünde seferlerine ya da ülkesine saldıran düşmanların karşısına tek başına çıkar. Onun ne bir ordusundan ne de yardımcı kahramanlarından bahsedilir. Ona gerçek anlamda yardımcı kahramanlar olarak gösterebileceğimiz iki somut örnek babasının da hayatı boyunca yanından ayrılmamış olan Şirpü ve Sikpırşa adlı Çuvaş kahramanlarıdır (Bayram 2012: 269). Ancak Ulıp’ın verdiği mücadelelerde zaman zaman adlarıyla birlikte anılan zaman zaman da sadece aksakallı, ihtiyar olarak adlandırılan Türk destanlarının bilinen yardımcı bilge kişisi destanda yerini almıştır. Dünya folklorunda da örnekleri bulunan bu kahramanlarla ilgili motifler Thompson’ın motif indeksinde Old Man Helper (Yardımcı İhtiyar Adam) başlığı altında N825. 2 numarasıyla kaydedilmiştir (Thompson 1975d: 135). Ulıp’ı birçok konuda yönlendiren, onu hayat yolunda yetiştirenler bu ihtiyar, tecrübeli bilge kişilerdir. On birinci türküde Vutış’ın Çuvaşlardan ateşi alması sebebiyle Ulıp’ınyardımına ihtiyaç duyduğu Lerkke bilge yardımcıların ilkidir (Ulıp 3269-3284). Yardımcı bilge kişiler Ulıp’la birlikte destan boyunca görülmektedir. Hemen hemen destanın her parçasında karşımıza çıkan özellikle aksakallı bu bilge kişilerden birisi de destanın yirmi altıncı türküsünde karşımıza çıkan aksakal Tuptul’dur. Ulıp’a annesi ve babasından bahsederek nasihatlerde bulunur (Ulıp 9271-9290). Aksakallılar, yaşlılar destanın birçok bölümünde Ulıp’ın karşısına çıkıp ona akıl vermektedirler. Ulıp, destanın otuz üçüncü türküsünde kendine yakışan bir at bulmamasından dolayı üzüldüğünü gören ihtiyar ona babasından kalan küheylan atı nasıl elde edebileceğini anlatır ve ona yol gösterir (Ulıp 13458-13490). 3.9. Düş Çeşitli işlevleriyle Türk halk edebiyatının en önemli motiflerinden birisi olan düş,Ulıp Destanı’nda da yerini almaktadır. Şair, bu anlamda folklor geleneğinden mümkün olduğunca istifade etmiştir. Her ne kadar destan ve halk hikâyelerinde karşılaştığımız kompleks rüya motifinin izlerini burada bulamasak da rüya bazı önemli işlevleri destanda yerine getirmektedir. Özellikle gelecekten iyi ya da kötü haber verme işlevinin ağır bastığı düş,Ulıp Destanı’nda da yer almaktadır. Ulıp Destanı’nda düş motifi destan kahramanı Ulıp’ın doğumu ile ilgili epizotta karşımıza çıkmaktadır. Yaşlı Uslati ve Çikeş çiftinin çocuk sahibi olacağına dair olağanüstülükler rüya aracılığıyla destanın yapısına işlenmiştir. Bu olağanüstü doğumun habercisi olan rüyayı Uslati henüz savaş meydanındayken Çikeş alır (Ulıp 493-536). Destanın altıncı türküsünde Çuvaşların yeni ülkelerine göç edişini hazırlayan sebepler, bunun öncesinde Çuvaşların günahlarından arınmak için yapması gerekenler Çuvaş hükümdarına rüya aracılığıyla ulaştırılmaktadır (Ulıp 1888-2035). Destanın yirmi beşinci türküsünde,Ulıp’ın babası Uslati’nin rüyasında güzel bir kız görmesi, destanlarda, halk hikâyelerinde ve masallarda karşımıza çıkan önemli motiflerden birisidir. Kahramanlar sevdiklerinden haberleri rüya yoluyla alabilmektedirler. Bu kısım,Menteley ve Senteley adlı ihtiyarların Ulıp’a ölmüş olan babalarından bahsederken karşımıza çıkmaktadır. Bu da bize göstermektedir ki biz Ulıp Destanı’nda destan motiflerini epizotlarına göre tam olarak sıralayamıyoruz. Birbirine geçmiş çok sayıda anlatmanın bir araya getirilmiş parçaların varlığı epizot ve motif bakımından karmaşık bir yapıyı 27 karşımıza çıkarmaktadır (Ulıp 9125-9177). 3.10. Alp Uykusu Thompson’un motif indeksinde FatedHero (Gafletteki Kahraman) başlığı altında M361 numarada kaydedilen (Thompson 1975d: 60) motif, Türk boylarının destan geleneğinde kahramanı en çok zor duruma düşüren sebeplerden birisi olarak karşımıza çıkmaktadır. Ulıp Destanı’nda kahramanların bu gaflet uykusuna dalışları konusunda çok sayıda örnek bulunmaktadır. Şair, bu motifi oldukça başarılı bir şekilde eserine işlemiştir. Ancak Ulıp Destanı’nda kahramanların uykuya dalış sebepleri genellikle savaştan sonraki bir yorgunluk değildir. On altıncı türküde Ulıp, padişahın kızı Sarine’yi kurtarmak için onun yanına gelir ve düşman gelene kadar biraz dinlenmek ister.Ancak Sarine,İlmeykker geldiğinde de Ulıp’ı uykusundan uyandıramaz. Ulıp bu uykusundan uyandıran ancak Sarine’nin gözyaşı olmuştur. SarineUlıp’ı hiçbir şekilde uyandırmayı başaramaz ancak yılanın artık ona dokunmasından sonra gözlerinden dökülen yaşlar Ulıp’ın uyanmasını sağlar (Ulıp 5447-5478). 28 Ulıp’ın bu gaflet uykusu destanın yirmi dördüncü türküsünde tekrar karşımıza çıkar. Dede Korkut Hikâyeleri’nde Tepegöz olarak karşımıza çıkan tek gözlü mitolojik varlık Altırkuş ile olan mücadelenin anlatıldığı bölümde Ulıp, kendisine uyumak için rahat bir yer hazırlar. Bunun sonunda uykuya dalan Ulıp, Çuvaş ülkesine Altırkuş’un yaptıklarından habersiz şekilde uyur kalır (Ulıp 83148354). Yirmi altıncı türküde, uyku motifi Ulıp’ın babasının sevdiğini kaçırmak için hazırlandığı bölümde de karşımıza çıkmaktadır. Gökyüzünde yaşayan Aslati’nin haberi olmadan kızı kaçırmanın yolu onun bir haftalık uyku vaktinde bu işi yapmaktır. Burada görüldüğü gibi sadece destan kahramanları değil zaman zaman onların rakipleri de aynı gaflete düşebilmektedir (Ulıp 9511-9535). Yirmi dokuzuncu türküde Terpit Han’ın Mamli’yi yakıp yıkıp yağmalamasına sebep de yine buradakilerin derin uykusudur (Ulıp 10782-10791). Destanın kahramanı Ulıp, uyku ile otuz ikinci türküde tekrar imtihan edilir. Ninel padişah büyük mücadelelerden sonra Şutkun ülkesine gelen Ulıp’ı boş elle göndermek istemez. Onun bu ülkedeki düzeni Bulgar’da Çuvaşlar arasında kurmasını sağlamak için üç sır söz söyler. Bu sözü unutmaması gerektiği ve kesinlikle uyumamasını söyler. Ancak Ulıp evine gelene kadar uyumasa da bir kedi, onun bu sırlı kelimeleri kullandırmadan uyumasına sebep olur ve Ulıp bunu Çuvaş’ın talihsizliğine bağlar (Ulıp 13423-13445). Ulıp’ın ölümüne sebep olan da uyku olacaktır. Destanın otuz dokuzuncu türküsünde Ulıp bir gaflet uykusuna dalar. Yıllardır onun yollarını gözleyen Mercan kız da onu kaldırmaz (Ulıp 16279-16323). Uykunun, destan kahramanlarının karşısına gelecekten haber verme, mesleğe geçiş, erginlenme, sevgiliden haber verme gibi bir rüyayı içermediği durumlarda kahraman için en tehlikeli hallerden birisi olarak önemli bir işlev üstlendiği sık sık karşılaşılan bir durumdur. Ulıp Destanı içerisinde tespit ettiğimiz yukarıdaki alp uykusu motifleri şair tarafından destana oldukça başarılı bir şekilde yerleştirilmiştir. Kahramanlar destanda büyük felaketlerle bu uykularının ardından karşılaşmışlardır. Destan kahramanının gereksiz bir zamanda daldığı bu derin gaflet uykusundan hiçbir şekilde uyandırılamayışları da Türk destanlarındaki benzer olaylarla paralellikler göstermektedir (Bayram 2012: 281). 3.11. Hayat Suyu Dünya mitolojisinin, folklorunun en önemli motiflerinden birisi olan hayat suyu Ulıp Destanı’nda da yerini almıştır. Ulıp, bu hayat suyu ile tekrar canlanmış olsa da o, ölümsüzlüğün sadece Tanrı’ya mahsus olduğunu bilmektedir. Ölümsüzlüğün ancak yapılacak güzel işlerle mümkün olabileceği yönündeki fikirleri zikrettirilerek şair aslında bunun önemsizliğine dikkat çekmektedir. Ulıp’ın ölümünden sonra destanın son türküsünde eşi Sarine onun ölüsünü bulmak ve defnetmek için yola çıkar. Çünkü, Çuvaş inançlarına göre ölen bir kişinin defnedilmemesi durumunda bu kişi Arşuri adlı mitolojik şeytani bir varlığa dönüşecektir. Sarine, Ulıp’ın ölüsüne ulaştığında onun başındaki kuşu fark eder. Bu,Ulıp’ı bekleyen Mercan Kız’dır. Mercan Kız olanları Sarine’ye anlatır ve Ulıp’ın defnedilmeyeceğini ona hayat suyunu getireceklerini söyler (Ulıp 16928-16938). Sarine yanında getirdiği ölü suyuyla Ulıp’ı diriltir; diri suyu ile de onu eski sağlığına kavuşturur (Ulıp 17172-17179). 3.12. Yardımcı Nesneler Ulıp destan boyunca karşılaştığı zorlukları sadece sahip olduğu olağanüstü gücü, fiziki özellikleriyle yenmemiştir. Ulıp, önüne çıkan engelleri aşarken sık sık olağanüstü özelliklere sahip birçok nesnenin yardımına ihtiyaç duymuştur. Destanda bu konu ile ilgili olarak tespit ettiğimiz nesneler ve onların destanda geçtikleri yerler şu şekildedir: İhtiyar kadın Ulıp’ı büyük annesinin yanına göndermek için yıkandıktan sonra saçlarını gümüş tarakla tarar (Ulıp 4152-4159). Annesinin saçlarını taradığı gümüş taraktan sonra da Ulıp’ın büyükannesinin yanına gitmesi için başka yardımcı nesnelere de ihtiyacı vardır. Ulıp’ın annesinin bir gümüş tabuta yatmaması ve gömülmesi gerekmektedir. Burada gümüş tabut da bir yardımcı nesne olarak karşımıza çıkar (Ulıp 4160-4175). Ulıp’ın büyükannesinin yanına gitmesi için ona yol gösteren de bir yumaktır. Ulıp, annesinin ölü toprağı üzerinde yetişen gelinciğin yarılmasıyla içinden bir sandık çıkar. Bu sandığın içindeki olağanüstü yumak yuvarlanarak Ulıp’ı büyükannesinin yaşadığı yer altı dünyasına götürür. Bu işleviyle yumak olağanüstü bir yardımcı nesne durumundadır (Ulıp 4282-4308). Büyükannesi, Ulıp’a gitmeden önce çarık, kaftan ve bunların yanında 29 saçlarını keserek yetmiş yedi saç telini verir. Bunlar olağanüstü özelliklere sahip nesnelerdir ve Ulıp’ın korunup yardım alması için gereklidir (Ulıp 4499-4503). Arpat Han kendisini esaretten kurtaran Ulıp’a minnettarlığını göstermek için dişinin altındaki gerdanlığı çıkarır. Bu gerdanlığın yedi defa çakması neticesinde Sikpırşa görünür (Ulıp 5152-5163). Destanın yirmi dokuzuncu türküsünde, Terpit Han’ın canını almaya giden Ulıp’ın en büyük yardımcısı ona yolu açan mendil olacaktır. Ulıp daha önce edindiği mendili otuz ikinci türküde de kullanır. Okyanus gibi suyun karşısına geçmek için bu olağanüstü mendilini kullanır (Ulıp 13164-13170). İhtiyaç duyulduğunda olağanüstü bir şekilde sahibine yardımcı olan yüzük, destanın son türküsünde karşımıza çıkmaktadır. İnsanları hayvana, hayvanları insana çevirebilme özelliğine sahiptir (Ulıp 16827-16834). 30 Ulıp’a destan boyu yardımcı olan bu nesneler dikkate alındığından bunların bir kahramanlık destanından ziyade masallara, efsanelere ait oldukları dikkat çekmektedir. Kahramanlık destanlarında düşmanların mağlup edilmesinde en büyük etken bahadırın olağanüstü kuvvetidir. Bunun yanında silahları, atı ve kırk yiğidi onun başarılarındaki en önemli faktörlerdir. Bu tür destanlar daha gerçekçi, tam olarak tarih olmasa da tarihle ilişkili ve çoğunlukla da gerçek mekânlarla bağlantılıdır. Ulıp Destanı’nda gördüğümüz bu türden olağanüstü hadiseler, varlıklar ve nesneler onu destan dünyasından çok masal dünyasına yaklaştırmaktır. 3.13. Formülistik Sayılar 3.13.1. Üç Özellikle dini inançlar içerisinde bu kadar yaygın ve kutsal bir kullanıma sahip olan üç sayısının halk edebiyatı metinlerine yansımasının olmaması da beklenemezdi. Sadece Türk halk edebiyatının değil dünyanın farklı milletlerinin halk edebiyatlarında da üç en fazla kullanılan formülistik sayılardan birisidir. StithThompson motif indeksinde üç sayısını Z. Çeşitli Motif Grupları başlığı altında Z0-Z99 Formüller alt başlığında Z71. 1 numarada Formülistik sayı: 3 olarak kaydetmiştir. Ulıp Destanı’nda da yedi sayısından sonra en fazla kullanılan sayı üçtür. Özellikle zamanla ilgili göstergelerde üç sayısı sıkça kullanılmıştır. Bekleme, öğrenme, ulaşma vb. sürelerin açıklanmasında üç sayısına başvurulmuştur. Uslati’nin ölecek gibi yattığını düşmanlar üç günde öğrenirler (Ulıp 181-184). Güzelliğin gelip geçiciliği, iyiliğin ise bir ömürlük olduğu yine üç ile gösterilmiştir (Ulıp 2372-2373). Kaybettikleri ateşi tekrar elde etmek için Ulıp güneş annesinin evine üç defa gider (Ulıp 3667-3670), Uslati üç defa ıslık çalar ve küheylan atı yanına gelir (Ulıp 334), Uslati’den akan kan üç gün bekler (Ulıp 518), Çikeş,Ulıp’a üç süreden bezden pantolon diker ve Ulıp üç günlük uykudan uyanınca pantolonunu giymek ister (Ulıp 796-803), Ulıp yetmiş yedi günde üç katı boya ulaşır (805-869), halk yaşlı büyücünün söylediklerini üç defa tekrar eder (Ulıp 1219-1220), büyücü ateşi üç tarafından yakar (1230-1234), tılsımlı anneler çocukları üç yaşına kadar anne sütüyle besler (Ulıp 14971500), Kuykırış çocuğu tılsımlı üç tüy verir (Ulıp 1466-1476), Alpasti ve Amukay horoza üç yumurta yaptırırlar, bu üç yumurtadan üç yavru çıkar (1432-1451), Çuvaşlar başbuğlarını üç gün beklerler (Ulıp 1892-1893), boy liderleri üç kişi kalırlar (Ulıp 2020-2025), Ulıp üç yıl sürüyle gezer (Ulıp 2243-2244), güzelliğin ömrü üç gün iyiliğin ömrü sonsuzdur (Ulıp 23722373), Ahıryan üç defa gerinir (Ulıp 2696-2697), horoz üç defa öter (Ulıp 2903), aslanın üç defa yıkayınca yelesini parlattığı ifade edilir (Ulıp 33283329), güneş annesinin sarayına Ulıp üç hafta gider (Ulıp 3369-3370), annesi Ulıp’a demir çitin içinde üç gün beklemesini söyler (Ulıp 4122-4123), Ulıp asasıyla annesinin tabutunun yere battığı yeri üç defa çizer (Ulıp 42004201), Çuvaş halkının içinden üç bahadır çıkmalı ve bunların en güçlüsü Ulıp olmalıdır (Ulıp 4540-4544), Ulıp’ın mücadele ettiği yılan üç başlıdır (Ulıp 4654-4657), Kirişmet kendisiyle evlenmeyen kızın babasını üç gün sona buza çevirir (Ulıp 4952-4955), Ulıp’ın mücadele ettiği yılan üç defa kıvrılır (Ulıp 5459-5460), yılan üç parça kuyruğunu yeryüzüne kaldırıp koyar (Ulıp 55635564), Aktay köyü üç yerde parlar (Ulıp 5684-5685), Nuhrat altın asasıyla yere üç defa vurur (Ulıp 5765-5766), Ulıp gökteki bulutu üç defa çeker (Ulıp 6327-6329), Menteley dua edip ekmeği üç parçaya böler (Ulıp 6785-6788), Ulıp’a verilen mendil ona üç defa yol açar (Ulıp 6894-6895), Ulıp üç sakat erkekle anlaşmayı başarır (Ulıp 6900-6901), güneş kuzeyden çıkınca ay üç yerden batar (Ulıp 6924-6925), bebeğin büyüyünce yeri tutup başı üzerinde üç defa çevireceği söylenir (Ulıp 7934-7937), cehennem kazanının dibi üç yerden deliktir (Ulıp 8083-8086), ocaktan üç günde cüzdan çıkar (Ulıp 81808181), Altırkuş’u kahraman üç defa vurur (Ulıp 8729-8732), Ulıp,Altırkuş’a göbeğinden üç defa vurur (Ulıp 8817-8818), Uslati üç tane kılıç alır (Ulıp 91859187), UslatiAsamat’ı üç defa dudağından öper (Ulıp 9248-9252), Uslati üç defa ıslık çalarak Yelkanatı yanına çağırır (Ulıp 9475-9476), Tıtamas üç başlı korkunç bir yaratıktır, her başında üç göz vardır (Ulıp 9619-9622), dünyanın altında üç balık vardır (Ulıp 9934-9937), Kiyev’den üç danışman gelir (Ulıp 10381-10385), Terpit Han üç defa uluyup yedi defa gerinince atına biner, Terpit Han üç günde geleceğini söyleyerek odadan ayrılır (Ulıp 11121-11126), kız üç defa vurarak Usal’ın kemiklerini kırar (Ulıp 13073-13078), insanın dili üç şey söyler (Ulıp 13296-13297), Şutkun ülkesinin sırrı olarak Ulıp’a üç söz söylenir (Ulıp 13353-13354), Ulıp’ın eski kılıcı üç parçaya bölünür (Ulıp 15264-15268), Yelkanat kötü haberi vermek için üç defa tökezler, üç defa hırıldar (Ulıp 13729-13733), Nuhrat padişahın karşısındaki altın kepçe üç defa dönerek onun eline yerleşir (Ulıp 16710-16712), insanların cesetleri defnedilmezse üç günde Arşuriye dönüşür (Ulıp 16766-16769). 31 3.13.2. Dört Thompson motif indeksinde dört sayısını Z. Çeşitli motif grupları ana başlığı altında Z0-Z99 Formüller alt başlığı içerisinde Z. 71. 2’de kaydetmiştir (Thompson 1975d: 554). Destanın altıncı türküsünde dört yol ağzı bu sayının kullanıldığı ilk yerdir (Ulıp 1920-1931), destanın yirmi altıncı türküsünde de dört katlı dünyadan otuz dokuzuncu türküde de dört köşeli dünyadan bahsedilmektedir ki bu tam anlamıyla Çuvaş mitolojik düşüncesine uygundur (Ulıp 9485-9466), Ulıp düştüğü çukurdan kurtulmak için yukarıdaki şekilde önce kuzguna daha sonra da saksağan, kaza seslenir ve burada da yine dört köşeli dünya tabirini kullanır (Ulıp 16095-16100), Destanın otuz ikinci türküsünde de insanların kardeşçe yaşamasını engelleyen dört türlü şeytanın varlığından bahsedilmektedir (Ulıp 13285-13294). 3.13.3. Yedi Thompson motif indeksinde yedi sayısını Z. Çeşitli motif grupları ana başlığı altında Z0-Z99 Formüller alt başlığı içerisinde Z. 71. 5’te kaydetmiştir (Thompson 1975d: 555). 32 Üç sayısında olduğu gibi artzamanlı ve eşzamanlı olarak ele alındığında kullanım yaygınlığı ve ona yüklenen kutsal anlamlar dikkate alındığında farklı kültürlerde birbirine paralel olarak yedi sayısının yoğun ve kutsal anlamlar yüklenerek kullanılması doğaldır. Türk halk edebiyatının her türünde yedi sayısı yoğun bir şekilde kullanılan formülistik sayılardan birisidir. Hivetiri de Ulıp Destanı’nı yazarken bu formülistik sayıyı oldukça yoğun bir şekilde kullanarak folklorun en önemli formüllerden birisini başarıyla telif eserine aktarmıştır. Özellikle daha sonra formülistik sayılarda görüleceği üzere yedi aynı zamanda yetmiş, yetmiş yedi, yedi yüz gibi katlarıyla destandaki en yoğun formülistik ifadeyi göstermektedir. (Bayram 2012: 291-292); Yedi şehir, yedi yıl erimeyen kar (TB/11-TB/22), Ulıp, dedesinin yanında yedi yıl kalır ve bir anlamda gelişimini tamamlar. Eline kılıç alıp düşmanla savaşmadan önce dedesinin ona tavsiyeleri doğrultusunda öğrenmesi gerekenleri öğrenir. Üç yılda da çobanlık yapmayı öğrenir, yedi kilometre uzaklıktaki sincabı gözünden vurur (Ulıp 2235-2250), akatuy’a katılmak için yedi şehre gidilir (TB/9-TB/13), Uslati’nin ateş kılıcı yedi kilometreye kadar alev saçar ve onun alevleri yedi kilometreden görülür (Ulıp 34-36), gök meşe mantarı yedi yılda büyür (Ulıp 107-110), Yelkanatın burnundan çıkan yedi kilometreye kadar ıslık çalarak ateş çıkar (Ulıp 340-341), Ulıp doğduğunda yedi batman çeker (357-359), Ulıp için edilen iyi dilekleri söylemeye başlasanız yedi gün sürer (Ulıp 562-564), yedi fıçı bira hazırlanır (Ulıp 379380), yedi renkli peynir hazırlanır (Ulıp 585-589), yedi köyün olduğu yerde Pliska,Ulıp’a ad vermek için kucağına alır (Ulıp 593-594), Ulıp yedi gün uyuyunca beşik dayanamaz kırılır (Ulıp 809-811), Ulıp yedi yıllık karaağacı köküyle söker (Ulıp 859-860), İdil kıyısında yedi tepeli yerde şehir uzanır (Ulıp 1268-1270), kuş yedi tane tüy uçurur (Ulıp : 1458-1459), hayatta yedi ustalık önemlidir (Ulıp 1481-1482), İyenin ağzı yedi dirsektir (Ulıp 16071608), yumurtalar yuvada yedi hafta bekler (Ulıp 1649-1652), yaşlı kadın yedi defa dişlerini birbirine vurur (Ulıp 1655-1659), kedi pülihin yanına gidene kadar yedi defa döner (Ulıp 1696-1699), ejderhanın yedi başı vardır (Ulıp 1736-1741), dünyanın yedi katı vardır (Ulıp 1829-1832), Çuvaşların yedi boyundan ancak beş boy kalır, yedi akarsu olana dek gözyaşı dökülür (Ulıp 1548-1553), yedi gün gidildikten sonra deniz kenarına inilmelidir (Ulıp 1920-1923), Ulıp büyükbabasının yanında yedi yıl köy işlerini öğrenir, yedi kilometre uzaktaki sincabı gözünden vurur (Ulıp 2235-2250), Ulıp’ın nenesinin yanında da yedi yıl kalması gereklidir (Ulıp 2283-2286), iyi bir kadını seçmek için yedi defa bakılmalıdır (Ulıp 2382-2383), yedi başlı dereden Ahıryan çıkar (Ulıp 2575-2579), Yedi başlı dereden çıkan Ahıryan yedi defa kudurur (Ulıp 2657-2667), Ulıp yedi yüzyıl büyüyen ağacı keser ve soyar (Ulıp 2625-2629), boyun zenginliği ve parıltısı yedi başakta bırakılır (Ulıp 2784-2787), eldeki buğdayı ekmek için yıl süre vardır, yedi yılda yedi batman tohum olur (Ulıp 2978-2987), baba yaşlı karcık yedi yaşındayken ona nasihat eder (Ulıp 3045-3048), çiçek demeti yedi yerde güzellik saçar (Ulıp 3113-3114), güneş yedi yerden bakar ve sonra batar (Ulıp 3470-3471), yedi tepeli locada on altı saray vardır (Ulıp 2517-2518), kartallar yedi defa suya batarlar, yedi defa ateşte yanarlar (Ulıp 3537-3538), Ulıp her adımında yedi kilometre aşar (Ulıp 3641-3644), olağanüstü gerdanlık yedi defa çakar (Ulıp 5157-5160), yılan yedi defa yuvarlanır (Ulıp 5457-5462), yılan uyuyan Ulıp’ı fark edince yedi defa ıslık çalar (Ulıp 5479-5483), yılanın üç çift gözünden yedi defa şimşek çakar (Ulıp 5586-5589), Çuvaş damgası yedi kilometreden görülür (Ulıp 5709-5710), KıtraPinpuş halkının yaşadığı yere yağmur ancak yedi yılda bir defa yağar (Ulıp 5899-5900), aksakal ateş yedi insan boyu yüksekliğinde bir yere taşır (Ulıp 6210-6220), Sintir Mirza yedi defa kendini satmıştır (Ulıp 6431-6432), yedi at tamamen uyuz olur (Ulıp 6710-6713), Yıs ırmağı yedi kilometreye yayılır (Ulıp 7290-7291), tepe yedi parçaya bölünür (Ulıp 7330-7331), değirmende içinde yumurtaların bulunduğu yedi kutu vardır (Ulıp 7643-7646), ocaktan yedi gün içinde orak çıkar (Ulıp 8196-8197), gelen giden halk yedi kilometre uzaktan görülür (Ulıp 8274-8275), yedi kat yabancı Çuvaş ülkesine gelir (Ulıp 8351-8353), Altırkuş yedi yıldır tamamen açgözlü hale gelir, yedi fıçı şerbet içer (Ulıp 8370-8379), Altırkuş yedi kat yada vurulur (Ulıp 8624-8627), kamçı dayanıksız olduğu için yedi parçaya bölünür, kılıçlar dayanıksız olduğu için çekince yedi parçaya bölünür (Ulıp 8805-8806), ustanın yanında yedi minnet için yedi yıl çalışılır (Ulıp 89178918), yedi batman gemi gelir (Ulıp 9108-9109), Tıtamas yedi katlı dünyanın en altından gelir (Ulıp 9617-9621), Yel tanrısının yedi renkli dudağından yedi renkli yel çıkar (Ulıp 10166-10169), Ulıp’a yedi yandan saldırmayı planlarlar, soğuk çocukları yedi tanedir (Ulıp 10182-10185), Nuhrat padişah sözünü yedi defa ölçer biçer (Ulıp 10389-10391), Ulıp kaleden yedi kilometre uzaktaki 33 34 Türk dönemecinde bekler (Ulıp 11070-11071), Terpit Han üç defa uluyup yedi defa gerinir ve atına atlar (Ulıp 11121-11126), Yedi deniz ortasında bir ada vardır (Ulıp 11318-11321), Kalay Han’ın fıçısı yedi defa döner ve kusar (Ulıp 11855-11858), yılan yedi başını kaldırır ve bekler (Ulıp 12130-11131), yedi tepeli zirveden Tıltamas’ın yavrusu kanat açıp Ulıp’a doğru gelir (Ulıp 12196-12201), halkın yedi yıllık yiyeceği hazırdır (Ulıp 12690-12695), göğe fırlatılan ölümün yere düşmesi yedi gün sürer (Ulıp 12759-12761), Yedi iffetsiz kız göğsünden cezbeder (Ulıp 12850-12853), yedi gökten kuzey ışığının kızları Ulıp’ın yolunu kesmeye gelirler (Ulıp 12870-12879), Çuvaş Tanrısı Aslatti yedi soydan birini Çuvaş’ta bırakır (Ulıp 13312-13319), Ulıp’ın gideceği yol yedi kilometredir (Ulıp 13409-13412), Ulıp yedi ay içinde bir kez bile uyumaz (Ulıp 13413-13414), Ulıp’ın sınavı geçmesi için yedi belayı yenmesi gereklidir (Ulıp 13483-13488), UlıpSapun eteğine çıkınca yedisi de aynı kökten yedi meşe görür, Ulıp’ın gideceği yolu yedi defa düşünmesi gerekir (Ulıp 13507-13508), meşe yedi tepelidir (Ulıp 13555-13556), Ulıp’ı karşılayan kızların yedi kutusu vardır (Ulıp 13669-13672), aksakal elini uzatır yedi kapı açılır ve yedi kız görünür (Ulıp 13797-13800), Ulıp mendilini çıkarınca yedi tepe görünür (Ulıp 13828-13829), Mercan Ulıp’a gitmediği takdirde yedi bahta sahip olacağını söyler (Ulıp 13926-13929), Mercan, Ulıp gitmezse ona yedi çocuk doğuracağını söyler (Ulıp 13967-13970), toy türküleri yedi kilometre uzağa ulaşır (Ulıp 14177-17178), yedi davuldan yedi yüzer küy yayılır (Ulıp 14185-14189), Kirişmet’in boyu bir dirsek, sakalı yedi dirsektir (Ulıp 14369-14372), olağanüstü gerdanlık yedi defaya kadar büyü yapabilir (Ulıp 14480-14484), Kiyev yedi dağ üzerindedir (Ulıp 1498714990), Ulıp’ınPaştan’la vuruşmasında yedi kilometreye kadar harman dağılır (Ulıp 15296-15298), Ulıp yedi kat yabancıyı kuyruğundan yedi defa fırlatır (Ulıp 15300-15305), yedi zirveli tepe etrafında Mercan kuş salınır (Ulıp 16225-16227), yedi zirveli tepe içinde Süpetey kaçak gezer (Ulıp 1626316266), kedi yedi türlü miyavlar (Ulıp 16411-16415), Süpetey yedi yıl yedi hafta Bulgar’ı kuşatır (Ulıp 16429-16435), Bulgar’da yedi yaşından büyük çocuklar taş fırlatırlar (Ulıp 165757-16581), Yurekke padişah yedi anahtar yaptırıp bekçilere bırakır ve bu anahtarlar kullanılmadan açılmaya çalışılırsa yüzük engel olur, yedi bela verir (Ulıp 16972-16975), kızıl ve kara gölge arasında yedi gün savaş olur (Ulıp 17369-17370). Yukarıdaki örnekler ve tespitler dikkate alındığında yedi sayısının Ulıp Destanı’nda diğer bütün formülistik ifadelerden daha fazla kullanıldığı görülmektedir. 3.13.4. Dokuz Dokuz formülistik sayısı Thompson tarafından Z. Çeşitli Motif Grupları genel başlığı altında Z0-Z99 Formüller alt başlığı içerisinde Z71. 6’da kaydedilmiştir (Thompson 1975d: 555). Ulıp Destanı’nda dokuz formülistik sayısı şu şekillerde de kullanılmaktadır: Patti Han’ın kuzgunları dokuz vergi isterler (Ulıp 1366-1373), Ulıp yaşlı Lerkke’ye onu bir köyde gördüğünü ve dokuz kişinin onu oraya buraya sürüklediğini söyler (Ulıp 3476-3481), Ulıp dokuz günde ocaktan çıkan iğneleri kovalar ve onları yakalayınca kırar (Ulıp 8213-8219), ihtiyar kurban başı Sikpırşa ve Katrine için dua ederken onların dokuz oğlan üç kız çocukları olmasını ister (Ulıp 14253-14256). 3.13.5. On üç On üç formülistik sayısı Thompson tarafından Z. Çeşitli Motif Grupları genel başlığı altında Z0-Z99 Formüller alt başlığı içerisinde Z71. 9’da kaydedilmiştir (Thompson 1975d: 555) On üç, destanlarda ve halk hikâyelerinde daha ziyade kahramanların olgunlaşması yetişmesi ile ilgili olarak karşımıza çıkan formülistik sayıdır. On üç yaşına gelen kahramandan artık olgun bir kişi davranışları beklenmektedir. İlk kahramanlık, gurbete çıkış gibi durumlar genellikle on üç-on dört yaşlarında meydana gelmektedir. Ulıp Destanı’nda on üç sayısı ile ilgili kayıtlar da bununla benzerlik göstermektedir. Öncelikle Ulıp’ın annesi Çikeş’in, kocası Uslati’nin başında onu iyileştirmek için dua ederken, on üç yaşında bir Tatar kızı ile ilgili sözler, destanda on üç sayısının kullanıldığı ilk bölümdür. Burada on üç yaşındaki Tatar kızından bahsedilmesi onun yetişkinliği ile ilgili olarak zikredilmektedir (Ulıp 162-167) Destanda on üç sayısı ikinci olarak destanın kahramanı Ulıp ile ilgili olarak kullanılmıştır. Doğumunun ardından olağanüstü bir şekilde büyüyen Ulıp, doğumundan on üç gün sonra artık evde oturmak istemez ve dışarı çıkar. Burada on üç yıl yerine on üç gün ifadesinin de kahramanın gelişimiyle ilgili olduğu söylenebilir. Kahraman âdeta on üç gün sonra olgunlaşmanın ilk safhasını geçmektedir (Ulıp 849-854). Destanın ilerleyen bölümlerinde de on üç sayısı benzer durumları göstermek amacıyla kullanılmıştır: On üç yaşındaki kara güzel kız sabanın sapından, kapının kolundan tutar (Ulıp 1191-1194), Tuhatmış on üç yaşındaki horoza beş yumurta ısmarlar (Ulıp 1428-1433). Ulıp Destanı’ndaki bütün örneklerde on üç sayısı genellikle belli bir olgunluk yaşının ifadesi olarak karşımıza çıkmaktadır. 3.13.6. Kırk Kırk formülistik sayısı Thompson tarafından Z. Çeşitli Motif Grupları genel başlığı altında Z0-Z99 Formüller alt başlığı içerisinde Z71. 12’de kaydedilmiştir (Thompson 1975d: 556) Türk destanlarında genellikle kahramanın yanındaki kırk yiğitten, hanzadelerin yanındaki kırk yardımcı kızdan, kırklardan kırk çiltenlerden, kırk gün kırk gece eğlencelerden bildiğimiz kutsal sayı kırk da, Ulıp Destanı’nda çok yoğun olmamakla birlikte birçok bölümde karşımıza çıkmaktadır. Düşmanın Çuvaş ülkesine saldırması sebebiyle yaşlı Uslati evde kalamaz ve bu saldırıya 35 karşı çıkmadan önce kırk yıllık şerbeti içer (Ulıp 300-309). Yine Türk halk edebiyatında birçok metinde örneğini gördüğümüz kırk kapı, Ulıp Destanı’nda da karşımıza çıkar. Ulıp, Şürpü bahadırı kurtarmak için yer altına girince karşısında kırk kapı açılır (Ulıp 4688-4693), Ulıp’ın destan boyunca mücadele ettiği düşmanlardan birisinin kırk tane parmağı vardır (Ulıp 11497-11504). Destanda yukarıda verilen örnekler dışında kırk sayısı büyüklük, uzunluk, ağırlık gibi ölçüleri ifade etmek için başka yerlerde de kullanılmıştır: Dünya kapısının olduğu yerdeki meşe ağacının çevresi kırk kulaçtır (Ulıp 1801-1810), Ulıp tepeden inerken kırk kapı açılır, tepenin dibine vardığında kırk kapı kapanır (Ulıp 4690-4693), Sikpırşa kırk batmanlık taşla Altırkuş’a vurur (Ulıp 86188623), Uslati’nin kılıçlarından birisi kırk batman gelir (Ulıp 9190-9194), Kalay Han’ın kırk elinde kırk parmağının her birinde kırk çengel tırnak vardır (Ulıp 11501-11504), banyonun yakılması için kırk araba odun getirilir (Ulıp 1180111806), Ulıp düştüğü çukurdan kurtulmak için kırk kulaç kalınlığında yedi yüz kulaç uzunluğunda ip getirilmesini ister (Ulıp 16160-11167), Sarine, Mirza’nın eline düşeceğine kırk budak olmayı tercih eder (Ulıp 17067-17070). 3.13.7. Yetmiş Yedi 36 Yetmiş yedi formülistik sayısı Thompson tarafından Z. Çeşitli Motif Grupları genel başlığı altında Z0-Z99 Formüller alt başlığı içerisinde Z71. 5. 0. 1’de Formülistik sayı yedi ve katları olarak kaydedilmiştir (Thompson 1975d: 555). Kırk sayısı genellikle Türk halk edebiyatı metinlerinde daha sık kullanılıyor olmasına rağmen yetmiş yedi Ulıp Destanı’nda büyük sayılar içerisinde en sık kullanılanı olarak görülmektedir. PliskaUlıp için Kepe, Tanrı’dan güzel bir kader dilerken yetmiş yedi kafes, yetmiş yedi kader, yetmiş yedi renkli söz ifadelerinde yetmiş yedi formülistik sayısını sıkça kullanır (Ulıp 654-651), Ulıp’ın olağanüstü büyümesi ile ilgili olarak da yetmiş yedi sayısına başvurulur. Ulıp yetmiş yedi gün uyuyup kalktıktan sonra boyu üç katı büyümüştür (Ulıp 864-870), karıncalar Ulıp’a yetmiş yedi tane çavdar tohumu verirler (Ulıp 1912-2915), Ulıp annesini defnetmeden önce banyoyu yakar ve yetmiş yedi kayın ağacından süpürge örer (Ulıp 41304143), Büyükannesi Ulıp’a yetmiş yedi tane saç teli verir ki bunlar Ulıp’ı birçok dertten kurtaracak onu koruyacak büyülü, olağanüstü güçlere sahip nesnelerdir (Ulıp 4522-4529), Maşik ustanın gusli yapmaya başlamasının anlatıldığı bölümde yetmiş yedi meyve suyu, yetmiş yedi defa ağacı ıslatmak, yetmiş yedi gün içinde şeklinde yetmiş yedi sayısı ardarda kullanılmıştır (Ulıp7202-7209), yağmur bulutu yetmiş yedi tepe üzerineden ve yetmiş yedi deniz üzerinden geçerek demir dağa ulaşır (Ulıp 7979-7982), Asamat yetmiş yedi ak kayıştan körük yapar (Ulıp 7176-7179), Altırkuş sabahları yetmiş yedi inek yer (Ulıp 8376-8379), Asamat yetmiş yedi günde çeliği eritir, çeliği eritirken yetmiş yedi renkli demiri ve yetmiş yedi ilacı ekler, yetmiş yedi öküzün derisinden körük yapar, yetmiş yedi gün çeliği döver (Ulıp 9206-9209), çeliği verilen su yetmiş yedi yerdendir (Ulıp 9210-9215), Nuhrat padişah yanında yetmiş yedi yaşlı danışman vardır (Ulıp 10379-10385), Melik’in yetmiş yedi tane bahadırı vardır (Ulıp 11008-11011), Ulıp’ın yer altına indiği basamaklar yetmiş yedidir (Ulıp 11717-117120), yetmiş yedi pınardan su alır, yetmiş yedi ottan ilaç yapar ve Ulenke’yi yıkar (Ulıp 12347-12352), akarsuda yetmiş yedi türlü balık dolanır (Ulıp 12649-12652), kuzey ışığının kızları yetmiş yedi renkli çiçekten bir demet yapıp Ulıp’ı karşılarlar (Ulıp 12875-12878), Şürpü ve Sikpırşa yetmiş yedi tepe üzerinden gelir (Ulıp 14503-14507), Şımlamas yetmiş yedi ses çıkarır (Ulıp 14517-14520), Bulgar’da yetmiş yedi devletten tüccar vardır (Ulıp 14592), kurban için yetmiş yedi koç, yetmiş yedi aygır, yetmiş yedi öküz sunulur; yetmiş yedi kazan çorba, yetmiş yedi kazan lapa pişirilir; yetmiş yedi tekne peynir, yetmiş yedi fıçı şerbet hazırlanır (Ulıp 15380-15386), Nuhrat padişah genç kahramanlara yetmiş yedi çeşit hediye hazırlatır (Ulıp 15445-15468). 3.13.8. Yedi yüz Yedi yüz formülistik sayısı Thompson tarafından Z. Çeşitli Motif Grupları genel başlığı altında Z0-Z99 Formüller alt başlığı içerisinde Z71. 5. 0. 1’de Formülistik sayı yedi ve katları olarak kaydedilmiştir (Thompson 1975d: 555). Ulıp Destanı’nda formülistik sayıların kullanımında en çok dikkat çeken hususlardan birisi yedi ve yedinin 77, 700, 777 gibi katlarının kullanımının diğer sayılara oranla daha yoğun bir şekilde kullanıldığıdır. Yedi yüz sayısı da destanda birçok yerde kullanılmıştır. Yedi yüz aynı zamanda kahramanların uzun yaşamalarının bir göstergesi olarak da kullanılmıştır. Ulıp’ın annesi ve babası yedi yüz yıl yaşamış kişiler olarak tasvir edilir (Ulıp 18-24). Yedi yüz yukarıda verilen örneklerin dışında metinde şu şekilde geçmektedir: Dünyaya tanınmak için yedi yüz renkli mal vardır (Ulıp 1485-1486), büyük kurbanda kurban derisi asmak için kullanılan meşe kırk kulaç boyundadır (Ulıp 1801-1811), Ulenke’deki zincir yedi yüz batmandır (Ulıp 1888-1889), Ulıp’ın yedi yüz buğdayı vardır (Ulıp 2978-2979), Ulıp’ı demir dağa götürecek olan bulut yedi yüz parça olur (Ulıp 7963-7966), Altırkuş yedi yüz sesle bağırır (Ulıp 8620-8623), üç başlı korkunç yaratık Tıtamas’ın yuvası yedi yüz kulaçtır (Ulıp 9620-9625), Şutgölü yedi yüz parça olana kadar donar (Ulıp 10204-10207), banyodaki kazana yedi yüz kova su doldurulur (Ulıp 11801-11804). 3.13.9. Şekil Değiştirme Diğer halk anlatıları ile karşılaştırıldığında şekil değiştirme daha çok efsanelerde görülen bir motiftir. Efsane dünyasının en yaygın motiflerinden biri olan şekil değiştirme bir kayanın bir taşın, ağacın, dağın, gölün veya bir 37 hayvanın, uzay cisminin vb. menşeini izah etmede kullanılan anlatmalarda karşımıza çıkmaktadır. Ancak şekil değiştirmenin sadece efsanelerde karşımıza çıkmadığını biliyoruz. Masallarda, menkıbelerde de şekil değiştirme sıkça karşımıza çıkmaktadır. Ancak bunların arasında da bazı farkların olduğunu belirtmek gerekir. Efsanelerde görülen şekil değişikliklerinde cadı, sihirbaz, cin gibi olağanüstü ya da hayalî yaratıklar çok fazla görülmezler. Ancak onların mucizeleri görülür. Masallarda şekil değiştirmelerde ise cadı vb. yaratıkların kendileri de görülür. (Ergun: 1997: 167). Destanın on beşinci türküsünde Ulıp samurla kartalın mücadelesine tanık olur. Samura saldıran kartal samurun kuğuya dönüşüp suya dalmasıyla kendisi deniz hayvanına dönüşerek kuğunun ardından suya dalar (Ulıp 4846-4873). Bu değişimin ardından Ulıp’ın yukarıdaki olayı görüp kartalı öldürmesi yeni değişimin yolunu açmıştır. Kartalın elinden kurtulduktan sonra samur,Ulıp’a teşekkür eder ve onun başına vurmasını ister. Ulıp, samurun başına vurduktan sonra, bu sefer de samur güzel bir kıza dönüşür. Hatta samurun önce kuğuya daha sonra da Ulıp’ın da yardımıyla insana dönüşmesi bir şekil değiştirme dizisini karşımıza çıkarmaktadır (Ulıp 4893-4909). 38 Destanın on beşinci türküsünde, Ulıp gölün dibindeki iti çıkarıp onu yok etmek ister. Ulıp’ın mücadele ettiği it sonuçta bir karcığa dönüşür. Karcık, Çuvaş halk kültüründe zaman zaman olumsuz işlevleriyle karşımıza çıkan olağanüstü bazı güçlere sahip yaşlı kadınlara verilen addır. Bunların bazı durumlarda fal bakma, kehanet, sağaltma gibi görevleri yerine getirdiği de bilinmektedir. Ancak destanda genellikle karcık olarak adlandırılan ihtiyarlar olumsuz işlevleriyle karşımıza çıkmaktadır. Yine Ulıp’ın iti karcığa dönüştürmede kullandığı ağacın üvez ağacı olması da dikkat çekicidir. Üvez ağacı da halk inanışlarında olağanüstü güçlere sahip bir unsur olarak görülmektedir (Ulıp 5029-5054). Ulıp Destanı’nın on beşinci türküsü değişme motifleri bakımından oldukça zengindir. Ulıp Destanı’nın bu bölümünde Ulıp lanetli kadından istediğini alır ve orada esir olan herkesi kurtarır. Burada da taşların insana dönüşmesi motifi bulunmaktadır ki bu taşlar daha önce insanların taşa dönüştürülmüş olmalarıyla ortaya çıkmıştır (Ulıp 5104-5107). Ağaç dalı, sopa, asa gibi nesnelerin yılana dönüşmesi dünya folklorunda ve dinler tarihinde sık görülen motiflerden birisidir. Destanın on dokuzuncu türküsünde Sintir Mirza, İlmeykker’i öldürdüğünü ve Sarine’yi kurtardığı yalanını söyleyerek ülkenin padişahlığına ve Sarine’ye talip olur. Sarine’ye verilen ağaç dalı bir anda şeytanî bir varlık olan yılana dönüşür (Ulıp 6595-6604). Yukarıdaki parçanın devamında yine on dokuzuncu türküde Şıpatan’ın planları istediği gibi gitmeyince halk Şıpatan’ı kuşatır ancak o da olağanüstü bir şekilde arıya dönüşerek vızıldayarak kaçar. Bu dönüşme de onun kendi isteği ile olmaktadır (Ulıp 6617-6624). Destanın otuz beşinci türküsünde Ulıp’ın Kiremet üzerine düzenlediği seferde de bir değişme serisi karşımıza çıkmaktadır. Ulıp’ın yanında bu sefere katılan Sikpırşa, büyücü Şıpatan’a karşı zaferi getirecek olan üvez ağacını eşek arısına dönüşerek bulur ve bunu kartala dönüşüp getirdikten sonra da tekrar insana dönüşür (Ulıp: 14592-14610). Destanda, her kahramanın olduğu gibi Ulıp da değişme özelliği göstermektedir. Ulıp, destanın otuz ikinci türküsünde bir değişime uğrar. Ulıp huzurun, mutluluğun, bolluğun, bereketin olduğu Şutkun ülkesine gidip bunun sırrını öğrenmek isterse de buraya girememektedir. Şutkun ülkesine giremeyen Ulıp’a kuzey ışığının kızları yardım ederler. Kuzey ışığının kızlarının yardımıyla Ulıp, güzel bir Çuvaş kızına dönüşerek Şutkun ülkesine girer (Ulıp 12975-13018). Ulıp, Şutkun ülkesinden geri dönerken de gökkuşağının altından geçtikten sonra tekrar eski haline dönüşür. Bu durum halk inançlarına da uygundur. Halk inançlarına göre gökkuşağının altından geçenler cinsiyet değişimine uğrayabilmektedir (Ulıp 12409-12411). Destanın son bölümünde,Supetey’in Bulgar’ı ile bu ülkenin yaşanamaz bir yer haline geleceğini on bir kızına anlatan Nuhrat padişah, onların cariye olmasındansa güvercine dönüşüp burayı terk etmelerinin daha doğru olacağını söyler. Nuhrat padişahın on iki kızından on biri güvercine dönüşür ancak Sarine, babasının yanında kalır (Ulıp 16728-16745). Yukarıda örnekleri verilen değişme motifleri bundan ibaret değildir. Destanın diğer bölümlerinde de değişme olayıyla karşılılmaktadır. Elpine adlı güzel kız, Maşik Usta yanına üç yiğidi de götürmek ister ve kartala dönüşür (Ulıp 7224-7228), UlıpMayrus’u aramaya giderken yanındaki halı demet olur, büyük köke dönüşür sonra da açıldığında kanatları iki yüz kulaç olan altın kartala dönüşür (Ulıp 7451-7462), Mayrus, Elpine’ninAhplat ve Ulıp’a yardım ettiğini görünce çok kızar ve onu cezalandırmaya çalışır ancak göle, balığa, tepeye dönüşmeden sonra Mayrus tekrar kıza dönüşür (Ulıp 7552-7572), Sikpırşa’nın olağanüstü güce sahip gerdanlığı onu pireye dönüştürür (Ulıp 14706-14717), destanın son türküsünde de Sarine’nin Ulıp’ın ölüsüne ulaşmak için çıktığı yolda karşılaştığı fare yüzüğün etkisiyle bir küheylan ata dönüşür (Ulıp 16803-16810). Destanda tespit ettiğimiz yukarıdaki örnekler göz önünde bulundurulduğunda bir kahramanlık destanı yaratmak isteyen şairin değişme motiflerine çok fazla yer verdiği görülmektedir. Bu kadar yoğun bir şekilde kullanılan değişme motifinin eseri bir kahramanlık destanı havasından çıkarıp, masal havasına götürdüğü bir gerçektir. Şair, halk anlatılarında daha çok masallarda ve efsanelerde gördüğümüz değişme motifini canlı veya cansız herhangi bir varlığın kökeni ile ilgili açıklamaları veren dönüşüm motifini değil de masallara has olan dönüşüm motifini tercih etmiştir. Şairin mekân konusunda da benzer tercihler kullandığı dikkate alındığında bilerek ya da bilmeyerek eseri destan çizgisinden çıkarıp hayali fantastik bir masal 39 dünyasına çektiği görülmektedir. Hatta Sibirya sahasına ait arkaik mitolojik destanlarda dahi bu kadar çok değişme motifinin bir destanda kullanılmadığı söylenebilir. Bunun sebebi büyük bir ihtimalle, şairin kaynak olarak Çuvaş alp anlatmalarının ardından Çuvaş masallarını etkin bir şekilde kullanması ve yakın dönemlere kadar Çuvaşların geleneksel dinî inanışlarını muhafaza ediyor olmaları sebebiyle olağanüstü güçlere sahip iyi ve kötü varlıkların dünyasını destana yansıtmak istemesinden kaynaklanmaktadır (Bayram 2012: 307). Şair, bir milli destan yaratmak arzusuyla eserini yazdığı için, mümkün olduğu kadar hatta bazı durumlarda şartlarını da zorlayarak yoğun bir şekilde folklor unsurlarını kullanmak istemiştir. Destanın temel kurgusunu öncelikle alp anlatmaları ve Çuvaş masalları ile geleneksel Çuvaş dininin unsurlarını koyduğu için de folklor motiflerini oldukça yoğun bir şekilde kullanmıştır. Yardımcı nesneler, renkler, kültürel unsurlar, mekânlar, tabular, olağanüstü varlıklar, hayvanlar, içecekler, yiyecekler gibi pek çok konuda yüzlerce motif tespit etmek mümkündür. Ancak burada biz önceliği destanlara has motifler üzerinde yoğunlaştırmaya çalıştık. Bunun yanında müstakil bir çalışma yapıldığı takdirde eserin yüzlerce motifi barındırdığı rahatlıkla söylenebilir. 40 4. ULIP DESTANI (TRANSKRİPSİYON-TÜRKİYE TÜRKÇESİ) Atĭl şıv ĭlku pеk, İdil suyu pınar gibi Yĭltĭrtatat’ kml pеk. Parlıyor gümüş gibi. Kml hlh tĭsar-i, Gümüş tel uzar mı, Kslе inе karar-i? Gusliye3 çekilir mi? Pirn еnçе vĭrmansеm, Bizim tarafta ormanlar, Vĭrmannçе şĭpçĭksеm. Ormanlarında bülbüller. Şĭpçĭk kayĭk pular-i, Bülbüller kuş olur mu, Yan yanratsa yurlar-i? Yankılattırıp öter mi? Ivlĭm, kslе kalasam, Oğlum gusli çalıyor, Kml hlhpе vĭl hal’. Şimdi gümüş telle. Annü pul yurrinе, Annen başlar türküsüne, Aça çuhnе iltninе. Çocukluktan işittiğine. Ulĭp inçеn yurlama Ulıp hakkında söylemeye Mana pççеn ĭmĭl mar, Ancak kolay değil bana, Kslе kalan pulsan ta, Gusli çalıyor olsam da, Ivlĭm, yurla manpa tan. Oğlum söyle benimle. Yurrĭmĭrsеm halĭhran, Türkülerimiz halktan, Ĭna hıvnĭ sm aval. Onu yarattı çok eskiden, Yurra yurlar çrеrеn, Türküyü söyleyin içten, Halĭh çunnе kmеllе. Halk ruhuna işlemesi için. Yurĭ Pulamĭş Türkü Başlangıcı Pirn vĭrman yumanlĭh. Yumanlĭhra -ĭkalĭh, ĭkalĭhra -ulankĭ. Ulankĭra mn ukkĭ? Ulankĭra tеm tе pur, Ürkеnmеsеn kay ta kur. Unta pırat’ akatuy, Haklas pulsan -içr tuy. Akatuya hutşĭnma TB/10 Kml kslе turĭmĭr, Yan yanratsa yurlama Şĭpçĭk kayĭk pultĭmĭr. iç hulana itrmr, içr kv iltrmr, Kslе vĭynе pltmr. r-r yalta pultĭmĭr, r pin yurĭ iltrmr, Bizim orman meşelik, Meşelikte ıhlamurluk, Ihlamurlukta açık yer. Açıklıkta ne yok ki? Açıklıkta her şey var, Üşenmezsen gidip gör. Orada şimdi akatuy4, Değer versen, yedi yüz toy. Akatuya katılmaya Gümüş gusli yaptık, Ses versin türküye Bülbül kuşu olduk. Yedi şehre yettik, Yedi yüz küy işittik, Gusli gücünü bildik. Yüzlerce köyde olduk, Yüz bin türkü duyduk. 41 42 Halĭh çapnе pltmr. iltu inçе pultĭmĭr, TB/20 Şap-şurĭ yur kurtĭmĭr. Yur -iç ulhiskеr, İrlmеşkn mannĭskеr. Unta vi ka vırtrĭmĭr, Kayĭk yrnе kurtĭmĭr, Un yrripе utrĭmĭr, Sukmak tĭssa pıtĭmĭr. Sukmak tе vlеnç, Aslĭ aval kurĭnç, Atĭl pеkеh tuyĭnç. TB/30 Akĭş karti ıvharç, Kayran tata uhalç. Alĭ aval ilеmrе, Ulĭhsеm çеçеkrе. Hurĭnsеm tе üsе, Yala ilеm kürе. Şur hurĭnsеm huşşinçе Şur çul vırtat’ r inçе. Hurĭn aynе lartĭmĭr, Kurman kayĭk kurtĭmĭr. TB/40 Kayĭk inçi mеrçеnsеm Pin-pin tspе una, avra ahah kusеm Vri kuul’ tĭka. -Kayĭk, mnşn yrеtn, Vri kuul’ tĭkatĭn? unattuna hur-i Yе yultaşna tıtr-i? Kayĭk larç çul inе, Ulĭştarç sĭn-pitnе. TB/50 Pirn umra sar pikе Tlntеrç sĭnpе. Sarĭ hvеl -pitnçе, еp sassi -çlhinçе. Utat’ akĭş işşipе, Yurlat’ ĭtmah kvvipе. -Sĭltav pur ymеşkn, Vri kuul’ tĭkmaşkĭn. Ep Mеrçеn pulatĭp, Sĭrt aynçе purnatĭp. TB/60 Man alĭra sĭrt mul, Iltĭn-kml tеm çuhl. Ep pulatĭp akĭnta Halkın yüceliğini gördük, Şiltu üstünde bulunduk, Bembeyaz kar gördük. Yedi yıl erimeyen kar, Erimeyi unutmuş kar. Orada üç gece yattık, Hayvan izini gördük, Onun izinden gittik, Sokaklardan geçtik. Sonunda sokak da bitti, Aslı Şaval göründü, İdil gibi duyuldu. Kuğu sürüsü yaklaştı, Bir yerlere kayboldu. Aslı Şaval güzellikte, Çayırları da çiçekte. Kayınlar da yetişiyor, Köye güzellik veriyor. Ak kayınlar arasında Ak taş yatıyor yerde. Kayın altında oturduk, Görülmemiş kuş gördük. Kuş üstünde mercanlar, Binlerce renkle parlıyor, Yuvarlak, inci gözler, Ilık gözyaşı döküyor. -Kuş niçin ağlıyorsun, Ilık gözyaşı döküyorsun? Kanadını mı kırdılar Ya da dostunu mu tuttular? Kuş oturdu taş üstüne, Değiştirdi suretini. Güzel kız önümüzde. Şaşırttı güzelliğiyle. Parlak güneş, yüzünde, Nazik sesi, dilinde. Kuğu yüzüşüyle gidiyor, Cennet küyünü söylüyor -Sebebi var ağlamak için, Ilık gözyaşı dökmek için. Benim adım Mercan, Tepe altında yaşıyorum. Elimde tepenin ganimeti, Altın, gümüş ne kadar. Ben gelebiliyorum buraya r ulta pr ka kĭna. r kaiççеn ürеtp, Ep Ulĭpa ktеtp. Ançah Ulĭp kurĭnmast’, aval hrnе vĭl anmast’. Ulĭp kallеh mtrе, nt puşĭ man çrе. TB/70 Pattĭr, çunĭm, ĭta es, Ma man pata kilmеstn? Sanşĭn vĭyya tuhiççеn, ınsеm mana kuriççеn Vlkştеrsе ümе ivtlеrm impе. Un çuh mana kurakan, ü prçinе tupakan, Asamĭna tuhatç, Yalan tеlеy kuratç. TB/80 Sanşĭnah ü prçinе Ükеrmеrm r inе, Sana ançah yuratrĭm, Sanşĭn çuna parĭttĭm. rе turtsa ıratat’, aval hrnе uttarat’. Eh, av Ulĭp sıvah-şi, Man inçеn vĭl şutlat’-şi? Ulĭp inçеn plmеstpr, Suysa sĭmah pеmеstpr,TB/90 Hurav pulç pirntеn Nim kalama plmеnrеn. Pikе tutĭr vtеrsеn, Kunе şĭlsa tiptsеn, Eh, pular yurlama Yuhanşıva humhatsa. İrtn purnĭ vitmnе Usa huç yurripе, Ulĭp kun-ul utĭmnе Vĭl pltеrç yrkipе. TB/100 -Ey, tantĭşsеm, yal-yışsеm, Akatuya kilnisеm, Mеrçеn kayĭk yurrinе, Ulĭp inçеn huninе, Kunta prlе yurlar-i, Ulĭp pеkеh pular-i? Yüz yılda ancak bir gece. Gece bitene dek geziyorum, Ben Ulıp’ı bekliyorum. Ancak Ulıp görünmez, Şaval kenarına inmez. Ulıp yine de ümidimde Artık boş benim kalbim. Bahadır, nerdesin, canım, Niçin yanıma gelmezsin? Senin için gücüm bitene dek, İnsanlar beni görene dek, Dağıtıp saçlarımı Ördüm şimşekle. O zaman beni gören Saç telimi bulan, Büyücüye dönüşür, Her zaman şans bulur. Senin için saç telimi Yer yüzüne düşürmedim. Sadece seni sevdim, Sana canımı verirdim. Yüreğim sıkışıp ağrıyor, Şaval kızı geçiriyor. Eh, Ulıp yaşıyor mu ki? Beni düşünüyor mu ki? Ulıp’la ilgili bir şey bilmiyoruz, Yalan söz söylemiyoruz, Cevabımız buydu bizim Ne diyeceğimizi bilmeden. Kız yağlığı uçurunca, Gözünü silip kurutunca, Başladı türkü söylemeye Irmağı dalgalandırarak. Geldi hayatın kıyısına. Başladı türküsünü söylemeye, Ulıp’ın hayat yolunu Bildirdi düzeniyle. -Ey, akranlarım, köylülerim, Akatuya gelenlerim, Mercan kuşun türküsünü, Ulıp için söylenileni, Burada beraber söyler misiniz, Ulıp gibi olur musunuz? 43 Prrеmş Yurĭ (Ulĭp Aşş Uslati) Birinci Türkü (Ulıp’ın Babası Uslati) Çĭvaş rşıvnе sıhlakan pattĭrsеm: Uslati, rpü, Sikpĭra. Uslati sasartĭk çirlеsе ükеt. avna Patti hun Supartan iltеt tе Çĭvaşa tapĭnat’.irl Uslati Patti hunpa apĭat’, çir hıtĭ aptratnipе rе ükеt. Un tavra tĭşmansеm. 44 10 20 Ay-hay nt, mn nt, Kalamalla kslеpе. Ay-hay, pirе pil pultĭr, Haylav apla pulantĭr. Tahan aval ak еnçе, Aslĭ Atĭl hrrinçе, ееnhirsеm humhannĭ, Sm vĭrmansеm kaşlanĭ. Vat yumanlĭh umnçе, avra kül hrrinçе, Çĭvaş yal vırnanĭ, Irĭ yatnе upranĭ. Yalta, uram kukrinçе, Mĭn yĭmrasеn hüttinçе, atĭr kil-urt kurĭnnĭ, Unta ikkn purĭnnĭ. Kil huiy, çi vatti, Şur suhallĭ Uslati, içr ula pusnĭskеr, Arĭslantan vĭylĭskеr, Tеpri -Çkе, vatĭskеr, içr ula kaynĭskеr, Kml ül, ĭslĭskеr, sr larma plmеnskеr. Vat Uslati tayĭlman, Kiltе larma yuratman. Yal-yışsеmpе tavlaşman, Nikamran ta hĭraman. Çuvaş ülkesini koruyan bahadırlar: Uslati, Şirpü, Sikpırşa. Uslati aniden hastalanıp düşer. Bunu Patti Han3, Supar’dan işitir ve Çuvaş ülkesine saldırır. Hasta Uslati, Patti Han’la savaşır, hastalığının şiddetli acısıyla yere düşer. Onun çevresinde düşmanlar toplanır. İşte şimdi zamanı, Gusliyle söylemenin. İşte, bize dua olsun, Eser şöyle başlasın. Çok eskiden bu tarafta, Büyük İdil kıyısında, Bozkırlar dalgalandı, Sık ormanlar uğuldadı. Yaşlı meşelik önünde, Şavra gölü kıyısında, Çuvaş köyü yerleşti. İyi adını korudu. Köyde sokak dönemecinde, Büyük aksöğüt gölgesinde, Çadır ev göründü, Onda iki kişi yaşıyor. En yaşlısı, ev sahibi, Ak sakallı Uslati, Yedi yüz yıl yaşayan, Aslandan daha güçlü, Diğeri –Çikeş, yaşlı, Yedi yüz yıla giren, Gümüş saçlı, akıllı, Bilmeyen işsiz oturmayı. Yaşlı Uslati bükülmemiş, Evde oturmayı sevmemiş. Hısım-akrabayla tartışmamış, Hiçkimseden de korkmamış. Moğolların büyük hanı Batuhan’dır. Çuvaş halk edebiyatında sık sık karşılaşılan büyük düşmanlardan birisi olarak karşımıza çıkar (A.N.). 3 30 40 50 60 Laşi unĭn -ilunat, iltеn malta vĭl çupat’. aplĭ vuth allinçе, itml patman1 turtat’ tеt. Prrе sulsan vuthnе iç uhrĭma hm iеt. Tеprе sulsan-vut tuhat’, r uhrĭmran kurĭnat’. Uslatin pur ik tus, Pallaştarma vĭhĭt pul’. Prin yaç Sikpĭra, Hitrе kaççĭ tavrara Hĭynе tıtma plnrеn. Tеpri -rpü, vatĭskеr, Pattĭr vara vĭy еnçеn. Vĭrĭm ula tuhsassĭn, Tussеmpе tl pulsan Vat Uslati hisеprе İk tus huşşinçе. r kaiççеn kalama, Tl pulninе palĭrtma Yuman aynе lara, Şĭrttan kassa iye, Şеrpеtnе tе manma, Tavĭlansah е. “Attе-annе çĭn pahi, Tĭvan rşıv çĭn hakli”,Tеsе yurra vlеsеn Ura inçе viş tе. Krеşsе tе ilе, Vırtma hüş tĭva, Prlе vırtsa kana. Sarĭ hvеl vĭransan Vsеm prlе -apatra. Irĭ sunsan pr-prnе, Italansa çuptusa Uyĭrla tĭvanla. Tеpr çuhnе ula may Tĭşmansеnе tl pulsan Onun atı ise yelkanat4, Rüzgar önünde koşuyor. Büyük ateş kılıç elinde, Yetmiş batman geliyor. Ateş kılıcını bir sallasa, Yedi çağrıma alev saçar. Bir daha sallasa, ateş çıkar, Yedi çağrımdam görünür. Uslati’nin var iki dostu, Tanıştırma zamanı. Birinin adı Sikpırşa, Kurnaz yiğit bu yerde, Özünü tutabildiğinden. Diğeri Şirpü, yaşlı olan, Güç yönünden yiğit. Uzun yola çıktığında, Dostlarıyla bir olunca, Yaşlı Uslati saygı görür, İki dostunun arasında. Gece boyu konuşmak için, Buluştuğunu bildirmek için Meşe altında otururlar, Şırtan5 kesip yerler, Şerbeti de unutmazlar, Gürültüyle içiyorlar. “Anne baba en kıymetli, Anavatan en kıymetli.” Diye türküyü bitirince Ayaktadır üçü de. Güreş de yaparlar, Yatmaya baraka yaparlar, Birlikte yatıp dinlenirler. Parlak güneş doğunca, Onlar birlikte yemekte. Birbirlerini dileklerle, Kucaklayıp öperek Ayrılırlar dostça. Başka bir yolda ise, Düşmanlarla karşılaşınca, Şilşunat kelime anlamı olarak yelkanat yani yel gibi kanadı olan çok hızlı at anlamına gelmektedir. Destan metninde Türkçe aktarmada da “yelkanat” karşılığı edilmiştir (A.N.). Etle doldurulmuş ve kızartılmış sucuğa benzeyen bir Çuvaş yemeği. 4 5 45 70 80 46 90 100 il-tĭvĭlla tapĭnnĭ, Nim hĭvarmi arkatnĭ. Prrе kilе tavrĭnsan, Munça hutsa ĭvĭnsan Uslatin pu usĭnç, Çrkulеnsе vĭl larç. Asa ilç vĭhĭta, Tl pulninе Suparpa, Mnlе ĭna irhinе Hĭna tusa yaninе. Irĭ ın pеk kurĭnma Hĭy yĭnĭşnе yışĭnsa Kuul’ tĭksa larninе, nеnmеllе suyninе. “ın vĭl tĭvan halĭhsĭr Uy varrinçi hurama Tеrn mana. Ĭnlantĭm. Ham yĭnĭşa yışnatĭp, Kaarmaşkĭn ıytatĭp. Manran suya tuhsassĭn Mana aptĭr tip aa. Ham sĭmaha tıtmasan r tе ĭttĭr avĭntah. Tupa tıtap san umra Tĭpra isе pr kurka”. Tĭpra ir man umra apla sĭmah kalasa: “ak man tupa pĭlatranmrlhе upranma”. Eh, vat supnĭ! Ep tе nеntm vt suyее. Mn tĭvas tеn, çĭvaşsеn Kĭmĭlsеm avĭn pеk. Ahal’tеn mar çirlеrm. Supar mana tеm tur. Man kun-ula kskеtmе Uy usalnе tıttarç. Ĭna nim tе şanma uk. Fırtına gibi saldırır, Her şeyi dağıtırlar. Bir gün eve dönünce, Banyoyu ısıtıp yıkanınca, Uslati’nin başı eğildi, Diz çöküp oturdu. Hatırladı zamanı, Supar’la buluştuğunu, Sabahleyin nasıl onu, Misafir ettiğini. İyi insan gibi görünmek için, Kendi hatalarını kabul edip, Gözyaşı döküp oturduğuna, İnanmalı onun yalanına. “Halkı olmayan kişi, Bozkır ortasında karaağaç Dedin bana anladım. Yanlışımı kabulleniyorum, Affedilmeyi diliyorum. Ben hata yaparsam, Çarpsın beni yıldırım. Sözümü tutmazsam, Toprak yutsun orada. Ant içiyorum önünde. Toprak yiyerek bir kepçe.” Toprak yedi önümde. Şöyle söz söyleyerek: “Bu andım çelikten Yüzyıllarca geçerli. Eh, bunak ihtiyar! Ben de inandım yalancıya. Ne yapmalı, Çuvaşların Böyledir gönülleri. Hastalanmadım boşa. Ne yaptı Supar bana. Hayatımı kısaltmak için Tarla usalına6 beni tutturdu. Ona inanmak mümkün değil. Usallar, Çuvaş halk inanışlarında kötü ruhlar arasında kabul edilen varlıklara verilen addır. Kötü, temiz olmayan, pis anlamlarına gelen usal kelimesi genel olarak insanların normal olmayan ölümleri sonucu ortaya çıkmaktadırlar. Aynı zamanda banyodan rastgele atılmış eski süpürgeden de meydana gelebilmektedir. Yine onlarla ilgili bir anlatmaya göre, usal ile Turı bir zamanlar iki kardeş gibi yaşamışlardır. Daha sonra ayrı yaşamaya başlayınca usal, çukurları, suları ve delik yerleri kendisine almıştır. Usalın zarar verdiği insanların kemikleri ağrır, vücut zayıflar, başı ağrır vb. Usalları en çok korkutan şey ise üvez ağacıdır. Farklı kılıklara girerek insanlara zarar verebilen kötü ruhlar olarak karşımıza çıkar (Salmin 2007: 467-469). 6 110 120 130 Vĭl akna ta tur pul’: Kĭvak yuman kĭmpinnе, iç ul huşşi üsninnе, Tatsa imk kahinе Kĭlarnĭ pul’ stkеnnе. Ep avna n tеn? avĭnşĭnah man çir-çr! Samay yıvĭr vĭhĭtra un tuh-şi man vara? Tеt vĭl hĭyn ĭşnçе, Tarĭn şuhĭş punçе. Çkе yenne vĭl pĭhat’, Iratnipе şĭl ırtat’. Siplеnmеşkn vĭl vırtat’, Tĭlĭp vitsе yartarat’. Vat karçĭkĭn alĭra Pukanеpе ĭmarta, Uka -utĭ şĭvĭran, Kasnĭ ĭkĭr çlli tе. Ar pu tavra pşknsе Vrü-suru çlhipе Çkе avrat’ vsеnе. -Vut alpasti, Şıv alpasti, il alpasti, Vutlĭ hayar! Şıvlĭ hayar. ırmallĭ hayar, Sеhmеt hayar! Muskav huşşipе, Kiyü ummipе, Tan hrripе, Şеşma yuhanşıvpе Bu konuda da haklı: Gök meşe mantarını, Yedi yılda büyüyeni Çekip şimik7 gecesi Bırakmış suyunu. Ben bunu mu içtim? Bunun için mi hastayım! Oldukça ağır zamanda Çıkıyor mu benim canım? Der kendi içinden, Başında derin düşünce. Çikeş tarafına bakar, Ağrısından diş sıkar. İyileşmek için yatar. Üstünü de örter. Yaşlı kadının elinde Kuklayla yumurta, Akçe, parlak metalden, Kesti ekmek parçasını da. Eşinin baş tarafına eğilerek Efsunlu sözleriyle Çïkeş çevirir onları. -Ateş albastı8, Su albastı, Yel albastı, Ateşli hayar9! Sulu hayar. Irmaklı hayar, Sehmet hayar! 10 Moskova arasıyla, Kiyev önünde, Don ırmağı kıyısından, Şeşma ırmağıyla11 Şimik, ata ruhlarının sembolik olarak doyurulması ile ilgili bir yaz mevsimi törenidir. Daha doğrusu yaza bir geçiş de denilebilir. Bu gün Çuvaşlar için tatil günüdür ve hiçbir iş yapılmaz. Bütün işler bir kenara bırakılır ve karşılıklı bütün alışverişler de kesilir. Örneğin karşılıklı olarak borç alma ve verme işlemi yapılmaz. Bu bayram, yaşlıların ve gençlerin daha doğrusu bütün toplumun heyecanla beklediği bir bayramdır. Şimik perşembe günü başlar. Öğle yemeğinden sonra mezarlığa gidilir. Çuvaşlara göre aslında bayramın kendisi cuma günüdür (Arık 2005: 128-129). 8 A. K. Salmin tarafından alpas olarak kaydedilen usallar arasında kabul edilen alpas, vupır, ateşli yılan ve ejderhaya benzeyen bir kötü ruhtur. Genellikle saçları dağınık bir kadın şeklinde tasavvur edilen ve kızlara erkek, erkeklere de kız şeklinde görünen bir ruhtur. Alpasti ile bağlantılı olarak pek çok hastalık ortaya çıkmaktadır. Alpasti, nazar değmesi, humma, ateş gibi rahatsılıklara sebep olmaktadır ve bunlardan kurtulmanın tek yolu da büyüdür (Bayram 2012: 199). 9 Çuvaş halk inanışlarında kötü ruhlardan birisi. Burada ilerleyen bölümlerde tekrar edilen bu varlık usallarla da birlikte anılırlar. Destanda şairin Çuvaş halk inanışlarını çeşitli ruhlarını kişileştirdiği ya da ayrı bir Tanrı olarak tasvir ettiği de görülmektedir. Bu nedenle buradaki adlandırmaların zaman zaman tam olarak Çuvaş halk inanışlarında karşılığının olmadığını söyleyebiliriz (A.N.). 10 Çuvaş halk inanışlarında kötü ruhlardan birisidir. 11 Büyük Bulgar Devleti’nin doğu sınırlarında uzanan ırmak adı (Ş.N.). 7 47 140 150 48 160 170 Tutar piki kilеt, Vunvirе. Unta kayĭr, Uslatiyе hĭvarĭr. Yıt alpasti, ĭh.alpasti, Kayĭk alpasti, Vĭrman alpasti. il vupĭr, Vut vupĭr, Şıv vupĭr, Muskav huşşipе, Kiyü ummipе, Tan hrripе, Şеşma yuhanşıvpе Tutar piki kilеt, Vunvirе. Unta kayĭr, Uslatiye hĭvarĭr. Akar yıtti, Sеhmеt yıtti! Esrеlpеlе şıka usal! Vutlĭ usal! Muskav huşşipе, Kiyü ummipе, Tan hrripе, Şеşma yuhanşıvpе Tutar piki kilеt, Vunvirе. Unta kayĭr, Uslatiye hĭvarĭr. Çkе vaskat’ vĭrmana, itеt tarĭn ırmana, Hurat’ yumlĭ parĭmnе Tarĭn ırma lapamnе. Untan utat’ kayalla. Tatar kızı geliyor On üçte. Oraya gidin, Uslati’yi bırakın. İt albastı, Tavuk albastı, Kuş albastı, Orman albastı. Yel Vupır’ı12, Ateş Vupır’ı Su Vupır’ı, Moskova arasıyla, Kiyev önüyle, Don kıyısıyla, Şeşma ırmağıyla Tatar kızı geliyor, On üçte. Oraya gidin, Uslati’yi bırakın, Akar iti!13 Sehmet iti! Kötü ruh esrelle14! Ateşli usal! Moskova arasıyla, Kiyev önüyle, Don kıyısıyla, Şeşma ırmağıyla Tatar kızı geliyor, On üçte. Oraya gidin, Uslati’yi bırakın. Çikeş ormana aceleyle, Varır derin dereye, Bırakır büyülü borcu Derin dere düzlüğüne. Oradan gider ileriye. 12 Çuvaş halk inançlarının kötü ruhlarından biridir. Vupır, insanı boğarken erkek veya kadın suretinde olabilir. Bu işi yaparken insanın yalnız olmasına dikkat eder. Vupır bastığında insan uykudan kalkarsa ağlar, yakınlarında biri varsa o da kalkar ve ağlar (Mészáros 1909: 45). 13 Çuvaşlarda insanların canını alan Esrel ile beraber insanların canını alan kötü ruh (Ş.N.). 14 Çuvaşlar arasında ölüm ruhudur. Esrel’in masar puşlĭh, masar puş gibi farklı adlandırmaları da mevcuttur. Esrel, insanların canını alan ruhtur. Onun gözlerinin ensesinde olduğu ve birçok kişinin onun insanın ruhunu nasıl almaya gelişini gördüğünü söylerler. Eğer bir kişi rüyasında Esrel’i görürse onun gerçekten Esrel’i gördüğüne ve yakında öleceğine inanılmaktadır (Mészáros 1909: 43). 180 190 200 210 Usalsеnе şahvĭrtma Karçĭk utti kutĭnla. Uy haphinе klеsе Hirsе uat’ timrpе, Kiv pürtn alĭknе Turtsa uat’ pilеşpе. Vat Uslati çirlinе, Vilеs pеkеh vırtninе Tĭşman plеt vi kuntan Çeye irsr Supartan. Pit savĭnat’ Patti hun, Hura yunlĭ irsr çun, Pısĭk arnе yıhĭrat’, r urasla kĭşkĭrat’: -At’ĭr, vaskĭr man hıran, Çĭvaşsеnе tp tĭvar! Unta purnĭ mĭy taran, Purĭnatpĭr taşlasa. Tĭşman Çĭvaş rnçе, Çĭvaş -tĭşman umnçе. Tĭvan rnе vĭl sıhlat’, Mnpur vĭypa apĭat’. rpü pattĭr aptramast’, Nikamran ta hĭramast’. Tui sĭrç tlnçе, üll tusеm aynçе, Hal’ apĭat’ tĭşmanpa, Patti hunpa, kaşkĭrpa. Tеpri -amrĭk. Sikpĭra. Tĭşmana hĭy tapĭnat’. Vĭl hal’ Şеşma hrrinçе, Urnĭ tĭşman huşşinçе. İk pattĭr ik tltе Hsеnе sula. Nükеrsеnе tura. Hunĭn ĭnmanran ar rе yĭvanat’. Sеhri hĭpsa tuhnĭran Kalamaşkĭn vĭrttĭnla nsе ilеt Supara. -Sĭmahu san -çul kasat’, Untan ıltĭn hĭvalat’, Sısna aynе itеrеt, Usallarla kinayeli konuşmaya Karcık adımı tersine. Onun kapısını vurup Açar demirle kıvırıp, Eski evin kapısını, Çekip açar üvez ağacıyla. Yaşlı Uslati’nin hastalandığını, Ölecek gibi yattığını, Düşman öğrenir üç günde Kurnaz kötü Supar’dan. Çok sevinir Patti Han, Kara kanlı kötü can, Büyük orduyu çağırır, Yeri yarar gibi haykırır: -Hadi ardımdan acele edin, Çuvaşları yerle bir edelim! Orada hayat gırtlağa kadar, Yaşıyoruz dans ederek. Düşman Çuvaş ülkesinde, Çuvaş düşman karşısında. Anavatanını o koruyor, Var gücüyle o savaşıyor. Şirpü bahadır şaşırmaz, Hiç kimseden de korkmaz. Tuşi sırtı yanında, Yüksek dağlar altında, Şimdi savaşıyor düşmanla, Patti Han’la, kurtla. Diğeri genç. Sikpırşa. Düşmana kendi saldırıyor. Şimdi o Şeşma kıyısında, Kudurmuş düşman arasında. İki bahadır iki yanda, Kılıçlarını sallıyor. Askerleri doğruyor. Başaramadığından Han, Ordusu yere yıkılır. Ödü koptuğundan, Konuşmak için gizlice Çağırır Supar’ı. -Senin sözün, taş keser, Sonra altın kovalar, Domuz altına yetirir, 49 220 230 50 240 250 260 Pılpa u ku tеtеrеt. Es purnе tе pultaran. Kirşmеtpе tl pulsam, Ĭna apla kalasam: “Pirе çĭvaş nsеssn, Kuntan husa yarsassĭn, Çĭvaş halĭh sana ta apsa huat’ man hıran. San ta nt avĭnpa Hunpa prlе pulmalla. Es ĭna pulĭşsan Sana manmast’ nihĭan, avna es ĭnkarsam. Man sĭmahra suya uk. Un purlĭh-avĭn çulŞutlama ĭs itеs uk. Halеh ĭna pulĭşsan Iltĭn aynе es pulan. Es çlhünе anhrhеn, Sĭmah apma an ürkеn. Çĭvaş ınni hpе çuh Pirе valli purnĭ uk”. Supar ĭsta kalama, lhipе tеm aptarat’, Ĭsçaha ta şahvĭrtat’. Hal’ vĭl suykĭn çlhipе, Vĭrĭ-hurah tuyĭmpе, Yünl şırav yıtti pеk, Şırat’ ıltĭn çitlhе. Unti çĭvaş tеlеynе, Knеkе-ıru tеkеnnе. Tеlеy ĭta vırtninе Plsеn Supar kahinе Kirşmеtpе tl pulat’, Ĭna yĭltah pltеrеt. Usal çunlĭ Kirşmеt itlh yenne vtеrеt. Hĭyn asam tuyipе, itlh umnе tuhnĭ may, ulnе tĭsat’ pĭrlatsa. Kurat’: çitlh tavraşpеh Huralĭsеm -pattĭrsеm. Kе pitl Kirşmеt, Balla yağ bu dedirir. Sen her şeyi yaparsın. Kirişmet’le karşılaşsam, Ona şöyle söylesem: “Bizi Çuvaş yenince, Buradan kovunca, Çuvaş halkı sana da Vurup söyler ardından. Sen de bunun yüzünden Hanla birlikte olmalısın. Sen ona yardım etsen Seni unutmaz hiçbir zaman. Sen bunu anlarsan. Sözümde yalan yok. Onun zenginliği çok Akıl yetmez saymaya. Yardım etsen şimdi ona, Olacaksın altın içinde. Acıma sen diline, Söz söylemeye üşenme. Çuvaş insanı kılıçlıyken Bizim için hayat yok.” Konuşmada usta Supar, Diliyle bak ne yapar, Kandırıyor âlimi de. Şimdi kıvrak diliyle, Hırsız hissiyle, Akıllı bir köpek gibi, Arıyor altın kafesi. Oradaki Çuvaş talihini, Kitap-yazı deneni. Bahtın nerede yattığını Bilince Supar geceleyin Kirişmet’le buluşur, Ona hepsini bildirir. Kötü yürekli Kirişmet Kafes tarafına koşturur. Kendi büyülü asasıyla, Kafes önüne gelince, Yolunu buzla döşer. Görür: Kafes çevresinde Korumalar, bekçiler. Keçe yüzlü Kirişmet, 270 280 290 300 Tuya pur ta allinçе, Hĭramast’ vĭl vsеnçеn. Yĭpşĭnat’ vĭl til pеk, Şĭvĭnat’ vĭl lеnlе, Tupat’ vĭrttĭn hütlhе. av vırĭntan kaşninе apat’ asam tuyipе. Huralĭsеm samantrah ullana yĭvansa. Çi hisеpl çitlhе, Unti çĭvaş tеlеynе, Knеkе-ıru tеkеnnе, Hul huşşinе çikеt tе Tapsa sikеt ahĭrsa İrsr şn savĭnsa. Aslĭ Çĭvaş halĭh Knеkеsr tеlеysr. Vĭrĭ ĭnĭsĭr. Tĭşman Svе patnçе, Yunlĭ asap vĭl еnçе. itmеnninе Kirşmеt Patti hun yĭlĭnnipе, Yĭvalansa ıytnipе Asamlĭhnе hrhеnmеst. Şеşma şıv hrrinçе Sikpĭrana tuyipе Pırsa apat’, asamlat’. Pattĭr kuran uhalat’, Un vırĭnçе çul yulat’. Tĭşman rpü pattĭra ntеrsеnеh vĭrĭra Yavaklat’ tе sĭnçĭrlat’, Pĭrĭspala mĭykĭlat’, Tui sĭrtnе strеt, Ĭna hupsa pitrеt. Çĭvaş hıtĭ kulyanat’, Vri kuul’ yuhtarat’. Urnĭ tĭşman aşkĭnat’, Çĭvaş pu ıtkĭnat’. Ĭtan çĭttĭr avsеnе Vat Uslati kilnçе? Nim tarlaman pulsan ta Vĭrkĭntarat’ tĭlĭpa. Sopa da var elinde, Korkmaz onlardan. Gizlenir tilki gibi, Sürünür yılan gibi, Bulur gizlice korunağı. Bu yerden herbirine Vurur büyülü asasıyla. Korunaklar o anda Taşa dönerler yıkılarak. En saygı değer kafesi, Oradaki Çuvaş bahtını, Kitap-yazı deneni, Kolları arasına alıp Sekiverir gürültüyle Kötü işine sevinerek. Büyük Çuvaş halkı Kitapsız bahtsız. Savaş işi başarısız. Düşman Sive yanında, Kanlı azap şimdi. Yetişmeyeni Kirişmet Patti Han’ın isteğiyle, Yalvarıp istemesiyle Büyüsünü kıskanmaz. Şeşma suyu kıyısında Sikpırşa’ya asasıyla Varıp vurur büyüler. Bahadır kaybolur, Yerinde taş kalır. Düşman Şirpü bahadırı Yenince vuruşmada Sarar ve zincirler, Kalasla bağlar esir eder, Tuşi sırtına sürükler, Onu hapsedip bitirir. Çuvaş çok dertlenir. Ilık gözyaşı döktürür. Azmış düşman eğlenir, Saldırır başı Çuvaş’ın. Nasıl dayansın bunlara Yaşlı Uslati evinde? Hiç terlememiş olsa da Atılır demir köstekle. 51 310 320 52 330 340 Siksе larat’ sak inе, Yarsa tıtat’ vuthnе, Sivvn pĭhat’ kupе, Esrеl tarat’ pşknsе. Hrh ulhi şеrpеtnе Pattĭr еt piçkеrеn. Çnsе ilеt karçĭknе, apla kalat’ çrеrеn: -Tĭvan rşıv asapra, Mnpur çĭvaş vĭrĭra. Yalta lĭpkĭ pulmalla, Kiltеn ın pеk tuhmalla. Yışran yulma kalaman, Utma huşnĭ halĭhpa. Kе pitl ep pulman, Vsеmpе ep avĭnpa! -Ah, Uslati, çirl es, Uraranah k ükеn. Man sĭmahran an tuhsam, Pr vi kun tĭhtasam. Halеh pĭtĭ pеrеm, Tutlĭ apat itеrеm. Pĭtti siml pulatеh, Vĭl san vĭyna huşatеh. Hır vutti tе şart! tеr, Vir pĭtti tе-hal’ pir, Tеt tе Çkе pĭttinе itеrеsşn mĭşĭrnе. Ançah vatĭ Uslati Pĭtĭ isе larat’-i? Vi hutçеn şĭhĭrat’, Urhamahnе yıhĭrat’. ilunaç ühlеt е. Hui nе vĭl plеt. Pltpе r huşşinе Tapsa sikеt irhinе. ilunatĭn sĭmsinçеn iç uhrĭma itiççеn ulĭm tuhat’ şĭhĭrsa, Tĭşmansеnе hĭratsa. Tĭvĭl vrеt hĭlhinçеn Vat yumansеm avniççеn. Ana tеyn amkinе, Sekip çıkar üstüne, Tutar ateş kılıcını, Soğukça bakar gözüyle, Esrel eğilerek kaçar. Kırk yıllık şerbeti Bahadır fıçıdan içer. Çağırır hemen karısını Şöyle söyler yürekten: -Anavatan sıkıntıda, Bütün Çuvaş savaşta. Köyde sakin olmalı, Evden insanca зэkmalэ. Halktan ayrı kalmayın, Halkla beraber yürüyün. Keçe yüzlü ben değilim, Bu nedenle onlarlayım! Ah, Uslati, hastasın, Elden-ayaktan düşersin. Sözümden çıkmasan, Bir iki gün beklesen. Şimdi lapa pişireyim, Lezzetli aş yedireyim. Lapa güzel olacak, O sana güç verecek. Çam odunu da çat! dedi, Mısır lapası şimdi pişti, -Der ve Çikeş lapayı Yedirmek ister eşine. Ancak yaşlı Uslati Lapa yiyip durur mu? Üç defa ıslık çalar, Küheylanını çağırır. Yelkanadı kişner. Sahibin işini o bilir. Bulutla yer arasında Hoplar zıplar sabahleyin. Yelkanatın burnundan Yedi çağrıma kadar Islık çalarak ateş çıkar, Düşmanları korkutarak. Kulağından fırtına çıkar, Yaşlı meşeleri eğecek kadar. Çukur dersin alnında, 350 360 370 380 15 Pallĭ ta pur un inçе Tulli uyĭh tеtеrеt. İk ku hvеlrеn, Raşça pеkеh hüri tе. ilunata Uslati Vĭl tĭşmanran hĭrat’-i Anma huşr r inе, İrsr tĭşman huşşinе. -Allah, pirе an pĭrah, Uslatirеn hĭtarah! Siksе çtrеt Patti hun, Sassi illеs avah un. Vat Uslati vuthnе Sulsa ilеt pu tavra. Hn hml imnе intеrsе lapamra. Ayri vеt malalla, Pattĭr kalat’ ak apla: -Çĭvaş tp tımarlĭ, Hsеm tе kasavlĭ, Harĭs tĭrsa apĭsan Tĭşman aya tĭvaymast’! Şalçi tultĭr tĭşmanĭn, Tеr çĭvaş hastarrĭn, Hura ĭhan, hal’ çtrе, Hur tĭvaymĭn ülmrеn! Tĭşman pu ıtkĭnat’, İrsr ar yuhĭnat’ rе üksе vilnipе Ye kilеllе tarnipе. Patti hun ut inçе, ri -çrnе huşşinçе, Kuyan pеkеh ıtkĭnat’, Kalay hunnе asĭnat’, apah ta vĭl parĭnmast’, İrsr nе pĭrahmast’, iltu inе hĭparat’, Hĭyn arnе kĭşkĭrat’: -Esir kamran hĭratĭr, Ma şakkalla taratĭr? Ey, çarĭnĭr, yktsеm, İşareti de var üstünde -Dolunay dedirtir, İki gözü güneşten, Orman gibi kuyruğu da. Yelkanatlı Uslati Düşmandan korkar mı İn dedi yer yüzüne, Kötü düşman arasına. -Allah’ım bizi bırakma, Uslati’den kurtar! -Sekip titrer Patti Han, Sesi sinirli onun. Yaşlı Uslati ateş kılıcını Sallar başı çevresinde. Kılıcın kıvılcımını Parlatır ovada. Alttaki atılır ileriye, Bahadır söyler böyle: -Çuvaş’ın kökü sağlam, Kılıcı da keskin, Birlikte savaşır ise, Dayanamaz düşman! Düşman cezayı hak etti, Dedi Çuvaş şevkle, Kara kuzgun, şimdi yetti, Ayıp görmezsin ölümden! Saldırır düşman başı, Akar gelir kötü ordusu. Yere düşüp ölmesiyle Ya da eve kaçmasıyla. Patti Han at üstünde, Canı tırnak arasında, Tavşan gibi atılır, Kalay Han’ı15 hatırlar, Böyle de teslim olmaz, Kötü işi bırakmaz, Şiltu üstüne çıkar, Ordusuna haykırır: -Siz kimden korkuyorsunuz, Niye çakal gibi kaçıyorsunuz? Hey, durun, yiğitler, Şuyın Hivetiri tarafından Moğolların savaş Tanrısı olarak adlandırılmıştır (A.N.). 53 390 400 54 410 16 ееnhirti prktsеm! Tarsan -purtе ptеtr, Çĭvaş kulli pulatĭr, Kunta vilm tupatĭr, Tasamarla rеtr. Çĭvaşsеnçеn an hĭrĭr, Uslatirеn an tarĭr! Kurmastĭr-i, vĭl çirl, Sĭnran pĭhsan -vĭl vil! Un pitnçе r sĭn, Al-urinçе vil vĭy. Aytĭr purtе man hıran, Şarşan tĭvar çĭvaşran! Tĭşman ar çarĭnç, Uslatiye sırĭnç. Kallеh sumsĭr tĭşmanpa Vĭrĭ pırat’ tĭvĭlla. Tĭşman maylĭ çir tе Uslatiye tapĭnat’, Ĭna tıtsa sillеt tе Laşi inçеn ıvĭtat’. Tĭşman allah kĭşkĭrat’, Pattĭra vĭl hupĭrlat’. Bozkırdaki altın kartallar! Kaçarsanız, hep ölürsünüz, Çuvaş maskarası olursunuz, Burada ölüm bulursunuz, Pislikle çürürsünüz.16 Çuvaşlardan korkmayın, Uslati’den kaçmayın! Görmez misiniz, o hasta, Hâline baksan, o ölü! Onun yüzünde toprak sureti, Elinde ayağında ölü kuvveti. Haydi hepiniz benim ardımdan, Yığınak yapın Çuvaş’tan! Düşman ordusu durdu. Uslati giyindi. Tekrar sayısız düşmanla Savaş oluyor fırtına gibi. Düşman sağlam diri de Saldırır Uslati’ye, Onu tutup silkeler At üstünden fırlatır. Düşman Allah diye bağırır, Bahadırı da kuşatır. Çuvaşçasında “tasamarla” şeklinde ifadeyle Çuvaş dininden başka dinlere inananlar kastedilmektedir (Ş.N.). İkkmş Yurĭ (Ulĭp Amaş Çkе) İkinci Türkü (Ulıp’ın Annesi Çikeş) Uslati arĭm Çkе starikkinе ĭlma turĭsеnçеn pulĭşu ıytat’. r amĭş Uslatiye hĭy patnе r aynе turtsa ilеt. Turĭsеm pulĭşnipе kеyıvĭrlanat‘, ıvĭl aça uratat’ tе Ülеm tеsе yat parat’. Açin nsipе pu tüpinçе upasarri ulinе asĭrhasan, kе açinе tĭşmansеnçеn sıhlanma urĭh yat parat’. Unĭn yaç -Ulĭp. 420 430 “ĭpar kukkuk vn çuh illеs tĭvĭl tuhr-kе. illеs tĭvĭl nim tе mar, Mĭşĭr ukki yıvĭr-kе. еp şĭpçĭk vn may Vt-vt umĭr ur-kе. Vt-vt umĭr nim tе mar, Upĭşkasĭr yıvĭr-kе”. Çkе yurlat’ hurlansa, Vri kuul’ yuhtarsa. Usa pĭhat’ hurannе, Unta kurat’ asapnе. Pĭtĭ inçе hrl yun, itr ĭna asap kun. Plç: şurpu asapra, Tĭşman ar un tavra. Çkе ükеt uraynе, Yrsе kalat’ sĭmahnе: -Ah, Uslati, Uslati, Pattĭrsеnçеn çi vatti, Hĭş vırĭnta vırtan-şi, Sana mnlе tupas-şi? Ĭmĭrtkayĭk pulĭttĭm, San pata ep kayĭttĭm, Uslati’nin karısı Çikeş kocasını kurtarmak için Tanrılardan yardım ister. Yer anası Uslati’yi kendi yanına, yer altına çeker. Tanrıların yardım etmesiyle Çikeş hamile kalır ve bir oğul doğurur. Ona Ülem adını koyar. Çocuğun ensesiyle baş dibindeki upasarri17 otunu fark edince Çikeş, çocuğu düşmanlardan korumak için ona başka bir ad verir. Onun adı: Ulıp. “Alaca gukguk uçtuğunda Şiddetli fırtına çıkarmış. Şiddetli fırtına bir şey değil, Eşsiz olması kötü imiş. Nazik bülbül uçtuğunda İnce ince yağmur yağdığında İnce yağmur bir şey değil, Kocasızlık ağır imiş. Kırlangıç öter dertlenip, Ilık gözyaşları döküp. Uçup kazana bakar, Orada azabı görür. Lapa üstünde kızıl kan, Geldi ona azaplı gün. Bildi: aksakal azapta, Düşman ordusu etrafında. Çikeş düşer yere, Ağlar söyler sözünü: -Ah, Uslati Uslati, Bahadırların en yaşlısı, Nerelerde yatıyorsun, Seni nasıl bulurum? Kartal olurdum, Yanına gelirdim, 17 Çuvaş halk kültüründe büyülü bir ot olarak kabul edilir. Eski Çuvaş inanışlarına göre bu ot “imk” gecesi çıkar, çiçeklenir ve meyvesini verdikten sonra da kaybolur. Bir kişi onun meyvesini yiyebilirse büyük bir büyücü olur ve çok şey yapma gücüne de sahip olur. Upasarri’nin yaprağı da büyülüdür. Bu yaprağı kişi üzerine yapıştırırsa o kişi göze görünmez olur ancak vücudundaki o yer savunmasız kalır bu nedenle de kişi erken ölebilir. İnsanın üzerindeki upasarri yaprağını temiz kalpli birisi ancak alabilir (Ş.N.) 55 440 450 56 460 470 Suranna ham ĭvĭttĭm, Şur tutĭrpa ıhĭttĭm! Kuu kĭvak pltç, Ĭna şĭlsa hupasç, üü -kml pеkеhç, Ys turapa turasç Ah, Uslati, mnşn-şi Un pеk pulsa tuhr-şi? Vĭra tuhsa es kayrĭn, Mana pççеn hĭvartĭn. ülеk inе yur tulat’, Ĭş il vrsеn mn pulat’? Şĭnkĭrtatat’ Tan şıv, Şĭnkĭrtatmast’ Tan şıv, Şĭnkĭrtatat’ kuul, Hura halĭh hn-hur. Aslĭ Çĭvaş rnçе Taşĭ-yurĭ yanram, Mnşn tеsеn pur rtе: Hulasеnçе, yalsеnçе Tĭşman ürеt aratsa, urt-yrsеnе untarsa. Hvеl amĭş1, pulĭşsam, Tĭşmana es untarsam, Uslatiye vĭy parsam, Kil ulnе tе kĭtartsam! Ah, Sĭrt amĭş, tĭşmana Es çiksеmçç hĭv ayna. Tĭşman ar tp pultĭr, Vat Uslati sıv yultĭr! Ah, Şıv amĭş, avĭrsa, Pısĭk humsеm kĭlarsa Tapĭn irsr tĭşmana, Şıvra putar es ĭna! Vĭrman amĭş, hrhеnsеm, Patti huna ptеrsеm, Vat Uslati pattĭra Sıvatsamçç sulhĭnra! Ah, r amĭş, annеm, Es tе an man, pülhm! Yaranı iyileştirirdim, Ak yağlıkla bağlardım! Gözü gök buluttu, Onu silip kapardı, Saçı gümüş gibiydi. Gümüş tarakla tarardı. Ah, Uslati, neden Böyle oldu ki? Çıkıp savaşa gittin, Beni yalnız bıraktın. Kışın her yerde kar, Sıcak yel esse ne yazar? Çağıldıyor Don ırmağı, Çağıldamaz Don ırmağı, Çağlıyor gözyaşı, Kara halkın derdi. Büyük Çuvaş ülkesinde Dans, türkü sesi yok, Çünkü her yerde: Şehirlerde köylerde -Düşman yağmalayor, Evleri barkları yakıyor. Güneş annesi18, yardım et, Düşmanı sen yak, Uslati’ye güç ver, Evinin yolunu göster! Ah, Dağ anası, düşman Sen al kendi altına. Düşman ordusu yok olsun, Yaşlı Uslati sağ olsun! Ah, Su anası, girdap olup, Büyük dalgalar çıkarıp Saldır büyük düşmana, Suya batır sen onu! Acı, Orman anası, Yok et, Patti Han’ı Yaşlı Uslati bahadırı İyileştir serinlikte! Eh, Yer anası, anacım, Sen de unutma, pülihşi19! 18 Manzumenin bu bölümünde karşımkıza çıkan “hvel amĭş, şıv amĭş, virman amĭş, r amĭş, sĭrt amĭş” şeklinde adlandırılan varlıklar şair tarafından Çuvaşların eski tanrı adları olarak adlandırılmıştır. Halbuki bunlar ayrı ayrı tanrıların değil; güneş, su, orman, toprak/yer, tepe/sırt” iyesi şeklinde Türk boylarının büyük bir bölümünde karşımıza çıkan inançla ilgilidir (A.N.). 19 Bilim adamları tarafından Tanrı’ya en yakın ruh olarak zikredilmektedir. Tanrı’ya yapılan duaları engelleyebileceğine olan inanç gerekçesiyle sık sık onun adına kurbanlar sunulmaktadır. Tanrı tarafından yeni doğan çocukların kaderlerini tayin ve yumsa tarafından çocuklara verilen adların kaydedilmesi görevi ona verilmiştir (Aşmarin 1982: 23-25) 480 490 500 510 20 21 Uslatiye, krvnе, Turtsa il-ha hĭv patna. Vatĭ Çkе ıytninçеn, Vri kuul’ tĭkninçеn Kamĭn çri urĭlm, Untan pĭrĭnma kam hĭy? avĭnpa pul’ inеtrе, Sĭrt hüttinçе, tttmrе, Çĭvaş pattĭr tlnçе, İrsr tĭşman umnçе r iy yar! sirlç, Yıhrav sassi iltnç. Vat Uslati r aynе Krsе kayr h tıtsa, ilunat ta il kassa Hıran çupr un patnе. Sĭrt ta tĭşman sisiççеn Katmar çulsеm huşşinçеn Vtеrç sĭrt çkеnе, Knninе, Mеrçеnе. Sm vĭrman av vĭhĭtra Simpıl puhr çĭtlĭhra, Yuhanşıv nüslhe Kaplantarç hĭy tlnе. Simpılpala nüslhе il putarç pr rе, Vatĭ kе şur pürtnе Vsеm itr -еp tе. Simpıl mskn kее Hĭvaçpе ıvratr, Nüslh tе tеmskеrlе Ĭş hıpninçеn sıhlar. Mеrçеn kayĭk hurannе Vuçahran vĭşt antarç, Usa pĭhsan hurannе Şĭppĭn apla kalar: -Krüşn yunnе r amĭş ak hurana putarnĭ Tpkç yultĭr tеsе pul’. Amĭş panĭ pillhrеn Damadını, Uslati’yi, Çekip al kendi yanına. Yaşlı Çikeş’in isteğinden, Ilık gözyaşı dökmesinden Kimin yüreği parçalanmaz, Ona kim yüz çevirir? Bu nedenle uzakta, Sırt gölgesinde, karanlıkta, Çuvaş bahadır yanında, Kötü düşman önünde Yeryüzü hop! kayboldu, Davet sesi işitildi, Yaşlı Uslati yer altına, Girip gitti kılıç tutup, Yelkanatı son sürat Koştu onun ardından. Tepe de düşman sezene dek Büyük taşlar arasından Uçurdu tepe kırlangıcını, Küçüğünü, Mercan’ı. Sık orman o zaman Simpıl20 topladı çalılıkta. Akarsuyu faydalı nüslihi21 Kendi tarafına çevirdi. Simpıl ile nüslihi Rüzgar topladı bir yere, Yaşlı Çikeş’in ak evine Onlar geldiler, sessizce. Simpıl, garip Çikeş’i Gücüyle uyuttu, Nüslihi bir şekilde İç yanmasından korudu. Mercan kuş kazanını Ocaktan hemen indirdi, Açıp bakınca kazana Sessizce şöyle dedi: -Damat için kanı Yer anası şu kazana topladı Varis olsun demiş olmalı. Annenin verdiği duadan Pülihlerin içtiği ve onları gençleştiren ve güzelleştiren bir içecek (Ş.N.). Pülihlerin içtiği ve onları genç ve güçlü tutan içecek (Ş.N.). 57 520 530 58 540 550 22 Kunti yun çm ilеtеh. Huranti yuna simlеr, Karçĭk aynе yuhtarç, mеlеnç vi kun Uslatirеn kunĭ yun. Çkе ıvrat’ -viln tеn, Tlk kurat’ akĭn pеk: ırla pin vĭhĭtra Sar çеçеksеm huşşinçе ürеt pеk vĭl ulĭhra, Untah, yĭmra aynçе, Upĭşki tе ürеt pеk. Ĭna ar ıtalat’, Sava-sava açaşlat’. av vĭhĭtrah ĭşnçе, Vri çrе aynçе, Aça çmе kn pеk, Ivĭl aça pulas pеk. Şuĭm uti şuralsan, Şĭpçĭk yurri şĭransan, Vatĭ karçĭk vĭranat’, Tlknçеn vĭtanat’. “Çĭnahah-şi man varta Aça üsеt payantan? Uripеlе tapkalat’, Hĭyar imе hĭvalat’”. Ka pulat’ tе kun irtеt, Tĭhĭr uyĭh ta itеt, Çkе vırtat’, yınĭşat’, Ivĭl aça uratat’. Un pеk aça kamĭn pur? Turtat’ iç patman ur, Ku harşinе vılyatat’ -Sar hvеl pеk ĭşĭtat’. Çеçеk inçi şеrpеtpе, Ĭmĭrtkayĭk sçpе Vatĭ kе açinе Çĭpĭl tĭvat’ irhinе. Kayĭksеm tе çaplisеm, Çĭvaş еnçе pulnisеm, Pin-pin kvvе tıtĭnç, 64 kiloya karşılık gelen ağırlık ölçüsü. Nefes alacak buradaki kan Kazandaki kana bal ekledi. Karıcığın altına akıttı. Soluklandı üç gün Uslati’den geçen kan. Çikeş ölü gibi uyuyor, Böyle rüya görüyor: Çilek yetiştiğinde Sarı çiçekler arasında Geziyor gibi o çayırda, Orada, aksöğüt altında, Yürüyor gibi kocası da. Onu kocası kucaklar, Seve seve okşar. O zaman içinde, Sıcak yüreği altında, Çocuk soluğu girmiş gibi, Erkek çocuk doğacak gibi. Şafak ışığı geldiğinde, Bülbül sesi başladığında, Yaşlı kadın uyanır, Rüyasından utanır. “Gerçekten mi karnımda Bugünden çocuk büyüyor? Ayağıyla tekmeliyor, Hıyar yemeyi gözetiyor. Gece olur, gündüz olur, Dokuz ay dolar, Çikeş yatar, sızlanır, Erkek çocuk doğurur. Onun gibisi kimin var? Sekiz batman22 geliyor, Kaşlarını oynatır -Parlak güneş gibi ısıtır. Çiçek üstündeki şerbetle, Kartal sütüyle, Yaşlı Çikeş çocuğunu Yıkar sabahleyin. Kuşlar ve ünlüler, Çuvaş ülkesinde olanlar, Binlerce küye başladılar. 560 570 580 590 Çkе patnе puhĭnç. Çkеpеlе açinе, iç patman ur turtninе, Ĭşĭ sĭmah kala, Irlĭh-sıvlĭh suna. Snüsеnе, kaşninе Kalas pulsan urrinе, iç kun kalĭn kanmasĭr, avah vnе tupaymĭn. Kaşnin snü hĭy maylĭ, Kun-ul valli pit haklĭ: -Vat yuman pеk irp pul, Sar çеçеk pеk hitrе üs! -ĭlku pеk tasa pul, Atĭl pеkеh çaplĭ pul! -Pıl hurç pеk çеn pul, ееnhir pеk aslĭ pul! Yurla-yurla çuptusan, Açinе çĭpĭl tusan Çkе akr sĭpkinе, Huramaran tuninе. Açi vılyat’ sĭpkara, kе lеt laĭra, Asla vrеt huranta, Sĭri pulat’ iç katka. Sĭri yür krlеsе Katkasеnе çtrеtsе, Tsrеn -şеrpеt tеmеllе, sеn -rе ükmеllе. Pisеn apat-im, iç tsl çĭkĭç Çkе çnеt hĭy kilnе Tĭvansеmpе yal-yışnе. Tĭvansеm, kürşisеm, Pr ĭvartan inisеm, Kaa-mnе pĭhmar, Çkе patnе uttarç. Purtе mĭn çük lainçе, iç yalpa lartninçе. Al açiy Pliskara, Çkе tĭrat’ hıalta. Pliska pĭhat’ tuhĭa Ktsе hvеl tuhassa. Çikeş yanına toplandılar. Çikeş’le çocuğuna, Yedi batman çekene, Güzel söz söylediler, Sağlık sıhhat dilediler. Teklifleri herbirine Söylemek istesen yarısına Yedi gün sanki dinlenmeden Öyle de sonunu bulamazsın. Herbirinin isteği kendine göre, Hayat için çok kıymetli: Yaşlı meşe gibi sağlam ol, Sarı çiçek gibi güzel büyü! Pınar gibi temiz ol, İdil gibi ünlü ol! Bal arısı gibi çalışkan ol, Bozkır gibi büyük ol! Türkü söyleyip öpünce, Çocuğu kucaklayınca, Çikeş beşiğini astı, Karaağaçtan yaptığını. Çocuk oynar beşikte, Çikeş çalışır kulübede. Püre kaynıyor kazanda, Yedi fıçı oluyor bira, Bira ekşidi gürleyip Fıçıları titretip, Dıştan şerbet demeli, İçsen yere düşmeli. Pişince yiyeceği içeceği, Yedi renkli peyniri Çikeş çağırır evine, Akraba ve köylüleri. Akrabalar, komşular, Bir ağızdan yiyenler, Geceye aldırmayıp, Çikeş yanına gittiler. Hepsi büyük kurban atında Yedi köyün oturduğunda. Küçük bebek Pliska’da Çikeş duruyor arkada. Pliska bakıyor doğuya Bekliyor güneşin doğuşunu. 59 600 610 60 620 630 Untan pulat’ hĭy nе Çĭvaş yĭli huşnĭ pеk. Unpa prlе yal-yış ta Kltĭva puapsa. -Ey, Mĭnturĭ! Ey, ut hvеl, Mnpur çr çun amĭş! Ey, r amĭş! Ey, aslĭ Kеpе turĭ! Es tе, utkun turĭ! Kurĭr pirn çipеr pеpkеnе. Ĭna hĭvĭr hütlhе ilr. Puapsa ıytatpĭr sirntеn. Tarhaslasa ıytatpĭr sirntеn ĭkĭrpa, Tĭvarpa, Çĭkĭtpa, Pin hurpa. ırlah! ırlah! ırlah! Hvеl tuhat’ ilеmln Şеvlisеnе vtеrsе, Vat Pliskari açana Vılyamaşkĭn astarat’, Tеlеy kurma ĭşĭtat’. avna Pliska sisr pul’, Yat klli hal’ irp un. Ĭna ırlat’ halĭh ta, Unpa prlе kltĭvat’. -Ey, Mĭnturĭ, Purtе san ayĭnta ürеtpr. Es kur pirn çp-kĭykĭra. Sonra başlıyor kendi işine Çuvaş geleneklerine göre. Onunla birlikte dostlar da Baş eğip dua ediyor. -Ey Ulu Tanrı!23 Ey, parlak güneş, Bütün canlıların anası! Ey Yer anası, Ey, büyük Kepe24 Tanrı! Sen de Şutkun Tanrı! Görün bizim güzel bebeği. Onu kendi himayenize alın. Baş eğip diliyoruz sizden. Yalvarıp istiyoruz sizden Ekmekle, Tuzla, Peynirle Pişmiş kazla. Affedin! Affedin! Affedin! Güneş doğuyor güzelce Süzerek ışıklarını, Yaşlı Pliska’daki çocuğu Oynamak için şımartır. Baht için ısıtır. Pliska sezmeli bunu, Ad duası sağlam onun. Onu kutsar halk da, Birlikte dua eder onunla. -Ey büyük Tanrı, Hepimiz altında yürüyoruz. Sen bizim yavru şahini gör. 23 Mĭn Turĭ (Ulu Tanrı) ifadesi ile şairin kastettiği Çuvaş geleneksel inançlarında oldukça güçlü olduğu bilinen tek tanrı kastedilmektedir. Aslında şairin destanının bazı bölümlerinde “Tanrılar” olarak zikrettiği varlıkların hepsinin yaratıcısı olan ve her şeye hükmeden, mutlak kudret sahibi olan “Mĭn Turı”dır. Turĭ, doğmayan, doğurmayan tek olan yüce Turı’dır. Turıbazı yerlerde karşımıza ült Turĭ (Gökteki Tanrı), Mĭn Turĭ (Büyük Tanrı), Çon uratakan Turĭ (Can yaratan Tanrı), Ivĭl-hr uratakan Turĭ (oğlan-kız yaratan Tanrı)vd. şekillerde çeşitli sıfatlarla çıkar bu da Turı’nın farklı özellikleriyle birlikte anıldığını göstermektedir. Örneğin o, gökte yaşadığı için ült sıfatıyla beraber anılmaktadır. Turı ruhu, kadını, erkeği vd. yaratmıştır. O, bütün dünyayı yaratmış ve her şey yok olacağı zaman Turı kendisi için yeni bir dünya ve yeni bir millet yaratacaktır. Onun bu özelliklerini taşıyan ikinci bir varlık yoktur. Ancak onun emriyle faaliyet sınırları çizilmiş yardımcıları daha doğrusu melekleri vardır (Mészáros 1909: 2). 24 Kepe, Gy. Mészáros’a göre, meleklerin (Pirişte) başıdır. Kepe, Turı ile insanlar arasında aracı olmakta ve gökle yer arasında yaşamaktadır. Turı’nın insanlara gönderdiği iyilikler Kepevasıtasıyla ulaştırılmakta; insanların dua ve istekleri de aynı şekilde Kepe tarafından Turı’ya ulaştırılmaktadır (Mészáros 1909: 19). Kepe, özellikle insanlarla Turı arasındaki bu aracı vazifesiyle destanda zikredilmektedir. Yapılan duaların büyük bölümünde kepe zikredilmektedir. 640 650 660 670 Ülеm tеsе yat par ĭna. av yatpala yışĭn ĭna, Puapsa ıytatpĭr sanran, Tarhaslasa ıytatpĭr sanran: ĭkĭrpa, Tĭvarpa, Çĭkĭtpa, Pin hurpa, ırlah! ırlah! ırlah! Pliska çp-kĭykĭra klеsеssn ülеllе Halĭh pısĭk timlhpе Çrkulеnsе puapat’. -Ey, aslĭ Kеpе turĭ! Ĭraskal knеki sanra, itml iç çitlh sanra, itml iç tsl halal sanra, itml iç şĭpa sanra. Pirn Ülеm-kĭykĭr valli Iltĭn çitlhrеn halal uyĭrsa hur, Iltĭn çitlhrеn şĭpa uyĭrsa hur. Puapsa ıytatpĭr sanran, Tarhaslasa ıytatpĭr sanran: ĭkĭrpa, Tĭvarpa, Çĭkĭtpa, Pin hurpa. ırlah! ırlah! ırlah! Ey, aslĭ Hĭrpan turĭ, Kaşni etеmn kun-ulnе plеtn, Ĭna tivlinе plsе ırsa ürеtn. Pirn Ülеm-kĭykĭr amki inе ĭtmah kayĭk tkpе, Turtkĭş kayĭk tkpе ırsamĭr. Puapsa ıytatpĭr sanran, Tarhaslasa ıytatpĭr sanran: Ona Ülem adını ver. Bu adla kabul et onu, Baş eğip diliyoruz senden, Yalvarıp istiyoruz senden. Ekmekle, Tuzla, Peynirle, Pişmiş kazla, Affet! Affet! Affet! Pliska yavru şahini Yukarıya kaldırınca Halk büyük şevkle Diz çöküp baş eğer. -Ey, büyük Kepe Tanrı! Talih kitabı sende, Yetmiş yedi kafes sende, Yetmiş yedi renkli söz sende, Yetmiş yedi kader sende. Bizim Ülem-şahin için Altın kafesten söz ayır, Altın kafesten kader ayır. Baş eğip diliyoruz senden, Yalvarıp istiyoruz senden: Ekmekle, Tuzla, Peynirle, Pişmiş kazla. Affet! Affet! Affet! Ey, büyük Hırpan25 Tanrı, Bilirsin her insanın hayatını, Ona gerekeni bilir yazarsın. Bizim Ülem-şahin alnına Cennet kuşu tüyüyle, Tavuskuşu tüyüyle yazsan. Baş eğip istiyoruz senden, Yalvarıp istiyoruz senden: 25 Magnitskiy’e Çuvaşlarda çapak balığı ve kurban anlamlarına gelen bu kelime halk inanışlarında ruhlara sunulan kurbanların da özel bir ruha dönüşmesiyle ortaya çıkmıştır. Kurban törenlerinde sık sık zikredilen “hĭrpan” insanlara kuraklık gönderebilen bir ruh olarak da tasavvur edilmektedir. Şair ise “hĭrpan”ı “Kepe”nin yardımcısı olarak açıklamaktadır. (Aşmarin 1982: 23) 61 680 690 62 700 710 ĭkĭrpa, Ekmekle, Tĭvarpa, Tuzla, Çĭkĭtpa, Peynirle, Pin hurpa. Pişmiş kazla. ırlah! Affet! ırlah! Affet! ırlah! Affet! Ey, Pihampar turĭ! Ey, Pihampar26 Tanrı! Ivĭl aça pirn Oğlumuzu bizim Uhĭna yumanran tĭvakan pultĭr, Okunu meşeden yapan eyle, H tusa, tuptasa hĭyrakan pultĭr, Kılıç yapıp, vurup dağıtan eyle, Vĭrĭra rеtrеn rеtе irttr, Savaşta saftan safa geçsin, Vĭrĭran hĭy uripе utsa kilе kiltr, Savaştan sağ salim eve dönsün, Puapsa ıytatpĭr sanran, Baş eğip istiyoruz senden, Tarhaslasa ıytatpĭr sanran: Yalvarıp istiyoruz senden: ĭkĭrpa, Ekmekle, Tĭvarpa, Tuzla, Çĭkĭtpa, Peynirle, Pin hurpa. Pişmiş kazla. ırlah! Affet! ırlah! Affet! ırlah! Affet! Pliska çp-kĭykĭra Pliska yavru şahini Amĭşnе ĭşşĭn tıttarsan Annesine sıcakça tutturunca ü prçinе açannе Saç telini çocuğun Kassa ilç punçеn. Kesip aldı başından. Hal’ nt, tеt Pliska halĭha. Artık, dedi Pliska halka. Puapmalla utkun turra. Baş eğmeli Şutkun Tanrı’ya. -Ey, utkun turĭ, çĭvaşran es, Ey, Şutkun Tanrı, Çuvaş’tansın, Pulĭş pirn pеpkеnе, Ulеmе. Yardım et bebeğimize,Ülem’e. Ĭna sanran yal-yışpе ıytatpĭr. Senden hısım akrabayla istiyoruz Vĭl tеlеyl-sıvlĭhlĭ pultĭr, O, bahtlı sağlıklı olsun, Suha suhalakan pultĭr, Tarla süren olsun, Ktü kĭlarakan pultĭr, Sürü güden olsun, Pıl hurç rçеtеkеn pultĭr, Arı besleyen olsun, Aşşpе amĭşnе pĭhakan pultĭr, Ana-babasına bakan olsun, Pısĭk pultĭr, Büyük olsun, Pirntеn tĭvan ıvĭl-hr malalla yatĭr, Doğan oğlan-kız bizden ileri gitsin, Pirn pеk vatĭ puliççеn, Bizim gibi yaşlanana kadar 26 Çuvaşların geleneksel dinî inançlarında iyi ruhlardan birisidir. Bir başka iyi ruh “pülihşi”nin emrinde çalışır. Görevi yeni doğan çocuklara akıl, iyilik, enerji vermek ve insanları gözetmektir. Pihampar aynı zamanda kurtların da sahibi olarak kabul edilir. Zaman zaman bilim adamları onu insanların nasıl bir hayat sürdüğünü öğrenmek için yeryüzüne gönderilen “Kepe”nin de yardımcısı olarak tanımlamışlardır. (Aşmarin 1982: 30-32) 720 730 740 750 sütliççеn purĭntĭr. Vatta kursan tеt tеtr, amrĭka kursan tĭvan tеtr, Pirn ĭru an tatĭltĭr, mrtеn mrе pıtĭr, Epir vatĭlatpĭr, vilеtpr, Pirn pеhil ittr. Puapsa ıytatpĭr vsеnе sanran, Tarhaslasa ıytatpĭr sanran: ĭkĭrpa, Tĭvarpa, Çĭkĭtpa, Pin hurpa. ırlah! ırlah! ırlah! Çrkulеnsе kltusan, Vuçah tavra avrĭnsan Yĭla yurri yurlar, Çkе kilnе hĭparç. Şursuhalsеm krеkеrе, Hrarĭmsеm tpеlrе. ĭkĭr kassa pular. Tĭvarpala çĭkĭta, Pin hura vaklasa Pliska paç yrkipе itеrmеşkn halĭha. Sĭra piçki pulasan, Krеkе yurri yurlasan Parnе pama tıtĭnç. Sĭmahpala hıtarç. “Uka-tеnk parakan Iltĭnran ta haklĭ pul, ulu-vutçul’ parakan Vutçulnçеn irp pul, ava-urla hurakan r nçе çеn pul, Hpе uhĭ parakan Hurĭ hrеn irp pul, Çrеspе pıl parakan Çĭvaşsеmşn pıl pеk pul, Şur ĭmarta hurakan -Viliççеnеh tĭp-tĭp pul. yaşasın. Yaşlı görünce amca desin, Genci görünce kardeş desin, Bizim nesil eksilmesin, Yüzyıllarca sürüp gitsin, Biz yaşlanacağız, öleceğiz, Bizim duamız yetsin. Baş eğerek istiyoruz senden, Yalvararak istiyoruz senden: Ekmekle, Tuzla, Peynirle, Pişmiş kazla. Affet! Affet! Affet! Diz çöküp dua edince, Ocak çevresinde dönünce, Töre türküsünü söyleyince, Çikeş evine çıktı. Aksakallar ön köşede, Kızlar ocak başında. Ekmek kesmeye başladılar. Tuzla peyniri, Pişmiş kazı parçalayıp Pliska verdi düzenlice. Yedirmek için halka. Bira fıçısı açılınca, Ocak türküsü başlayınca Hediye vermeye başladılar. Sözle pekiştirdiler. “Akçe para veren Altından da kıymetli, Çakmak taşı veren Çakmak taşından sağlam. Orak tırpan veren Tarla işinde çalışkan, Kılıç ok veren Çelik kılıçtan sağlam. Kovayla bal veren Çuvaşlar için bal gibi, Ak yumurta veren -Tertemiz ol ölene kadar. 63 760 770 64 Tulli pultĭr purnĭu”, -Çapla kalat’ aslau. av vĭhĭtrah pürtnçе Yar uĭlç çürеçе, Çkе pçk ıvĭlnе ĭmĭrtar hĭy umnе. Kurç açin nsinçе, avraşka pu tüpinçе Upasarri ulinе, Tulay еnçе üsninе. Plç tĭşman kilninе, Çĭvaş rnе itninе. Çkе kayr şuralsa, Hĭy açişn hĭrasa. Tĭşmansеnçеn hĭtarma, Usalsеnçеn pıtarma Hĭy açinе, Ülеmе, Ulĭp tеr yal plmе. Dolu dolu yaşasın hayatı.” -Böyle söyler deden. O anda evinde Tamamen açıldı pencere, Çikeş küçük oğlunu Çekti kendi önüne. Gördü çocuğun ensesinde, Yuvarlak baş tepesinde Upasarri yaprağını, Dışarıya büyüdüğünü. Bildi düşmanın geldiğini, Çuvaş ülkesine yettiğini. Çikeş sararıp gitti, Çocuğu için korktu. Düşmanlardan kurtarmak için, Kötülerden saklamak için Kendi çocuğuna, Üleme, Ulıp adını verdi. Vimş Yurĭ (Ulĭp Açalah) Üçüncü Türkü (Ulıp’ın Çocukluğu) Ulĭp hĭvĭrt üsеt. Vĭl uyra suha tĭvakana kurat’, ĭna ks’еnе pеrsе çikеt, kiltе amĭşnе kĭtartat’. Amĭş ıvĭlnе: “Ku ınsеm, kayĭk mar, epir vilsе ptsеn yе kuntan kaysan pirn vırĭna yula. Vsеnе ĭta tuprĭn av vırĭnah kaysa yar”,-tеt. 780 790 27 iltu il vĭylantĭr ulĭsеnе vtеrmе, Yurrĭmĭrsеm şĭranççĭr Ulĭp inçеn pltеrmе. Ulĭp vırtat’ sĭpkara Pıltan tutlĭ ıyĭhra. Amĭş sĭpka yurrinе Savsa yurlat’ kahinе: -Ala ĭltĭr kahinе Tеttе parat’ tüpеrеn. Nеnninе-pеppinе, Pеppinе-nеnninе. Tеtti haklĭ ıltĭnran Es lĭpkĭ vırtnĭran. Pеppinе-nеnninе, Nеnninе-pеppinе. Tеttе vtr ülеllе, San ta satur üsmеllе. Nеnninе-pеppinе, Pеppinе-nеnninе. Ulĭp ıvrat’, vĭranmast’, Çĭrmantarmast’ nikama. Çkе sr laraymast’, Yĭtsa krеt şur pirnе, Şurippеllе trtninе. “Vi sürеrеn kaya mar Şur pir kayat’ ıtaka”. Ulĭp vi talĭkran, Vĭransassĭn ıyĭhran, Ulıp çabuk büyür. O tarlada saban süreni görür, onu cebine sokar, evde annesine gösterir. Annesi oğluna: “Bunlar insanlar, hayvan değil, biz ölünce ya da buradan gidince bizim yerimize kalacaklar. Onları nerden bulduysan oraya götür bırak” der. Şiltu yeli güçlensin Yaprakları oynatmaya, Türkülerimizi sürdür, Ulıp’tan anlatmaya. Ulıp yatar beşikte Baldan tatlı uykuda. Annesi ninnisini Severek söyler geceleri: -Boğa yıldızı geceleyin Oyuncak verir tepeden. Nenni, bebeğe, Nenni, bebeğe, Oyuncak kıymetli altından Sen sessizsin yattığından. Nenni, bebeğe, Nenni, bebeğe, Oyuncak göğe doğru gitsin, Sen de yiğit büyümelisin. Nenni, bebeğe, Nenni, bebeğe, Ulıp yatar, uyanmaz, Engellemez kimseyi. Çikeş işsiz duramaz, Getirir ak bezi, Ak iple diktiğini. Üç süreden27 az değil Ak bez döner pantolona. Ulıp üç günün sonunda, Uyanınca uykudan, Dört metre civarındaki uzunluk ölçüsü birimi. Daha çok kumaş, bez ölçmede kullanılmaktadır. 65 800 810 820 66 830 840 Kaşta inçi ıtaknе Tĭhĭnasşĭn hĭy inе. Ançah ıtak tĭvĭrtan ar! urĭlat’ urmaran. Ulĭp kallеh sĭpkara, Kallеh tutlĭ ıyĭhra. Pit hıtĭ itnеt, Untan amĭş tlnеt. iç talĭk ıvĭrsan, Sĭpka kaşti huĭlsan Ulĭp rе ıtkĭnat’, Iyĭhnçеn hĭtĭlat’. Çiksе tĭrat’, kulkalat’, Ükninçеn nim vĭtanmast’. Amĭşnе tе salamlat’, Italasa çuptĭvat’. Amĭş mattur ıvĭlnе Çri inçе siktеrеt, Kĭkĭrnе tе mtеrеt, Huran kukli itеrеt, Lĭpka-lĭpka yuratat’. Ulĭp ilеt karĭnsa ıtak inçеn asĭnsa. -ıtak ıtla tĭvĭr-kе, ara kutpa namĭs-kе. Urĭh sĭpka pulmanran Ulĭpşĭn hal’ urlĭ sak Sĭpka pulç vırtmalli, Tlksеnе kurmalli. Hvеl pĭhat’ ilrtsе, Aça üsеt sеhеtpе. Amĭş yurlat’ yurrinе Pеpkе inçеn huninе. -Tĭhĭr sürе şurĭ pir Ulĭp ymnе kaytĭr-i, Vunik sürе purĭn pir Ulĭp kpi pultĭr-i? Purĭn ippе trlеsеn Kapĭrlatĭp kmlpе, Iltĭn tümе itmеsеn İlеmlеtp mеrçеnpе. Tĭhĭr talĭk ıvĭrsan, Sarĭ hvеl hĭparsan, Raftaki pantolonu Giyinmek ister. Ancak pantolon dar Cart! Ayrılır ortadan. Ulıp tekrar beşikte, Tekrar tatlı uykuda, Çok çabuk büyür, Buna annesi şaşırır. Yedi gün uyuyunca, Beşik kirişi kırılınca Ulıp yere düşer, Uykusundan uyanır. Kalkıverir, güler, Düştüğünden utanmaz. Annesini selamlar. Kucaklayarak öper. Annesi güzel oğlunu Dizlerinde hoplatır, Göğsünden emzirir, Kazan böreği yedirir, Sakin sakin sever. Ulıp alır uzanarak Pantolonu düşünerek. -Pantolunu büyük yapın, Çıplak kıçla ayıp ya. Beşik olmayınca başka Ulıp için geniş peyke Beşik oldu yatacağı, Düşlerini göreceği. Güneş büyüleyip bakıyor, Çocuk her saat büyüyor. Annesi türküsünü söylüyor Çocuk için hazırladığını. -Dokuz süre ak bez Ulıp’ın pantolonuna gider mi, On iki süre ipekli bez Ulıp’a gömlek olur mu? İpek iple dikince Süsleyeceğim gümüşle, Altın düğme yetmese Bezerim mercan ile. Dokuz gün uyuyunca, Parlak güneş doğunca, 850 860 870 880 Ulĭp ku uĭlat’, Iyhinçеn vĭl vĭranat’. Hĭyn tumnе tĭhĭnat’, Amĭşnе vĭl tav tĭvat’, av vĭhĭtrah kulkalat’, Kall-mall utkalat’. -Ni şalpar mar, tĭvĭr mar, Kun pеk tumpa namĭs mar. Ulĭp üsеt vuniç kun, Kiltе laras kilmеst un, Svе tĭrĭh vĭl utat’, İk üll sĭrt kurat’. İk sĭrtĭn tüpinе Pusat’ ik uripе, Çrkulеnеt çul inе Vılyas şuhĭş kilnipе. iç ulhi ylmеnе Tĭpĭltarat’ kĭkpе. Pura tĭvat’ vullinçеn, Vılyat’ çun kaniççеn, Kayran vaskat’ hĭy kilnе, itsеn vırtat’ sak inе. itml iç talĭkran Hĭy tllnеh vĭransan Vi hutçеn karĭnat’, Vat amĭşnе asĭrhat’ Aslĭ tpеl kukrinçе Vutĭ hutsa yaninе. Amĭş lĭpkĭn Ulĭpa apla kalat’ savĭnsa: -Ulĭp, ürе uramra, Unta vılya laşalla. İkеrçsеm pеrsеn, Ĭna pılpa srsеnеh Sana çnеp apata. Unççеn an kay katana. Sm vĭrmanta kaşkĭrsеm, Hirtе -lеn-kaltasеm. Vsеm sana tıtsassĭn, Ep pr-pççеn yulatĭp. Uramalla tuhsanah Ulĭp pulat’ vılyama. avra kül hrrinçе, Ulıp’ın gözü açılır, Uykusundan uyanır. Elbisesini giyinir, Anasına eder teşekkür, O zaman güler, Oraya buraya koşar. -Geniş değil, dar değil, Böyle giyim ayıp değil. Ulıp büyür on üç gün, Evde oturası gelmez onun, Sive tarafına gider, İki yüksek tepe görür. İki tepenin tepesine Basar iki ayağıyla, Diz çöker taş üstüne Oynayası gelince. Yedi yıllık karaağacı Söker köküyle. Gövdesinden iskele yapar, Oynar gönlü olana kadar, Sonra aceleyle döner evine. Gelince yatar peykeye. Yetmiş yedi gün sonra Kendi kendine uyanınca Üç kat daha uzar, Büyük annesini hatırlar Büyük ocak önünde Ateş yaktığını. Annesi sessiz Ulıp’a sevinerek şöyle der: -Ulıp, gez sokakta, Orada oyna at gibi. Akıtmaları pişirince, Ona bal da sürünce Seni çağırırım yemeğe. Koruya kadar gitme. Sık ormanda kurtlar, Yerde yılan, kertenkeleler. Onlar seni tutunca, Ben yapayalnız kalırım. Sokağa doğru çıkınca Ulıp başlar oynamaya. Şavra gölü kıyısında, 67 890 900 68 910 920 28 Lĭpsĭr yĭmra aynçе, Şap-şur çula asĭrhat’, Unşĭn hıtĭ savĭnat’. Kĭşt aşkĭnas şuhĭşpa, Şur çul katmar pulsan ta, Turtsassĭn ta ik patman, Alla ilеt vılyasa, Kül inçе sikmеllе Tıtsa pеrеt lеş yenne. Şur çul sikеt çеtlеtsе Kül şıvnе sirptsе, Tеpr еnçi yıvĭa Huat’ kutran apĭnsa. “Ara, ep şar turĭm-kе Şur hurĭna hunipе. Unta kpе apnĭran Şur çul mnlе yap-yaka!” -Ulĭp şutlat’ ĭşnçе, Pĭşĭrhanu kunçе. Çula ilеt pşknsе, Kaysa hurat’ vırĭnnе. Şur hurĭna strеt, Untan tĭvat’ prеnе. Şur prеnе -“urhamah”, Hurĭn tĭrri -salamat. “Urhamah” sikkipе Uram tĭrĭh çupnipе Tusan vеt tüpеnе, Ktü irtеt tеmеllе. Açasеnе kurat’ tе, “Urhamahnе” çarat’ tе Ulĭp kalat’ vsеnе: -Sirе kurtĭm, vĭy vılyat’, Mana ilr ak vĭyya! Pr şĭrtlamas uşkĭnran Sĭmah huşr Ulĭpa: -Şĭsilasç husit’ tusi tuna, Kĭsikĭr ssiç sansi usinta28. Ulĭp tĭrat’ aptrasa: “Ku açasеm tulayran”. Aça-pĭçaşĭn savĭnĭ, Sessiz söğüt altında, Bembeyaz taşı hatırlar, Onun için çok sevinir. Biraz yaramazlıkla, Ak taş ağır olsa da, Kaldırır iki batmanı, Eline alır oynayarak, Göl üstünde sektirmeye Atar diğer tarafa. Ak taş sekip gider Göl suyunu sıçratıp, Diğer taraftaki ağacı Parçalar dibinden vurup “Yuvarlak mı yaptım ne Ak kazanı parçalayıp. Orada gömlek yıkandığından Ak taş nasıl da güzeldir!” -Ulıp düşünür içinden, Üzüntü var gözünde. Alır taşı eğilerek, Gider bakar yerine. Ak kayını çeker, Sonra tomruk yapar. Ak tomruğu-küheylan, Kayın tepesi kamçı. Küheylanın sekmesiyle Sokak boyu koşmasıyla Toz kalkar havaya, Sürü geçiyormuş gibi. Çocukları görür de, Küheylanı durdurur Ulıp söyler onlara: -Sizi gördüm, oynuyorsunuz, Beni de alın bu oyuna! İçlerinden birisi Söz söyler Ulıp’a: -Temizle bari dudağını, Anne sütün senin orada Ulıp şaşırır kalır: “Bu çocuklar dışarıdan.” Çoluk çocuk için sevinç, Burada çocukların hızlı konuşması şair tarafından şiire yansıtılmıştır. Standart yazı dilinin dışında bir kullanımdır (A.N.). 930 940 950 960 Sĭltav pur kulmaşkĭn. Açasеn puş sĭmahnе Ĭnlanç vĭl purprеh, Huravlar vsеnе Urĭhlarah, hĭysеn pеk: -arapattĭr puraş pararappan, Anralantĭr-i marana? Ĭnlanmar Ulĭpa Pr açi tе uşkĭnran. -Ep sirn halapa Ĭnkartĭm vt av-avah. Esir mannе... ay-ay-ay, Ĭnlanmarĭr. Avan mar. “Şĭlasç hut’ tutu-na, Kĭkĭr sç san unta”, -Tеrr mana mĭşkĭlla. illеvm uk hal’ manra, İlеtr-i vılyama? Huravla açasеm, Ulĭp tavra tĭnisеm: -İlеssinе ilpr. Ançah sana plmеstpr. Tеn, es -havşak vılyama? Un pеk pulsan -kirl mar. Av avĭnti yupana Punçеn yĭtsa kuar-ha. Ulĭp tıtat’ yupana, Utsa yarat’ ayakka. -Tеn, san kuu vitr mar? Yuman inçi kĭmpana Kuratĭn-i akĭntan? -Par-ha mana mrеnе, Kuratĭp-i vsеnе? Ulĭp pеrеt mrеnе, mrеn vеt hmlеnsе, Yuman inçi kĭmpana Itkĭntarat’ untarsa. -Esir mskеr huşninе Purnĭlarĭm purnе tе. Sĭmah patĭr -tıtmalla, İlr mana vılyama. -Hĭyulĭhran es halsĭr, avĭnpa vĭyya ilmеstpr, Sebebi oldu gülmek için. Çocukların boş sözünü Anladı herhalükarda, Cevapladı onları Başkaca kendileri gibi: -Çalardınız boş davul. Anladınız mı beni? Anlamadılar Ulıp’ı Bir çocuk da gruptan. -Ben sizin hikâyenizi Anladım işte böyle. Siz beni... he he he, Anlamadınız. Güzel değil. “Silmek istese bile dudağını Göğüs sütün senin orada.” -Dediniz alay edip benimle. Sinirlendiğim yok ki size, Alıyor musunuz beni oyuna? Cevap verdi ona çocuklar, Ulıp çevresinde duranlar. -Almasına alırız. Ancak seni bilmiyoruz. Belki yeteneğin yok oynamaya? Öyle isen, gereksizsin. İşte buradaki direği Başından kaldırıp götür. Ulıp tutar sütunu, Fırlatır uzağa. Yoksa gözün keskin değil mi? Meşe üstündeki mantarı Görüyor musun buradan? Ver bana yayı, Görüyor musun onları? Ulıp oku atar, Ok ışıldayıp uçar, Meşe üstündeki mantara Fırlatır yakarak. Sizin her dediğinizi Getirdim ben yerine. Söz verdiniz, tutun siz de, Alın beni oyuna. -Yoksunsun cesaretten, Oynatmayız bu sebepten, 69 970 70 Hurav pulç Ulĭpa. -Hĭyulĭha kĭtartma Manĭn mskеr tumalla? Ulĭp ıytat’ vsеnçеn Hıtĭ vılyas kilnrеn. av vĭhĭtrah ayakran Krlеn sas ıvharat’. -lеn kilеt itеrsе Tıtsa imе ınsеnе. Unĭn kunе lеkеr mar, 980 Kuntan halеh tasalar, Tеr pri çtrеsе. Ulĭp kayr tlnsе. “Hĭravĭsеm -tantĭşsеm”, Tеr ĭşra tarĭhsa Asa ilsеn mĭşkĭla. -Esir kuran kalarĭr: “Manra uk-mn hĭyulĭh”. Hĭvĭr mnlе? Kuyansеm, Sĭmahpa е pattĭrsеm. 990 Ep -prrе tе un pеk mar, Tuyatĭr-i şuhĭşa? Aça-pĭça Ulĭpa Pr-pççеnеh hĭvarsan “Urhamahnе” ıtalat’, Yĭlt sikеt tе utlanat’. Salamaç vılyansan ulnе tĭsat’ uyalla. Pĭhat’ yri-tavralla, Nimlе lеn kurĭnmast’, 1000 Kurat’ Ulĭp pr ınna, Tlntеrеt vĭl ĭna: Pr kayĭk turtara, Kukraşki tе kayĭkra. Kayĭk utsan malalla Kasĭ yulat’ tĭsĭlsa. r avĭntah huralat’, ееnhir ts yarat’. “Ey, mn tĭras tlnsе, Mnlе kayĭk ku tеsе. 1010 Çim-ha, ep vsеnе Kĭtartam-ha annеnе”. -Vara Ulĭp avsеnе Ulıp’a cevap geldi. Göstermek için cesareti Ne yapmam lazım? Ulıp sorar onlara Oynamayı çok istediğinden. O anda uzaktan Gürleyen ses yaklaşır. -Yılan gelir tıslayarak Tutup yemeye insanları. Onun gözüne ilişmeyin, Buradan hemen dağılın, -Biri titreyerek dedi. Ulıp da hayret etti. “Korkaklar akranlar”, Dedi içinden üzülerek Hatırlayınca alayı. -Siz baştan söylediniz: “Benim yok cesaretim” Siz nasılsınız? Tavşanlar, Ancak sözde bahadırlar. Ben hiç de öyle değilim, İşitiyor musunuz düşünceyi? Çoluk-çocuk Ulıp’ı Tek başına bırakınca Küheylanı kucaklar, Hop seker ata biner. Kamçısı oynayınca Yola çıkar tarlaya. Bakar çevresine, Hiçbir yılan görünmez, Ulıp görür bir kişiyi, Şaşırtır adam onu: Bir hayvanı okta Kancası da hayvanda. Hayvan gidince öne Saban izi dizilir arkada. Toprak burada kararır, Bozkıra renk verir. “Hey, ne duruyorsun şaşırıp, Nasıl bir hayvan bu deyip. Dur bakalım, ben onları Göstereyim anneme.” -Sonra Ulıp bunları Pеrsе çikеt ks’еnе. Sikkipе vĭl “laşinе” Itkĭntarat’ hĭy kilnе. Ulĭp kilе itsеnеh, Pürtе çupsa krsеnеh Pltеrеt vat amĭşnе: -Uyra tuprĭm vişnе. 1020 Tе pukanе, tе rhurt. İk urallin puşĭ pur. Ak ak vara, pçkskеr, Kall-mall hutlar, Kukraşkipе kukĭrçĭk ееnhirе huratr. Amĭş akna kursanah, Kĭşt şutlasa larsanah Kĭvak punе sullar, Vara apla kalar: 1030 -Ah, açam, ku kayĭk mar, Pukanе mar, rhurt mar, ın vĭl, açam, pçkskеr, Pirn yenne kilnskеr. Ĭtan tuprĭn es ĭna, Kaysa yar av vırĭna. Pirn kun-ul tatĭlsan Ye kaysassĭn akĭntan, Vsеm kunta yul tе Purĭn r pе. 1040 ınna laşi-mnpе Ulĭp çikr ksyinе, Yıvĭr şuhĭş pusnipе Hĭvĭrt utr hir yenne. ееnhirtе ınninе, Akapupa laşinе Yarsassĭnah tlnsе Ulĭp larç ul hrnе. av vĭhĭtrah sĭrt еnçеn, Hura vĭrman hınçеn, 1050 lеn uri kurĭnat’, Pçk ınna tapĭnat’. ınni şari! kĭşkĭrat’, Ulĭp hınе pıtanat’. lеn tе yavĭnat’, Ulĭp inе ıtkĭnat’. Alır sokar cebine. Sabanıyla atını. Yönelir evine. Ulıp eve varınca, Eve hızla girince Söyler yaşlı annesine: -Tarlada buldum üçünü. Ya kukla, ya da yer kurdu Başı var iki ayaklı. İşte şu, küçük olanı, Öne arkaya gitti Boyundurukla eğri Bozkırı kararttı. Annesi bunu görünce, Biraz oturup düşününce Gök başını salladı, Sonra şöyle söyledi: -Ah, oğlum, bu hayvan değil, Kukla da, yer kurdu da değil, İnsan o, oğlum, küçük olanı, Bizim tarafa gelenler. Nereden buldun sen onu, Götür bırak oraya. Bizim hayat bitince Ya buradan gidince, Onlar burada kalacak, Yaşayacak toprak işiyle İnsanı atı-sabanıyla, Ulıp soktu cebine, Ağır düşünceyle Tez gitti kıra. Bozkırda insanı, Sabanı ve atıyla Bırakınca şaşırıp Ulıp oturdu yol kenarına. O anda tepe tarafından, Kara orman ardından, Yılan yavrusu görünür, Küçük adama saldırır. Adam korkup bağırır, Ulıp’ın ardına saklanır. Yılan da dolanır, Ulıp üstüne atılır. 71 72 Halеh par es av ınna, Ak ĭtatĭp sana ta, Tеr srе vknlе Slеhinе sirptsе. 1060 -Etem yunnе еkеn, Hĭyn punе iyekеn, Tеr Ulĭp tarĭhsa, lеn punе lapçĭtsa. Tĭşman sikr ülеllе, Untan Ulĭp yennellе, Ulĭpa vĭl illipе Sĭhma tĭç sĭnnipе. -Ha, es mana sĭhasşĭn, Purnĭĭma tatasşĭn? 1070 Tеr Ulĭp lеnе, ışkisеnе klеsе. Prrеh tapat’ vĭl ĭna Hĭy umnçе şunĭran, Lеş vara vilmеllе Itkĭnat’ sĭrt hınеllе. Ançah ta vĭl vilmеr, nt ptrm tеmеr. ülе vr çaşkĭrsa, Urlĭ-pirl yavĭnsa. 1080 Puklak kukĭr hürinе Sulç Ulĭp inеllе. Ulĭp tĭsr allinе Tiskеr lеn yennellе. lеnе vĭl sisiççеn Yarsa tıtr hürinçеn. lеn vеt tüpеnе Kĭtra plt yennellе. Ulĭpa vĭl sillеsе Pĭrahasşĭn r inе. 1090 Ançah ta un ĭnmast’. Ulĭpran vĭl hĭpaymast’. lеn anç r inе, Svе sĭrç tĭrrinе. Ulĭp lеn urinе, Hıt haşkava еrninе, Turtsa apr çul inе Çun tuhsa sikmеllе. Kayran utr kilеllе. Şimdi ver şu insanı, İşte yutacağım seni de, Dedi boşuna övünerek Tükürüğünü saçarak. İnsan kanı içen, Kendi başını yiyen, Dedi Ulıp üzülerek, Yılan başını ezerek. Düşman sekti göğe doğru, Oradan Ulıp’a doğru, Ulıp’ı o öfkesiyle Sokmak istedi iğnesiyle. -Ha beni sokmak istiyorsun, Hayatımı bitirmek istiyorsun? Dedi Ulıp yılana, Yumruklarını kaldırıp. Bir saldırır o yılana, Önünde süründüğünden, Yılan artık ölmeli, Atıldı tepe ardına doğru. Ancak yılan ölmedi, Artık bittim demedi. Yukarı uçtu tıslayıp, Oraya buraya yuvarlanıp. Küt eğri kuyruğunu Salladı Ulıp’a doğru. Ulıp uzattı elini Vahşi yılana doğru. O, yılanı sezene kadar Tuttu kuyruğundan. Yılan uçar tepeye Kıvırcık bulut üstüne. Ulıp’ı o sallayıp, Bırakmak ister yeryüzüne. Ancak bunu da yapamaz. Ulıp’tan o ayrılamaz. Yılan indi yeryüzüne, Sive tepesi zirvesine. Ulıp yılen yavrusunu Burnundan soluyup, Çekip vurdu taşa. Canı çıkıp gitti. Sonra eve doğru gitti. 73 Tĭvattĭmş Yurĭ (Ulĭp Tüpеrеn Kurna Tlntеrmşsеm) Dördüncü Türkü (Ulıp’ın Gökten Gördüğü Şaşırtıcı Olaylar) 74 Ulĭp lеn uripе tüpеrе tе apĭat’. Çĭvaş rşıvnçе tĭşman irthеt: asap, mĭşkĭlu, irtnü, kirеvcr sеm... Çĭvaş patşinе tе nim vırĭnnе huma. Ulĭp avĭnşĭn pit tarĭhat’. Ulıp yılan yavrusuyla gökyüzünde de çarpışır. Çuvaş ülkesinde düşman şımarır: Azap, alay, aşağılama, akılsız işler… Çuvaş padişahını da adam yerine koymazlar. Ulıp bu nedenle çok üzülür. Tĭkĭr-takĭr takana, 1100 Ĭsan kayĭk puana. Şürpе imе kaymĭpĭr, Hamĭr yurra tĭsĭpĭr. “rе hıtĭ kasĭlç, Ah, Ulĭpa tеm pulç”, -Çkе çupat’ urama Hĭy açinе şırama. avra kül hrrinçе, İk yĭmra huşşinçе, Çkе tupat’ Ulĭpa, 1110 Ĭna vĭrsah vĭl kalat’: -Kampa es apĭnĭ, Kĭn-kĭvakah pitü san. İk allunta çr suran. -Ah, annеm, ah, annе, Es mana an illеnsеm. Ep kayrĭm yal hirnе, Kurtĭm lеn urinе. lеn uri pr ınna, Paĭr kurnĭ es ĭna, 1120 Tıtsa imе hĭtlanç, Vĭl mana ta tapĭnç. Puklak vl hüripе Turtsa ilç hĭy yenne, Hskç maylĭ allipе Tıtsa vr tüpеnе. Mana untan, tüpеrеn, rе pеmе hĭtlanç. Ançah vĭy itmеnrеn Man ayĭma hĭy pulç. 1130 Ep çĭrsĭr lеnе Tıkır tıkır teknecik, Çalı horozu bacanak. Şürpe içmeye gitmiyoruz, Türküye devam ediyoruz. Kalbim çok yoruldu, Ah, Ulıp’a ne oldu. -Çikeş koşar sokağa Çocuğunu aramaya. Şavra gölü kıyısında, İki aksöğüt arasında, Çikeş bulur Ulıp’ı, Ona kızıp şöyle der: -Sen kiminle çarpıştın, Mosmor senin suratın. İki elinde yara. Ah annecim, ah annecim, Sen bana kızdın. Köy kırına gittim, Yılan yavrusunu gördüm. Yılan yavrusu bir insanı, Garip gördü onu. Tutup yemeye çalıştı, O bana da saldırdı. Küt başlı kuyruğuyla Çekip aldı yanına, Kıskaç gibi eliyle Tutup uçtu ta göğe. Beni oradan, gökten, Yere vurmaya çalıştı. Ancak gücü yetmeyince O girdi benim altıma. Küstah yılanı ben de Turtsa aprĭm sĭrt umnе. Untan vara ep ĭna Vĭrkĭntartĭm vĭrmana. -Ah tur, açam, ah turah, Çasrah lar-ha yunaşar! Sana lеn sĭhman-i, Şĭmşakkuna human-i? Halеh vaskar vĭrmana lеn kurĭk şırama. 1140 Untan imam tĭvĭpĭr, Emеllеnmе pulĭpĭr. Purnĭ sakki sarlaka, mr kеskе -yalanah. Simlh kurĭk vĭrmanta, Pallaştaram vsеmpе. Vsеm kirlеh purnĭra Tĭsma kskе mrе. lеn kurĭk imamnе Ulĭp sеn, ĭvĭnsan, 1150 Vırtsa hıtĭ tarlasan -Sıp-sıvah vĭl. Putеklе. Sikkеlеt hĭy kilnçе. n kpе tĭhĭnsan Amĭşpе kalaat’. -Annе, ep tüpеrеn, Pit-pit inеtrеn, Pĭhrĭm yri-tavralla, Kayalla ta malalla. Mn kurninе tüpеrеn 1160 Kalas pulsan yrkеrеn Tеmlе hurĭ çrе tе r pr tatĭk pulatеh. Hulasеnçе, yalsеnçе Yurĭ-kv yanramast’. Nita Çĭvaş rnçе Sĭrnay kvvi şĭranmast’. Halĭh ürеt, kulyanat’, Vri kuul’ yuhtarat’. “Mnşn apla tuhr tеt, 1170 Çĭvaş tprеn ptеt tеt”. lеn, vunik pulĭskеr, Turtsa urat’ hrsеnе, Kukşa uri, çĭrsĭrskеr, Çekip vurdum tepeye. Ben onu ondan sonra Fırlattım ormana. -Ah Tanrım, çocuğum, Tanrım Hemen otur yanıma! Seni yılan soktu mu? Kemiğini kırdı mı? Şimdi hemen ormana Yılan otu aramaya. Ondan ilaç yaparız, Tedaviye başlarız. Hayat sırası geniş, Ömür kısa her zaman. Şifalı otun ormanda, Tanıştırayım onlarla. Onlar gerek hayatta Uzatmak için ömrü. Yılan otu ilacını Ulıp içip yıkanınca, Yatıp iyi terleyince Sapasağlam olur. Kuzu gibi. Zıplar kendi evinde. Yeni gömlek giyip Annesiyle konuşur. -Anne ben gökten, Çok çok uzaktan, Baktım oraya buraya, İleriye de geriye. Ne gördüğümü gökten Anlatırsam sırayla Buna çelik yürek de Yüz bir parça oluyor. Şehirlerde, köylerde Türkü ezgi yankılanmaz. Hiçbir Çuvaş ülkesinde Zurna küyü duyulmaz. Halk gezer, dertlenir, Sıcak gözyaşı döker. “Niçin böyle oldu der, Çuvaş kökten biter der.” Yılan, on iki başlı, Parçalar kızları, Kel yavrusu, küstah, 75 76 Prhtеrеt vut-hmnе urt-yrsеnе untarma, Klnе ilpе tustarma. Annе, ep tüpеrеn Plt ayn vnrеn Yeşrеkеn lapamra 1180 Asĭrharĭm: ırmaran Yıtĭ tuhr ulasa, Hrl şĭrtnе tĭratsa. Hrl yıtĭ sukmakpa Çupsassĭnah yalalla Hrarĭmsеm sillеsе Sütsе yaç ivtnе. Pit-kunе, nar pеkkinе, pе pin allinе Hĭrĭmpala huratr, 1190 Akapunе külnç. Pr hura hr, krnеkkеr, Vuniç ula itnskеr, Akapunе avrinçеn Tıtr hapha uiççеn. Yıtĭ yala itiççеn Timr karta avĭrma Suhapupе vaskasa Kasĭ ur yal tavra. r aynçеn, pr rtе, 1200 H kĭlarç pşknsе. Hе paç şurpua, Vrü pul’ vĭl av yalta? Vatĭ vrü av hpе Mĭyran srç kaşninе. Untan purtе uşkĭnpa Utr vĭrman huşşinе. üll yaştak pilеşnе Pr lapamra tupr tе Turattinе irtr, 1210 Ur yеnnеllе turtr. Vrü yalti ınsеnе Saçar kıvılcımları Ev, barkı yakmaya, Evi yelle tozdurmaya. Anne, ben gökten Bulut altında uçtuğumdan Yeşeren ovada Farkettim, ırmaktan Köpek çıktı uluyup. Kızıl kıllarını dikip. Kızıl it sokakta Koşarken köye doğru Kadınlar korkup Çözdüler saç örgüsünü. Yüzü gözü güzelleri, İşle pişmiş elini Kurumla kararttılar, Sabana koşuldular. Bir kara kız, güzel olan, On üç yaşına yeten, Sabanın sapından Tuttu kapı kilidinden. Varana kadar it köye Demir karta29 çevirmeye Sabanla edip acele Sokak açtılar köy çevresine. Yer altından, bir yerde, Eğilerek kılıç çıkardılar. Aksakala kılıç verdiler Virüş var mı bu köyde? Yaşlı virüş30 bu kılıçla, Boynuna vurdu herbirinin. Sonra hepsi grupla Geçtiler orman içine. Uzun düzgün üvezi Bir ovada buldular Dalını temizlediler, Dere tarafına çektiler. Virüş köydekileri 29 Çuvaşların demire atfettikleri koruyucu vasıflara bağlı olarak kötü ruhlardan, hastalıklardan korunmak, kurtulmak maksadıyla sabanı ya da demir parçasını toprağa batırarak çevirmeye “timr karta çevirmesi” adı verilirdi. Bu “timr karta” üzerinden hiçbir kötü ruh ve hastalık geçemezdi (Ş.N.). 30 Çuvaşlar arasında olağanüstü güçlere sahip olan ve zaman zaman sağaltma işlevini de üstlenen bir çeşit büyücüdür. Tuhatmış kadar olmasa da zaman zaman olumsuz özellikleriyle de görülmektedir. Hirе-hir tĭratr, Untan vara vsеnе apla sĭmah kalar: “Pilеş yıvĭ vĭynçеn Çir-çr kaytĭr pirntеn! Çapsa ilr pr-prnе, An hrhеnr pilеşnе”. Vatĭ vrü huşnĭ pеk 1220 Halĭh kalat’ vi hutçеn: “Çir-çr kaytĭr pirntеn, Çir-çr kaytĭr ku еnçеn, Purnar vatlĭh itiççеn”. Hrhеnmеr pilеşnе, Çapsa ilç pr-prnе. Tе avalhi yrkеpе Ye, tеn, şurpu huşnipе İrtn pilеş turatnе Huç çüklеv kupinе. 1230 Kupi lutra mеltеn Ĭna huma plnrеn. avna vrü vi еnçеn Çrtsе yaç pr-pççеn. Kĭvayt urlĭ sikiççеn Sĭmah huşr akĭn pеk: “Çir-çr kaytĭr pirntеn, Çir-çr kaytĭr ku еnçеn...” Tеpr yalta pr pürtrеn Tiskеr tuhr itеrsе, 1240 Ançah ĭna tüpеrеn Pallaymarĭm inеrеn. Tiskеr tuhnĭ vırĭntan Kĭşkĭraşni iltnç: “Nar pеk tasa açana Nişlеntеrsе hĭvarnĭ. Ulĭştarnĭ çppmе Vantr yĭhnе ptеrmе. Mnlе çĭtas man avna? İlsе kiltr açana!” 1250 Lеnçrkеn açana Alkum umnе pĭrahr, upkĭ-apkĭpa avna İslеntеrmе pular. “Hu açuna hu patna Karşı karşıya dikti, Sonra onlara Şu sözleri söyledi: “Üvez ağacı gücünden Gitsin hastalık bizden! Birbirinize vurun şimdi, Acımayın üvez ağacına.” Yaşlı büyücünün istediği gibi Halk söyler üç defa: “Hastalık git bizden, Hastalık git bu taraftan, Yaşayın yaşlılığa kadar.” Acımadılar üvez ağacına, Vurdular birbirlerine. Eski gelenekle Ya da ak sakalın isteğiyle Soyulmuş üvez dalını Koydular kurban yığınına. Yığın çavdar topundan Onu koymayı bildiğinden Bunu virüş üç taraftan Yaktı birbirinden Ateş üstünden sekerken Söz söyledi şöylece: “Hastalık gitsin bizden, Hastalık gitsin bu yerden…” Diğer köyde bir evden Canavar çıktı parlayıp, Ancak onu tepeden Tanıyamadım uzaktan. Canavarın çıktığı yerden Kurt sesi duyuldu: “Güzel temiz çocuğu Ağlatıp da bıraktı. Değiştirdi yavrumu Vantir soyunu bitirmek için. Buna nasıl dayanılır? Al getir çocuğumu” Zayıflamış çocuğu Sofa önüne bıraktılar, Tokatlayarak bunu Dövmeye başladılar. “Senin çocuğunu senin yanına, 77 78 İlsе kaysam vaskasa, Ham çppmе-açana Lеsе parsam payanah”, -Tе hĭysеm prmayah. Açi yrеt kaĭhsah. 1260 Annе, ep tüpеrеn Plt ayn vnrеn Kurtĭm Atĭl yuhĭmnе, Pülmе şıvn yuppinе. Aslĭ Atĭl Pülmеnе Çnsе iln hĭy yenne. İkkş tе insе Yuhĭna tinsе. Aslĭ Atĭl hrrinçе, iç tmеll sĭrt inçе, 1270 Hula larat’ sarĭlsa, Sar hvеl pеk utalsa. Hula tulli kеrmеnsеm, Uramnçе yıvĭsеm. Kеrmеnsеm çntrl. Yıvĭsеm çеçеkl. Iltĭn vitn kеrmеntеn (Un alĭk kmltеn) Vat şurpua hıt tapsa İlsе tuhr yatlasa. 1280 “Nuhrat, hĭan es huna Lеsе paran yasakna? Lееymеsеn es avna uhatatĭn ır yatna. Tvе pĭhma kayatĭn, Aysarĭmnе ullatĭn”, -Tеr pri yatlasa Kukĭr hpе hĭmsarsa. Şursuhal ku umnçе, Kürеntеrеt çrеnе. 1290 Un lk ıltĭnran, nçi pısĭk ulmaran. Unĭn çaplĭ tamkinçe Kurma pulat’ aksеnе: Iltĭn-kml huşşinçе Yĭltĭrtatat’ ahah, nç çulsеn hüttinçе ĭltĭrlannĭ mеrçеn. Alıp getireceğim çabucak, Kendi yavrumu çocuğu Geri vereceğim bugün.” -Dediler bunlar durmadan. Harap oldu ağlamaktan çocuk. Anne, ben gökten Bulut altında uçarken Gördüm İdil akışını, Kama ırmağının kolunu. Büyük İdil Kama’yı Çağırıyor yanına. İkisi de parlayarak Akıyorlar denize. Büyük İdil kıyısında Yedi tepeli sırtta, Şehir durur yayılıp, Güneş gibi parlayıp. Şehirde dolu saraylar, Ormanında ağaçlar. Sarayları nakışlı, Ağaçları çiçekli. Altın kaplı saraydan (Onun kapısı gümüşten) Yaşlı aksakal sertçe vurup Aldılar çıktılar söverek. “Nuhrat ne zaman sen Göndereceksin vergiyi? Göndermezsen sen bunu Kaybedersin iyi ismini. Deve bakmaya gidiyorsun, Samanı biçiyorsun.” -Dedi biri söverek Eğri kılıçla tehdit edip. Aksakalın gözü önünde, Sıkıştırır kalbini. Onun şapkası altından, İncisi büyük elmadan. Onun ünlü damgasında Görmek mümkün bunları: Altın-gümüş arasında Parlıyor incisi, İnci taşların gölgesinde Yıldızlaşmış mercanı. Haklĭ çulsеm huşşinçе İk çrе prlеşn, 1300 İk çrе ummipе Iltĭn yuman itnn. Vatĭ ınna mĭşkĭlran Sarĭ pikе hĭtarç, Vara ĭna kĭştahran Kilnе krtsе hĭvarç. Pr kasmak -kakraşka, Timln pĭhsan vĭl-kĭrkka, Hrе çnç vknlе, Hr pĭhmar un yenne. 1310 “Apĭr-tapĭr! Yrnsе Mnşn pĭhat’ man yеnnе? Tĭhta! Vĭhĭt it-ha, Man urana ĭvĭn-ha, Şıvnе sе yarĭn-ha. Şur alşĭlli vırĭnnе lhüpе man ütmе ulla-ulla tiptn, Ura vırĭnnе çuptĭvĭn”. -Süpltеtr katraşka, 1320 Pikеnе hıt tarĭhsa. Pusma inе hĭparsan, Kasmak yenne avrĭnsan Pikе illеs kurĭnç: “Ah, sutĭnçĭk! Putsr ın, Mn kalaat’? İrsr yıt!” Annе, ep tlnsе Pĭhsa iltm mal yenne. Unti rşıv -çulsеnçеn, Üsеntĭran -pĭrsеnçеn. 1330 Çul kupisеm huşşinçе, Pĭrlĭ çĭrĭş tĭrrinçе, Iltĭn çitlh kurĭnç, Sar hvеl pеk tuyĭnç. itlh uti tеmskеrlе Ukr çrеm inеllе. rе kayr pеrsе Un hınçеn hmlеnsе. Annе, nеn mana es -Ep san çrü tatti vt! 1340 Çitlh imе tıtĭnç, Kıymetli taşlar arasında İki yürek birleşti, İki yürek sıcağından Altın meşe yetişti. Yaşlı kişiyi dertten Sarı kız kurtardı, Sonra onu birazcık Evine sokup bıraktı. Yerinde durmaz haylaz, Dikkatli baksan o, hindi Kızı çağırdı gururla, Kız bakmadı o tarafa. “Apar-topar! İğrenerek Niçin bakar sana? Bekle! Vakit yetiyor, Benim ayağımı yıka, Suyunu içip dolaş. Ak havlu yerine Dilinle bedenimi Yalaya yalaya kurut, Ayaklarımı öp.” -Gevezelik etti kabarık, Kızı çok üzerek. Merdivene çıkınca, Tekne yanına dönünce, Kız sinirlendi hemence: “Ay, satılmış! Kaypak kişi, Ne söylüyor? Pis köpek!” Anne, ben şaşırıp Baktım ileriye. Oradaki ülke, taşlardan, Bitkilerden, buzlardan. Taş yığınları arasında, Buzlu köknar tepesinde, Altın kafes gibi göründü, Parlak güneş gibi göründü. Kafes parlaklığı ne güzel Düştü çayır üstüne. Adeta yüreğim eriyip Onun ardından alevlenip. Anne, inan bana sen Ben yüreğinin parçasıyım! Kafes parlamaya başladı, 79 80 Ulıp’ın yılanla mücadelesi (Ulıp : 46-47) 81 Man hĭrassi uhalç. Sismеn-ktmеn vĭhĭtrah Vat ın tuhr tarĭhsa, Iltĭn çitlh tavralla Hümе tıtr çulpala. Iltĭn çitlh utinе avah kurtĭm tеmiе. Çĭtaymarĭm, kilеntm, “Mattur, çitlh, es”,-tеrm. 82 Benim korkum kayboldu. Beklenmeyen zamanda Yaşlı çıktı sıkılıp, Altın kafes çevresini Taşla çevirmeye başladı. Altın kafes ışığını Böyle gördüm ne kadar. Dayanamadım, zevk aldım, Güzel, kafes, sen.” dedim. Pillkmş Yurĭ (Çĭvaş Tĭşmansem) Beşinci Türkü (Çuvaş Düşmanları) Amukay -Çĭvaşra. Ahĭr‘yan , İlmеykkеr, Esrеl, Vupĭr, İyе, Mur karçĭk, Kirşmеt -halĭhĭn çi hayar tĭşmansеm. Kuykĭrĭş -tеlеy kayĭk, Çĭvaşa pulĭşat’, Yurеkkе hrе patşana lartat’, halĭha vĭl ahĭrsamanara ta pulĭşma pultarat’. Amukay Çuvaş’ta. Ahıryan, İlmeykker, Esrel, Vupır31, İye, Lanet karcığı, Kirişmet-halkın en büyük düşmanları. Kuykırış,-baht kuşu, Çuvaş’a yardım ediyor, Yurekke kızı padişah yapar, halka ahir zamanda bile yardım edebilir. 1350 Hurĭnvarta hur tıtrĭm, Mana vĭrra an tıtĭr, Sar kayĭkla yurlarĭm, Aktay assi an tеyr. Amĭş ıvĭlpе Ku hupmar rpе. Ep tüpеrеn kurnisеm Kamsеm pulç-şi vsеm? Şurpu -Nuhrat. Vĭl -patşa, Hıt hisеplеt çĭvaşa,1360 Tеr amĭş açinе umma lartsah sak inе. Patşa hrnе inеtrеn Es kurnĭ tüpеrеn. Sarinе vĭl. Knni, ut tnçеn sar çеçеkki. Lеşsеm purtе kasmaksеm, Patti hun ĭhansеm. Tĭhĭr hırĭ ıytninе İltn tnçе tüpinçеn. 1370 Sutĭnçĭka -Sntrе, Krt yıttinе, irsrе, Kĭvak plt aynçеn Kurnĭ es un çuhnе. Sntr mĭrsa ın-i vĭl? Hurınvar’da Ben kaz tuttum, Bana hırsız demeyin, Asma kuşu gibi öttüm, Bana arsız demeyin. Annesiyle oğulu Göz kırpmadı gece boyu. -Gökten gördüklerim Kimdi acaba onlar? Aksakal, Nuhrat padişah, -Çok sayar Çuvaş’ı, Dedi oğluna annesi Yanına oturtunca peykeye. -Padişah kızını uzaktan Sen gördün gökten. Sarine o. Küçüğü, Bu dünyanın sarı çiçeği. Diğerleri beceriksizler hepsi, Patti Han’ın kuzgunları. Dokuz vergi istediğini Duydu dünya dibinden Satılmış’ı, Sintir’i Kar itini, namussuzu, Gök bulut altından Sen gördün o zaman. Sintir Mirza insan mı? 31 Çuvaş halk inançlarının kötü ruhlarından biridir. Vupır, insanı boğarken erkek veya kadın suretinde olabilir. Bu işi yaparken insanın yalnız olmasına dikkat eder. Vupır bastığında insan uykudan kalkarsa ağlar, yakınlarında biri varsa o da kalkar ve ağlar. Eğer bu kişi “Psmlle, ku ınna mn pulnĭ?” (Bismillah bu adama ne oldu?) derse Vupır bundan korkar ve kaybolur. Başka bir pratik daha vardır. Kalktıktan sonra bir avuç dolusu kül alınıp Vupır’ın ardından sokağa fırlatılır ve “Vupır urĭh an kil, vutlĭ kl sapatĭp!” (Vupır bir daha gelme, ateşli kül serpiyorum!) denir. Kuzeyde Hıristiyan Çuvaşlar ondan kurtulmak için uykudan önce alınlarına haç bağlarlar ya da onu geceleyin ağızlarına koyarlar. Yatmadan önce parmakların arasındaki teri koklamayı da faydalı sayarlar (Mészáros 1909: 45). 83 84 mtnçе pin mĭşkĭl: Sarinеpе purnasşĭn, Hĭy еrkn tĭvasşĭn. -Ĭnkaraymap purnе tе... Usa par-ha hĭş-prnе. 1380 Pirn еnçi tĭşmansеm Atan kiln-ha avsеm? Es hal’ -şĭhliç kĭna-ha. avah annü pulnĭran Vsеm inçеn man sana Kalamalla. Vĭt ĭnkar. Tahan aval ak еnçе, Aslĭ Atĭl hrrinçе, Çĭvaş lĭpkĭn purĭnnĭ, Purnĭpе savĭnnĭ. 1390 Pürеn vsеm, çĭvaşsеm, Vĭy pittiri yĭvaşsеm, Yaştak pulnĭ hurĭnran, Kapmar pulnĭ yumanran. Hualĭhra mn kirli Vsеn pulnĭ çi hitri. Pulnĭ vıl’ĭh-çrlh, Trl kayĭk-kşk. Klеt tulli tştırĭ, Nührеp tulli simpıl. 1400 Pr yĭvari kayĭk pеk, Pr purari sl pеk, Çĭvaş halĭh purĭnnĭ, Kun-ulpе savĭnnĭ. Prrе Atĭl hrrinе, Yĭvaş çĭvaş uy-hirnе, Katok yuhha vat hrpе Kilsе itn ur rtе. Vat hr pulnĭ Amukay, Aşş pulnĭ un şuyttan. 1410 uralman vĭl etemlе, Sĭn tе un tiskеrlе. Piç -huran tp pеk, ünе -piеn uli tеn. Krt yıttin pеk un sĭmsi, Hĭynе kura lapsĭrti. Mĭynе yalan kaşkĭrla Tĭssa utnĭ, hayar ta. İstediği çok komik: Sarine’yi almak ister, Sevgilisi yapmak ister. -Anlayamıyorum hepsini... Açıkla bana bazısını. Bizim tarafta düşmanlar Nerden geldi bunlar? Şimdi sen ne dersin. Böyle annen olduğundan Onlar hakkında sana Anlatacağım düşünme. Çok eskiden bu tarafta Büyük İdil kıyısında, Çuvaş sakin yaşadı, Hayatıyla sevindi. Pülihşi onlar Çuvaşlar, Güçlü sağlıklı sakinler. Düzgün idi kayından, Büyük idi meşeden. Ticarette ne gerek Onlar oldu en kurnaz. Oldu hayvanı sürüsü, Kurdu böceği türlü. Ambar dolu tahılla, Mahzen dolu simpılı. Bir yuvadaki kuş gibi, Bir ambardaki yulaf gibi, Çuvaş halkı yaşadı. Hayatından memnundu. Birgün İdil kıyısına, Sakin Çuvaş toprağına, Ejderha Katok aniden Geliverdi gece yarısı. Yaşlı kız Amukay’dı, Babası da Şeytan’dı. Doğmadı o insan gibi, Şekli de onun gibiydi. Yüzü kazan dibi gibi, Saçı kaktüs yaprağı gibi. Burnu kar köpeği gibi, Kendine göre dağınık. Boynu hep kurt gibi Uzanıyor, kötü de. Armak-çarmak kupе Pĭhnĭ av hr sivpе. 1420 Vĭrman inе pĭhsassĭn Vĭl vĭrmana hĭrtnĭ tеt, ınpa hir pulsassĭn Un şĭmşaknе hunĭ tеt. av Amukay smsrtеn Un siyеnl nçеn Çĭvaş ınni vtеln, Pukanеllе itnn. Prrеhinçе Amukay Еkki hrsе itn may 1430 Tuhatmĭşa ıvratsa Avtan tuhnĭ vĭrlasa. Vunvi ulhi avtannе Tutarnĭ vi ĭmarta. Vara vat hr avsеnе Kaysa hunĭ çĭh aynе. ĭmartisеm vĭrninçеn, Şatĭrtatsa şĭtninçеn Kĭlĭk çĭhhi yĭvaran Tarat’ sеhri hĭpnĭran. 1440 rlе av çĭh yĭvinçеn Vi çun tul utĭliççеn Sikе-sikе ana, Vi rеllе kaya. Ahĭr‘yan tеt irsrri, Sm vĭrvana ıtkĭnni. Tеpri -lеn, İlmеykkеr, Vunik puşĭn hprtеt, Tui sĭrtnе ıtkĭnat’, Unta yĭva avĭrat’. 1450 Vimş -Kuykĭrĭş, Tsrеn kĭna vĭl karĭş, Ançah ta vĭl karĭş mar, Pürnеskеrеn pısĭkrah. Kuykĭrĭş ta yalalla rlе vеt vaskasa, Mskn çĭvaş pürtnçе Larat’ malti ktеsrе. Kĭvak huppi süniççеn 32 Pörtlek gözüyle anlamsız Soğukça baktı bu kız. Ormana doğru bakınca Ormanı kurutmuş, İnsanla karşılaşınca Kemiklerini kırmış. Bu aptal Amukay’ın Zararlı işlerinden Çuvaşlar küçüldü Kuklaya döndü. Birgün Amukay Kızdığı zaman Tuhatmış’ı32 uyutup, Çıktı horoz çalıp. On üç yaşındaki horoza Ismarladı üç yumurta. Sonra yaşlı kadın bunları Gidip koydu tavuk altına. Yumurtalar çarpışmadan Çıtırdayıp çatladığından Kuluçkalar yuvadan Kaçar çok korktuğundan Geceleyin tavuk yuvasından Üç can doğana kadar Seke seke inerler, Üç yere giderler. Ahıryan kötü olanı, Sık ormana gideni. Diğeri yılan, İlmeykker, On iki baş için sevinir, Dağ sırtına atılır, Orada yuva çevirir. Üçüncüsü Kuykırış, Görünüşte vahşidir, Ancak vahşi değildir, Parmaklıktan büyükçe. Kuykırış da köye doğru Geceleyin gider aceleyle, Garip Çuvaş evinde Oturur eski köşede. Kuzey ışığı bitene kadar Çuvaşlar arasında hem erkek hem de kadınlardan çıkabilen olağanüstü güçlere sahip, insanlara zarar verebilen bir tür büyücü. 85 86 Kayĭk iç tk vtеrеt. 1460 Kilti vuçah sıhlavnе Şĭppĭn kalat’ akĭn pеk: San purnĭna ep tе Pltm pürtе krsеnеh. Halal pultĭr man tksеm Yıvĭrlĭhna ntеrmе. Tksеm içç mnpur, Vi tpsaran valli е. Pri pultĭr pr tkrеn, Tеpri vara-virеn. 1470 Vimş -pillkrеn. Hĭvna valli tksеnçеn Tpsaran tĭvan prrе е. Yulnisеnе -untaran, Şıvpa yuhsa kaytaran. Es tksеn sĭmahnе İtlе -ıyĭh kilsеn tе. Tksеm vl-vl vlkşr, apla sĭmah kalar: “Manra ĭstĭn -tslrеn, 1480 itml iççе itеt tеn”. “Manra -astu, yalanah iç ĭstalĭh -haklisеm.” “ĭtkĭnlĭhran hĭtĭlma Çunu turtsan il mana”. “Tnçipе pallĭ pulma içr tsl mul manra”. “Plü manra sahal mar, Ürkеnmеnsеm valli е”. “Kĭmĭl-sĭpat man tkrе, 1490 Vsеm kirl purnе tе”. “Yıvĭr allĭ ınsеm tе Kirlеh utĭ tnçеrе”. Vuçah hui irhinе Vĭransassĭn şuĭmpa iç tkе kursanah İk pinе at apat’. Tpsaranlĭ amĭşsеm Açisеnе vi ulççеn Kĭkĭr stnе itеrn, 1500 Vĭy-hallatsa hĭvarnĭ. avĭnpa ta çĭvaşra, Kuş yedi tüy uçurur. Ev sahibinin eşine Şöyle söyler sessizce: -Senin hayatını ben de Bildim eve girince. Helal olsun tüylerim Zorlukları yenmek için. Tamamı yedi tüyle, Ancak üç tılsım için Biri olsun bir tüyden, Diğeri ise üçüncüden. Üçüncüsü beşten. Kendin için tüylerden Tılsım yaparsın tek birini. Kalanları yakarsın, Suyla akıtırsın. Sen tüylerin sözünü Dinle şimdi uykun gelse de. Tüyler efil efil dalgalandılar, Şöyle sözler söylediler: “Bende akıl türlü türlü Yetmiş yedi yeter belki.” “Bende var dikkat et Yedi ustalık-kıymetliler.” Açgözlülükten kurtulmak için Canın isterse al beni.” “Dünyada tanınmak için Yedi yüz renkli mal bende.” Bilgi bende az değil, Üşenmezsen sadece senin.” Keyif mutluluk tüyümde, Onlar gerek herkese de. Ağır elli kişiler de Gerekli bu dünyaya. Evin kadını sabahleyin Kalkınca sabah ışığıyla Yedi tüyü görünce Vurur iki uyluğuna. Tılsımlı anneler Çocukları üç yaşına kadar Anne sütüyle besledi, Güçlendirip bıraktı. Bu nedenle Çuvaş’ta, Yatlĭ-sumlĭ halĭhra, Ĭsçahsеm tе sahal mar, Naçar pulman ĭstayran. Numay pulnĭ ĭstasеm, Tnçе pln vsеnе. avah Çĭvaş rnçе rmе puyan yĭhnçеn, ĭtkĭn pırlĭ ınsеnçеn, 1510 Alsеm yıvĭr kilninçеn Tuslĭh hıtĭ şvеln, Unşĭn tĭşman savĭnnĭ, Çĭvaşa vĭl tapĭnnĭ, Aynе tusa tulanĭ. ntеrüsеn pr yĭla: Arınsеnе tıtmalla, Pusеnе kasmalla. Ivĭl aça uralsan Untah punе urmalla. 1520 İrsr tĭşman vşlisеm Pеrsе itsеn yalsеnе, Kursan sĭpka açinе Mĭşkĭllasa ıytnĭ tеt: “Ku-ar san е ama san? Çasrah kala! Hĭvĭrtrah! Hurav inçеh pulmasan Hraçasеn punе tе Kassa panĭ yıtsеnе. Yıvĭr pulnĭ samana 1530 Amĭşsеmşn Çĭvaşra. apah ta av yıvĭrta Vsеm punе uhatman. Yal-yışpе pr pulsa ĭlnĭ arın açana. Kuykĭrĭşa tĭşman ta Alla ilmе tĭrĭşnĭ. Sunarĭsеm, çaplisеm, iç yutran kilnisеm, Yal-yal tĭrĭh ürеn, 1540 Kuykĭrĭşa yrlеn. Pr sunarĭ, çеyеskеr, Suhal kassa kurmanskеr, Hura pürtе r kama Kn pulnĭ kaa may. Anlı şanlı halkta, Âlimler de az değil. Maharette eksik değil. Ustaları da çok idi, Dünya bildi onları. Böyle Çuvaş ülkesinde Çok zengin soyundan Açgözlü insanlardan Elleri ağır geldiğinden Dostlukları dağıldı Buna düşman sevindi, O, Çuvaş’a saldırdı, Altına alıp daladı. Galiplerin bir geleneği: Erkekleri tutarlar, Başlarını keserler. Erkek çocuk doğsa Başını yararlar. Kötü düşman, itler Vurup gelince köye, Görüp beşikteki bebeği Dalga geçerek sorar: “Bu kocan yoksa karın mı?? Çabuk söyle! Çabucak! Cevap gelmeyince, Kadınların da başını Kesip verdiler itlere. Ağır oldu zaman Çocuklar için Çuvaş’ta. Böyle zorluklarda da Onlar başını kaybetmedi. Köylü, akraba bir olup Kurtardılar oğlanı. Düşman Kuykırış’ı da Ele geçirmeye çalıştı. Avcılar, namlılar Yedi yabandan gelenler, Köy boyu dolaşıp, Kuykırış’ı aradılar. Bir avcı, kurnaz olan Sakal kesip görünmeyen, Kara eve gecelemeye Girmişti geceleyin. 87 88 Kuykĭrĭş ta avĭnta Pulnĭ ikkеn sĭvappa. Ĭna sunarĭ, putsrskеr, Tapalannĭ tıtmaşkĭn, Kayran huna pamaşkĭn. 1550 Kuykĭrĭş aptrasa Sĭpkanalla ıtkĭnnĭ. Sĭpka açi kayĭka Tıtsa hıpnĭ ĭvara. Sunarĭ avna sĭpkara Şırasan ta tupayman. Tarĭhnipе açana Kĭlarsa pеn tulalla. Kuykĭrĭş şĭppĭn açana Kalanĭ tеt hĭlharan: 1560 “San tapparu vi tkrеn, Çĭvaşa çi kirlskеr, Tĭşmansеnе arkatan, Patşana ta ak laran. Sanra çĭvaş hütlh, avĭnpa ta vilmsr”. Sunarĭ tuhat’ urama, Hayar -urnĭ kaşkĭrtan. Ku umnçеh üsnrеn Aça yaştak -hurĭn pеk. 1570 Plmе uk tеt tulaşran -Arın vĭl е hraça? Sunarĭ ıytat’ açaran Mĭşkĭllasa ak apla: “Es kam vara? Ama san?” Yutta hir av aça Huravlanĭ ak apla: “Ep sirnşn -amasan, Çĭvaşsеmşn ep -pikе! Yatran ep -Yurеkkе!” 1580 Tıtsassĭnah sunarĭ Itkĭntarat’ tapkĭpa. avĭ mattur Yurеkkе Pit hühm sar pikе. Alpasti tе hĭynе may Amukayla hĭtlanat’. Hĭyn kĭvak avtannе rlе kaşta inçеnеh Kuykırış da aynı evde, Bulunuyormuş tesadüfen. Onu avcı, kötü olan, Çabaladı tutmak için, Sonra hana vermek için. Kuykırış şaşırıp Beşiğe doğru atıldı. Beşik çocuğu kuşun Tutup kapadı ağzını. Avcı bunu beşikte Arasa da bulamadı. Siniriyle çocuğu Fırlattı dışarıya. Kuykırış çocuğa sessizce Söylemiş onun kulağına: “Senin tılsımın üç tüyden, Çuvaş’a en gerekli olan, Düşmanları dağıtırsın, Padişahlığa oturursun. Sende Çuvaş’ın koruması, Bu nedenle de ölümsüzsün.” Avcı çıkar dışarıya, Öfkeli, kudurmuş kurttan. Göz önünde büyüdüğünden Çocuk düz kayın gibi. Bilinmezmiş dışarıdan. -Erkek mi kız mı? Avcı sorar çocuktan Dalga geçip işte böyle: “Sen de kimsin? Dişi misin? Çocuk yabancıya Cevap verdi şöyle: Ben sizin için, erkek Çuvaşlar için kızım! Benim adım Yurekke! Tutar tutmaz avcı Fırlatır tekmeyle. Bu güzel Yurekke Çok güzel sarı kız. Alpasti de kendine göre Amukay gibi davranır. Kendi gök horozonu Geceleyin tünekte Lĭpĭ aynе hĭvalat’, Vi ĭmarta tutarat’. 1590 Alpasti tе vsеnе iksеssnеh hĭy hvnе Hrsе çupat’ yal vnе, Kurat’ kayĭk-kşkе. Şur kurakpa tuslaşat’, Un yĭvipе pallaşat’, Şur kuraka astarat’: “nt tuslĭ pulĭpĭr, Pr-prinе savĭpĭr”. Şurĭ kurak ıtamra 1600 Vi ĭmarta yĭvara. Vĭhĭt irtеt maypе, Kr tе itеt еripе. ĭmartasеm şĭta, Vi çrçun tuha. Esrеl pulat’ prinçеn, Çapras Vupĭr tеprinçеn. Vimş -İyе-kе, ĭvar iç çavsa-kе. İyе hura munçara 1610 Kurĭnmast’ vĭl nikama. Vırtsa tĭrat’ ktеsrе Yalan lapka aynçе. ınna çĭmlat’ urinçеn Hn kĭtartat’ viliççеn. İyеn açi nişl tе Ĭna paçah kilşmеst. Yarsa ilеt açinе, Pr-pr kilе vtеrеt. Unta hĭyn çppinе 1620 Hurat’ aça sĭpkinе, ınnĭn nar pеk açinе İlsе tarat’ yĭvinе. Vupĭr tеni -tеmskеrlе, Çĭrsĭrtarah tеmеllе: Hura kuşak vĭl pulat’, ın kilnçе çupkalat’, Tüşеk inе hĭparat’, ınna pĭvat’, pusmĭrlat’. Tеpr çuhnе kahinе 1630 Uyĭha vĭl aykkinçеn Sepet altına kovalar, Üç yumurta yaptırır. Alpasti de onları Çekince kendine Koşar köye kıyısına, Görür kuşu kurdu. Ak kargayla dostlaşır, Onun yuvasıyla tanışır, Ak kargayı şımartır: Şimdi senle dost olalım, Birbirimizi sevelim. Ak karga çevrede, Üç yumurta yuvada. Vakit geçiyor yavaş yavaş Güz geliyor yavaş yavaş. Yumurtalar yarılıyor, Üç yavru çıkıyor. Esrel olur birinden, Çapraz Vupır diğerinden. Üçüncüsü, İye’dir, Ağzı yedi dirsektir. İye kara banyoda Göremez o kimseyi. Yatar durur köşede, Hep düzlük altında. İnsanı çimdikler ayağından Acı çektirir ölene kadar. İyenin çocuğu perişan. O hiç de beğenmez. Gönderir çocuğu, Bir eve uçurur. Orada yavrusunu Çocuk beşiğine koyar, İnsanın güzel çocuğunu Alır kendi yuvasına. Vupır’a ne demeli, Çok ölçüsüz demeli: Kara kedi o olur, İnsan evinde koşturur. Döşek üstüne çıkar, İnsanı boğar, basar. Başka zaman geceleyin Aya o kenarından 89 90 Kĭşlamaşkĭn tıtĭnat’, Tavralĭha sm apat’. Sipnеr yatlĭ usal ta, Ĭsran katĭk pulsan ta, Larma plmеst vırĭnta, Sĭmah vaklat’ vĭrmanta: “Amukayran kaya-i, Alpastirеn uhmah-i? Manran tnçе kisrеntr, 1640 Mnpur halĭh çtrеtr!” Sipnеr hura avtannе Hupsa lartat’ sakaynе. Avtan tĭvat’ ĭmarta, Vi ĭmarta vi kara. Sipnеr tttm kahinе Tupat’ ĭhan yĭvinе, ĭmartisеm yĭvara, Çm kmеlli ĭşĭra. Vĭhĭt irtsеn iç ernе, 1650 Samay tttm ur rtе, Pr ĭmarti usalran Vĭynе ilеt çĭn maltan -Pukrallĭ ın vĭl pulat’, Karçĭklansa hutlanat’. Karçĭk pu asam pu, Hrl-sims mĭşĭr ku, Şĭlnе şakkat’ iç hutçеn, Kapan şĭlsеm üsiççеn, Sĭmsi rе lеkiççеn, 1660 Allĭ sеnk puliççеn, Çrni pr şit üsiççеn, Krt yıtti pеk vriççеn. Untan halĭh pit hĭrat’, Mur karçĭk yat parat’. av Mur illi tulnipе, Asam nе plnipе Halĭh inе hn yarat’, itml tsl çir sarat’. ĭmartaran, tеprinçеn, 1670 il-tĭvĭlla vriççеn Vat Esrеmеt yĭşt tuhat’. Sĭrtran tĭvat’ pr çukmar. Yulaşki ĭmartinçеn Kemirmek için tutunur, Çevreye karanlık çöker. Sipner adı kötü de, Aklı eksik olsa da, Oturamaz yerinde, Söz söyler ormanda: “Amukay’dan eksik miyim, Alpasti’den ahmak mıyım? Benden dünya sarsılsın, Bütün halk titresin!” Sipner kara horozunu Kapar yatak altına. Horoz yumurtlar, Üç yumurta üç gecede. Sipner karanlık gecede Bulur kuzgun yuvasını, Yumurtalar yuvada, Nefes girecek sıcakta. Vakit geçince yedi hafta, Çok karanlık yarıkta, Bir yumurta kötüden Gücünü alır çok eskiden -Hasta kişi o olur, Yaşlanır gider. Karcığın başı büyülü baş, Kızıl-yeşil bir çift göz, Dişe vurur yedi defa, Eğri dişleri büyüyene kadar, Burnu yere değene kadar, Eli yaba gibi olana kadar, Tırnağı bir karış olana kadar, Kar iti gibi ürene kadar, Ondan halk çok korkar, Lanet karcığı ad verir. Bu Lanet öfkelenince, Büyü işini bilince Halka kötülük eder, Yetmiş türlü hastalık yayar. Yumurtadan başkasından, Fırtına boran ulumasından Yaşlı Esremet ortaya çıkar. Sırttan bir sopa yapar. Son yumurtasından Susĭr tuhat’ yĭvansa Vat ĭhana yatlasa. Çavsa tĭrşş un pv, Suhalliy -pr çalĭş, Yaç unĭn Kirşmеt, Şur tuyinçеn vĭy ilеt, 1680 Mĭn suhalnе klеsеn, Pu urlĭ vtеrsеn Kurat’ tnçеn pr vnе -Pülh amĭş kеrmеnnе. Un çuh pülh amĭş Hĭy tllnеh puplеn: “Pur halĭh ta kеrmеnrе İlç hĭysеn tеlеynе. Ançah çĭvaş kilmеr, Hĭy tеlеynе ilmеr”. 1690 avna iltsеn Kirşmеt, Çikе tĭrşş, şеrеmеt, Kulsa yarat’ savĭnsa, Çĭvaş inе kĭtartsa: “Hĭrah uri saltĭnnĭ, Hĭy utsa yĭlt ıvĭnnĭ. Vĭl urinе sıriççеn, Pülh patnе itiççеn Kuşak ĭvĭrlat’ iç hutçеn”,Tеt tе vaskat’ mal yenne1700 Pülh amĭş kеrmеnnе. Turĭ amĭş kеrmеnnе Pеrsе itеt paşkasa. avah pülh amĭşnе Hullеn kalat’ ak apla: “Ep çĭvaş rnçеn, Kiltm Atĭl hrrinçеn. Paraymĭr-şi tеlеynе, Pirе -çĭvaş halĭhnе?” “Ay-ay, ıtla yulhav-i, 1710 Un pеk pulma yurat’-i? Tеlеy tеni -sak inçе, ıru-knеkе huşşinçе”. Hilkat garibesi çıkar. Yaşlı kuzguna sövüp. Dirsek boyu vücudu, Sakalıysa bir kulaç, Adı onun Kirişmet. Ak asasından güç alır, Uzun sakalını kaldırınca, Başı üzerinden atınca Görür dünyanın her yanını. -Pülih33 anne sarayını. O zaman Pülih anası, Kendi kendine konuştu: “Bütün halk da sarayda Aldılar kendi bahtlarını. Ancak Çuvaş gelmedi, Kendi bahtını almadı.” Bunu duyunca Kirişmet, Dirsek boyu, garip, Buna sevinir gülüp, Çuvaş’ı gösterip: “Bir ayağı çözüldü, Kendi gidip yoruldu. Çarıklarını giyene kadar Pülih yanına gidene kadar Kedi döner yedi defa.” Der de gider ileriye, Pülih ana sarayına. Tanrı ana sarayına Atılır varır nefes nefese. Böylece Pülih anaya Yavaşça şöyle söyler: “Ben Çuvaş ülkesinden, Geldim İdil kıyısından. Vermez misin bize talihi, Bizim Çuvaş halkına?” “Hey dinle tembel, Böyle yapmak doğru mu? Talih dediğin, yatakta, Yazı-kitap arasında.” 33 Turı’ya en yakın ruh olarak tanımlanır. Turı’ya yapılan duaları engelleyebileceği gerekçesiyle onun için sık sık kurbanlar sunulmaktadır. Bazı Çuvaşlar onunla birlikte Pihampar’ın da Turı’nın en yakınındaki yardımcısı olduğunu düşünmektedirler. Bunlara göre, Turı yeni doğan çocukların kaderlerini tayin ve yumsa tarafından çocuklara verilen adları kaydetmek için yeryüzüne Pülihşi’yi göndermektedir (Aşmarin 1982: 23-25). 91 92 Kirşmеtn namĭs uk, Vĭl vĭtansa tĭras uk. Çĭvaş halĭh tеlеynе Pеrsе çikеt ks’еnе, Vara tarat’ sĭrtalla, Unta avrat’ mĭn yĭva. Sĭrt aynçi aylĭma 1720 Çullantarat’ vaskasa. av tеlеyşn çĭvaşsеm, Arĭslan pеk pattĭrsеm, Mn çul punе huç-şi, Mn çul çĭlah pulç-şi? Au ançah, pattĭr ta, Arĭslantan vĭylĭ ta, av irsrpе apĭr, Halĭha tеlеy tavĭrç. Au vilç apĭsa, 1730 Tĭşmansеnе arkatsa. Tеlеy kallеh tĭşmanra, Kirşmеtrе, usalra. İnkеk-sinkеk tahanah Hn kĭtartat’ çĭvaşa. Tui çullĭ sĭrtnçеn, İlmеykkеrn ĭvinçеn Ataha tuhat’ illipе iç punе klеsе, Numay tari-tripе 1740 Çĭvaşsеnе aratat’, urçsеnе untarat’. Çĭvaş pĭhat’ kay yenne -Kurat’ çir-çr vçşnе. ir çĭvaşa mutalat’, Lеş tnçеnе ĭsatat’. Çĭvaş pĭhat’ mal yenne -Kurat’ çullĭ sĭrtsеnе. Unta hayar Kirşmеt Nikama ta hrhеnmеst. 1750 Ĭna ĭyĭr pamasan, Pĭtĭpa çük tumasan Hayarlansa aşkĭnat’, ınna pırsa tapĭnat’. Numayĭş un pеk çuh Şalt aptrasa itn çuh - Kirişmet’in utanması yok, Utanıp duracağı yok. Çuvaş halkının talihini Alır koyar cebine, Kaçar sonra tepeye, Sonra çevirir yuva. Tepe altındaki ovayı Taşa çevirir aceleyle. Bu talih için Çuvaşlar, Arslan gibi bahadırlar, Ne kadar baş koydular, Ne kadar sakat oldular. Ancak baban, bahadır da, Arslandan güçlü de, Bu kötüyle çarpıştı, Halka talih getirdi. Baban öldü savaşarak, Düşmanları dağıtarak. Talih tekrar düşmanda, Kirişmet’te, kötüde. Sıkıntı azap ne zamandır, Eziyet verir Çuvaş’a. Tuşi taşlı tepesinden, İlmeykker’in mezarından Ejderha çıkar öfkeyle Yedi başını kaldırıp, Birçok uşakla, köleyle Çuvaşları harap eder, Evlerini yakar geçer. Çuvaş baksa ne tarafa -Görür hastalık kötülüğünü. Hastalık Çuvaş’ı şaşırtır, Öbür dünyaya gönderir. Çuvaş bakar önüne -Görür taşlı tepeleri. Orada kötü Kirişmet Hiç kimseye acımaz. Ona aygır vermesen, Lapayla kurban sunmasan Sinirlenir hırçınlaşır, Gidip kişiye saldırır. Birçoğu o zamanlarda, Çok şaşırdıklarında, Sm vĭrmana tara, Ançah kanlh tupmaё, Kaşkĭr şĭlnе lеkе Ye mur kulli pula, 1760 Şĭmşakkinе şurata. rе kmеn çĭvaşsеm, Unta-kunta vırtnisеm, Arurisеm pula, r kisrеtsе ürе. Halĭh vri kuul’pе, Çun kütsе itnipе, Yurĭ hıvat’, kvlеt, Kayĭk tusa vtеrеt. Ĭna usrat’ vĭrmanta 1770 Tĭşman plmеn vırĭnta. Kirşmеç ĭna ta Tupsa tıtat’ vĭrmanta. İlmеykkеrе-lеnе Kaysa parat’ hıt vsе. Sık ormana kaçarlar, Ancak rahat bulamazlar, Kurdun eline düşerler. Ya da maskara olurlar, Kemiklerini ağartırlar. Yere girmeyen Çuvaşlar, Orada burada yatanlar, Arşuriler34 olurlar, Yeri sarsıp yürürler. Halk sıcak gözyaşıyla, Çok üzüldüğünden, Türkü söyler, besteler, Kuş yapar uçurur. Onu korur ormanda Düşman bilmez yerde. Kirişmet’i onu da Bulur ormanda. İlmeykkeri, yılana Gider verir hemence. 93 34 Çuvaşların ormanda var olduklarını düşündüklerive karşılaşmaktan çok korktukları bir varlıktır. Arşuriler farklı şekillerde tasavvur edilmektedirler. Mészáros onların vücudu kılla kaplı ve sadece cinsel organı açıkta olan çıplak kadın şeklinde düşünüldüğünü söyler. O, aşağıya doğru sarkan büyük göğüslere sahiptir; yürürken onları omuzları üstüne koymaktadır. Ormanda ar-uri insanın önünde gitmektedir ve saygısızca cinsel organını kişiye gösterip gülmekte ve insanı kendisine çağırmaktadır fakat ona yaklaşmaya kimse cesaret edememektedir. Köpekten ve kazandaki vişne sesinden çok korkmaktadır (Mészáros 1909: 51). Ulttĭmş Yurĭ (Çĭvaşsem n re Kuni) Altıncı Türkü (Çuvaşların Yeni Yere Göçüşü) 94 Halĭh Ülеnkе mpü huşnipе n rе kusa kayat’. Vĭrĭm ul. Tnçе alĭknçеn pulasa Sĭr sĭrçn arkinе itе. Ĭti vırĭnta purĭnmallinе halĭha mrеnpе uhĭ yppisеm kĭtarta. Halĭh ĭraçn yaçsеm: Vir’еl, Nuhrat Pĭlhar, Hura Pĭlhar. Halk Ulenke Han’ın emriyle yeni yere göçer. Yol uzun. Dünya kapısından başlayıp, Sır tepesinin eteğine ulaşırlar. Nerede yaşanılacağını yayla okun ucu gösteriyor. Halk içindeki boyların adları şunlardır: Viryel, Nuhrat Pılhar, Hura Pılhar. Tĭri vtr uy-hirtе Hĭy yurrinе trliççеn, Larĭr stеl huşşinе Halap-yumah puliççеn. Ulmuisеm huşşinçе 1780 Ulĭp larat’ sak inçе, Iytu parat’ amĭşnе, Pıtarmasĭr şuhĭşnе. -Es kalarĭn kahinе: “Çĭvaş kiln ayakran”. Mnşn kusa kilninе Kalamarĭn. Ma hĭran? Asattеsеn uy-hirnе Hĭş vırĭnta vırtninе Plеs kilеt manĭn ta. 1790 Annе, kala! Vĭl ĭta? -Ah, av rşıv ayakra, Unta itmе ĭmĭl mar. Vĭt av rşıv tlnçе Pulnĭ tnçе alĭk. Turĭsеnе purnе tе Kurma pulnĭ avĭnta. üll sĭrtsеm sahal mar Unta pulnĭ tavrara. Plt yuhnĭ ayaltan, 1800 Vĭl srtnn puran ta. av r utĭ tnçеrе Yalan tĭnĭ hisеprе. Şav şavlanĭ sm vĭrman, V-hrri un pulman. Unta üsn pr yuman, Buğday biçin tarlada Türküsünü söylemeden, Oturun masa başında, Hikâye başlayana kadar. Elma ağaçları arasında Ulıp oturuyor peykede, Soru sorar annesine, Gizlemeden düşüncesini. -Sen söyledin geceleyin, “Çuvaş geldi uzaktan Niçin göçüp geldiğini Anlatmadın. Niye korkarsın? Ataların topraklarını Nerelerde yaşadıklarını Bilesim geliyor benim de. Anne, söyle bana! Nerede? -Oy, o yerler çok uzakta, Varmak kolay değil oraya. İşte bu ülkede, Vardı dünya kapısı. Tanrıların hepsini Görmek mümkündü burada. Az da değil yüksek tepeler, Orada vardı çevrede. Bulut uçtu aşağıda, O başa sürtündü. Bu yer dünyada Hep oldu hesapta. Uğuldardı sık orman, Başı sonu olmazdı onun. Orada büyüdü bir meşe, Sims ulĭ un yalan. Hrh hĭla tavraş, içr hĭla üllş. Kn çük çuh un inе 1810 aknĭ vĭkĭr çr tirnе, Prşеrn mar, rşеrn, Aslĭ çük çuh -pinşеrn. Vĭrmannçе çurĭşsеm Pin-pin tsli ürеn. Kĭş tirnçеn krksеm Kaşni kiltеh lеn. İrk pulnĭ r еnçеn, Ktü tuhnĭ yalsеnçеn. Tır-pul üsn avĭn pеk: 1820 aklannĭ tеt pltrеn. Kalas pulat’ akna ta: Tnçе hrri avĭnta. Hvеl amĭş açinе Kurma pulnĭ irhinе. Unta sĭrtsеm vunsakkĭr, Pĭhma vara pit kapĭr. Hĭysеm pr tan pulmanran Kartlaşka pеk ayakran. Tnçеn iç hutnçеn, 1830 Aslĭ pülh urtnçеn Kartlaşkapa r inе Pur turĭ ta annĭ tеt. ak tnçеnе annisеm, Yal-yal tĭrĭh kaynisеm Şuyttansеnе tapĭnnĭ, Lеş tnçеnе ıvĭtnĭ. Pr pülhi -Aslati, Usala çĭtaymanni, Vçlеnsе kaynĭran 1840 Kiltе larma yuratman. Kmsrtеtsе avĭtsan Plt inçеn annĭ vĭl, Lеş tnçеnе ıtkĭnsan isе-isе iln vĭl. Şatĭrtatsa yarĭnsan imlеnsе ıvtĭnnĭ, Şuyttansеnе untarnĭ. Tеpr çuhnе, urnipе, Yaprakları hep yeşil. Kırk kulaç çevresi, Yedi yüz kulaç boyu. Küçük kurbanda ona Astılar öküz derisi. Bir değil yüzlerce, Büyük kurbanda binlerce. Ormanında vahşi hayvanlar Renkli renkli gezdi. Samur derisinden kürkler Her evde dikildi. Erk oldu yüz yerden, Sürü çıktı bin yerden. Tahıl yetişti bunun gibi: Tutundular buluta. Söylerim şunu da: Dünya kızı burada. Güneş anne çocuğunu Görmek mümkün sabahleyin. Orada tepeler on sekiz, Bakmak ise çok güzel. Onlar eşit olmadığından Basamak gibi uzaktan. Dünyanın yedi katından, Büyük Pülih evinden Merdivenle yer yüzüne Bütün Tanrılar inmiş. Bu dünyaya inenler, Köy köy gezenler Şeytanlara saldırdı, Diğer dünyaya fırlattı. Sadece pülihşi – Aslati, Usala dayanamayanı, Çok öfkelendiğinden, Evde oturmayı sevmedi. Gümbür gümbür gürleyince Bulut üstünden indi o, Diğer dünyaya atılınca Çaktı çaktı durdu o. Çatırdayıp durunca Şimşek gibi çaktı, Şeytanları yaktı. Başka zaman ayağıyla, 95 96 Itla hrsе kaynipе, 1850 Çĭvaşsеnе ula may Ptеrn vĭl -pit numay. iç ĭruran vi ĭru Tĭrsa yulsan -makĭru. Kuul’ yuhnĭ numayççеn, iç yuhanşıv puliççеn. Ptn ĭru pulĭhnе, Tava yatlĭ arınnе, Turĭ patnе ĭsatnĭ, Turĭpa vĭl kalanĭ. 1860 Tava turĭ amĭşnе Pltеrn hĭy huyĭhnе. Aslatiye çarsamĭr, Pirе ptmе an parĭr. Es ĭna çarmasan Msker yul çĭvaşran? Tur amĭş Tavana Huravlanĭ ak apla: -Hu pulsa pĭh pülh, Un çuh sana mn tе? 1870 Pr samantrah Tavaran Turĭ pulat’ çĭvaşran. av vĭhĭtra Aslati Mn hĭtlanman r inçе? Sеhrе hĭppi un sassi, Kvü е sĭmahhi. -Ulеnkе, es ılĭhlĭ, Çlhü sanĭn çarusĭr, Elеk pama vrеntni - Vut lеnpе pıl ini. 1880 Şuyttansеnе ptеrni - San çrünе rtеt-i? Hura yunlĭ pulnĭran Es tuhas uk ılĭhran. avĭnpa sĭrt tĭrrinе, ak çul sĭmsah hrrinе, Vilm tupma asappa Timrlеtp sĭnçĭrpa. Ulеnkеri sĭnçĭr Öfkelenip yürüyünce, Çuvaşları yolda, Yok etti çok fazla. Yedi boydan üç boy Kalınca geride, gözyaşı. Gözyaşı aktı çok fazla, Yedi akarsu olana dek. Biten boy liderini, Tavşa adlı yiğidi, Tanrı yanına gönderdi, O Tanrı’yla konuştu. Tavşa Tanrı annesine35 Söyledi kendi derdini. Aslati’yi durdurun, Bizi yok ettirmeyin. Sen onu durdurmasan Ne kalır geriye Çuvaş’tan? Tanrı annesi Tavşa’ya Cevap verdi şöylece: -Kendin bak Pülihşi, O zaman sana ne diyorlar? Bir zamanlar Tavşa’dan Tanrı oluyor Çuvaş’tan. O zaman Aslati, Neden uğraşmadı yeryüzünde? Dehşetliydi onun sesi, Sadece kıskanma sözü. -Ulenke, sen günahkârsın, Senin dilin ölçüsüz, İftira etmek, Yılanla bal yemek. Şeytanları bitirmek Yüreğini tüketir mi? Kara kanlı olduğundan Kurtulamazsın günahkârlıktan. Bu nedenle tepeye, Şu taş burun kıyısına, Ölmek için azapla Zincirleyeceğim demirle. Ulenke’deki zinciri 35 “Tur amĭş” ifadesi Çuvaş halk inanışlarında oldukça seyrek görülür. Çünkü Çuvaşlarda Tanrı doğmamıştır ve doğurmamıştır. Ancak zaman zaman bu ifadelerin olduğu da dikkatten kaçmaz (A.N.). içr patman taynĭ tеt, 1890 Çĭtmalla mar asap Pin-pin ula itn tеt. Vi kun huşşi çĭvaşsеm Ktn tе mpvе. Kayran çaplĭ turhansеm Ĭna aran tupnĭ tеt. Turhansеmpе Ulеnkе Kalanĭ tеt rpе. -Tlk kurtĭm nеr. Tava turra larnĭ pеk. 1900 Vĭl kalar tlkrе: “ılĭhlĭ ın tnçеrе Numay pul. Çĭvaşran San pеkkisеm pit sahal. Sana kur yеrtüsеm, Vi ĭruri arpusеm. Kalasa par kaşninе Manran mskеr iltninе. ak ılĭhlĭ vırĭntan Kusa kayççĭr anĭa. 1910 n rе kunĭ may Hn-hur pul pit numay. Sĭrt umpе kayatĭr, Arami sĭrtnе tuhatĭr. Sirn tеlеy pulsassĭn Turĭ amĭşnе kuratĭr. Turĭ amĭş hisеppе Kalasassĭn sirnpе Man sĭmaha an manĭr, urr yenne pĭrĭnĭr. 1920 urrеllе pĭrĭnsan, iç talĭk ul tĭsĭlsan Tins hrnе anatĭr, ırma punе tuhatĭr. ırma anat’ inеtrеn ıranpе hĭratsa. Unta pulsan şıv yuhhi - Sirnşn vĭl ul yuppi, itеs rе itmеlli. Ku umnçеh av ırma 36 Yedi yüz batmanmış, Dayanılmaz azabı Bin yıla yetmiş. Üç gündür Çuvaşlar Beklemişler başbuğu. Sonra namlı tarkanlar Onu güç bela bulmuş. Tarkanlarla Ulenke Konuşmuşlar iyice. -Düş gördüm dün. Tavşa Tanrı oturmuş gibi. Söyledi o düşümde: “Günahkâr kişi dünyada Çok oldu. Çuvaş’tan Onun gibiler çok az. Seni görür idareciler, Üç nesildeki voyvodalar. Söyle her birine Benden neler duyduğunu. Bu günahkâr yerden Göçüp gideceğinizi. Yeni yere göçerken Sıkıntı olacak çok fazla. Tepe önünden gidin, Aramşi tepesine36 çıkın. Sizin şansınız olursa Tanrı annesini görürsünüz. Tanrı annesi saygıyla Konuşunca sizinle Sözlerimi unutmayın, Kuzey tarafa dönün. Kuzeye doğru dönünce, Yedi gün yol gidince Deniz kenarına inersiniz, Irmak başına çıkarsınız. Irmak geliyor uzaktan, Yamacıyla korkutarak. Orada olsa su yatağı Sizin için dört yol ağzı, Varılacak yere varmaya. Göz önünde bu ırmak Bazı bilim adamlarına göre bu tepe Kafkasya’da bulunmaktadır (Ş.N.). 97 98 1930 Atalansa sarĭlat’, Tarĭnlansa yusanat’. Şıvpa tul av ırma, Mĭnalĭn ta krnеkl Şıv yuh tinsе. Yuhanşıvnе irhinе Atalansa yuhninе Atĭl tеsе yat parĭr, av yatpa vĭl uprantĭr. av yuhanşıv hrripе, 1940 Sm vĭrmansеm huşşipе Sĭr tu aynе tuhmaşkĭn urr yenne ul tĭsĭr. Tеmlе yıvĭr pulsan ta Hn-hursеnе çĭtsamĭr. ееnhirpе irtn may Hir ınni, tеn, tapĭn, Sm vĭrmanpa kaynĭ çuh Vĭrman ınni şar tĭv. Hĭravĭna tuhmasan 1950 Sirn ul-yr tatĭlm. İk ırma huşşinçе, avra kül hrrinçе, Vatĭ hura kuratĭr, Ĭna tıtma tĭrĭşĭr. Mnpur çĭvaş pülhnе Yatpa çnsеh çük tĭvĭr. Çük kllinе halĭhpa Kayran vlr ak apla: “Ey, Mĭnturĭ, 1960 Tp pulĭhri asattеsеm, Tp tĭsnisеm-asannеsеm! Epir ĭrĭvpе Sirе hisеplеsе Yalan asĭnatpĭr ĭşra. Hrhеnr pirе! Vĭy-hal parĭr pirе! Sirntеn tarhaslasa Iytatpĭr avsеnе. ırlah! 1970 ırlah! ırlah! Ey, Mĭnturĭ! Büyüyüp yayılıyor, Derinleşip büyüyor. Bu ırmak suyla dolu, Kibirli ve gururlu. Akıyor suyu denize. Akarsuya sabahleyin Büyüyüp aktığından Atıl adını verin, Bu adla koruyun. Bu akarsu kıyısına, Sık ormanlar içine Sır dağ eteğine çıkmaya Kuzey tarafa yol yapın. Ne kadar zor olsa da Sıkıntılara katlanın. Bozkırı geçerken Bozkır insanı saldırabilir, Sık ormanda giderken Ormanlılar ordu yapar. Eğer korkmazsan Sizin yolunuz kesilmez. İki ırmak arasında, Şavra gölü kıyısında, Görürsünüz yaşlı kazı, Tutmaya çalışın onu. Çuvaş Pülih’ini bütün Anarak kurban verin. Kurban duasını halkla Tamamlayın şöyle sonra: “Ey, Ulu Tanrı, Asıl lider dedelerimiz, Kök salmış ninelerimiz! Biz boyumuzla Size saygı gösterip Her zaman anıyoruz. Acıyın bize! Kuvvet verin bize! Sizden yalvarıp İstiyoruz bunları. Affet! Affet! Affet! Ey, Ulu Tanrı! Tp pulĭhri asattеsеm! Tp tĭsnisеm -asannеsеm! Ĭrĭva ırlĭh kĭtartĭr, mrlhе sıvlĭh parĭr. Ĭru hunavlĭ pultĭr, Hĭvatsĭra an tuhtĭr. Pur inkеkrеn, 1980 Pur sinkеkrеn Hĭtarĭr pirе! ırlah! ırlah! ırlah! Ey, Mĭnturĭ! Tp pulĭhri asattеsеm! Tp tĭsnisеm -asannеsеm! Pur tĭşmansеnçеn, Usalsеnçеn, 1990 Çir-çrsеnçеn, Vut-kĭvartan, Vılĭhran Hĭtarĭr pirе! An mansamĭr pirе! ırlah! ırlah! ırlah! Ey, Mĭnturĭ! Tp pulĭhri asattеsеm! 2000 Tp tĭsnisеm -asannеsеm! Esir pirе pulĭşnipе ĭva tuhsan, Kr pulsan, Tır-pul tuhĭlĭ pultĭr, Vıl’ĭh-çrlh rçеtr, Kartiş tulli pultĭr. Mn pulanĭ sеnçеn, Mn tuma tıtĭnninçеn, Şuhĭşlanĭ şuhĭşsеnçеn 2010 Pısĭk tеlеy tuhsa pıtĭr! ırlah! ırlah! ırlah! Halĭh çük hıĭnah ula tĭsĭr av kunah. Asıl lider atalarımız! Kök salmış ninelerimiz! Boyumuza iyilik verin, Sonsuza kadar sıhhat verin. Soyumuz devamlı olsun, Güçsüz olmasın. Bütün dertlerden, Bütün şanssızlıklardan Kurtar bizi! Affet! Affet! Affet! Ey, Ulu Tanrı! Asıl lider atalarımız! Kök salmış ninelerimiz! Bütün düşmanlardan, Usallardan, Hayvanlardan, Ateşten, Açlıktan Kurtar bizi! Unutma bizi! Affet! Affet! Affet! Ey, Ulu Tanrı! Asıl lider atalarımız! Kök salmış ninelerimiz Senin bize yardımınla Yaz gelince, Güz olunca, Tahıl verimli olsun, Hayvanlar üresin, Bostan dolu olsun. Başlanılan işlerden, Yapılmaya başlananlardan, Düşünülen her şeyden Büyük baht ver! Affet! Affet! Affet! Halk kurban ardından Yola çıkar o gün. 99 100 Alri pürnе pr pеk mar, Yertüsеm tе avnaşkal, Hĭş еrtü ĭstaylĭ Pattĭrlĭhnе kĭtartsa 2020 Sirе vırĭna itеrеt, mpü pulat’ vĭl sirn. Vĭl huşnipе yĭh pusеm Vsеm yul vi е Sĭr tu tĭrnе hĭparççĭr, Kusеnе ıhtarççĭr. Anraştarma vsеnе avĭrmalla ykе pеk. av vĭhĭtrah viş tе mrеnpеlе pеmеllе. 2030 Kayran kansan, lĭplansan, Hul ıratma çarĭnsan Hĭy mrеnnе yĭhpе Şırama kaytĭr av kunnеh. Ĭta tupat’ mrеnе, avĭnta purĭntĭr yĭhpе. n r ulnе uiççеn Man pu inçi pltе ĭltĭrsеmpе prlеşmе Itkĭntarĭr ülеllе. 2040 Plt pulsan tüpеrе Uyĭha ta hvеlе ĭmĭl pul yalkĭşma. Kĭmĭllĭ pul mana ta. Unççеn, kuntan kayiççеn, Purnĭlama huşninе nеntеrmе hal’ mana Tupa tıtĭr man umra. Vat yuman pеk еrtüsеm Tupa tıtnĭ yĭlapa 2050 Tĭpra isе altĭrpa. Vsеm ula tuhiççеn, n ula kayiççеn, Şur suhallĭ pulsan ta Kap tĭnĭ ta pattĭrla mpü inçi pltе Vĭrkĭntarnĭ tüpеnе. Yıtĭ tır-pul puçahnе Hıpman pulsan ĭvarnе Eldeki parmak aynı değil, Yöneticiler de böyle, Bazıları usta Bahadırlıklarını gösterip Sizi yerinize götürür, Başbuğunuz olur o sizin. Onun emriyle boy liderleri Kalıyorlar ancak üç kişi. Sarı dağ tepesine çıkın, Gözlerinizi bağlayın. Yapıştırmak için onları Çevirmek gerek iğ gibi. O zaman üçünü de Ok ve yayla vurmalı. Sonra dinlenince, Kol ağrıması durunca Kendi yay ve okunu boyla Aramaya çıkın bu günde. Okun bulunduğu yere, Yerleşin boyla. Yeni ülke yolunu açana dek Başım üstündeki bulutu Yıldızlarla birleşene dek Atılın göğe doğru. Bulut olursa gökte Aya da güneşe de Kolay olur parlama. Keyifli olur bana da. O zaman buradan gidene dek, Yaşamayı emrettiğini İnandırmak için bana Yemin edin önümde. Yaşlı meşe gibi liderler Yemin etti töreye göre Toprak yiyerek altırla. Onlar yola çıkana kadar, Yeni yola gidene kadar, Ak sakallı olsa da Aynen kahramandı da Başbuğ üstündeki bulutu Fırlattı gökyüzüne. Köpek tahıl başağını Kapmamış olsaydı ağzıyla Plt tata pulatç, 2060 rе vitsе tĭmastç. avĭnşĭnah plç Uyĭh ıtla kulyannĭ, avĭnşĭnah un sĭn Sеnkеrlеnsе kaynĭ-mn. Tur amĭş çĭvaşa Ktsе iln kĭmĭlsĭr. avĭnpa pul’ çĭvaşra Hn-hur vara pu üllş. Vutpa kĭvar huşşinçе 2070 Vsеm pulnĭ r tе pr. Mn çul şıva kayninе Şutlaman ta -kam pltr? avah vsеm urkunnе Kalĭm kun ĭşşinçе Tuhnĭ tеt Sĭr tu aynе. Kurban hisеpl pulnĭran Çĭvaş mpü sĭrt inе Еrtüsеmpе hĭparsan apla sĭmah kalanĭ: 2080 -Epir kunta tĭvatsĭmĭr, Purtе pular yavaplĭ. avĭnpa ta sĭmaha Tĭrĭşsamĭr ĭnkarma. Ulеnkе mpü huşnĭ pеk ak vırĭna itrmr, Ĭru valli n rе ak sĭrtranah şırĭpĭr. Kaşni yarat’ mrеnnе Vatĭ mpü huşnĭ pеk. 2090 Ĭta tupat’ vĭl ĭna - Bulut ta nerede olurdu, Yeryüzünü kaplamazdı. Bunun için buluta Ay çok dertlendi, Bunun için onun yüzü Göğerdi kaldı. Tanrı anası Çuvaş’ı Bekledi gönülsüzce. Bu nedenle Çuvaş’ta Dert kaygı başa kadar. Ateş kor arasında Onlar oldu yüzlerce. Ne kadar suya gittiğini Hesaplamadı da kim bilir? Bu şekilde ilkbaharda Kalım günü37 içinde Gitti Sarı dağ eteğine. Kurban güzel olunca Çuvaş başbuğu tepeye İdarecilerle çıkınca Şu sözleri söyledi: -Biz burada dördümüz, Hepimiz de sorumluyuz. Bu nedenle bu sözü Çalışalım anlamaya. Başbuğ Ulenke’nin emriyle Bu yerlere ulaştık, Boy için yeni yeri Bu tepeleri, aradık. Herkes atsın okunu Yaşlı Başbuğun emrince. Ok nerede bulunursa 37 Atalar ruhuyla da yakından ilişkili bir törendir. Geleneksel inançlarını koruyan Çuvaşların “mınkun”dan önce kutladıkları bu bayramın ilk gününde, özellikle de paskalya gecesinde Çuvaşlarda çeşitli törenler, inanışlar, yasaklar ve uygulamalar dikkat çekmektedir. Çuvaşların inancına göre bu gecede büyücüler ve sihirbazlar çeşitli hayvan şekillerine dönüşebilirler ve zarar verebilirler. Paskalya gecesi kötü ruhların ve çeşitli kötü güçlerin kötü faaliyetlerini artırdıkları kabul edilmektedir. Bu nedenle silah atmak, ateş ve katranlı fıçılar yakmak, bahçe ve avluları şerbetçiotu ile tütsülemek gibi çeşitli uygulamalar yapılmaktadır. Kalım arifesinde ata ruhları için özel bir elçi mezarlığa gönderilerek yapılacak törene onlar davet edilir (Ş.N.). Hayvan kurban edilir, bunun yanında hamur işi çeşitli yiyecekler de hazırlanır. Akşam bütün akrabalar evde toplanır. Tören masasında bir somun ekmek, peynir ve yumurta bulundurulur. Anma için el değmemiş bir fıçı bira da hazırlanır. Yemeğe de dua edildikten sonra başlanır. Duadan önce herkese bir dilim ekmek, bir parça peynir ve bir bardak bira takdim edilir. Ailenin en yaşlı üyesi soy direğinin yanına bir büyük ev mumu, ölü akranlarının sayısı kadar küçük mumu da kapı duvarının yanına yakar. Sonra en yaşlı kişinin kapıyı aralaması ile herkes duaya başlar. Dua edenler ayakta dururlar. Dua bittikten sonra da ekmek dilimlerini, peyniri yerler ve biralarını içerler. Bu sırada yiyeceklerin bir kısmını da soy direğinin yanına ölü akrabaların ruhları için konulan kaba bırakırlar ve bir başka kaba da bira ile diğer içecekleri dökerler. Bundan sonra da yemeğe başlarlar. Bu tören herkesin saygı duyduğu bir kişi tarafından idare edilmektedir. Törenin tamamlanmasından sonra da şarkılarla ve danslarla eğlenmeye geçilir (Arık 2005: 137-138). 101 102 mrlhе purĭnma, Hĭy ĭratnе vĭylatma Yĭhpah kaytĭr avĭnta. Tеtyuş yarat’ mrеnnе Hĭyn pattĭr vĭypе. Ançah tеmşn mrеn Hıt yanrasa ilsеn tе Pеrsе ükеt ıvĭhah. Tеtyuş unşĭn hprtеt, 2100 Sĭmah huşat’ ak apla: -mrеn tavra vir üsеt, Kassĭn-kassĭn hum irtеt. Vĭl pltеrеt avna, tеn: Epir -Vir’еl çĭvaş, avĭnpa ta tеlеyl. Mamatış vat allipе Pеrеt uhĭ yppipе. Yppi vеt il kassa, Tuhĭalla hm sapsa. 2110 Uhĭ ypnе şırasa Mamatış kayat’ tuhĭa, Nuhrat şıv hrrinçе Yppе tupat’ rattipе. Ĭrat pulĭh avĭntah Sĭmah huşat’ kĭmĭlpa: Nuhrat şıv man umra. avĭnpa pirе ülmrеn Kml pĭlhar teyeеh. mrеn Laiş allinçе, 2120 Kvü un çrinçе. “Mana hıa hĭvarç, Paytasĭra kĭlarç. Tĭhta... Ep vsеnе Ak kĭtartĭp çmеrе!” Tеsе şutlat’ ĭşnçе. Turtsa yarat’ mrеnnе Tulsa itn kvpе. mrеn vеt tatalla, Hĭş vırĭnta tupmalla? 2130 Laiş еrtü tarĭhat’, Tĭrĭşsah mrеn şırat’. Tan yuhanşıv hrrinçе Ĭna tupat’ çul inçе. Sonsuza dek yaşamak için Soyunu yaşatmak için Boyunuzla gidin oraya. Tetyuş atar okunu Bahadır gücüyle. Ancak nedendir oku Islık çalıp gitse de Düşer onun yakına. Tetyuş buna sevinir, Şu sözleri söyler: -Ok çevresinde darı biter, Keskin keskin dalgalanır. Bu herhalde şunu söyler: Biz Viryel Çuvaşlarıyız, Bunun için şanslıyız. Yaşlı Mamatış eliyle Atar oku temreniyle Temren uçar yel kesip, Doğuya ateş saçarak. Ok temrenini arayıp Mamatış gider doğuya, Nuhrat ırmağı kıyısında Bulur temreni boyuyla. Boy lideri burada Söz söyler keyifle: Nuhrat suyu önümde. Bu nedenle gelecekte Gümüş Bulgar diyecekler. Ok, Layış elinde, Kıskançlık yüreğinde. “Beni artta bıraktınız, Faydasızı bıraktınız. Bekle… Ben onlara Göstereceğim belayı! Diye düşünür içinden. Çeker atar okunu, İçi dolar kıskançlıkla. Temren uçar ta nereye, Hangi yeri bulmaya? Layış lider sıkılır, Çabalar temreni arar. Don ırmağı kıyısında Onu bulur taş üstünde. Çul tüpеk, hup-hura, Yĭltĭrtatat’ tеm tuma. Laiş larat’ çul inе, Sĭmah huşat’ yrеs pеk: -ak çul pirki vĭrtarma Yat ta par hĭrtmalla 2140 -Hura pĭlhar. Mn tĭvĭn. Ĭrĭskalĭm man ... hĭrĭm. Aslausеn ul-yrnе Tĭsas marçç mrtе. Taşın tepesi, kap kara, Parlar durur ne etmeye. Layış oturur taş üstüne, Söz söyler ağlar gibi: -Bu taş için savaştırmaya Ad da veriyorlar kurutmalı. -Kara Bulgar. Ne yapıyorsun. Talihim benim ... kara Atalarının yolunu Uzatamasaydın hayatta. 103 iççmş Yurĭ (Ulĭp Asla Patnе Kayni) Yedinci Türkü (Ulıp Dede Yanına Gider) 104 Ulĭp halĭh hutnе krsе tĭşmana hir tuhassi, ĭna apsa arkatassi inçеn amĭşnе pltеrеt. avna amĭş hirlеt, ançah ta ıvĭl hĭy еmtnе purnĭlama hıtĭ tĭninе kursa unpa kilşеt tе asla patnе yarat’. Asla Ulĭpa iç ul huinçе hrеsçеn nе tе, urt-yr lartma ta, vĭrĭ nе tе, purnĭra mnlе hĭynе tıtmallinе tе, hĭyn vĭy-halnе üstеrmе kukamĭş patnе kaynĭ çuhnе mnlе kuççеnеsеm ilеssinе tе vrеntеt. Ulıp halk arasına girerek düşmana karşı çıkmak, onu ortadan kaldırmak konusunda annesiyle konuşur. Annesi buna karşı çıkar, ancak oğlunu kendi isteklerini hayata geçirmeye kararlı görerek onunla anlaşır ve dedesi yanına gönderir. Dede yedi yıl içinde köy işlerini de, bina yapma işini de, savaş işini de, savaşta ne yapması gerektiğini de, kendini güçlendirmek için büyükanne yanına giderken nasıl hediyeler alacağını da öğretir. Kartlĭ-kartlĭ paşalu, Karç tĭrĭh u yuhtĭr, Pirn ırĭ kalau Pеhillеnsе vĭy iltr. Ulĭp kapa amĭşnе Sĭmah kalat’ ak apla: 2150 -Tĭşman kunta puliççеn, Untan mĭşkĭl tüsiççеn Ĭna hir tuhmalla, Yĭlt arkatsa tĭkmalla. -Un pеk sĭmah vakliççеn Şutla puna vatiççеn. Es hal’ aça, pit ayvan. Sanran tĭşman hĭramast’. Tĭşman kulli puliççеn, Puna ussĭr vatiççеn, 2160 Açam, vılya laşalla Ye çışĭlla, laptalla. -Tĭşman tari puliççеn, mr kuul’ tĭkiççеn Üksе vilеm apĭsa, avra pua uhatsa. -Av illi pur çĭhhĭn ta, Un hĭruşnе kam kurnĭ? İr yurlakan kayĭka Kuşak tĭttsa tp tunĭ- Parça parça bazlama, Çit boyunca yağ aksın, Bizim güzel konuşmamız Kutsanarak güç alsın. Ulıp geceleyin annesine Söz söyler işte böyle: -Düşman burada olana dek, Maskaralıklara dayanana dek Ona karşı çıkmak gerek, Tamamen yok etmek gerek. -Onun gibi sohbet edene kadar Düşün başını kırana kadar. Sen şimdi çocuksun, çok safsın. Senden düşman korkmaz. Düşman kulu olana kadar, Başını boş yere kırana kadar, Çocuğum, oyna at gibi İter, dürter gibi, top gibi. -Düşman uşağı olana kadar, Ömrünce gözyaşı dökene kadar Düşerek ölürüm savaşarak, Yuvarlak başı kaybederek. -İşte memesi var tavukların da, Onun korkusunu kim gördü? Sabah öten kuşu Kedi tutarak yok etti. 2170 Tеr kе Ulĭpa Lĭpka-lĭpka urĭmran. -Annе, ep vkn mar, Plеtp ep -pattĭr mar. Tĭvan halĭh hn-hurta, avna ilsеm s şuta. -Yurat’, -ter amĭş, Assĭn tuhr sıvlĭş. Ulĭpa vĭl çuptur, avĭntah vĭl ĭs paç. 2180 Vĭrĭ ulе tiks mar, Aça-pĭça vĭyyi mar, Vĭrĭ nе vrеnmе, Ĭsna-tĭnna üstermе Ep huşninе tĭvatĭn, Pliska patnе kayatĭn. Pliska -sanĭn aslau, Kanl pulm purnĭu. Yalan vĭrĭ, apĭu, Hakla lar savnĭu. 2190 Ulĭp n uhhinе İlsе akr hĭy inе. mrеnnе tе manmar. Hutainе tultarç. Ulĭp aça ul inçе, Kuççеnеsеm allinçе. Huraltu sĭrt ummipе, arĭmsan şıv hrripе Vat asla kiv pürtnе Ulĭp itr urkunnе. 2200 Pliska satur açana Lartr hĭypе yunaşar. Ulĭpĭn u sĭmahhi Aslaşn sĭvapli. Eh, asattе, asattе, itеrеsç mtе, Tp tĭvasç tĭşmana, Man ĭlasç halĭha, -mtpе е puyakan Vatĭlat’ vĭl pĭslansah. 2210 Untan tĭşman hĭramast’. Vĭrĭ ulnе tĭriççеn, Hе sulsa yariççеn Dedi Çikeş Ulıp’a Okşayarak sırtından. -Anne, ben basit değilim, Biliyorum, bahadır değilim. Öz halkım acı, dert içinde Bunu da düşünsen sen. -Tamam, dedi annesi, Zorla çıktı soluğu. Ulıp’ı öptü o, Böylece akıl verdi. Savaş yolu düz değil, Çoluk çocuk gücü değil, Savaş işini öğrenmek için, Aklını geliştirmek için Benim söylediğimi yapacakın, Pliska yanına gideceksin. Pliska senin deden, Rahat olmayacak hayatın. Her zaman savaş, çarpışma, Hakkını ver sevincinin. Ulıp yeni yayını Alıp taktı kendine. Okunu da unutmadı. Sadağına doldurdu. Ulıp çocuk yolda, Hediyeleri elinde. Huraltu tepesi yanından, Şerimşan suyu kenarından Yaşlı dede eski evine Ulıp vardı ilkbaharda. Pliska cesur çocuğu Oturttu kendi yanına. Ulıp’ın açık sözü Dedesi için kutsal. -Eh, dede, dede, Yetiştir umudu, Yok edeceğim düşmanı, Ben kurtaracağım halkı, -Sadece umutla zengin olan Yaşlanır buharlaşarak. Ondan düşman korkmaz. Savaş yoluna çıkana kadar, Kılıcı sallayana kadar 105 106 Ĭsu-tĭnu üsmеllе, Arın şutnе kmеlle. Arın tеni av pulat’: Aka tĭvat’, suhalat’ Hvеl ansa lariççеn, Tĭvarlĭ tar tuhiççеn. urt-yr avrat’ hrhçеn, 2220 Yala ilеm kürtiççеn. Vıl’ah usrat’ ktüpe, Şĭrttan iyet hĭnipе. Es mn huşan -purnе tе Purnalatĭp mrtе. Ançah, haklĭ asattе, itеrеsç mtе. Av puupa şutla-ha, Vĭhĭt kayat’ vĭraha! Hĭrap kaya yulasran, 2230 Tĭşman kunta pulasran. -Unşĭn es an hĭra, Pattĭr sеm purnĭra Es tĭvĭn-ha sahal mar, Hal’ kĭşt ikkn purĭnar. Sm-sm vĭrman huinçе, Vat asla patnçе, Ulĭp iç ul purĭnat’, iç ul ĭs puhanat’, Vĭl vĭrman ta kĭlarat’, 2240 Kеrmеn lartma pultĭrat’, Aka tıtsa suhalat’, Pülmе tulli tır tĭvat’. Vi ul ürеt ktürе, Pit ĭsta vĭl ku rе, Vıl’ĭh hunat’ kĭtkĭlla, Samĭrlanat’ upalla. Hĭrah kunе hsеt tе, n uhĭpa pеrеt tе iç uhrĭmri pakşannе 2250 Sirpntеrеt pr kunе. Hir ĭyĭrnе tıtat’ tе, Vĭşt! utlansa larat’ tе Pırat’ uram huipе il şĭhĭrtsa sikkipе. Pĭlat hnе kĭlarat’, Aklını geliştirmeli, Erkek hesabına girmeli. Erkek denen şöyle olur: Çift sürer, tarla sürer Güneş batana kadar, Tuzlu ter çıkana kadar. Ev kurar kırkına kadar, Köye güzellik sokana kadar. Hayvan korur sürüyle, Şırttan yer misafirle. -Sen ne diyorsan, hepsini Yapıyorum hayatta. Ancak, doğru dede, Ulaşmak gerek umuda. İşte başınla düşün ha, Vakit geçiyor yavaş yavaş! Korkuyorum geri kalmaktan, Düşmanın burada olmasından. -Onun için sen korkma, Bahadır işler hayatta Sen az değil çok yapacaksın, Şimdi biraz ikimiz yaşayalım. Gür gür orman içinde, İhtiyar dede yanında, Ulıp yedi yıl yaşar, Yedi yıl aklı toplanır, O orman da söker, Kale yapmayı da başarır, Tarla da sürer, Oda dolusu buğday yapar. Üç yıl gezer sürüyle, Çok usta o bu işte. Hayvan çoğalır karınca gibi, Şişmanlar ayı gibi. Tek gözünü kapar da, Yeni okuyla atar ve Yedi çağrımdaki sincabı İndirir tek gözünden. Vahşi tayı tutar ve Hop! Atlanır da Gider sokak ortasından Rüzgarın ıslık çalmasıyla. Polat kılıcı çeker, Pu tavra avĭrat’, Turtsa kasat’ hurĭna, Hurĭn ükеt laş kĭna. ıru ırat’, yĭnĭşmast’, 2260 ut antalĭk çlhinе Vĭl vrеnç tppipе. Vat asla Ulĭpa Pürtrе lartr yunaşar, Ĭna ĭşra muhtasa Ulĭppa vĭl kalaat’: -Laşa mnlе çupassi Tiharanah palĭrat’, Arın mnlе pulassi Açaranah kurĭnat’. 2270 Panulmi yıvĭinçеn Pit ayakkah ükmеst-mn, Es, Uslati açi tе, Ĭna hıvrĭn pul’ nt. Es tĭn-puran aça mar, Vĭy-haltan ta havşak mar, Ançah akna manar mar: Taka punе imеnrеn Ayvan şutne s krеn. Halĭh hutnе kmеşkn 2280 Arĭslan pеk pulmalla, Arĭslan pеk pulmaşkĭn Kukamuna kurmalla. Kukamu san nеtre, r aynçе, r pürtrе. Un patnе san iç ul Utmalla-ha. irp pul. Unĭn еkki avnaşkal, Pur еnçеn tе vĭl kal-kal, Tür ınna hisеplеt, 2290 Kukĭr ınna siyenlеt. Kuççеnеsеm un valli Pulma kirl ak apli: ĭnĭh -salma pеrmе, Şĭrttan -uyav irttеrmе, Vimş -ĭpata 38 39 Et suyu ve sütte pişirilen hamur. Etle doldurulmuş ve kızartılmış sucuğa benzer Çuvaş yemeği. Başüstünde çevirir, Çekip keser kayını, Kayın düşer sadece. Mektup yazar yanılmaz, Tabiatın dilini O öğrendi bütünüyle. Yaşlı dede Ulıp’ı Evde oturttu yanına, Onu samimice övüp Ulıp’la o konuşur: -At nasıl koşacak Taylığından bellidir, Erkek nasıl olacak Çocukluğundan bellidir. Elma da ağacından Çok uzağa düşmez, Sen, Uslati’nin çocuğusun, Onu gösterdin artık. Sen akıldan çocuk değilsin, Güç kuvvetten de zayıf değilsin, Ancak şunu unutmamak gerek: Koç başını yemediğinden Hayvan yerine sen gireceksin. Halk arasına girmek için Aslan gibi olmak gerek, Aslan gibi olmak için Büyük anneni görmek gerek. Büyükannen senin uzakta, Yer altında, toprak evde. Onun yanına senin yedi yıl Gitmen gerek, sağlam ol. Onun huyu böyle, Her yandan o rahat, Doğru insana saygı gösterir, Bozuk insana zarar verir. Hediyeler onun için Olmalı işte böyle: Un, salma38 pişirmek için, Şırttan39, bayram yapmak için, Üçüncüsü, çarık 107 108 San pulmalla hutara. Yıvĭr kil tеn -yĭltah Pamalla pr vĭhĭtrah. ĭnĭh tе un valli 2300 Pulma kirl ak apli: Ni tulĭ mar, pĭra mar, Ni sl mar, pĭri mar. Hĭvah plеn: çĭvaşra Urah tsl tır üsmеst, Urĭh tsli -tulayra, Kukamuna kilşmеst. Şĭrttan valli vĭkĭrnе Üstеrmеşkn plmеllе: Ktü saran kurĭknе 2310 İk rtе imеllе. Pri -Yeyü hrrinçе, Sarantĭvĭn aynçе, Tеpri -untan kĭşt inе, Tataymĭst yĭvi patnçе. Haklĭ parnе -ĭpata Kukamuna pamalla, Şĭra pulĭ pulsan ta Vĭl r ula çĭtmalla. Nu, kalĭpĭr, purnе tе 2320 Es hatrlеn maypе. Ançah sana vsеm tе n inkеk tuhnipе Kukamuna tl pulma, Unpa larsa kalama Pulĭşas uk vĭhĭtrah Pul çarmavsеm tatah. Saran kurĭk itеrsеn Pusĭn vıl’ĭh-çrlh s. Hatrlеtn şĭrtganna 2330 Tiptmе kĭmakara. Ançah şĭrttan tiptmе Es çrtеymn kĭvaytnе. Vut-kĭvara ptеrmе Vutĭş itn ak yenne. Senin çuvalında olmalı. Ağır gelecek belki ama kesinlikle Vermek gerek bir zamanda. Unu da onun için Olmalı işte böyle: Buğday da bakla da değil, Yulaf da karabuğday da değil. Kendin bilirsin: Çuvaş’ta Başka renkte buğday büyümez, Başka şekilde, gurbette Büyükannenin hoşuna gitmez. Şırttan için öküzü Büyütmek için bilmek gerek: Sürü zambak çiçeğini İki yerde yemek gerek. Birisi, Ural tepesi kıyısında, Zambak dağı altında, Diğeri, ondan biraz uzakta, Tataymıst40 yuvası yanında. Kıymetli hediye, çarık Büyükanneye vermek gerek, Başı süslü pabuç olsa da O yüz yıla dayanmalı. Fakat, belki, hepsini de Sen hazırlarsın buna göre. Ancak sana onlar da Yeni bela çıkınca Büyükannenle buluşmak için Onunla oturup konuşmak için Yardım edilmeyecek zamanda Olacak engeller yine de. Zambak yedirince Kesersin hayvanlarını Hazırlayacaksın şırttanı Fırınlamaya ocakta. Ancak şırttanı fırınlamak için Sen tutuşturabilirsin yongayı. Ateş közü bitirme Vutış41 yetişti bu yöne. Kartal adı. Çuvaşlara göre su kaynaklarında yaşayan bir ruhtur. Genel olarak su anası şeklinde adlandırılabilecek olan ve Türk boylarının halk inançlarında önemli bir yer tutan vutış insan şeklinde tasavvur edilmektedir. Derin suların vutışsız olması mümkün değildir. Çuvaşlara göre vutış, mavi vücutlu ve uzun saçlıdır. O sıcak zamanlarda güneşin önüne çıkıp saçlarını taramakta, bazen de güneşin sıcaklığında uyumaktadır. Çuvaşlar o uyuduğu zaman sessizce yaklaşıp ona haç takılırsa, onun bir daha suya giremeyeceğine, bu sebeple de insana yalvaracağına, insan ne kadar para isterse o kadar para vereceğine inanmaktadır (Aşmarin 1930: 284). 40 41 -Tеmlе yıvĭr pulsan ta itеtpеh p unta! Tеr Ulĭp tatĭklĭn, Sikse tĭrsah hastarlĭn. Sana hıtĭ şannĭran 2340 Urĭhla sĭmah sanran İltmе ep şutlaman, ĭn ta, ep yanĭşman. Ançah kuntan kayiççеn, aplĭ sеm tĭviççеn İtlе vat ın samahnе, An man es vsеnе: Vatĭ ınsеm umnçе Hıvsa tĭrsam kalpakna, amrĭk ınsеm huinçе 2350 An uhatsam ĭs-tĭnna. Vat ınsеmpе tl pulsan, Halaplama tapratsan İtlеsе lar pu taysa, Sĭmahsеnе ĭnkarsa. Hu plninе, iltninе, Hu kuupa kurninе Pеrsе an yar pürtеşsе, Vatĭ ınna s pülsе. Suysa utĭn malalla, 2360 Ançah kilеn kayalla İrsr suyka yatpala. Tür pul ta lĭpkĭ pul, Nikama ta şar an tu. ınnĭn ır yat sarĭlat’, Pahalĭh çıslanat’ illipе mar, ĭsnçеn, Hĭynе tıtma plninçеn. ınna siyen tĭvakan Hĭy tе avna kurakan. 2370 Kam unipе kayatĭn Un yurrinе yurlatĭn. Hitrе tеni -vi kunlĭh, Layĭh tеni -mrlh. ürеn laşa -ul tuti, Hitrе arĭm -hn kurki. Vĭl purnĭa salatat’, Klm huta aktarat’. -Ne kadar zor olsa da Yetişeceğim ben oraya! Ulıp kesin olarak dedi, Zıplayıp gayretle durdu. -Sana çok inandığımdan Başka söz senden İşitmeyi düşünmedim ben,. Gerçekten de yanılmadım ben Ancak buradan gidene kadar, Namlı işi yapana kadar Dinle ihtiyar insan sözünü, Unutma sen bunları: Yaşlı insanlar önünde Çıkarıp dursam kalpağı, Genç insanlar arasında Kaybetmesem aklımı Yaşlı insanlarla buluşsan, Anlatmaya başlasan Dinle baş eğerek, Sözlerini düşünerek. Kendi bildiğini, duyduğunu, Kendi gözünle gördüğünü Bırakıp atma tartışıp Yaşlı insanı sen bölerek. Yalanla ilerleyebilirsin, Ancak dönersin geriye. Kötü yalancı isimle Doğru ol da sakin ol, Kimseye yapma kötülük. İnsanın iyi adı yayılır, Artar böyle itibarı. Öfkeyle değil, sıcaklığından, Kendini tutabildiğinden. İnsana zarar vermiş Kendisi de bunu görmüş. Kimin kızağıyla gidiyorsan Onun türkünü söylersin. Güzel denen, üç günlük, İyi denen, ömürlük. Giden at, yol lezzeti Kurnaz kadın acı kovası. O hayatı dağıtır. Dilenci torbası taktırır. 109 110 ĭn maltanhi arĭma Hümе tе halĭhra. 2380 Unpa purlĭh upranat’. avĭnpa ta s ĭna Yĭtsa ürе alĭra. Tеprе mĭşĭr tupiççеn Şutlasa pĭh iç hutçеn. Uta layĭh pĭhakan uran yulmast’ yıvĭrta, Vatta layĭh usrakan Vıĭ larmast’ nihan ta. Amĭş inе vrеkеn 2390 Ançĭk lеkn kaşkĭra. A yatnе rtеkеn Punе iyet hupahra. Erеh an muhtansa, еrkkе tpnе utatsa. Unta huyĭh yĭtaymi Masartinçеn hayarri. Tĭşman hir tĭrsassĭn apĭ aya tĭviççеn, Vĭl san ayra pulsassĭn 2400 An tiv ĭna viliççеn. Kе pitl an pulsam, Pitlе ĭna tl pulsan. Ulĭp timln itlеr, Aslanе pülmеr. Ĭna ĭan tav tur, Italasa çuptur. Sıv pul tеsе al parsan Ahĭr‘yan patnе ul tıtr. İlk önceki kadına Hüme derler halkta. Onunla zenginlik korunur. Bu nedenle sen onu Kaldırıp götür el üstüne. Başka kadın bulana kadar Düşünüp bak yedi defa. Ata iyi bakan Yaya kalmaz ağırlıkta, Yaşlıyı iyi besleyen Aç kalmaz hiçbir zaman da. Annesine oflayan İt eniği yakalanır kurda. Baba adını rezil eden Başını yer meyhanede. İçkiyi az iç övünerek, Kadeh dibini parlatarak. Orada keder taşınmıyor Mezardakinden öfkeli. Düşmana karşı durunca Savaşta onu yenene kadar, O senin ayak altında olunca Dokunma ona ölene kadar. Yüzsüz olmasınlar Yüzüne vur onun karşılaşınca. Ulıp dikkatle dinledi, Dedesini bölmedi. Ona sıcakça teşekkür etti, Kucaklayarak öptü. Hoşça kal diyerek el verince Ahıryan tarafına yola çıktı. Sakkĭrmş Yurĭ (Ulĭppa Ahĭr‘yan) Sekizinci Türkü (Ulıp’la Ahıryan) Parnе ĭpatinе tumalli puşĭt Ahĭr‘yan patnçе. Ahĭr‘yan valli tunĭ kеrmеn vunĭ kun huşşinçе işlmеst. İşlmеn kеrmеnşn un pu turat inçе akĭnsa tĭrassinе plsеn. Ahĭr‘yan yĭvinçеn tuhsa tarat’. Hediyelik çarık yapılacak ıhlamur lifi Ahıryan’ın yanında. Ahıryan için yaptığı saray on gün içinde yıkılmaz. Yıkılmayan saray için onun başının dal üstünde asılıp duracağını bilince. Ahıryan yuvasından çıkar durur: Sm-sm vĭrman varrinçе 2410 r ıtamlĭ yuman pur. av vat yuman hüttinçе Pin-pin tsl kayĭk pur. av kayĭksеm huşşinçе Yĭslav kayĭk patşi tе. Sassi kilеt tatanah, Yatlat’ ulatakkana. Ah, es paçah ĭstĭnsĭr, Itla ta av namĭssĭr. Hĭvna tıtma plmеstn, 2420 r urasla ihrеtn. Tatah un pеk hĭtlansan Husa yarap vĭrmantan. Man sĭmahran tuhatĭn Pusĭr tĭrsa yulatĭn. Aslĭ patşa, kaarsam, Sĭmah huşma an çarsam. Sĭltavsĭr mar kĭşkĭrtĭm, ppmsеmşn hĭrarĭm. Paĭr esir huşnipе 2430 Vrm Atĭl hеrrinе, Unta vatĭ çarlansеm Tıta h pulĭsеm. Ep uk çuhnе çеppmsеm, Vt-şakĭr ta vsеm, Tuhsa ükn yĭvaran. Til kurnĭ ĭtkĭnran. psеm hıtĭ hĭranĭ, Tımar aynе pıtannĭ. Çeye til çpsеnе 2440 Tuhma huşnĭ ilrtsе. Sık sık orman ortasında Çok büyük bir meşe var. Bu yaşlı meşe gölgesinde Binlerce çeşit hayvan var. Bu hayvanlar arasında Kendi padişahı var. Sesi gelir ta nerden, Söver ağaçkakana. Ah seni küçük bodur, Bir de üstüne namussuz. Kendini tutmayı bilmezsin, Yeri yarar gibi bağırırsın Daha böyle uğraşsan Kovacağım ormandan. Benim sözümden çıkarsan Başsız kalacaksın. Ulu padişah, affet, Söz söylemeyi kesmezsem. Sebepsiz yere bağırdım, Yavrularım için korktum. Senin söylediğin gibi Gittim İdil kıyısına, Orada yaşlı martılar Tutuyorlar kılıç balıklarını. Ben yokken yavrularım, Ufak tefek de onlar, Düştüler yuvadan, Tilki gördü açgözlü. Yavrular çok korktu, Kök altına saklandılar. Kurnaz tilki yavruları Kandırıp çıkartmak istedi. 111 112 Man avsеnе kursanah Sеhrеm hĭpr-kе, çĭnah, Urlĭ-pirl ıtkĭntĭm, Çakĭltatma tıtĭntĭm. itmеnninе, Ulĭp ta Tĭra parat’ avĭnta. Un kĭmĭlnе plmеnrеn Hıt kĭşkĭrtĭm tüpеrеn. Tavtapu av Ulĭpa! 2450 Vĭl man umrah hulĭpa Hĭvalar vat tillе Tata iti hirеllе. Vĭt av Ulĭp çpsеnе İlsе çikr hĭy hvnе, Yuman tĭrnе hĭparç, Yĭva patnеh ıvharç. Kĭtra ünе vĭl kasr, Mamĭklar, ĭşĭtr, Untan avna yĭvana 2460 Sarç ırĭ kĭmĭlpa. Ĭş yĭvana çpsеnе Tıtsa yaç hrhеnsе, untan-vartan avĭnpa Ep tav turĭm Ulĭpa. -Ulĭp tеtn? Vĭl, ikkеn, Ir kĭmĭllĭ ın, ikkеn. Kayĭk-kşkе, ikkеn, Hrhеnеkеn ın, ikkеn. Vĭl ma kunta? Ay, ikkеn, 2470 Ahĭr‘yan patnе pul’, ikkеn! Ay-yay! Ykt! Vĭt, ikkеn, Nim hĭramast’. Nu, ikkеn. Apla payan Ahĭr‘yan Uyar tĭvat’ askĭnran. Vĭl Ulĭpran kulatеh, unnе ilmе tĭratеh. Ep kalatĭp ak apla: Irra ırĭ tumalla! avĭnpa ta Ulĭpa 2480 Pulĭşmalla manĭn ta. Tеpr maylĭ şutlasan Puskil pulat’ Ahĭr‘yan . Apla pulsan... Mnlе-ha... Ben bunları görünce Korktum gerçekten, Oraya buraya koştum, Bağırmaya başladım. Olmayınca Ulıp da Koşup varır oraya. Onu bilmediğimden Çok bağırdım gökten. Şükürler sana Ulıp! O benim önümde eliyle Kovaladı tilkiyi Uzaktaki bozkıra. İşte bu Ulıp yavruları Aldı koynuna çekti, Meşe tepesine çıkardı, Yuvaya iyice yaklaştı. Kıvırcık saçı o kesti, Pamukladı, kucakladı, Sonra bunu yuvaya Yatırdı şefkatle. Sıcak yuvaya kuşları Tutup koydu acıyarak, Bu nedenle içimden Teşekkür ettim Ulıp’a. -Ulıp dedin? O, İyi kalpli insanmış. Kuşlar falanmış, Acıyan insanmış. O neden burada? Ahıryan yanında imiş. Ay,ay! Yiğit! Buymuş, Hiçbir şeyden korkmazmış. İşte böyle bugün Ahıryan Ayaz eder azgınlığından. O Ulıp’a güler, Kalbini almak ister. Ben söylerim işte böyle İyiye iyilik yapmalı! Bu nedenle Ulıp’a Ben de yardım etmeliyim. Başka türlü düşünsen Komşu olur Ahıryan. Öyle olunca… Nasıl … Vĭt şеrеmеt... İtlе-ha! V-ha Ulĭp hınçеn Ĭna husa itiççеn. Husa itsеn hĭv yatpa Kala unpa kĭmĭlpa: -Es kamnе ıytmastpĭr, 2490 ulna-yrnе tatmastpĭr, Kurman-iltmеn pulatpĭr. Ançah apla kalatpĭr: Pĭhkalasam tavralla Kunta viçkn kupala. Vĭl uhmah mar, çuhlatеh, Tuymallinе tuyatеh, Mn kirlinе tupatеh, Unpa usĭ kuratеh. Ulatakka yavĭnsa, 2500 Yavĭnsa ta savĭnsa Vr Ulĭp hınçеn Ĭna husa itiççеn. Sm vĭrmanti çĭtlĭhra Nikam kurman vĭhĭtra Ulatakka Ulĭpa Şĭppĭn kalat’ kĭmĭlpa: Es kamnе ıytmastpĭr, ulna-yrnе tatmastpĭr, Kurman-plmеn pulatpĭr. 2510 Ançah akna kalatpĭr: Pĭhkalasam tavralla Kunta viçkn kupala. -Ulatakka, avra ku, Çrеrеnеh tavtapu! Sana sıvlĭh pin ullĭh, Yutĭşsеnе ur kunlĭh,Tеr Ulĭp kayĭka Ĭş kĭmĭllĭ sasĭpa. Takka vr kayalla, 2520 Ulĭp utr malalla Sm-sm vĭrman huşşipе ĭka uli utipе. Pr vat hurĭn hüttinçе, Şurĭ çulsеm huşşinçе Ulĭp kurat’ upana, Sm vĭrmanti usmana. İşte malesef… Dinle ha! Uç ha Ulıp ardından Ona yetişene kadar. Yetişince kendi adınla Konuş onunla güzelce: -Kim olduğunu sormuyoruz, Yolundan alıkoymuyoruz, Görmemiş, duymamışız, Ancak şunu söylüyoruz: Baksam çevreye Burada keskin gözle. O ahmak değil, planlı, Duyulacağı duyar, Gerekliyi bulur, Onu kullanır. Ağaçkakan kıvrılıp, Kıvrılıp da sevinip Uçtu Ulıp ardından Onu yakalayana kadar. Sık ormandaki çalılıkta Kimsenin görmediği zamanda Ağaçkakan Ulıp’a Sessizce dedi samimiyetle: Kim olduğunu sormuyoruz, Yolundan alıkoymuyoruz, Görmüyoruz işitmiyoruz. Ancak şunu söylüyoruz: Baksam çevreye Burada keskin gözle: -Ağaçkakan, yuvarlak göz, Canı yürekten teşekkür! Sana esenlik olsun bin yıl, Başkasına yarım günlük, Dedi Ulıp kuşa Samimi sesiyle. Ağaçkakan uçtu geri, Ulıp gitti ileri. Sık sık orman içinden Ihlamur yaprağı ışıltısıyla. Yaşlı bir kayın gölgesinde, Ak taşlar arasında Ulıp görür ayıyı, Sık ormandaki tembeli. 113 114 Upa-usman utkalat’, Prtak rе çavkalat’. Untan tıtat’ hurĭna, 2530 Pĭrsa kĭklat’ vĭl ĭna, Pr rеllе strеt, Kupa tusa sikkеlеt. Untan tuhat’ ulanka, Kayran utat’ sukmakpa. Hir pulat’ Ulĭppa, Sivvn pĭhat’ vĭl ĭna. Ura inе vĭl tĭrat’, Çrnisеnе kĭlarat’, Ulĭp inе ıtkĭnat’, 2540 Mutalama tıtĭnat’. -Upa, mnşn ulatĭn, Ursah mana tapĭntĭn? Sana vırĭn itmеst-i, ĭkĭltaşu vrеt-i? -Ahĭr‘yan tari pul’ tеsе Ep şutlarĭm av sana. avĭnpa ta illеnsе Tatasşĭnçç purnĭna. ak vĭrmanta man tĭşman 2550 -Smsr usal Ahĭr‘yan . Yĭva tĭvap tĭrĭşsa, Katmar yuman suylasa. Ahĭr‘yan kulat’ şĭl yrsе, Hurt-kĭpşanka skrtsе. Lеşsеm ursa kaya, Yuman tavra sırna. Yıvĭ çasah imşrеt, ilpе rе sirpnеt. Yĭva yulat’ ap-ara, 2560 Hl kamaşkĭn hn vara. Siv tullat’ urĭmran, Tĭm çptеt hĭlharan. -Apla pulsan tuslaşar, Utsam manpa yunaşar Ahĭr‘yan patnе itiççеn, Ĭna Kiyü kĭtartiççеn. ul tĭsĭlat’ uhrĭmpa ula pççеn tuhsassĭn. ul kskеlеt yultaşpa Tembel ayı gider, Birazcık yeri eşeler. Sonra tutar kayını, Kökünden söker onu. Bir yere sürükler, Deste yapıp zıplar. Sonra çıkar boşluğa Sonra gezer sokakta. Karşılaşır Ulup’la, Soğukça bakar ona. Ayakları üstünde durur, Tırnaklarını çıkarır, Ulıp’ın üstüne atılır, Karıştırmaya başlar. -Ayı niçin uluyorsun, Kudurup bana saldırıyorsun? Sana yer yetmedi mi, Yapıyorsun naz diye mi? -Ahıryanın uşağı diyerek Ben düşündüm seni. Bu nedenle öfkelenip Almak istedim canını. Bu ormanda benim düşmanım -Küstah, kötü Ahıryan. Yuva yapıyorum çalışıp, Kocaman meşe seçip. Ahıryan gülüyor pis pis, Börtü böcek kudurtup. Diğerleri kudurup giderler, Meşe çevresine yapışırlar. Ağaç çabucak zayıflar, Esen rüzgârla yere dağılır. Yuva kalır bomboş, Kış geçirmek korkunç artık. Soğuk ısırır arkadan, Don çimdikler kulaktan. -Öyle ise dostlaşalım, Gel benimle beraber Ahıryan’a ulaşana dek, Onu kulağından çekene dek, Yol uzar kilometrelerce Yola yalnız çıkınca. Yol kısalır arkadaşla 2570 Savsa prlе utsassĭn. Ulĭppala usman Sm vĭrmanpa uta. Kaşlat’, şavlat’ vĭrman. il açisеm ula. iç vl ırmaran Ahĭr‘yan tuhat’ şĭvĭnsa. Hayar saspa Ulĭpran Iytat’ kutĭn avrĭnsa: Ĭti uhmah? Mn yatlĭ? 2580 Mn şĭrşlasa ürеtn? Kunta epir ul maylĭ, Ma un pеkеh illеntn? Epir ikkn -ĭstasеm, urt-yr lartakannisеm. Sana kirl kеrmеnsеm? Epir kеrmеn ĭstisеm. Huşsan kеrmеn san valli Pulsa tĭr çi çapli. -Çi çapli tеn? Vknsеm! 2590 Şaymak, ankĭ-minksеm! Kuratĭr-i avsеnе, Turat inçi pusеnе? Unta pusеm tеm çuhlеh, Srе itmеst ikk е. Sirе valli ik turat, İk pu valli vsеm hal’. İksrе tе purtan Kеrmеn lartma tıtatĭp. Ançah akna kalatĭp: 2600 Kеrmеn ttm kĭlarsan An işltr vun kuntan. Tünsеssnеh puusеm -İltеtr-i, tuntuksеm? Turat inçе pula. umĭrsеmpе şura. -Yurat’. Kеrmеn lartiççеn Iytasşĭn-ha ak akna, Ĭnkarsa il es ĭna. Kеrmеn tünsе kaymasan, 2610 Yĭltĭrtatsa е larsan Puu pulat’ avĭnta, Turat inçе, vĭrmanta. Severek birlikte gidince. Ulıp’la tüylü dostu Sık ormandan gidiyor. Uğuldar, gürler orman. Yel çocukları uluyor. Yedi başlı dereden Ahıryan da çıkar Kötü sesle Ulıp’tan İster götünü dönerek: Nerede ahmak? Adı ne? Ne koklayıp gezersin? Burada biz yoldayken, Niye bu kadar sinirlendin? Biz iki kişiyiz, ustayız, Ev bark yapanlarız. Sana saray mı gerek? Biz saray ustasıyız. İstersen sana saray En güzelini yaparız. -En güzeli mi? Övünenler! Alaycılar, deliler! Bakar mısınız şunlara, Dal üstündeki başlara? Orada başlar ne kadar, Size yetmez sadece iki. Sizin için iki dal, İki baş için şimdi onlar. İkinizi de iş olduğundan Saray yapmaya tutuyorum. Ancak şunu söylüyorum: Saray duman bırakınca Yıkılmasın on gün sonra. Devrilir yoksa başlarınız. -Duyuyor musunuz aptallar? Dal üstünde oturanlar. Yağmurlarla ağarırlar. -Tamam. Saray yapana kadar İstersin işte bunu, Anla sen bunu. Saray yıkılmazsa, Parıldayıp durur Başın olacak burada, Dal üstünde, ormanda. 115 116 Ku ançah mar, es unççеn Hĭvah paran ıytnĭ pеk Timr yıvĭ puşĭtnе ĭpatalĭh ıhĭpa. Ulĭp е puliççеn, n purttinе hĭyriççеn, Ulatakka sĭmahnе 2620 Asa ilç hayhinе. “ak aylĭmri urtsеnçеn Tlnеtp pur еnçеn: Tünn şk inrеn, Hĭş-prisеm -rnrеn. Ay-uy, unti prеni urt tĭrrinçеn ükmеn-ji? Suhĭrlansa kaynĭran Yĭltĭrtatat’ ayakran. Pirе tuman şur tĭmran, 2630 An hapsĭnsam, Ahĭr‘yan ! Tuyrĭm irsr vĭy-halna, Ultalaymĭn es mana”. Ulĭp hĭyrat’ purttinе, Upi -mĭka çrninе, Yıvĭsеnе kasa, Suyla-suyla çutla. Prеnisеm yap-yaka, Ku tulli tе yaltĭrkka. Iltĭn tеyn sarĭran, 2640 Suhĭrlansa larnĭran. Yumansеm -pin ulhi, Sm vĭrmanta -çi ülli, Sĭvay şutnе krе, Niks pulma ükе. İk ernеrеn kеrmеnе Çntrlеr pur еnçеn. Pĭhsan kеrmеn tĭrrinе lk ükеt r inе. Karnis inçе, ik еnçе, 2650 urt umnçе, hınçе, Tеm çul kayĭk-kşksеm, Pıl hurçsеm, çеçеksеm. Takki ilеt takkasa, Çkе vеt yarĭnsa Pıl hurçsеm vе, Tek bu değil, sen ona kadar Kendin verirsin istediğini Demir ağaç kabuğunu Sandallık bağ ile. Ulıp işe başlayana dek, Yeni evi yontana dek Ağaçkakan sözünü Hatırladı o anda. “Bu ovadaki evlerden Hayret ediyorum her yandan: Yıkıldı böcek yediğinden, Bazıları çürüdüğünden. Ay ay, ondaki tomruktaki Yurt tepesinden çökmez mi? Eğer katranlanırsa Parıldar uzaktan. Bize yapmadın ak kilden Heveslenme, Ahıryan! Duydum kötü gücünü, Kandırazmazsın sen beni.” Ulıp yontar evini, Ayı tırnağını, Ağaçları kesiyorlar, Seçip seçip yontuyorlar. Dümdüz tomrukları, Kamaştırır gözleri. Altın gibi sarıdan, Katranlanıp durduğundan. Meşeleri bin yıllık, Sık ormanda en yüksek, Kazık yerine girerler, Temel olmaya düşerler. İki haftada sarayı Süslediler her yandan. Baksan saray tepesine Şapka düşüverir yere. Korniş üstünde, iki yanda, Ev önünde, ardında, Ne kadar çok kuş, Bal arısı, çiçekler. Ağaçkakan gagalar, Kırlangıç uçar güzelce. Bal arıları uçarlar Çеçеkrеn pıl ilе. Ahĭr‘yan hĭy yĭvinçеn, iç vl ırminçеn, Pĭhat’ Ulĭp yennellе 2660 Sikе-sikе ülеllе. “Kеrmеnü san -hvеl pеk, mr kunta laras pеk. Man еkkmpе kеrmеnrеn Krpе pulat’ ernеrеn”. Hvеl ansa lariççеn Ahĭr‘yan tuhat’ yĭvinçеn, iç hutçеn tilеnеt: -ut tnçеri şksеm Hurt-kĭpşankĭ tarĭsеm, 2670 Ulĭp yenne ıtkĭnĭr, n kеrmеnе sırĭnĭr! Krpе tĭvĭr kеrmеntеn, ilpеlе yĭlt vmеllе, Ulĭp punе imеllе, Upa tirnе svmеllе. ut tnçеri şksеm, Ahĭr‘yan ĭn tarisеm, Ulĭp patnе ıtkĭnç, n kеrmеnе sırĭnç. 2680 n kеrmеnе kĭşlasşĭn, Untan krpе tĭvasşĭn. Prеnisеm suhĭrtan, Şĭl vitmеst tе, mn tĭvan? Aptranipе şksеm, Şĭlsеnе hunisеm, Ahĭr‘yan patnе ıtkĭnç, Tarhaslama tıtĭnç: -Kaar pirе purnе tе, Tprеtmе uk kеrmеnе. 2690 Prеnisеm suhĭrlĭ, ampa hĭnt ta tuma. Hal’ vsеnе çĭn maltan Tasatmalla suhĭrtan. Nim suhĭrsĭr prеnе Pirе imе pr ernе. Ahĭr‘yan vi karĭnç, Vri sıvlĭş kaplanç, Husa yaç vsеnе Çiçekten bal alırlar. Ahıryan kendi evinden, Yedi başlı deresinden, Bakar Ulıp tarafına Seke seke yukarıya. “Sarayın güneş gibi, Ömürlük burada oturacak gibi. Benim isteğimle saraydan Ufalanmış olacak bir haftada.” Güneş batana kadar Ahıryan çıkar evinden, Yedi defa kudurur: -Bu dünyanın böcekleri Kurtlar böcekler uşaklar, Ulıp tarafına gidin, Yeni saraya yapışın! Bulgur yapın sarayı, Rüzgârla uçmalı, Ulıp başını yemeli, Ayı postunu atmalı. Dünyanın böcekleri, Ahıryan’ın uşakları, Ulıp tarafına atıldılar, Yeni saraya yapıştılar. Yeni sarayı kemirmek için, Onu ufalamak için. Tomrukları katrandan, Diş geçmez, ne yapmalı? Şaşırıp böcekler, Dişleri kırılanlar, Ahıryan yanına gittiler, Yalvarmaya başladılar: -Affet bizi hepimizi, Ufalamak imkânsız sarayı. Tomrukları katranlı, Hiçbir şey yapamazlar. Şimdi onları en baştan Temizlemeli katrandan. Katransız tomruğu Yememiz bizim bir hafta. Ahıryan üç defa gerindi, Sıcak nefes tıkandı. Kovdu onları 117 118 Aylĭmalla urt yenne. 2700 Suhĭr tumlat’ prеnеrеn, Vutçul pеk ku kеrmеn. Ahĭr‘yan ulat’ tmsrlе Hura pltе şkrtsе. umĭr ĭvat’ çalĭşla, Şıv tultarat’ aylĭma. Şıv aynçi sĭvaysеm, Şıvran ültе niks tе. umĭr uma çarĭnat’, Kеrmеn tavra şıv çakat’. 2710 Kеrmеn larat’ -iltu pеk, Yĭltĭrtatat’ hvеl pеk. Ahĭr‘yan kayat’ şuralsa, Mĭnalĭhnе uhatsa, Sĭmah huşat’ Ulĭpa Nĭykĭşakan sasĭpa: -Ep malaşnе akĭnta Hua pulmĭp nihan ta. Çĭvaş pürtl pulatеh, r pürtsеnе manatеh. 2720 Ahĭr‘yan tarat’ tarkĭnla, Çri sikеt kuyanla, Upa tĭrat’ taşlasa, Sm vĭrmana kultarsa. Timr puşĭt kirl tе -Ulĭp kasat’ yıvĭnе. Kayran svеt huppinе iç mr üsninе. -Yıvĭ huppi kasĭlat’, Pĭh-ha, kirl puşĭtah! 2730 Ulĭp çuntan savĭnsa Tĭvat’ çaplĭ ĭpata. n ĭpati punçе Ala ĭltĭr yalkĭşat’, Yavsa tunĭ kantrinçе urhi im yaltĭrat’. Ovaya ev tarafına. Katran damlıyor tomruktan, Çakmak taşı gibi bu saray. Ahıryan ulur aptalca Kara bulutu sıkıştırıp. Yağmur yağıyor sicim gibi, Su doldurur ovaya. Su altında kazıklar, Sudan üstte temel de. Yağmur yağması durur, Saray çevresinde su çekilir. Saray duruyor dağ gibi. Parlar güneş gibi. Ahıryan’ın beti benzi atar, Aklını kaybederek, Söz söyler Ulıp’a Sızlanan sesiyle: -Ben geleceği burada Elde edemem hiçbir zaman. Çuvaş evli olacak, Toprak evi unutacak. Ahıryan kaçar kaçak gibi, Yüreği çarpar tavşan gibi, Ayı kalkar dans ederek, Sık ormanı güldürerek. Demir kabuk gerekli -Ulıp keser ağacı. Sonra soyar dışını Yedi ömür büyüyeni. -Ağaç kabuğu kesilir, Bak ha, gerekli kabuğu! Ulıp yürekten sevinip Yapar güzel sandal. Yeni sandal başında Ala yıldız parlar, Ördüğü ipinde Bahar şimşeği parlar. Tĭhhĭrmş Yurĭ (Ulĭp Iraş Tupni) Dokuzuncu Türkü (Ulıp’ın Çavdar Bulması) Ulĭp kuççеnе valli tеmiе ıraş prçi tupat’ tе kĭtkĭ patşi çirlinе plsеn vsеnе patşinе sıvatma kĭtkĭsеnе parat’. Ulĭp kĭtkĭ patşi patnçе. Vĭl huşnipе kĭtkĭsеm Ulĭpa 77 prç ıraş tupsa para. Ulĭp avsеnçеn tеmiе ultan pr kĭrman tırĭ tĭvat’. Ulıp hediye olarak birçok çavdar tohumu bulur ve onları karınca padişahının hastalandığını duyunca iyileştirmek için karıncalara verir. Ulıp karınca padişahının yanında. Onun söylediği gibi karıncalar Ulıp’a 77 çavdar tohumu bulup verir. Ulıp bunlardan birkaç yıl sonra bir ambar buğday yapar. irk uli ilе may, Yurrĭmĭrsеm hamĭr may. ĭltĭr vitr ul vırtat’, Ulĭp yrnе kĭtartat’. 2740 Hulasеnçе, yalsеnçе, Vĭrmansеnçе, uysеnçе Ulĭp nt uyĭhpе Şırat’ salma ĭnĭhnе. Vat ınsеnе kurat’ tе, Irlĭh-sıvlĭh sunat’ tе Purnĭlama mtnе Iytu parat’ vsеnе: -Esir çılay purĭnnĭ, ampa numay plеtr. 2750 n yışşi tır-pula Hĭş vırĭnta tupmalla? Huravla vattisеm, Numay rtе pulnisеm: -n yışşi tır-pula Tupma pulat’ tulayra. Ulĭp ürеt uy-hirtе. urtri üsеt pr rtе, Kassĭn-kassĭn humhansa, Tins pеkеh sarĭlsa, 2760 Erhipvar vnçе, Ansĭr ĭna punçе. Ulĭp utma çarĭnç. Pĭşĭrhanma tıtĭnç: “umkurĭk ay mn çul, Kızılağaç yaprağı yele göre Türkülerimiz kendimize göre. Yıldız içinde yol duruyor, Ulıp izini gösteriyor. Şehirlerde, köylerde, Ormanlarda, tarlalarda, Ulıp şimdi ayla Arıyor salma ununu. Yaşlıları görür de, Sağlık esenlik diler Yapmak istediği için Soru sorar onlara: -Siz çok yaşadınız, Bundan çok biliyorsunuz. Yeni nesil tahıllar Nerede bulunurlar. Cevap verdi ihtiyarlar, Çok yerde bulunanlar: -Yeni nesil tahılı Bulmak mümkün dışarıda. Ulıp gezer bozkırda tarlada. Evdeki büyür bir yerde, Zaman zaman heyecanlanıp, Deniz gibi yayılıp, Erhipvari ırmağı sonunda, Ensiz tarla başında. Ulıp durdu yerinde. Üzülmeye başladı: “Yabani ot ne kadar çok, 119 120 Tĭlĭh-turat ani pul’, Vĭy itmеst pul’, avĭnpa Ani apla hĭrĭnat’. akĭntah r kaas-ha, Unççеn umnе umlas-ha. 2770 lеn çuh vĭhĭt man Sismеsrеh irt ak”. Ulĭp uyra um umlat’, umran kupa kupalat’. umkurĭksеm şana, Pr-prinpе puplе: -Mnşn pirе tavrara, pе pin halĭhra, Nim vırĭnnе huma, Prеhmayah umla? 2780 Pin sıpĭkri pr tĭşman Tеmşn pirе kurayman, Hisеpsrе hĭvarnĭ, umkurĭknе kĭlarnĭ. Pirn ĭru elеmnе, Unĭn sünmi hlhеmnе iç puçahra hĭvarnĭ, Tnçе tĭrĭh salatnĭ. Iraş kurak sĭmahnе Pit hurlansa kalat’ tе, 2790 Ulĭp timln tĭnlar, Untan ĭşra kalar: “Ah, vsеnе tupasç, Pr huyĭh man ptеtç. Trslеm-ha kaşninе, Ham allĭmpa tatninе”. Ulĭp ıraş kurĭknе Tıtsa suylat’ prеrn, Alli ıltĭn tеn pеk, Tupr ır aş prçinе. 2800 Vĭl av prçе sıhlansa, uhatasran şiklеnsе, Şur tutĭrpa çrkеsе Hvnе çikr vĭr-varah. Iraş tşnе -pirnnе Ulĭp çikr hĭy hvnе. nt mskеr tumalla? Puş alĭpah çupmalla! Öksüz, yetim tarlası olmalı, Güç yetmezmiş, bu yüzden Tarlası böyle kuruyor. Orada geceleyelim, O halde önünü ayıklayalım. Ben çalıştığım zaman Sezmeden geçiyor.” Ulıp tarlada ot ayıklar, Ottan yığınlar yapar. Yaban otları kuruyorlar Birbiriyle konuşuyorlar: -Niçin bizim çevrede, İşle pişmiş halkta, Bir yere koymazlar, Hep ot ayıklarlar? Bin düğümde bir düşman Niçin bizi göremez, Sayısızı bıraktı, Yaban otunu attı. Bizim boyun zenginliğini, Onun sönmeyen parıltısını Yedi başakta bıraktı, Dünya boyunca dağıttı. Çavdar sözünü Çok dertlenip söyledi, Ulıp dikkatli dinledi, Sonra içinden şöyle dedi: “Ah onları bulsaydım, Bir kaygım biterdi. Yoklayayım her birini, Kendi elimle ayırdığımı.” Ulıp çavdar otunu Tutup seçer birer birer, Eli altına değmiş gibi Buldu çavdar tohumunu. Çavdar tohumunu koruyup, Kaybetmekten korkup, Ak havluyla sarıp Kucağına aldı çabucak. -Çavdar tanesini, birini Ulıp çekti göğsüne. Şimdi ne yapmalı? Boş ellerle koşmalı! Ir aş prçi sеlmnе, Unĭn imlh-simlhnе 2810 Epir ançah plеtpr, avĭnpa ta yrеtpr. Eh, ır aşsĭr ptеtpr, Hal’ nim tuma plmеstpr. Annе çirpе aptĭrat’, Ĭna kam hal’ sıvatat’? av pr prçе annеnе itеrsеnеh imlеsе ir-çr unran tarçç, Arat sünsе larmçç. 2820 -An kulyanĭr, kĭtkĭsеm, r inçе çi çеnsеm, Sirе parĭp av prçе, Sıvatĭrah annrе. Purĭnatĭr ayakra, Tеn, pr pısĭk kupara? Vĭhĭt kayat’ vĭraha, Man patalla utĭr-ha! Hal’ man inе hĭparĭr, Sar ü aynе pıtanĭr. 2830 Hĭş yennellе kaymalla, Hĭş ulpala utmalla? Ulĭp inçi kĭtkĭsеm -Savĭnĭlĭ hal’ vsеm Kanln larsa pıra, ul kĭtartsa pıra. Pri -asli pulmalla Ĭşşĭn, еp saspala Ulĭpa hıt tav tĭvat’, Kayran apla vĭl kalat’: 2840 -Epir kilе itrmr. Kĭştah tĭr-ha akĭnta, An kaysam es nita ta. r kisrеnni sisnsеn, Kassĭn-kassĭn il vrsеn Vat yumansеm humhanç, Kĭtkĭsеm tе uhalç. Ulĭp hĭy tе sismеr rе mnlе putninе. utĭ yenne vĭl utr, 2850 Kurç kеrmеn utinе. Çavdar tohumu şahaneyi, Onun şifalı olduğunu Ancak biz biliyoruz, Bunun için ağlıyoruz. Elbet çavdarsız biteriz, Şimdi ne yapmalı bilmeyiz, Annem hastalıkla azap çeker, Onu şimdi kim iyileştirir? Bu bir tohum anneyi, Yetiştirince tedavi etse, Hastalık ondan gitseydi, Soy bitip tükenmezdi. -Dertlenmeyin karıncalar, Yeryüzünün en çalışkanları, Size vereceğim bu tohumu, İyileştirin annenizi. Yaşıyorsunuz uzakta, Belki büyük bir yığında? Vakit geçer hızlıca, Bana doğru gelin ha! Şimdi benim üstüme çıkın, Sarı saç altına saklanın. Ne tarafa gitmeli, Hangi yoldan geçmeli? Ulıp üstündeki karıncalar -Şimdi seviniyorlar Dinlenerek gidiyorlar, Yol gösterip gidiyorlar. Biri, büyük olmalı Hafif nazik sesiyle Ulıp’a çok teşekkür eder, Sonra sonra söyler: -Biz eve geldik. Biraz dur şurada, Hiçbir yere de gitmesen. Yer sarsıntısı sezince Zaman zaman yel esince Yaşlı meşeler dalgalandı, Karıncalar da kayboldu. Ulıp’ın kendi sezmedi Yere nasıl battığını. Aydınlık yere o gitti, Gördü saray parıltısını. 121 122 Kеrmеn umnе itsеnеh Kml alĭk uĭlç, Kеrmеnеllе krsеnеh Kml alĭk hupĭnç. avra pülm varrinçе, İkr çеçеk huşşinçе, Kurç ıltĭn pukana, Pukan inçi vat kĭtka. “-Kеvеn, kеvеn, kеvеn ut, 2860 Kеvеn ut ta ürеn ut”. Ulĭp, irtsеm malalla, Kalamalla sanpala. Es hrhеntn pirе tе, avĭnpa es kеrmеntе. Sisrn pul’-ha. Ep -patşa. Tav tĭvatĭp ham sana. “Pilk, pilk, pilk ut, Sula pulsa vilmi ut”. Ir aş prçi kayran ta 2870 Kirl pul’-ha vĭl sana? Ĭratĭma ptеrmе Mana çir-çr ıpĭr, Pu vnçi vilmе Ir aş prçi ntеrç. “Kantĭk, kantĭk, kantĭklĭ, ĭpati pu sıpĭklĭ”. Es pultĭn sĭpaylĭ, Pirnşn tе kĭmĭllĭ. Hura-şura tuyatĭn, 2880 İrsr sеm tumastĭn. Avaltanpah yĭla ku: nе kura hisеp tu. avĭnpa ta ep tе Pulatĭpah san pеkеh. Siml ır aş prçinе Şırattarĭp tnçipе. “Kantavay ta kĭtĭklĭ, Mĭy şĭmmi tе şĭtĭkla”, Sirе pr huşatĭp, 2890 r kaiççеn purnĭlĭr, Tnçе tĭrĭh salanĭr, 42 Saray önüne gelince Gümüş kapı açıldı, Saraya doğru girince Gümüş kapı kapandı. Yuvarlak oda ortasında, İkişer çiçek arasında, Gördü altın iskemle, İskemlede yaşlı karınca. “-Kızıl, kızıl, kızıl at, Kızıl at da sarı at.” Ulıp, geçince ileriye, Konuşmalı seninle. Sen acıdın bizlere, Bunun için saraydasın. Anladın sen, padişahım. Teşekkür ediyorum sana. “Beş, beş, beş at, Hastalanıp ölmeyen at.” Çavdar tohumu nereden, Gerekli idi o sana? Neslimi tüketmek için Bana hastalık bulaştı, Baş ucumdaki ölümü Çavdar tohumu yendi. Cam, cam, camlı, Çarığı baş parçalı.” Sen oldun alçak gönüllü, Bizim için de keyifli. Akı karayı biliyorsun, Kötü iş yapmıyorsun. Eskiden beri gelenek bu: İşine göre saygı göster. Bu nedenle ben de Olacağım senin gibi. Şifalı çavdar tohumunu Arattıracağım dünyada. “Tarla ortasında pınar kaynar, Ormanda kazan fıkırdar.42 Size bir iş veriyorum, Gece bitene dek yapın, Dünya boyunca dağılın, Şair destanının başka bölümlerinde yaptığı gibi buraya da bir bilmece yerleştirmiştir. Bilmecenin cevabı ise karıncadır. Pulman rtе pulsamĭr, Ir aş kurĭk prçinе Tupsa kilr pininе. Mnpur kĭtkĭ yĭvinçеn Ala ĭltĭr tuhiççеn Pr samantrah uhalç, Tnçе tĭrah salanç. Ir aş kurĭk prçinе, 2900 Ult puçahra üsninе, Tupr Ykt ırminçе, Sar çеçеksеm huşşinçе. Avtan vi hut avĭtsan, Şurĭmpu ta vĭransan Ultĭ ır aş prçipе Vsеm çupr yĭvinе. Prçi yıvĭr kĭtkinçеn. avah tul utĭliççеn itr hĭysеn yĭvinе, 2910 Prçsеnе, haklinе, Paç kĭtkĭ patşinе. -Ulĭp, ır aş prçisеm itml içç un şuç, Unşĭn hıtĭ savĭntĭm av prçsеm purş tе Parnе pulççĭr man еnçеn. Ep sana vsеnе Çrеrеnеh savĭnsa Tıttarasşĭn kĭmĭlpa. 2920 Tеlеy pulsan-untan ta Tır-pul pul kĭrmanpa,Tеr patşa Ulĭpa Pĭhsa ĭşĭ kĭmĭlpa. Un çuh vara çĭvaş ta nеnеtp ep ĭna Hĭnisеmpе savĭnsa Salma iy puhĭnsa. Ulĭp hullеn pu taysa Huravlar patşana: 2930 -Tav tĭvatĭp çrеrеn Kĭmĭl tulsa itnrеn. Sıvalsamĭr hĭvĭrtrah. Hal’ kilеllе utam-ha. Hl tе itr vaskasa Gidilmemiş yerlere gidin, Çavdar otu tohumunu Bulup gelin olmuşunu. Bütün karınca yuvalarından Boğa yıldızı çıkana dek Aynı ayna kayboldu, Dünya boyu yayıldı. Çavdar otu tohumunu, Altı başakta yetişenini, Buldular Yikit ırmağında, Sarı çiçekler arasında. Horoz üç defa ötünce, Şafak da atınca Altı çavdar tohumuyla Onlar koştular yuvalarına. Çavdar ağır karıncadan. Gün aydınlanana dek Yetiştiler kendi evlerine, Tohumlarını, kıymetlilerini, Verdiler, karınca padişahına. Ulıp, çavdar tohumları Yetmiş yedi onun sayısı, Onun için çok sevindim Bu tohumların hepsi de Hediye olsun benden sana. Ben sana onları Yürekten sevinip Vermek isterim keyifle. Nasip olursa ondan da Tahıl olur saray dolusu Dedi padişah Ulıp’a Bakarak samimiyetle. O zaman Çuvaş da İnanıyorum ben ona Konuklarla sevinip Salma yedi toplanıp. Ulıp yavaşça baş eğip Cevap verdi padişaha: -Teşekkür ederim yürekten Keyfin yerine geldiğinden. Çabucak iyileşiverin. Şimdi evime gideyim. Kış geldi aceleyle 123 124 il-tĭmanpa ahĭrsa, ur ta itr vtеrsе Hl hĭvatnе ntеrsе. Ulĭp irеh akara, Akapu alĭra, 2940 Suha tĭvat’, sürеlеt, Uy-hir nе vĭl plеt. “Tеm tе pul purnĭra, Tĭşman urnĭ vĭhĭtra Sıhlanakan kayĭka Tıtman tе hurçĭka” Ulĭp şutlat’ ĭşnçе, Akman ani vnçе. Mnpur ır aş prçinе Paylanĭ çuh irhinе 2950 Vĭl pr paynе allipе Lartr sl akiççеn, Tеpr paynе kahinе Lartr ırla piiççеn. Vimşnе -kr kilsеn rе şur tĭm ükiççеn. ĭn maltanah akninе Çasah vĭylĭ pĭr apr, Un hınçеn akninе Uyar şĭrĭh untarç. 2960 Vimş kalça е, umkurĭk еvr е. “Kalça yurpa vitnç, Tеn, vĭl ĭna hütl”,Ulĭp şutlat’ ĭşnçе, Şiklеnü un kunçе. -An kulyansam kalçaşĭn, Şĭnm tеlеy pulsassĭn, -Pliska kalat’ Ulĭpa Italasa, lĭpkasa. 2970 Kun hınçеn ka irtеt, Hl hınçеn u itеt, Ulĭp tupat’ aninе, Kurat’ ır aş pininе. Ir aş kurĭk hĭmĭş pеk, Yĭltĭrtatat’ ıltĭn pеk. Puçahsеm partas pеk, Kaşni prçi ykеl pеk. Yel boran uğuldayıp, Bahar da geldi hemence Kış gücünü yenerek. Ulıp sabahleyin tarlada Pulluğu elinde, Tarla sürer, Tarla işini o bilir. “Neler oluyor hayatta, Düşman kudurduğu zaman Saklanan kuşu Tutmayın derler şahini” Ulıp düşünür içinden, Ekilmemiş tarla yanında Bütün çavdar tohumunu Paylaştırırken sabahleyin O bir payını eliyle Oturttu yulaf ekene kadar, Diğer parçasını geceleyin Oturttu çilek olana kadar. Üçünü, güz gelince Yere ak damla düşene kadar. İlk önce ektiğini Aniden güçlü buz vurdu, Onun ardından ektiğini Şiddetli ayaz yaktı. Üçü de ancak kışlık ekin, Yaban otu gibi ancak. “Kışlık ekin karla kaplandı, Belki de o onun korunağı.” Ulıp düşünür içten içe Şüphe var gözlerinde. -Dertlenmeyim ekin için, Şans varsa donmaz, -Pliska söyle Ulıp’a Kucaklayıp, okşayıp. Gün ardından gece geçer, Kız ardından bahar yeter, Ulıp bulur tarlayı Görür yulaf yetiştiğini. Yulaf kamış gibi, Parıldar altın gibi. Başakları kefal gibi, Tohumları palamut gibi. -içr prç tırrĭm pur, Ĭna akma rm pur. 2980 iç ul irttr -vĭhĭt pur, Ĭna çĭtma vĭyĭm pur. Kül tulmast’ ĭlkusĭr, Patman tulmast’ prçsr. iç ultan iç patman Ir aş prçi pulat’ man. Un çuh vara salmalĭh ĭnĭh pulat’ pit layĭh. -Ulĭp tĭrat’ savĭnsa, mçpе utalsa. -Yedi yüz buğdayım var, Onu ekmeye yerim var. Yedi yıl geçsin vakit var, Sabretmeye gücüm var. Göl dolmaz gözesiz, Batman dolmaz tohumsuz. Yedi yılda yedi batman Çavdar tohumu olur benim. Ondan sonra salmalık Un olur çok güzel. -Ulıp sevinir durur, Ümitlenir durur. 125 Vunnĭmş Yurĭ (Ulĭp Alpastipе apani) Onuncu Türkü (Ulıp Alpasti’yle Savaşır) 126 Ulĭp saran üsеkеn vırĭna itеt. av r Alpastin. Ulĭppa maltan akar yıtti apĭat‘, kayran -Alpasti. Ktüri vıl‘ahsеm Ulĭpa Alpastiye ntеrmе pulĭşa. Ulıp zambakların yetiştiği yere varır. Burası Alpasti’nin yeri. Ulıp’la önce akar iti çarpışır sonra da Alpasti. Sürüdeki hayvanlar Ulıp’ın Alpasti’yi yenmesi için ona yardım ederler. 2990 Hura pk tĭrrinе Mĭşĭr şĭnkrav akrĭmĭr, Vatĭ karçĭk yĭrrinе Yal varrinçеh kurtĭmĭr. Ulĭp-ktü layĭh-kе, Vıl’ĭh pĭhma ĭsta-kе. Hvеl tuhma şutliççеn Yal ktvnе putarat’, ееnhirе kĭlarat’. Hvеl anat’ -tavrĭnat’, 3000 Ktü kilе salanat’. avna kura nеsеm, Pĭlan üllş üsnisеm, St para vitripе, Çülmеkpеlе hĭyminе. Turĭh yarsa ulatĭn Sar u kĭna puhatĭn. Çĭkĭt tusa iyetn Pıl-u irm teyetn. Pĭruşsеnе krkunnе 3010 Yupah tiha tеmеllе. Pĭru teyïn surĭhne Tlnmеllе samĭr-kе. -nе kura Ulĭpa Ma sĭylas mar apatpa? Tеsе karçĭk uyalla Vaskat’ şĭrĭh kĭntĭrla. Karçĭk vatĭ pulsan ta Uĭn utat’ savĭnsa. Ulĭppa vĭl aylĭmra 3020 Apatlanat’ sulhĭnra. Ulĭp apat isеssn, Şеrpеt tıtsa sеssn Kara yayın tepesine Bir çift zil astık, Yaşlı karcığın çevikliğini Köy ortasında gördük. Ulıp, çobanlıkta iyi, Hayvan bakmada usta. Daha güneş doğmadan Köy sürüsünü toplar, Meraya onları salar. Güneş batar, döner, Sürü eve dağılır. Bunun için inekler, Geyik gibi büyüyenler, Süt verirler kovayla, Kaymağı da çömlekle. Süt koyup çalkalarsın Sarı sarı toplarsın. Peynir yapıp yersin, Bal yağ yedim dersin. Danaları güz günü Tüylü tay dersin. Buzağı gibi koyunlar Olağanüstü semizler. -İşine göre Ulıp’ı Ne ile ağırlamalı? Diye karcık tarlaya Gider sıcak günde. Karcık yaşlı olsa da Sevinci gider rahatça. O, Ulıp’la ovada Yemek yer serinlikte. Ulıp yemeği yiyince, Şerbetini de içince Pĭhsa tĭrat’ numayççеn Tuhĭalla tlnsе. -Ey, kinеmi, kam еkki Kartran tuhnĭ avĭnta? Çtrеnеt pеk tĭvaykki inе-inеh... Av tatah! Pulman rtе pulmallah, 3030 Şĭy-şaynе tе plmеllеh,- Tеt tе Ulĭp ktvnе Hĭvalasşĭn şav yenne. Karçĭk kayat’ hĭrasa, Kalat’ yur pеk şuralsa: -Es untalla an pĭhsam, Sĭmahĭma ĭnkarsam. Unta kaysan-ptеtn, amrĭk puna iyetn. Tuhĭa mar, anĭa 3040 Hĭvalasam vıl’ĭhna. -uk, kinеmi, apla mar, avĭnta man pulmallah. Kam r vĭl hĭrama? Karçĭk ĭna huravlat’: -Ep iç ulhi açaçç, Attе un çuh kalatç: “avĭnti r pit paha, Çĭvaş r vĭl pulsa. av rşıv hal’ Alpastin, 3050 ĭtkĭn şuyttan hĭrahhin”. Es untalla an pĭhsam, ula tıtar kayalla. İk yuhanşıv huşşipе av r vırtat’ sarĭlsa, Unta itsе kurnisеm Vilm tupnĭ yalanah. Hal’ urkunnе. avĭnpa Ktü valli kunta ta Kurĭk numay pahisеm, 3060 Pilk taran üsnisеm. Ulĭp hir huravlat’: -uk, kinеmi, unta man Tеm pulsan ta pulmalla, Unti ula umalla. Vĭl yuhanşıv yennellе Uzun uzun bakar, Gündoğusuna hayretle. -Ey yengecim, kim acaba Sınırdan çıktı burada? Bak sallandı işte. İşte yeniden... Bak işte! Olunmayan yerde olmalı Ne olduğunu bilmeli, Der ve Ulıp sürüyü Sürer bu tarafa. Karçık gider korkarak, Söyle kar gibi ağarıp: -Sen oraya gitme, Sözlerimi dinle. Oraya gidersen, bitersin, Genç başını yersin. Doğuya değil batıya Sürsen ya hayvanları. -Hayır yenge, öyle değil, Ben orada olmalıyım. Kimin yeri ki korkayım? Karcık ona cevap verdi: -Yedi yaşında çocuktum, Babam o zaman söyledi: “Bu yerler çok kıymetli, Çuvaş yeri olsaydı. Bu yer şimdi Alpasti’nin, Açgözlü şeytanın biri.” Sen oraya gitmesen, Tekrar geriye dönsen. İki akarsu arasında Bu yerler uzanır, Buraya varıp görenler Her zaman öldüler. Şimdi artık yaz günü Sürüye burada da var Yiyecek otlar bol bol, Bele kadar büyüyenler. Ulıp tekrar cevap verdi: -Hayır yenge, ben oraya Ne olsa da gitmeliyim, Oradaki yolu açmalıyım. O akarsu tarafına, 127 128 Husa kayat’ ktvnе. Yuhanşıv şavlasa Yuhat’ humsеm kĭlarsa. Mĭn mеl pеk şur çula 3070 Ulĭp pеrеt şıvalla. Yuhanşıv ĭna ta Yuhĭntarat’ turpasla. Ulĭp avna kurat’ tе apla şutlat’ ĭşnçе: Ah, kpеr uk. Man mnlе Pulmalla-ha lеş еnçе?” Ulĭp hıvat’ tumtirnе, Vırnatarat’ pu inе, Vĭkĭrpala nеnе 3080 “Hul huşşinе hstеrеt. Şıva krеt. Şıv krlеt, Aslati pеk mrlеt, Hum kĭlarat’ avĭrsa, ıransеmpе apĭsa. avah Ulĭp parĭnmast’, Yuhanşıvran hĭramast’. Mеkrlеnsе, vĭy hursa, Trеklеnsе, ul usa Ulĭp kaat’ şıv urlĭ, 3090 amrĭk çri havaslĭ. Hul huşşinçi vıl’ĭhnе, nеpеlе vĭkĭrnе, Ulĭp yarat’ r inе, Saran kurĭk huşşinе. Saran kurĭk çеçеknе, iеkеnnе r tspе, Tata-tata putarat’, ıran hrnе ıvharat’. -Ey, yuhanşıv, ma avran, 3100 Humsеm hıĭn hum yaran? Kĭpĭklatsa vtеrеn, Sĭrtran ülе itеrеn. Sanşĭn tins humsеm, Sana hir pulnisеm, Amauri pulç-im, ıranusеm kukşa-im? Yuhanşıvĭm, lĭplansam, Manran parnе yışĭnsam! Götürür sürüsünü. Akarsu gürleyerek Akıyor dalgalanarak. Çavdar yığını gibi ak taşı Ulıp fırlatır suya doğru. Akarsu onu da Yonga gibi sürükler. Ulıp bunu görür de Şöyle düşünür içinden: İşte köprü yok. Ben nasıl Geçebilirim diğer tarafa? Ulıp çıkarır elbisesini, Yerleştirir başı üstüne, Öküz ile ineği “Kol arasına kıstırır. Suya girer. Su gürler, Şimşek gibi çakar, Dalgalandırır girdap gibi, Dik kayaları döverek. Ulıp teslim olmaz, Akarsudan korkmaz. İnleyip güç koyup, Dayanıp, yol açıp Ulıp geçer sudan. Genç yüreği mutlu. Kolu altından hayvanı, İnek ile öküzü, Ulıp bırakır yere, Zambaklar arasına. Zambak çiçeğini, Yüz renkle parlayanı, Tekrar tekrar toplar, Uçuruma yaklaşır. -Ey akarsu, neden gürlersin, Dalga üstüne dalga yaparsın? Köpükletip duruyorsun, Tepeden göğe götürürsün. Senin için deniz dalgaları, Sana karşı olanlar, Üvey ana mı oldular, Tepelerin kel mi oldu? Akarsuyum sakinleşsen, Benden hediye istesen! Çеçеklе es ıranna 3110 Sĭpaylansa yuhĭnma. Ulĭp çеçеk ıhhinе Vĭrkĭntarat’ şıv inе. Çеçеk ıhhi iç rtе Tavrana ilеm krtеt. Humsеm çasah çakr, Tülеklеnsе ptr, Kĭpĭksеm sünç, Ahah şĭri pulç. Avĭrsem te ptre, 3120 Kanĭlĭha tuhr. Ulĭp sĭrnay kĭlarat’, Sĭrnay kvvi yanĭrat’. Ktü kaat’ şıv urlĭ, Kurĭk iyet savnĭlĭ. Alpastin ku arpaşat’, illi vrеt, tullaşat’, Akar yıttinе vеrtеt, Ulĭp yenne vslеtеt. -av çĭvaşa, uhmaha, 3130 Un sеhrinе hĭptar-ha,Tamaşasеm kĭtartsa Lеş tnçеnе ĭsat-ha! Akar yıttĭn pr е, Hn-hur sarma vĭl plеt. avĭnpa vĭl şĭrtlanat’, Ulĭp inе ıtkĭnat’: Es numaya hapsĭnan, Unşĭn puna uhatan, Halеh mnpur vıl’ĭhna 3140 Hua patnе hĭvala! İtlеmеsеn -ptеtn, Tĭmsay, puna iyetn. Çasrah! Vaska! Hĭvĭrtrah! Attu urap vĭr-varah! Asattеsеn kunti r, Ep kaymastĭp ku еnçеn! Hĭramastĭp ep sanran, Kuntan tasal hĭvĭrtrah! Akar yıtti yĭpşĭnat’, Çiçek gibi sen yamacı Sakince akıp gitsen. Ulıp çiçek demetini Atıverdi su üstüne. Çiçek demeti yedi yerde Çevreye güzellik verir. Dalgalar hemen azalır, Durgunlaşıp biterler, Köpükleri söner, İnci gerdanlığı olur. Girdaplar da biterler, Dinlenmeye çekilirler. Ulıp zurnasını çıkarır, Zurna sesi yankılanır. Sürü sudan geçer, Sevinçle otları yer. Alpastinin gözü bozulur, Öfkelenir, kudurur, Akar itini çözüp salar, Ulıp üstüne saldırtır. -Şu Çuvaş’ı ahmağı, Onun ödünü kopar, Gariplikler gösterip Diğer dünyaya gönder! Akar iti var tek bir işi, Kötülük yapmayı o bilir. Bunun için öfkelenir, Ulıp üstüne atılır: Sen çok heveslisin, Bundan başını yersin, Şimdi bütün hayvanını Efendime doğru sür! Dinlemezsen bitersin, Aptal başını yersin. Çabuk! Acele et! Çabuk! Yoksa keseceğim çabucak! Atalarımın buradaki yer, Ben gitmiyorum buradan! Korkmuyorum senden, Defol çabuk buradan! Akar iti sinsice sokulur, 129 130 Akar İti (Ulıp: 109) 3150 Ulĭp inе ıtkĭnat’. ırtma tĭrat’ pırnçеn, Pitnçеn tе punçеn. Ançah Ulĭp akara ırtma tĭnĭ vĭhĭtra Yarsa tıtat’ mĭynçеn, Pĭvat’ çun tuhiççеn. -Es ıtla irsr-kе, Tarĭn çunnе ma iltn?Hayar sasĭ yanĭrat’, 3160 Alpasti hĭy kurĭnat’. Şĭrtlĭ ü lapĭrkka. ĭvar un -kĭmaka. Asav şĭl ik еnçе, Kapan şĭlsеm hınçе. ĭvarnçi şĭlsеm Kiv sürе pĭti pеk, Yunlĭ karmak kusеm Pısĭk arman çul pеk. ĭrsĭrlĭhna ırlatĭp, 3170 Ançah akna kalatĭp: Es akara ntеrtn, Haklĭ tara ptеrtn. Hal’ es akar yıtĭlla Purĭnĭn man patĭmra. Ktü pĭhĭn kunpе, Hural tĭrĭn rpе. -ura pulma uralman, ura pulsa purĭnman. Çĭvaş r man tavra! 3180 Tеr Ulĭp usala. Alpasti kayr tarĭhsa, Kĭvakarsa, karĭnsa, Karsaklansa, pĭvĭnsa, Yunlĭ kunе avĭrsa. -Yuhanşıvĭm, avĭrsa, Sĭrt pеk humsеm kĭlarsam, av çĭvaşa, çĭrsĭra, Hĭyĭr aynе putarsam! Yuhanşıv avĭrmast’, 3190 Ulĭpa vĭl tapĭnmast’. Es manşĭn, Alpasti, Ir tuman nihan ta. Ulıp üstüne atılır. Isırmak ister boğazından Başından ve yüzünden. Ancak Ulıp o zaman Isırmak istediği zaman Tutuverir boğazından, Boğar canı çıkana dek. -Seni arsız namussuz, Uşağın canını niye aldın? Kötü sesi yankılanır, Alpasti kendi görünür. Fırça saçı mundar, Ağzı onun ocak gibi. Azı dişi iki tarafa, Eğri dişleri ardında. Ağzındaki dişleri Eski tırmık çivisi gibi, Kanlı şaşı gözleri Değirmen taşı gibi. Küstalığını kabul edip, Ancak şunu söylüyorum: Sen uşağı yendin, Değerli adamımı yok ettin. Şimdi sen akar iti gibi Yaşayacaksın yanımda. Sürü güdersin her gün, Nöbet tutarsın geceleri. -Köle olmaya doğmadım, Köle gibi yaşamayacağım. Çuvaş ülkesi benim çevrem! Dedi Ulıp kötüye. Alpasti’nin canı sıkıldı, Morardı da morardı, Tavşan gibi, tıkanıp, Kanlı gözünü çevirdi. -Akarsuyum, gürleyip, Tepe gibi dalgalar yap, Şu Çuvaş’ı, utanmazı, Kum altına batır! Akarsuyu gürlemez, O, Ulıp’a saldırmaz. -Alpasti sen bana, İyi bir iş yapmazsın. 131 132 Ulıp ve Alpasti (Ulıp: 110-111) 133 134 Ulĭp kanĭ-kamanah Çеçеk paç ıtampa. -Man tavrari çеçеksеm, Tеt Alpasti illеnsе, Ulĭp punе anratĭr, Sukkĭr tusa hĭvarĭr! Çеçеksеm-r tslisеm, 3200 Ulĭppa tl pulnisеm, Usala pu tayma, apla kĭna kala: -Es pirnşn akĭnta Ir tuman nihan ta. Ulĭp kilç ku yenne, Kurç pirn ilеmе. San sĭmahran tuhatpĭr, Ulĭpa hur tumastpĭr. Usal karat’ ĭvarnе 3210 Şak şakkasa asavnе. Ulĭpa vĭl tapĭnat’, Aya tuma hĭtlanat’. Ulĭp-ĭka, aça е, Alpasti -vatĭ yuman, avĭnpa ta Ulĭpa Yıvĭr kilеt tĭşmanran. Vatĭ vĭkĭr mkrеt, Pur ktvе pltеrеt: -Pirn Ulĭp inkеkrе, 3220 Pulĭşmalla purin tе! Ulıp geçer geçmez, Çiçek verdi bir kucak. -Çevremdeki çiçekler, Der Alpasti sinirlenerek, Ulıp başını döndürün, Kör edip bırakın! Çiçekler, yüzü renkliler, Ulıp’la buluşanlar, Kötüye baş eğmezler, Ancak şöyle söylerler: -Sen bizim için burada Hiç bir iyi iş yapmadın. Ulıp geldi bu tarafa, Gördü bizim güzelliğimizi Senin sözünden çıkıyoruz, Ulıp’a kötülük yapmıyoruz. Kötü, kapatır ağzını Takırdatıp azı dişlerini. O, Ulıp’a saldırır, Altına almaya çalışır. Ulıp daha bir çocuk, Alpasti, yaşlı meşe, Bunun için Ulıp’a Ağır gelir düşmandan. Yaşlı öküz böğürür, Bütün sürüye bildirir: -Bizim Ulıp sıkıntıda, Yardım etmeliyiz hepimiz! Vunprmş Yurĭ (Ulĭp Hivеl Amaş Patnçe) On Birinci Türkü (Ulıp Güneş Anası Yanında) Çĭvaş Vutĭş pirki vym-kĭvaytsĭr yulat’. Vutĭşa Çĭvaşran mnlе husa yarassinе Lеrkkе kĭna plеt. Ulĭp Lеrkkе patnçе. Un kĭmĭlnе avĭrat’ tе, Lеrkkе ĭna Hvеl amĭş patnе yarat’. Hvеl amĭş Vutĭşa hĭvalasa yama hvеl tatkinе parsa yarat’. Hvеl tatki Vutĭşa Çĭvaşran hĭvalasa yarat’. Çuvaş Vutış yüzünden ateşsiz kalır. Vutış’ın Çuvaş ülkesinden nasıl kovulabileceğini sadece Lerkke bilir. Ulıp, Lerkke yanında. Onun gönlünü alır ve Lerkke onu Güneş anası yanına gönderir. Güneş anası Vutış’ı kovmak için güneş parçasını verir. Güneş parçası Vutış’ı Çuvaş ülkesinden kovar. Amparĭşki yarĭşki, Kulsa vırtat’ upĭşki. İkr utmĭl vt kayĭk, Tеmеnnçе pr kayĭk1. Pirn yurĭ kĭmĭlran, Yurlama çun turtnĭran. Yurra yurlar yanratsa, Ulĭp nе utatsa. Ptm ktü Ulĭpa 3230 Pulĭşsanah pur vĭypa, Ulĭp hĭyn tĭşmannе Itkĭntarç inеtе. Ulĭp kilе tavrĭnsan, Munça hutsa ĭvĭnsan Vat amĭşnе ıtalat’, Untan ĭşşĭn vĭl ıytat’: -Annе, mnlе purĭnan, n hıparsеm pur-i san? Haş-haş sıvlat’ amĭş, 3240 apla tuhat’ sĭmah: -Ivlĭm, sanpa pur yalta Sĭmah huş ak apla: Purĭnatpĭr -çipеrеh, Kurĭnatpĭr vitrеh. Sar pikеsеm, inkеsеm, Nar yuhtarsa tĭnisеm, Vutĭş yuta savmar, Parlar orası burası, Güler durur kocası. İki yüz altmış hayvan, Locasında bir hayvan. Bizim türkü gönülden,43 Söylemek istediğinden Türkü söyler yankılatıp, Ulıp’ın işini aydınlatıp. Bütün sürü Ulıp’a Yardım eder var gücüyle, Ulıp kendi düşmanını Uzaklara fırlattı. Ulıp eve dönünce Banyo yapınca Yaşlı anasını kucaklar, Ona şunu sorar: -Anne, nasılsın Var mı yeni haberlerin? Haş haş solur anası, Şöyle olur cevabı: -Oğlum, işte bütün köyde Söz söylüyorlar işte böyle: Yaşıyoruz güzelce, Görürüz temizce Sarı kızlar, yengeler, Güzellik verenler, Yad Vutış’ı sevmediler, 43 Bilmece; cevabı ise hüneş, ay, 135 136 Un еrkn pulmar. avĭnpa ta hal’ pirе 3250 Vutĭş pamast’ vut çrtmе. Çĭvaşsеnе ptеrmе Purĭnat’ vĭl külrе. Kĭvar uk ta Çĭvaşra -Kĭvayt unmast’ vuçahra, Pin apat akĭnta Tupaymastĭn nita ta. Ĭna nikam nеymеst, avĭnpa yut şiklеnmеst, ürеt punе kaĭrtsa, 3260 Çĭvaşsеnе hĭratsa. avĭnpa ta Çĭvaşra Yurlav şĭpçĭk kayĭk ta Yan yanratsa yurlamast’. Pirn yaşĭ-krmsеm Hutşĭnma vĭyya ta. Manatpĭr pul’ malaşnе Sĭrnay, kslе kvvinе. Tеmşn vara Çĭvaşra. -Suya-i vĭl, trs-i, 3270 Es un inçеn iltmеn-i? Pur tеt şurpu tnçеrе, Lеrkkе tе irsrе. Çlhi vĭrĭm pulnĭran Vutĭş hĭrat’ avĭntan. -Ttm tuhmast’ kĭvaytsĭr, Sĭmah vmеst sĭltavsĭr. Tеsеn Ulĭp amĭşnе Pltеrеt hĭy mtnе: Kiltеn çasah kaynişn 3280 Annе, kaar, tarhasşĭn. Lеrkkеnе man tupmalla, Unpa sĭmah huşmalla. Ulĭp akat’ kutamkka, ulnе tıtat’ ayakka. Utat’, itеt pr rе, Yeşеrеkеn tmеnе. Unta vatĭ pĭlansеm, Vsеm inçе kayĭksеm. Purtе yĭva avĭrnĭ, 3290 Çpsеm pussa kĭlarnĭ. Onun sevdiği olmadılar. Bunun için şimdi bize Vutış ateş yaktırmaz. Çuvaşları bitirmek için Yaşıyor o gölde. Köz yok Çuvaş’ta -Ateş yanmaz ocakta, Pişmiş yemeği burada Bulamazsın bir yerde. Onu kimse yiyemez, Bundan yâd şüphelenmez. Yürür başını kaldırıp, Çuvaşları korkutup. Bunun için Çuvaş’ta Güzel öten bülbül de Güzelce şakımaz. Bizim gençlerimiz Oyuna da katılmaz. Unutuyoruz geleceği, Zurna, gusli ezgisini. Niçin artık Çuvaş’ta. -Doğru bu yalan mı, Sen bunu işitmedin mi? Varmış aksakal dünyada Lerkke derler arsıza. Dili uzun olduğundan Vutış korkar bundan. -Duman çıkmaz ateşsiz, Söz çıkmaz sebepsiz. Deyince Ulıp annesine Söyler kendi isteğini: Çabuk çıkmalı evden Anne, affet, lütfen. Lerkke’yi ben bulmalıyım, Onunla konuşmalıyım. Ulıp asar sırt çantasını, Yola çıkar öteye. Gider varır bir yere, Yeşeren tepeye. Orada yaşlı geyikler, Onlar üstünde kuşlar. Hepsi yuva yapmış, Hepsi yavrulamış. Ulĭp utat’ malalla, Kurat’ hıtkan çarlana, Hĭy vĭl pulĭ tıtasşĭn, Apatlansa larasşĭn. Ançah umri pulĭsеm, Vĭlça sapma kaynisеm, Vat çarlanran tara, Hürе apsah kula. Çarlan sıvlat’ huyhĭrsa, 3300 Vıĭpala hĭrĭnsa, Ulĭp yenne avrĭnsa Sĭmah huşat’ yınĭşsa: -Ulĭp, mana itlеsеm, Kirl pulĭp ep sana, Kutamkkunti apatna Uma hursa itеrsеm. Ulĭp hĭy tе irtеnpе Apat imеn çpkm tе. apah ta vĭl çarlana 3310 Apat parat’ vaskasa. -Ulĭp, hĭvpa il mana, Kirl pulĭp ep sana,- Tеr çarlan Ulĭpa. Ulĭp utr çarlanpa. Puraknçi şеrpеtnе Ulĭp mе tıtĭnsan Sas iltnç aylĭmran: -Şıv tеr-ha hrhеnsе. Ulĭp umnе arĭslan 3320 Şusa tuhr vĭysĭrtan. antalĭk şĭrĭh ta Sıvlat’ kĭna paşkasa. ak puşhirе yanĭran ĭvar hıtĭ tipn man, Şıvna sе ĭvĭnsan ul kskеl manpa san. Şıv sеnеh arĭslan, Vi hutçеn yĭvansan, Iltĭnlar ilhinе, 3330 ivçlеtr çrninе. -Lar es man inе çasrah! Kuntan kayar hĭvĭrtrah, Tеt arĭslan Ulĭpa Ulıp gider ileriye, Görür donmuş martı, Balık tutmak ister, Yemek yemek için. Ama önündeki balıklar, Yumurtlamış olanlar, Yaşlı martıdan kaçarlar, Kuyruk çarpıp gülerler. Martı nefeslenir dertlenip, Açlıkla muhtaç olup, Ulıp’a doğru dönerek Söz söyler seçerek: -Ulıp, beni dinle, Ben sana gerekliyim, Çantandaki yemeği Önüme koyup yedir. Ulıp da sabahtan beri Yememiş bir lokma. Martıya yine de Yemek verir aceleyle. -Ulıp yanına al beni, Gerekli olacağım sana, Dedi martı Ulıp’a. Ulıp gitti martıyla Sepetindeki şerbeti Ulıp içmeye başlayınca Ses duyuldu ovadan: -Su ver acıyıp, Ulıp önünde aslan Sürünüyor güçsüzlükten. Hava da çok sıcak Soluyor ancak tıkanarak. Şu bozkıra girdiğimden Ağzım dilim kurudu, Su içip yıkanınca Yolun kısalır senin. Su içince aslan, Üç defa yıkayınca, Parlattı yelesini, Sivriltti tırnağını. -Otur üstüme hemen! Buradan gidelim hemen, Der aslan Ulıp’a 137 138 Aslati pеk sasĭpa. Arĭslan kun çupninе Etem kay pr ernе, apah ta un ul vnе itеym vĭl urrinе. Vsеm kurç tmеrе 3340 Narkĭmĭşlĭ lеnе. av lеnn kunçеn Purnĭ sünеt pit hullеn. Ulĭp çukmar klеr: “apsa vatatĭp!” -tеr. lеn siksе çtrеr, Untan apla kalar: -Kirl pulĭp purnĭra Hĭvna yıvĭr vĭhĭtra. Vlеriççеn şĭrttanna 3350 Kassa par-ha es mana. Ulĭp kasat’ şĭrttannе. Hursa parat’ lеnе. lеn ĭtat’ tip aşa Çĭmlamasĭr ĭkklatsa. Ulĭp tavra şĭvĭnsa lеn ilеt çaşkĭrsa, Hura punе kaĭrtsa Sĭmah huşat’ lĭplansa: -Hura tu av. Av lеş еnçе 3360 Lеrkkе purnat’ hĭy kilnçе. Es ĭna kilşsеssn Mn ıytninе yĭltah par. Sanran kĭmĭlsĭr yulsassĭn Sĭnna tiskеrlеtsе yar, Vıĭhtarsa çunna il, anurĭmna husa sill. Yuras tеsеn vat asama San pulmalla unta apla: aramas mar, tumpa ta mar, 3370 uran ta mar, utpa ta mar, Parnеpеlе, parnеsrеh. Yapalapa, nimnsrеh. av ın еkki, pr sĭmahpa, Ni untalla, ni kuntalla. av vatsupnĭ, şurĭ pua, Vilmе mannĭ kukşa pua, Yıldırım gibi sesiyle. Aslanın günde gittiğini İnsan gider bir haftada, Böylece onun yol ucuna Yetişemiyor yarısına Gördüler tepede Zehirli yılanı. Bu yılanın gözünden Hayat bitiyor yavaşça. Ulıp sopayı kaldırdı: Vurup dağıtırım! dedi. Yılan sekip titredi, Sonra şöyle söyledi: -Gerekli olurum hayatta Senin zor zamanında. Öldürene kadar şırttanı Kesip ver sen bana. Ulıp keser şırttanı Verir yılana. Yılan yuttu kuru eti Çiğnemeden yiyiverdi. Ulıp çevresinde sürünüp Yılan tıslar durur, Kara başını çevirip Söz sözler sessizce: -Kara dağ bu. İşte diğer tarafta Lerkke yaşıyor evinde. Sen onun hoşuna gidersen İstediğini hemen verir. Senden hoşlanmazsa Kudurur, çok öfkelenir, Acıktırıp canını alır. Vücudunu büker sallar. Hoşuna gideyim diyorsan Orada şöyle olmalısın: Çıplak da değil elbiseli de, Yaya da değil atla da, Hediyeli, hediyesiz. Bir şeyli bir şeysiz, Bu insan mizacı, bir sözle, Oraya da değil, buraya da. Yaşlılık vurmuş, ak başı Ölümü unutmuş kel başı, Kilşmеşkn ĭstĭn kirl, Halap-sĭmah pultĭr virl. Lеrkkе pirе yĭlt ptеrç, 3380 Eh, mn çul vĭl tеrtlеntеrç! Kam armĭsç -kunta çarlan, Mĭkşĭçç av -hal’ arĭslan. Puşkĭrtç ep -kunta lеn, Epir kamnе nt plеn. Ulĭp, es pirntеn ĭslĭ, Asamĭran hĭtarsamĭr. -Vat Lеrkkеrеn hĭtĭlma Pr turtara pulmalla. avĭnpa ta payantan 3390 An tuhĭr man sĭmahran. Es, arĭslan, karĭnsa Lеrkkе patnе utatĭn. lеn, pr may yavĭnsa Un umnçе şĭvatĭn. Ulĭp çasah salanç, Tumtirrinе putarç, lеn tirnе, kivvinе, aksa yaç hĭy inе. lеn inе vırtr tе, 3400 Urisеnе tĭsr tе Arĭslan urlĭ hulatr, Lеrkkе patnе ul tıtr. Vat çarlan allinçе, Tumtirsеm pu inçе. Tlnmеllе kaşninçеn Pr turtara pulninçеn. Ulĭp Lеrkkе pürtnçе, Hui şutlat’ ĭşnçе: “Ĭtan tuhr ak aça? 3410 Kilşеt pеk vĭl mana. Ni aramas, ni tumpa, Ni uran mar, ni utpa. Parnipе vĭl unatеh, Aşak pulsa kuratеh”. -Lеrkkе muçi, kaarĭr, Beğendirmek için akıl gerek, Sözün güçlü olması gerek, Lerkke bizi hemen bitirdi, Ne kadar bize azap çektirdi. Kim Mari’ydi44, burada martı Mokşa45 ise, şimdi aslan. Başkurt ise, burada yılan, Biz kimi artık bilirsin. Ulıp bizden akıllı, Büyücüden kurtarsaydı. -Yaşlı Lerkke’den kurtulmak için Bir yayda olmak gerek. Bunun için bundan sonra Çıkmayın benim sözümden. Sen, aslan, uzanıp, Lerkke yanına git. Yılan, aynen kıvrılıp Onun önünde sürün. Ulıp hemen saçıldı, Elbisesini topladı, Yılan derisini, eskisini, Alıverdi kendi üstüne. Yılan üstüne yattı da, Ayaklarını uzattı da Aslan üstüne yığıldı. Lerkke’ye yola çıktı. Yaşlı martı elinde, Elbiseleri baş üstünde. Hayret edilir her birine Bir yayda olmalarına. Ulıp Lerkke evinde, O düşünür içinden: “Nereden çıktı bu çocuk? Hoşuma gidiyor gibi. Ne çıplak, ne elbiseli, Ne yaya, ne de atlı. Hediyesi kızak gibi Eşek olup görür. -Lerkke amca, bağışla, 44 Kaynaklarda Çeremis olarak da karşımıza çıkan ve Orta İdil bölgesinde yaşayan Fin-Ugor halklarından biri. Çuvaşistan’ın kuzeyinde yer alan Mari Özerk Cumhuriyeti’nde temel olarak yaşamakla bilikte bölgenin diğer cumhuriyetlerinde de ciddi sayıda Mari nüfusu yaşamaktadır. 45 Çuvaşistan’un güneyinde yer alan Mordvin Özerk Cumhuriyeti’ni oluştran iki Mordvin grubundan birisidir. Diğerinin adı da Erza’dır. 139 140 Mana parnе partarĭr, -Tеr Ulĭp.-Vĭt sana, Parnе -ak ak. Tıt ĭna! Ulĭp Lеrkkе umnçе 3420 Çarlana vĭş vtеrç. Çarlan plt aynçе. Ĭna tıtma may ukkĭ. -Ay-ay,-tеr Ulĭpa Vatĭ Lеrkkе.-Lar manpa. İkkn hvеl aniççеn Sĭmah apar ıvniççеn. Ançah un çuh sĭmahhu, Tlnmеllе yumahhu Vĭrĭm pultĭr Atĭlran, 3430 Kskе pultĭr unkĭran. Hıtaratĭp: an mansam, Şıv pеk yuhtĭr yumah san. Pr çĭn sĭmah an kala, Pultarĭn-şi es avna? Ep huşni pеk aptarsan Yuratnĭ ın es man. Un çuh manran mn ıytan, avna ilеn es manran. Pultarmasan -an hurlan, 3440 Tiha-aşak es pulan. Piеn isе ürеtn, Un tutinе plmеstn. -Yanĭ çuhnе yumaha Es, muçi, mana an pül. Kĭşt pülsеn tе es mana Mn ıytninе panĭ pul. Mana itlе ĭnkarsah, Nim çnmеsr, şĭl ırtsah. Laşa inе vırtrĭm ta, 3450 Alla purtĭ tıtrĭm ta Kayrĭm ep vĭrmana... İtlеtn-i es mana? -İtlеp, açam, itlеtp, apla pulnĭ, plеtp. -Pĭhap rе tinkеrsе, Kua-pua itеrsе: Laşan kayri urinе Turat kassa tatnĭ ta, Hediyeme izin ver, Dedi Ulıp. – İşte sana, Hediyem işte bu. Al onu! Ulıp Lerkke önünde Martıyı uçurdu. Martı bulut altında. Onu tutmak imkansız. -Ay ay dedi Ulıp’a Yaşlı Lerkke. Otur benimle. İkimiz güneş batana dek Konuşalım yorulana dek. Ancak o kadar sözün, Olağanüstü masalın Uzun olsun İdil’den, Kısa olsun ilmikten. Çekeceğim: Unutmazsan Su gibi aksın masalın. Bir gerçek söz söyleme, Sen bunu yapabilir misin? Benim dediklerimi yapsan Sevdiğim kişi olsursun. O zaman ne istersen, Onu alırsın benden. Yapamazsan dertlenme, Eşek sıpası olursun. Ot yiyerek yürürsün, Onun tadını bilmezsin. -Başladığım zaman masala Sözümü bölme sakın ha! Bir kez de bölsen sen beni Ne söylediğini verdim bil. Beni dinle anla, Bir şey deme, ağzını kapa. At üstüne bindim de, Elime baltayı aldım da, Gittim ben ormana… Dinliyor musun beni? -Dinliyorum oğlum dinliyorum, Böyle oldu biliyorum, -Bakıyorum yere dikkatle, Başı gözü parlayarak Atın arka ayağını Kesiverir orada, Ura vırtat’ vĭrmanta. 3460 Laşa inçеn antĭm ta, Vat ĭkana kasrĭm ta Vrеn yavrĭm vullinçеn. lеn iprеn kĭşt inе. Laşan kayri urinе Turtsa ıhrĭm av ippе. Utlansanah ut inе Yara patĭm sikkipе. itrm ep pr rе Pulat’-kе av tnçеrе: 3470 Hvеl pĭhat’ iç еnçеn, Ansa larat’ ktеsrеn. Vĭt avĭnta, çĭnah ta, Lеrkkе muçi, pr yalta Kurtĭm sana. Tĭhta-ha... İtlеtn-i es mana? -İtlеp, açam, itlеtp, Unta sana kurnĭ ep. Yalta sana ak apla Yarsa iln suhalran, 3480 Untalla ta kuntalla Strе vunnĭn tan. Aşak tе vt sana! Külç sana turtana. Tislk hunĭ unana Es turtatĭn ahlatsa. Çĭnah ta av, aşaklah Es lеrn av yalta. Sısnan ayĭm-sarĭmnе Es ullarĭn kuşak pеk. 3490 Suyatĭn es! Nihan ta Ep pulman av yalta. Mana külmеn aşakla, Ma suyatĭn kasmakla?! -Epir sĭmah tıtnĭçç... Es kartran tuhnĭran, Man sĭmaha tatnĭran Halap-yumah vlеnç. Sĭmah patĭn -purnĭla, ivçlеt man ĭstĭna. Ayak yatıyor ormanda. At üstünden indim, Yaşlı ıhlamuru kestim İp doladım bedeninden. Yılan ipten biraz ince. Atın giden ayağını Çekip bağladım bu iple. Binince at üstüne Gidiyorum dört nala. Geldim bir yere Var mı böylesi dünyada: Güneş bakıyor yedi yerden, Batıyor sonra köşeden. İşte burada, gerçekten Lerkke amca bir köyde Gördüm seni. Bekle ha... Dinliyor musun sen beni? -Dinliyorum oğlum, dinliyorum, Ben seni gördüm orada. Köyde seni işte böyle Tuttu sakalından, Oraya buraya Sürüklüyor dokuz kişi. Eşek diyorlar sana! Yeni yaya çektiler. Gübre koydular kızağa Sen çekiyorsun inleyip. Gerçekten de bu eşeklik Sen çalıştın bu köyde. Domuzun samanını Sen biçtin kedi gibi. -Aldatıyorsun! Hiçbir zaman Ben bu köyde değildim. Beni koşmadılar eşek gibi, Neden yalan söylersin?! -Biz söz vermiştik... Saygısızlık ettiğinden, Sözümü kestiğinden Söz masal bitti. Söz verdin yerine getir, Aklını keskinleştir. 141 142 3500 Ep kiln Çĭvaşran. Ep san umra pit ayvan, Ĭstĭn ıytap avĭnpa. Vutĭşa tp tumaşkĭn Pulĭşsamĭr, tarhasşĭn. Un pirkiyeh Çĭvaşra Kĭvayt unmast’ nita ta. -Sakkĭr sĭvat’ çеyе ku, San avra pu -til pu,Tеr Lrkkе lĭplansan. 3510 Kavir inе vırnasan.Kilşеtn es mana, Ĭs pamallah man sana. Vutĭş manran vatĭrah, Asamlĭhpa vĭylĭrah. Ep mn huşap -tumalla, Tеmеn patnе tuhmalla. Tеmеn iç tĭrĭllĭ, Unta kеrmеn vunulttĭ. Hvеl purnat’ kеrmеnrе 3520 Yalan prlе amĭşpе. Es Hvеl amĭşnе Yurasanah kеrmеntе Hĭyеh hvеl tatĭknе Sana parat’ tеmеnrе. Sarĭ hvеl tatkipеh Çĭvaş rnе itsеnеh, Hvеl vĭynе sissеnеh Vutĭş tarat’ rattipеh. Mn plninе kalarĭm. 3530 Pççеn utma ul vĭrĭm, Yultaşusеm ın pulççĭr, Sanpa prlе ul tıtçĭr. Ulĭp kallеh ul inçе, Lеrkkе vrеntsе yaninçе. Yultaşsеm -yktsеm, Sĭrt tĭrrinçi prktsеm. Vi hut şıva putr, iç hut vutra unç. Vsеm kç kеrmеnе, 3540 Kurç Hvеl amĭşnе. Ulĭp çĭvaş huyhinе Yĭlt pltеrç yrkipе. Ben geldim Çuvaş’tan. Senin yanında saf dilim, Ustaca söylüyorum bundan. Yok etmek için Vutış’ı Yardım et, lütfen bana. Onun yüzünden Çuvaş’ta Ateş yanmaz hiçbir yerde. -Sekiz sayar göz kurnaz, Senin başın çok kurnaz, Dedi Lerkke sakince. Halı üstüne oturunca. Gidiyorsun hoşuma, Akıl vermeliyim sana. Vutış benden yaşlı, Büyüdede de güçlü. Ne dersem yapmalısın, Çevreye çıkmalısın. Çevre yedi tepeli, Saray on altı orada. Güneş yaşıyor ormanda Her zaman annesiyle. Sen Güneş anasının Hoşuna gidersen sarayda O güneş parçasını Sana verir locada. Parlak güneş parçası Çuvaş ülkesine varınca, Güneş gücünü sezince Vutış kaçar bile bile. Ne bildiğimi söyledim. Yalnız gidilecek yol uzun, Yoldaşların insan olsun, Seninle birlikte yol tutsun. Ulıp tekrar yollarda, Lerkke’nin öğrettiği gibi. Yoldaşlar, yiğitler, Tepedeki kartallar. Yedi defa suya battılar, Yedi defa ateşte yandılar. Onlar saraya girdiler, Güneş anasını gördüler. Ulıp Çuvaş’ın derdini Hemen söyledi özenle. “-Ep kiltm Çĭvaşran, Unta kĭvayt yulmanran,” -Tеrn es çrеrеn. Kiln es inеtrеn. Vutĭş çĭvaş vuttinе, Avaltanpah unninе, Nim ayĭpsĭr süntеrmеn, 3550 apla mar-i, yktsеm? “Hrarĭmsеm ayĭplĭ”,Tеr mana anĭra. Vsеn çlhi tеm maylĭ Hrsеn kasat’ -çĭt kĭna. -Hvеl amĭş, ĭnlansam, apla pultĭr sĭmah man: Suysan -mana r ĭttĭr, Hrarĭmsеm ayĭpsĭr. Pur rtе tе tnçеrе 3560 Vsеm purtе hisеprе. Vsеm pеkki, çĭnah ta, Hakli ukkĭ turşĭn ta. Maynе-mnnе plе. Vsеm purnĭ para. Vsеm sm-sm avalra Tırĭ akma çuhlanĭ, Vsеm ĭkĭr-tĭvara Pеrmеşkn pultarnĭ. Vsеm ĭşĭ-sivrеn 3570 Purĭnma urtsеm larttarnĭ. Vsеm namĭs-simsrеn Tumlanmaşkĭn ĭs panĭ. Tiskеr kayĭk-kşknе Vsеm alla ükеrn, Kartişnçе vsеnе Usĭ pama vrеntn. Samay yıvĭr huşĭra uhatma tĭnpua, Samay savĭk purnĭra 3580 Nim manma hn-hura. Vĭt hal’ vsеm Çĭvaşra Aça çirl vĭhĭtra Vutĭş patnе kaya, Un mĭşkĭlnе tüsе. Kĭşt kĭvaytşĭn namĭs kur. “-Ben geldim Çuvaş’tan, Orada ateş kalmadığından.” -Söyledin sen yürekten. Geldin sen uzaktan. Vutış Çuvaş ateşini, Eskiden beri yananı, Boş yere söndürmedi Böyle değil mi yiğitler? “Kadınlar suçlu.” Dediler bana batıda. Onların dili de yağlı Kızınca keser, sadece dayan. -Güneş anası, anlasan, Böyledir benim sözüm: Yalansa, beni yer yutsun, Kadınlar günahsız. Bütün dünyada her yerde Onların hepsi düzenli. Onlar gibisi gerçekten, Değerlisi yok ikonun da. Yolunu yordamını bilirler. Onlar hayat verirler. Onlar çok çok eskiden Buğday ekmeyi başardı, Onlar tuzu ekmeği Pişirmeyi başardı. Onlar sıcak soğuktan Yaşamaya ev yaptı. Onlar namustan Giyinmeye akıl verdi. Vahşi hayvanları Onlar ele geçirdi, Ağılında onları Kullanmayı öğretti. Çok zor zamanda Akıllarını kaybetmez, Çok sevinçli hayatta Sıkıntıyı unutmaz. Onlar şimdi Çuvaş’ta Çocuk hastalandığında Vutış yanına giderler, Onun alaylarına sabrederler. Biraz ateş için ayıp. 143 144 Hrarĭmra ayĭp uk! Suysan mana r ĭttĭr. Hrarĭmsеm ayĭpsĭr! Ep -hrarĭm açiy, 3590 Mana annе uratnĭ. Unĭn yıvĭr huyhiy Man çrеnе amantnĭ. Hvеl amĭş, Vutĭşa, Vilmе mannĭ yutĭşa, Husa yama pulĭşsam, Mana kĭvayt partarsam. -Ulĭp, es,çĭnah ta, Hrarĭmran uralnĭ, ulran aça pulsan ta 3600 Un huyhinе ĭnlannĭ.Hvеl amĭş Ulĭpa Huravlar kĭmĭlpa.Sarĭ hvеl tatĭknе Partaratĭp hamĭnnе. av tatĭkpa Vutĭşa, Asran kaynĭ yutĭşa, Husa yarĭn samantrah, Vara kaşni vuçahra Kĭvayt un, an hĭra. Kadının günahı yok! Yalansa beni yer yutsun. Kadınlar da günahsız! Ben de kadın çocuğuyum, Beni annem doğurdu. Onun ağır kaygısı Yüreğimi sıkıştırdı. Güneş anası, Vutış’ı, Ölümü unutmuş yabancıyı Yok etmeme yardım et, Bana ateş ver. -Ulıp, sen gerçekten, Kadından doğdun, Bir yıllık çocuk olsan da Onun derdini anladım. Güneş anası Ulıp’a Cevap verdi güzelce. Parlak güneş parçasını Veriyorum kendiminkini. Bu parçayla Vutış’ı, Unutulmuş yabancıyı Yok ettiğin zaman, Sonra her ocakta Ateş yanacak korkma. Vunikkmş Yurĭ (Şĭpatan Suya Ulĭp Pulnı) On İkinci Türkü (Şıpatan’ın Sahte Ulıp Olması) Büyücülerin bayramı. Ulıp’ı Tuhatmĭşeyen uyav. Ulĭpa vlеrmе kavar tĭva. Şĭpatan Ulĭp yalnçе öldürmede anlaşırlar. Şıpatan Ulıp’ın -suya Ulĭp. Vĭl Ulĭpa yaltam hĭvalasa köyünde sahte Ulıp olur. O, Ulıp’ı köyden göndermek için köylüleri yama yal halĭhnе htrtеt. kışkırtır. 3610 Çmpr inçе çn vılyat’, Hr umnçе yaş taşlat’, Sm vĭrmanta ma şĭy-şay? r kisrеnnn tuyĭnat’. Tuhatmĭşsеn uyav Unta pırat’ ur rççеn. Asampala tşmş Unta itml tsli tеt. Vutkĭnaypa Alpasti ın şĭmmişn vĭra, 3620 Ahĭr‘yan pеk usalli Şĭlnе yrsе tĭra. Kirşmеtpе Vutĭş İmam sе küpе, Untan vara ikkş Pr-prinе trtе. Kirşmеç Vutĭşa Pülsе kalat’ muhtansa: -Ep kĭna çĭvaşa Alra tıtap hĭratsa. 3630 Vutĭş kulat’ tusnçеn, Trtsе kalat’ kunçеn. -Ham ta apla şutlatĭp, Ep vsеmşn -çĭn tamĭk. avĭnpa ta Çĭvaşra Sanran “hıtĭ hĭrasa” Kirеmеtsеn yĭvinе, San yĭhĭntan yulninе, Suhala ĭvpе Tustarmaşkĭn rpе. 3640 pt avnaşkal: Çimpir46 üstünde kemer oynatır, Kız önünde genç dans eder. Sık ormanda niye gürültü? Yerin titremesi sezilir. Büyücüler bayramı, Oraya gidiyor gece yarısı. Büyüyle hurafeler Orada yetmiş türlü. Vutkınay ile Alpasti İnsan kemiği için tartışıyor, Ahıryan gibi kötüyse Sırıtıp duruyor. Kirişmet’le Vutış’ı İlaç içip şişerler, Ondan sonra ikisi Birbirini dürterler. Kirişmet’i Vutış’ı Böler söyler övünerek: -Sadece ben Çuvaş’ı Elde tutacağım korkutarak. Vutış dostuna güler, Dürter gözüne söyler. -Ben de öyle düşünüyorum, Onlar için gerçek cehennem. Bunun için Çuvaş’ta Senden çok korkuyorlar. Kiremetlerin yuvasını, Senin soyundan olanı, Sürüyorlar patikadan. Harab etmeye geceleyin: İşi dışı böyleydi: 46 İdil Bulgarlarının en büyük şehirlerinden birisidir. Moğol istilası sırasında bu şehir yakıldıktan sonra tekrar canlanamamıştır. Günümüzde Simbir şehrinden yaklaşık yirmi kilometre uzaklıktadır (Ş.N.). 145 146 Sm vĭrmana kĭklasa, Suhalasa tır aksa, apsa urma tĭmpuna Suha it yĭvuna. Es unşĭn an kulyan. Es manşĭn çĭn tĭvan. Un pеk mar-tĭk -tusu san. Ütnе rmе pamastĭp, Tĭvarlasa lartatĭp. 3650 Hurana ta lеkеtn, Şürpе pulma vrеtn. Şürpе pisеn mn pulat’? ak vĭrmanta tuy pulat’. Kaçça tuh Şĭpatan, Erkn pul kayran man, Unççеn еr, taşlĭpĭr, Timr tılla yusĭpĭr. Şĭpatana av sĭmah Çunnе kasat’ samayah, 3660 avĭnpa ta tarĭhsa Pülsе kalat’ Vutĭşa: -Es -tĭmsay açaran, Yıt kayaş mimü san, Es tuhrĭn kĭmĭltan. San еrknü nihan ta Ep pulmastĭp, tunkata! Şĭlna yrsе lariççеn Kĭşt şutlama vrеn es, Hvеl amĭş kеrmеnnе 3670 Ulĭp kayni vi ernе. Pallah, unta itiççеn Vĭl kayas uk sĭltavsĭr, Hvеl amĭş kilnçеn Tuhas uk vĭl puş alpa. Sarĭ hvеl katĭk Un allinе lеksеssn Mnpur çĭvaş halĭh Kĭvayt çrt mrlh. Vat Kirşmеt, susĭrskеr, 3680 Şĭpatana nеnmеst. Pu urlĭ vçhsеh Yk mĭyĭhnе vtеrеt. Kurat’ hvеl kеrmеnnе, Sık ormanı kökleyip, Sürüp buğday ekip, Ezmek için katili Çitfçi yedi yuvayı. Sen onu dert etme. Sen gerçek dostumsun. Onun gibi değil, dostun. Bedeni çürütmezsin, Tuzlayıp oturtursun. Kazana da koyarsın, Çorba kaynatırsın. Çorba pişince ne olur? Bu ormanda toy olur. Güveye çıkıyor Şıpatan, Sevgilin olur ne zaman, Ona kadar için, dans edelim, Demir tümsek yapalım. Şıpatan’ın bu söz Çok canını sıkar, Bunun için sıkılıp Böler Vutış’ın sözünü: Sen, aptal çocuktansın, İt artığı beynin senin, Sen çıktın baştan. Senin aşkın hiçbir zaman Ben olmayacağım, kütük! Sırıtıp oturana kadar Biraz düşünmeyi öğren, Güneş anasının sarayına Ulıp gitti üç hafta. Evet, elbette oraya Sebepsiz gitmez, Güneş anasının evinden Boş elle çıkmak istemez. Parlak güneş parçası Onun eline geçince Bütün Çuvaş halkı Sonsuz ateş yakar. Yaşlı sakat Kirişmet, Şıpatan’a inanmaz. Sinirlenip başı üstünden İğrenç bıyığını uçurur. Görür güneş sarayını, Untan Ulĭp tuhninе, Un allinçi kuşеlе, Savĭnĭlĭ kulninе. Tuhatmĭşsеm, şuyttansеm, Kirşmеt pеk usalsеm Ulĭp inçеn plsеnеh 3690 Şĭlsеnе şakka, ĭvarsеnе kara, Hrsеn vut-hm sapa, Pr-prinpе puplе: -Ulĭp pirn çĭn tĭşman, Pirnpе vĭl pit halay, Çĭvaş rnе itiççеn Vlеrmеllе sisiççеn. Vlеrmеşkn un umnе Tüşеk pulsa vırtĭpĭr, 3700 Ivĭnnipе un inе Vırtsan -çunnе ilpr. Tеpri kalat’: - tuhmast’. Mnşn? Ulĭp tĭmsay mar. е tĭvar ĭslayla. Mnlе tеtr? Ak apla: Ulĭp utas ul inçе, Pr-pr kül hrrinçе, Ulĭh pulsa vırtĭpĭr, Hrsеm pulsa vıl’ĭpĭr. 3710 Ulĭp pirе kuratеh, Un çuh sĭmah huşatеh. Epir ĭna vĭyĭra Astarĭpĭr ĭmĭrtsa. Ku taranççеn pikеrеn, Sar çеçеk pеk hitrеrеn, Pr ykt tе nihĭan Ayakkalla pĭrĭnman. Vĭhĭt kay kaalla, Vara vĭyya tatmalla. 3720 Un çuh pıra yakatma Hupah ulnе tĭsmalla. -itеt,-tеr hm kuli, Sirn snü -yal kulli! Ondan Ulıp’ın çıktığını, Onun elindeki çantayı, Sevinçle güldüğünü. Tuhatmışlar, şeytanlar, Kirişmet gibi kötüler Ulıp işini öğrenince Dişlerini gıcırdatılar, Ağızlarını açarlar, Kızınca ateş saçarlar, Birbiriyle konuşurlar: -Ulıp gerçek düşmanımız, Bizimle o çok kötü Çuvaş ülkesine gidene kadar Öldürmeli sezene kadar. Öldürmek için önüne Döşek olup yatacağım Yorulunca onun üstüne. Yatıp canı alacağız. Diğeri söyler: İş olmaz Niçin? Ulıp aptal değil. İş yapın adabıyla. Ne dediniz? İşte böyle: Ulıp’ın gideceği yolda, Bir göl kenarında, Çayır var yatacağız, Tarla olur oynayacağımız. Ulıp bizi görüyor O zaman söz söylüyor. Biz ona oyunda Yarışarak yenildik Buna kadar kızdan Sarı çiçek gibi güzelden, Bir yiğit hiçbir zaman Uzakta duramaz. Vakit yaklaşıyor geceye, Artık oyunu bırakmalı. Bir şeyler içmek için Meyhane yolunu tutmalı -Yeter dedi ateşlisi Teklifin köy maskaralığı! 147 148 Mn çul sirе vrеntеn, Ir snü uk sirntеn. Hvеl amĭş patnçеn Ulĭp kilеt pr-pççеn. avna asra tıtĭpĭr, Ĭna ktsе tĭrĭpĭr. 3730 Mnlе ktsе ilmеllе? uhlatĭr-i, tĭmpusеm? Purtе larĭr yrkipе. Huplanman-i hĭlhĭrsеm? Vĭl -çĭvaşĭn yuratmĭş. Açasеnе -vılyatmĭş. avĭnpa ta şĭp larĭr. Hĭlhĭrsеnе çĭnk! tıtĭr. Savĭnĭr purtе! Şuhĭş pur, Çklеntеrеt mana mur. 3740 pulĭpĭr akĭntan: Suya Ulĭp -çi maltan! Ulĭp sĭnnе payanah Yışĭnaytĭr Şĭpatan. Ulĭp yalnе vĭl kayat’, Açasеmpе pallaşat’. Vĭyĭ vılyat’ alhassa, ĭrsĭrlansa, apĭsa. Açasеnе vĭyĭra Kĭlarat’ vĭl çĭlaha. 3750 Unşĭn vara Ulĭpa Tarĭhatеh halĭh ta, Ĭna alĭk kĭtartsa Husa yar tulaya. Ulĭp un pеk namĭsran Tĭnnе-punе uhat, Çunnе sut şuyttana. Çunsĭr etem yalanah Hĭy halĭhnе ças manat’. Mantĭr kĭna çĭvaşa 3760 Ulĭp pulat’ alĭra. av vĭhĭtrah Şĭpatan Ulĭp pulç suyalla, Aça pеkеh askĭnat’, Vĭyĭ vılyat’ harkaşsa. Kirşmеç savĭnat’, Tuhatmĭşa halavlat’. Ne kadar size öğrettim İyi teklifiniz yok sizin. Güneş annesi yanından Ulıp geliyor tek başına. Bunu akılda tutalım, Onu bekleyip duralım. Nasıl karşılamalı? Planladınız mı caniler? Hepsi oturur düzenle Kapandı mı kulaklarınız? O, Çuvaş’ın gözdesi. Çocuklarını oynatmış. Bunu için sessiz oturun. Kulaklarınızı sıkı tutun. Sevinin hepiniz! Düşünce var, Şüphelendiren şeytan var. İşe başlıyoruz buradan Sahte Ulıp en baştan! Ulıp’ın suretine bugün, Girer Şıpatan. Ulıp köyüne o gider, Çocuklarla tanışır. Oyun oynar şımarıp, Oyun bozup sataşıp. Çocukları oyunda Sakat eder bırakır. Onun için Ulıp’tan Sıkılır halk da ondan, Ona kapıyı gösterip Kovarlar dışarıya. Ulıp böyle utançtan Aklını kaybeder o an, Ruhunu satar şeytana. Ruhsuz adam her zaman Halkını hemen unutur. Unuttur sadece Çuvaş’a Ulıp geçer ele kolayca. O zaman Şıpatan Ulıp olur yalandan, Çocuk gibi kudurur, Oyun oynar söverek. Kirişmet’i sevinir, Büyücüsü tekrarlar. -Ey, Şĭpatan, yara par, Sĭnçĭr parĭp. Taşşa yar! Sĭnçĭrpa çĭn Ulĭpa 3770 Tıllattaran halĭha, Untan tapkĭ-upkĭpa Hĭvalatĭn yıtĭpa. Ktmеn-çnmеn huşĭrah Şurĭmpu tuhma pular, Avtan vi hut avĭtr. Mnpur usal tavraşsеm Vĭhĭt hssе pınĭran,Ykеhürе pеk vsеm,as uhalç vĭrmantan. 3780 Suya Ulĭp çĭrsĭrla Krеt yala kĭntĭrla. Yal açisеm unpala Vılyasşĭn mar laptalla. -Ep ur tĭlĭh, ma manran Yrnеtr yalanah? Vılyamastĭr, taratĭr, Elеk parsa laratĭr! Ep sirе avĭnşĭn Hĭlha çikki paratĭp. 3790 Açasеnе hupĭrlat’, Çışkĭlama tıtĭnat’. rmе puyan açinnе Pĭrsa huat’ allinе, Mĭrsan pçk tpkçnе Sukkĭrlatat’ pr kunе. Suya Ulĭp vĭyyinçеn Yalta vilm ult-iççеh. Yal vrü -tuhatmĭş, Vilеsеnе çĭmlamĭş, 3800 Halĭh punе avĭrma Pulat’ apla kalama: -Ep tеm tuma pultarap! Vilеsеnе r kaa Ura inе tĭratap. avĭnpa ta vsеnе Hurĭr man n klеtе. ĭtkĭn mĭrsa tarisеm, rmе puyan mĭşrisеm, “Ulĭp” tavra tĭra, -Ey Şıpatan, ver hadi, Zincir vereyim. Dans et! Zincirle gerçek Ulıp’ı Ezdirirsin halka, Sonra tekme tokatla Kovalatırsın köpeğe. Beklenmedik zamanda Şafak atmaya başladı, Horoz üç defa öttü. Bütün kötü soylular Vakit azaldığından, Fare gibidir onlar, Ormanda kayboluverdiler. Sahte Ulıp arsızca Girer köye gündüz. Köy çocukları onunla Oynamak istemez çomak gibi. -Ben yarı öksüz, niçin beni Hor görürsünüz her zaman? Oynamaz kaçarsınız, İftira edip durursunuz! Ben sizi bu nedenle Dikkatle dinliyorum. Çocukları kuşatır, Yumruklamaya başlar. Zengin çocukları Alır sıkar elini, Mirzanın küçük oğlunu Kör eder bir gözünü. Sahte Ulıp’ın gücünden Köyde var altı yedi ölü. Köy falcısı büyücüsü, Ölüleri çiğnemiş. Halkın başını döndürmeye Başlar şöyle söylemeye: -Ben neler yapabilirim! Ölülerini gece boyu Ayağa kaldırırım. Bunun için onları Koyun benim yeni kafese. Açgözlü mirza uşakları, Çok zengin çiftler, Ulıp çevresinde duruyorlar, 149 150 3810 apla sĭmah kala: -Un amĭş nim arsĭr Aça tur. Namĭssĭr! avĭnpa ta un açi Pulnĭ etem kayaşşi. Vat amĭşnе hrhеnsе Purĭnasç kilnçе. Un vırĭnnе alhassa Tata ürеt il kassa. Kasmaksеmpе ürеsе, 3820 Vsеn nе vrеnsе Vĭrra tuhat’ purprеh. Unççеn Çĭvaş rnçеn av Ulĭpa, kasmaka, Husa yarar tulaya! Hĭş-prisеm avĭntah Ĭs para kĭşkĭrsa: -Vĭrra tuhsa kayiççеn, Untan inkеk kuriççеn İk allinе humalla, 3830 Kunе yıtta pamalla. “Alsĭr-kusĭr yuliççеn Tuhsa taras sisiççеn”,Suya Ulĭp sеhrеrе, ri-çrnе vnçе. Hĭranipе kuyanla Tapsa sikеt uyalla. Vrü sisеt, ĭnmast’. Şĭpatanpa ĭna ta Tĭr şıv inе kĭlarsan 3840 İkkşnçеn kl yulat’. Yal halĭhnе hĭratma, Ankĭ-minkе kĭlarma Vrü larat’ kuklеnsе, Allisеnе klеsе. -Ey, aslisеm, iltsеmr, Halĭha ĭs krtsеmr! Vsеm payan tеm tĭv, ılĭh aynе pulay. Kalasşĭnçç hrhеnsе, 3850 Mskеr ktеt vsеnе. Sir! Sir! Şöyle söz söylüyorlar: -Onun anası çok arsız Çocuk yaptı namussuz! Bu nedenle onun çocuğu Oldu insan artığı. Yaşlı anasına acıyıp Yaşıyordu evinde. Onun yerini şımarıp Nerede geziyor ötede. Hırsızlarla yürüyüp, Onların işini öğrenip Hırsızlığa çıkar herhalde. Ona kadar Çuvaş ülkesinden Bu Ulıp’ı, hırsızı, Kovun dışarıya! Bazıları burada Akıl verirler haykırıp: -Hırsızlık yapmadan, Ondan kötülük görmeden İki elini ezmeli, Gözünü ite vermeli. “Elsiz gözsüz kalana dek Çıkar kaçar sezene dek, Sahte Ulıp korkuda, Yüreği tırnak ucunda. Korkuyla tavşan gibi Seker gider tarlaya. Virüş anlar, iş olmaz. Şıpatan’la onu da Duru suya çıkarınca İkisinden kil kalır. Köy halkını korkutmak için, Akılsız bırakmak için Virüş oturur eğilip Ellerini kaldırıp. -Ey büyükler işitin, Halka da akıl verin! Onlar bugün ne yaptılar, Günah atına girdiler. Konuşmuştu acıyarak, Niçin bekliyor onları. Açıl! Açıl! Sir! Vrü çlhi pеk Kasat’ halĭh çrinе. Yal halĭh hĭrasa Vrü tavra puhĭnat’. Yal halĭhnе anratma Vrü pulat’ yumlama. 3860 rе ükеt üpnsе, Surçĭkkinе sirptsе. Tĭrat’, sikеt ülеllе urtsеm urlĭ kaas pеk. Untan pulat’ hĭruşla Kunе-punе vılyatma. -Ep yumĭ. ültisеm, Mana vĭy-hal panisеm, Tıtamaka kĭlarsa Kalar ak apla: 3870 “Ktmеn-iltmеn vĭhĭtra İnkеk pulat’ halĭha”. Kamran tеtr? Kalasan -nеnmеstr... Ulĭpran! Vĭl yut rtе askĭnnĭ, Kalay hunpa tl pulnĭ, Çunnе sutnĭ yuhhana, Vil aş iyеt untanpa. Huyĭh! Huyĭh! Hal’ pirе Pulĭşsamĭr, aslisеm! 3880 Ulĭp üssе itsеnеh Yuhha pulat’ iynçеh. Un çuh ınna iyеtеh, Çĭvaş tppе ptеtеh. ĭlĭnma ak asapran An tuhĭr man sĭmahran. Husa yarĭr Ulĭpa, An purĭntĭr Çĭvaşra! Halĭh şavlat’, hĭykĭşat’, av vĭhĭtrah hĭtraşat’. 3890 Mnlе pulsa tuhr tеt. Vat amĭşnе huyĭh tеt. Yıvĭr tеsе amĭşnе Çĭtmalla-i ıvĭlnе! Açıl! Virüş dili bıçak gibi Kesiyor halk yüreğini. Köy ahalisi korkarak Virüşi etrafına toplanır. Köylüyü aptallaştırmaya Virüşi başlar büyülemeye. Yere düşer yuvarlanıp, Tükrüğünü etrafa saçıp. Kalkar seker yukarıya Evler üstünden geçer gibi. Sonra başlar korkunçluğa Başını gözünü oynatmaya. -Ben yumsayım.47 Göktekiler, Bana güç kuvvet verenler, Sarasını atlatıp Söyledi işte böyle. Beklenmeyen zamanda Sıkıntı oluyor halka.” Kimden diyorsunuz? Söylesem İnanmazsınız... Ulıp’tan! O yabancı yerde yoldan çıktı, Kalay Han’la karşılaştı, Ruhunu sattı ejderhaya Ölü eti yer ondan beri. Kaygı! Kaygı! Şimdi bize Yardım edin büyükler! Ulıp büyüyüp yetişince Ejderha olur hemen. O zaman insan yer, Çuvaş’ın soyunu kurutur. Kurtulmak için bu eziyetten Çıkmayın benim sözümden. Kovun Ulıp’ı, Yaşamasın Çuvaş’ta! Halk uğuldar gürülder, O zaman küfreder. Nasıl olmuş der, Yaşlı anneye kaygı der. Aрэr diyerek annesi Sabretmeli oğluna! 47 Yumsa; Çuvaşların toplumsal hayatında oldukça önemli işlevler üstlenen kişilerdir. Yumsalar bazı durumlarda bir din adamı gibi, bazı durumlarda büyücü, falcı, halk hekimi vb. olarak kabul edilen ve bazı olağanüstü özelliklere sahip kişilerdir. 151 152 Kĭşkĭra yaltisеm, Vrü hıĭn kaynisеm. Tuhatmĭşsеm vĭrmanta Yal huşşinçi şĭv-şavran Şiklеnе hĭrasah. “Yal halĭh hrürе, 3900 İtlеmе vrüе. Şеllеt suya Ulĭpa, Amĭşnе tе avĭntah”. Vi asamĭ vaskasa Pulsa tĭç vi laşa, Urapana külnç, Ühlеmеşkn tıtĭnç. “Turhan” pulç Ahĭr‘yan . Hĭynе mĭnna hunĭran Şuyttan larç yamşĭka, 3910 Suhallinе kaĭrtsa, Yala itr şĭnkravpa Yal halĭhnе hĭratsa. Ahĭr‘yan “turhan” kĭşkĭrat’, Yal halĭhnе pĭskĭrtat’. -Mnşn esir kĭntĭrlah Ptm е pĭrahsah Hĭtraşatĭr, şavlatĭr, Tеmn tе pr kalatĭr! Sirе kunta mn itmеst? 3920 Harkaşatĭr yıtĭ pеk! Mn-mn tеtr? An şavlĭr!. Vrü kĭna kalatĭr. -Ulĭp pulnĭ tulayra, Tuhnĭ tе yuhhana. -Ulĭp-yuhha?!. Ay-ay-ay! Yalta yuhha! Yal ptеt, Yal hıĭn ĭrat ptеt. av yuhhana payanah Husa yarĭr tulaya! 3930 Amĭşnе tе hĭvalĭr, Unta punе vĭl itr! “Turhan” urat’ kaşkĭrla, Siv kunе avĭrsa, av vĭhĭtrah yamşĭk Çn puşşinе klеr, Untan apla kalar: Bağırırlar köydekiler, Virüşi ardından gidenler. Tuhatmışlar ormanda Köydeki patırtıdan Korkup şüphelenirler. “Köy halkı sıcakta Dinlemez Virüş’i Acır sahte Ulıp’a Annesi de orada.” Üç çocuk aceleyle Buldular üç at, Arabaya koştular, Ağlamaya başladılar. Tarkan oldu Ahıryan, Özünü büyük gördüğünden Şeytan oldu arabacı, Sakalını kaldırıp, Köye vardı zille Köy halkını korkutup. Ahıryan tarkan bağırır, Köy halkını azarlar. -Niçin siz gündüz Bütün işi bırakıp Tartışıp, bağrışırsınız, Birşeyler söylersiniz! Size burada ne yetmez? Dalaşırsınız it gibi! Ne dediniz? Barışmayın!.. Virüşi böyle söyler. -Ulıp dışarıdaydı, Hayduta döndü. -Alıp haydut?! Ay ay ay! Köyde haydut! Köy biter, Köy ardından soy biter. Şu hırsızı bugünden Kovun dışarıya! Anasını da kovun, Burada başını o yesin! “Tarkan ulur kurt gibi, Soğuk gözünü çevirip, O zaman arabacısı Kayış kamçısını çekti, Sonra şöyle söyledi: -Epir akna kurtĭmĭr: Ulĭp sirе tarĭhsa Uy-hirsеnе ırmalat’. 3940 Kirşmеtе şkrtsе illеntеrsе yarat’ tе Pĭrlĭ umĭr utarat’. ırmasеnе şıv tulat’, Untan еyü pulanat’. Şıvra tır-pul putlansan Vılĭh kr alĭkran. Vatĭ Çkе halĭha Hir kalat’ tarĭhsa. -Mnşn esir açana 3950 Hıt hĭrtatĭr sĭmahpa. Ivĭlĭm man nihan ta, Tеmlе yıvĭr pulsan ta, Tĭşmansеnе sutĭnmast’, Çĭvaş yatnе vĭl yamast’. Çrе sisеt. Şanatĭp. Hura plt salantĭr Tl pulatĭp Ulĭppa, Hamĭn savnĭ ıvĭlpa. Hura plt salansan, 3960 umĭr uma çarĭnsan, Yal vnçi alĭkran İk ın kç harkaşsa, Pr-prnе tеm kalasa. İkkş tе pr sĭnlĭ, Pr sĭnlĭ ta pr tumlĭ, üllş tе pr tanah, Kalaa pr saspah. Halĭh tĭrat’ tlnsе. Mn amak ku vara?.. 3970 İkkş tе Ulĭp! Ma?! Pr Ulĭp makĭrat’, Vеrnmеşkn tĭrĭşat’. Tеpri ĭna parkalat’, Halĭhpa vĭl kalaat’: -Vĭt ak, man pеk sĭnlĭskеr,Mnlе pulma plnskеr, -Uy aylĭmpе ürеt tе, Sĭnçĭrpе apat’ tе ırma tĭvat’ aylĭmra, -Biz bunu gördük, Ulıp size kızıp Toprağı kazar. Kirişmet’i acele edip Sinirlendirir hem de Dolu yağdırır. Derelere su dolar, Sonra taşkın başlar. Suda tahıl gömülünce Açlık girer kapıdan. Yaşlı Çikeş halka Karşı şöyle söyler: Siz niçin çocuğu Çok korkutursunuz sözle. Oğlum hiçbir zaman da Ne kadar ağır olsa da, Düşmanlara satılmaz. Çuvaş adını batırmaz. Yürek hissediyor, inanıyorum. Kara bulut dağılıyor Buluşuyorum Ulıp’la, Sevdiğim oğlumla. Kara bulut dağılınca, Yağmur da durunca, Köy ucundaki kapıdan İki kişi girdi dalaşıp, Birbirine bir şey söyleyip. İkisi de aynı yüzlü, Aynı yüzlü ve giyimli, Boyları da aynı, Konuşurlar bir sesle. Halk hayret eder. Ne hastalığı ki bu?.. İkisi de Ulıp! Neden?! Bir Ulıp ağlıyor, Kurtulmak için çabalar. Diğeri de onu sağlamlaştırır, Halkla o konuşur: -İşte bak benim gibi olan, Nasıl olmayı bilen, -Tarla düzlüğüne gider, Zinciriyle vurur da Dere yapar ovada, 153 154 3980 umĭr şıvnе pĭtratsa. Tеprе umĭr usanah Еyü kayat’ tavrana. Şıv aynçе tır rsеn Vılĭh pirе ptеrеt. “Turhanpala” vrü Kĭşkĭra hrüll: -Sirn umra ik Ulĭp. Hĭş çĭnni? Kalatpĭr: Yankakan -tuhatmĭş, 3990 ın şĭmminе kĭşlamĭş, Ulĭp kayat’ tarĭhsa, Halĭh tĭrat’ hĭrasa. -Apla ep tuhatmĭş, ın şĭmminе kĭşlamĭş? nеnmеstr pulsassĭn, Tеn, akĭntan tuyatĭr? Ulĭp sĭhman ksyinçеn Yĭşt! kĭlarat’ ut tatĭk, av yaltĭrsa tĭninçеn 4000 Uyartat’ pеk antalĭk. Pr Ulĭp avĭntah Pulsa tĭç Şĭpatan. “Turhan” pulç Ahĭr‘yan , Sеhri hĭpat’ Ulĭpran, Tapsa sikеt vĭl yaltan. Şĭpatan -sar sĭpsa, Vsе kayat’ nĭrlasa. Vatĭ Çkе Ulĭpa Italasa çuptĭvat’, 4010 Savsa lĭpkat’ urĭmran, Şĭppĭn kalat’ hĭlharan: -Sana hĭrtr sĭmahpa, Sanpa prlе mana ta, avah es halĭha Siv sĭmah an kala. -Yurat’,-tеr ıvĭl Hĭy amĭşnе kĭmĭllĭn. Еyü ursa kilninе Ulĭp kurç iynçеh. 4020 İrsr usal sĭnçĭrnе Turtsa tĭsat’ -kirl tе. Sĭnçĭr pulat’ pr ĭmha, Yağmur suyunu karıştırıp. Yeni yağmur yağana dek Taşkın gider çevreye. Su altında tahıl çürürse Açlık bizi bitirir. “Tarkan”la virüşi Kızgın kızgın bağırır: -Önünüzde iki Ulıp. Hangisi gerçek, söyleyin: Tasdik ederiz tuhatmış, İnsan kemiğini kemirmiş, Ulıp gider sıkılıp, Halk kalır korkup. -Ben nasıl tuhatmışım İnsan kemiğini kemirmişim? İnanmıyor olsanız da, Belki, bundan anlarsınız? Ulıp kaftanının cebinden Çıkarır parlak parçayı, Bu parladığından Aydınlanır gibi hava. Bir Ulıp’ı bu anda Oluverdi Şıpatan. “Tarkan” oldu Ahıryan, Ödü kopar Ulıp’tan, Tekmeleyip çıkar köyden. Şıpatan-sarı yaban arısı Uçup vınlar kaçar. Yaşlı Çikeş Ulıp’ı Kucaklayıp öper, Sever okşar sırtından, Sessizce söyler kulağına: -Sana kızdılar sözle, Seninle birlikte bana da, Bundan sonra sen halka Soğuk söz söyleme. -Tamam dedi oğlu Annesine samimice. Selin gürleyip geldiğini Ulıp gördü hemen. Arsız kötünün zincirini Çekerek alır, gerek olur. Zincir olur bir yumak, Ulĭp kalat’ halĭha: -Sm-sm vĭrman umnçеn, n ırmasеm punçеn, aval hrnе tuhiççеn ĭmha kustĭr еripеn. ĭmha kussa pınĭ may ırma pusеm tatla, 4030 Unti şıvsеm şarlasah Yuhanşıvla yuha. Ulĭp tuti yĭl kulat’, apla sĭmah vĭl kalat’: -Sĭnçĭr tĭrat’ unkĭran. r kasĭlç ĭmharan, Yuhanşıvnе avĭnpa Unkĭ tеyr kĭmĭlpa. Sarĭ hvеl tatkinçеn, Hvеl amĭş paninçеn, 4040 Vutĭşpala un yĭh Hir taki pеk tarç. Aslĭ Çĭvaş rnçе Kĭvayt unç pur rtе. Tavah kе açinе, Ulĭp tеsе çnninе. Ulıp söyler halka böyle: -Sık sık orman önünden, Yeni dereler başından, Şaval ovasına çıkana dek Yumak yuvarlansın düzgünce. Yumak yuvarlanıp giderken Dere başları kesilir, Şarlayıp oradaki sular Nehre doğru akar. Ulıp bıyık altından güler, Şu sözleri o söyler: -Zincir olur çemberden. Yer kesildi yumaktan, Akarsuya bu yüzden Unkı deyin hevesle. Parlak güneş parçasından, Güneş anasının verdiğinden, Vutış’la onun soyu Yabani koç gibi kaçtı. Büyük Çuvaş yerinde Ateş yandı her yerde. Teşekkür Çikeş çocuğuna Ulıp diye ad verdiğine. 155 Vun Vim Yurĭ (Ulĭp Kukamĭş Patnçе) On Üçüncü Türkü (Ulıp Büyükannesi Yanında) 156 Çkе ıvĭln mtnе purnĭlama hĭy purnĭnе hеrhеnmеst, vĭl vilеt. Ulĭp ĭmha hıĭn r aynçе purĭnakan kukamĭş patnе kayat’. Unta vĭl vĭy kürtеkеn im-am еt, an kpеtumtirnе ilеt. Kukamĭşе ĭna ĭsatsa yanĭ çuhnе rpü pattĭrpa Sikpĭrana hnhurtan hĭtarma snеt. Sevimli oğlanın umudunu hayata geçirmek için kendi hayatına acımaz, o ölür. Ulıp top ardından yer altında yaşayan büyükannesi yanına gider. Orada güç veren ilaç içer, babasının giyim-kuşamını alır. Büyükannesi onu yolcu ederken Şirpü bahadırla Sikpırşa’yı kötülükten kurtarmaya çağırır. Ay-hay tеrе, mn tеr, Krеkеnе lar tеr, Alla kurka tıt tеr, Şĭrttan kassa i tеr. 4050 Ey, yal-yışsеm, tav sirе! İrk parĭr-ha pirе İrtn purĭnĭ inçеn Yurlama çun kaniççеn. Ulĭp kilе tavrĭnsan, Apat isе tĭransan Kalanĭ tеt hurlansa Aslanе asĭnsa. -Asattе hĭy kilnçеn Vĭrĭm ula yariççеn 4060 Mana apla kalar: “Kukamuna kur”, -tеr. Kukamay man purnat’-şi? Kukamaya kurasçе, Kuççеnеsеm parasç. Şĭrttan ta pur, ĭnĭh ta, Şĭra pulĭ ĭpata. Ep plеtp: vatlĭhra Man sana hal’ pĭhmalla, Ançah tĭşman tavrara, 4070 Ĭna man tp tumalla. Kaar, annе, ıvĭlna, Pillhnе par s mana. Es mana pillеsеn Ep pulĭp pin ullĭh, Ay hay dediler, ne dediler, Girene otur dediler, Eline kepçe tut dediler, Şırttan keserek ye dediler. Ey, köy-aile, teşekkür size! İzin verin sizler bize Geçmiş hayat hakkında Doyana dek türkü söylemeye. Eve dönünce Ulıp, Yemek yiyip doyunca Konuşmuş kederlenerek Dedesini hatırlayarak. -Dede kendi gelene kadar Uzun yola gönderene kadar Bana şöyle söyledi: Büyükanneni gör”, dedi. Ninem benim yaşıyor mu? Ninemi görmek istiyorum, Hediyeler vermek istiyorum. Şırttan da var, un da, Boncuk başlı çarık da. Ben biliyorum: Yaşlılıkta Ben sana şimdi bakmalıyım, Ancak düşman çevrede, Onu ben yok etmeliyim. Affet anne, oğlunu, Hayır duanı ver bana. Sen bana hayır duanı versen Ben olacağım bin yıllık, Sanran pillеh ilmеsеn Manra kun-ul ur ullĭh. Kukamaya kurasç, Unpa sĭmah huşasç. Karçĭk yıvĭr sıvlar, 4080 Untan apla kalar; -Çrе tatti pulsan ta Yıvĭr sana pulĭşma. Au pеkеh halĭha Yuratatĭn çuntanah. Ep tе avah. Auna, Turĭ hr pulsan ta, Tĭn uhatsah yuratrĭm. Unşĭn hn-hur kurattĭm, Namĭs kpе tĭhnattĭm. 4090 Yurat’ au hrhеnç, Manşĭn tur ırĭ . Kaçça ilç vĭl mana, Purĭntĭmĭr yuratsa. San kukamu ĭtinе, Hĭş vırĭnta purĭnninе Plеkеnni p е. Tatĭltĭrah kun-ulĭm, Annе patnе itеrp. Pillh sana, ıvĭlĭm, 4100 Çrе tatti -Ulĭpĭm. Manĭn payan vilmеllе, Vilsеn rе kmеllе. Unççеn sana ır sunsa Hĭvaras-ha huşsa. Halеh manĭn ĭvĭnma, Kirksеnе kĭlarma Munça hut-ha vaskasa. Munça krsе tasalsan, Şur pir kpi tĭhĭnsan, 4110 Kml üе turasan, Allĭmsеnе lĭst sulsan Pit ayakran, inеtrеn, ut ееn hir lеş еnçеn Asar-pisеr ilpеlе Kml tupĭk kilmеllе, Man avĭnta vırtmalla, еr aynеllе putmalla. Senden dua almasam Benim hayatım yarım yıllık. Ninemi görmek istiyorum, Onunla konuşmak istiyorum. Karcık zor soludu, Sonra şöyle söyledi: -Yüreğim parçası olsan da Yardım etmek zor sana. Baban gibi halkı Seviyorsun yürekten. Ben de böyle. Babanı, Olsa da Tanrı kızı Aklımı kaybedip sevdim. Onun için dert çektim, Namus gömleği giyindim. Tamam, baban kıyamadı, Benim için iyi iş yaptı. Evlendi o benimle, Yaşadık severek. Ninenin nerede olduğunu, Nerede yaşadığını Biliyorum sadece ben. Kesiliverdi hayatım, Anne yanına götüreceğim, Hayır duası sana oğlum, Yürek parçası, Ulıp’ım. Ben bugün ölmeliyim, Ölüp yere girmeliyim. Ona dek sana iyilik sunarak Bırakmalıyım iş buyurarak. Şimdi benim yıkanmam için, Kirlerimi dökmem içim Banyo hazırla acelece. Banyo yapıp temizlenince, Beyaz kumaş gömlek giyince, Gümüş saçı tarayınca, Ellerini iyice sallayınca Çok uzaktan, uzaktan, Bozkırın diğer tarafından Kötü rüzgarla Gümüş tabut gelmeli, Ben ona yatmalıyım, Yer altına gömülmeliyim. 157 158 Ep putnĭ vırĭnta Timr karta avĭr ta 4120 Hural larsam avĭnta. Tеmlе hĭruş pulsan ta Timr karta ĭşnçеn An kay vi talĭkçеn. Vi talĭk irtsеssn, Şĭpçĭk sassi iltsеssn Es mana hĭvarsam, Kül yenne uttarsam. Unta san pit umalla, Man pata ta pımalla. 4130 Ulĭp kayr hurlansa, Vri kuul’ yuhtarsa Punе tıtr allipе Huyĭh pussa ilnipе. Kayran çunnе pusarsa, Çupa-çupa, vaskasa Muklaşkasеm putarç, Munça hutsa untarç. itml iç hurĭntan Milk ıhr çĭn maltan, 4140 Kayran utr vaskasa Altĭr ilmе mĭn laa. Mĭn altĭrе pr hĭyеh irm patman tayateh. Takani tе pçk mar, Tlnmеllе pit katmar. av takana şıvnçе İşmе pulat’ kimpе. Karçĭk kayr munçana, Ak pular apĭnma, 4150 Milkpеlе pr kĭna Vĭl kantarçе vat şĭmma. Kilеnmеllе ĭvĭnç, Al şĭllipе şĭlĭnç, Kml tura vĭl ilç, ü turama tıtĭnç. Şurĭ kpе tĭhĭnç, Sar hvеlе pu tayr, Allipеlе lĭst sulç Pĭhsa yri-tavralla. 4160 Şĭnkĭr kĭntĭr kunnçеh Benim gömüldüğüm yeri Demir çitle çevir ha Nöbet tut burada. Nasıl korkunç olsa da Demir çit içinden Çıkma üç güne kadar. Üç gün geçince, Bülbül sesi duyunca Sen beni bırak, Git göl tarafına. Orada yüzünü yıkamalısın, Benim yanıma da gelmelisin. Ulıp gitti kederlenerek, Sıcak gözyaşı dökerek Başını tuttu eliyle Kaygının bastırmasıyla. Sonra ruhunu yatıştırıp, Koşa koşa acele ederek Kütük yığdı, Banyoyu yaktı. Yetmiş yedi kayından Süpürge ördü en önce, Sonra geçti aceleyle Altır almaya büyük kulübeye. Büyük altırı bir kendi Yirmi batman gelir. Çamaşır teknesi de küçük değil Hayret edilecek kadar büyük. Bu teknenin suyunda Yüzmek mümkün gemiyle. Karcık gitti banyoya, İşte başladı yıkanmaya, Süpürgeyle bir defa O dinlendirdi yaşlı kemiği. Yeteri kadar yıkandı, Havluyla silindi, Gümüş tarağı o aldı, Saç taramaya başladı. Ak gömlek giyindi, Parlak güneşe baş eğdi, Salladı ellerini Bakarak çevresine. Gün ortasında bile Hvеl hĭvĭrt pıtanç. Uyar tĭnĭ rtеnеh im imе tıtĭnç. Kr-kr krlеt aslati, Ptm tnçе kisrеnet, Ulĭpsеn mĭn kil karti il-tĭvĭlpa kisrenеt. Vat yumansеm avna, rе pırsa apna, 4170 -Tatan, sartsеm hınçеn, Şĭpĭr sassi hutşĭnç. im ir ik еnçеn Kml tupĭk kurĭnç. Karçĭk tlnе itr tе Tupĭk anç r inе, Karçĭk krsе vırtr tе, Tupĭk putr r aynе. Ulĭp akĭn hıĭnah Hvеlе hir avrĭnat’, 4180 Uta-uta huyhĭrat’, Vri kuul’ yuhtarat’, apla sĭmah vĭl vaklat’: -Tĭvan annе, tĭvan annе, Halĭhşĭnah rе ktn, Tĭvan annе, tĭvan annе, Es huşnĭ pеk kuntan kayatĭp. Kunta yulan s pççеnеh. Püminkеsr. Kaarsamĭr. Annе, tĭpru ĭmĭl pultĭr, 4190 ĭmĭllĭh mana sanran kiltr. Şurĭmpu kilsеn tula tuhĭp, Ançah unta san sĭnu uk. Vĭrman hrrinçе kukkuk avĭt, Ançah unta san sassu uk. Hura çkе kil çvltеtsе, Sanĭn çlhü unta ta uk. Hvеl tuh hrеlsе tе, Un ĭinçе san ĭu uk. Ulĭp timr tuyapa 4200 Tupĭk putnĭ vırĭna Vi hut rе çrеyr, Timr karta avĭrç. Unĭn vri kuul Güneş gizlendi aniden. Ayaz çıktı birden bire Başladı şimşek çakmaya. Gökyüzü gür gür gürlemeye, Bütün dünya sallanır, Ulıpların bütün ev çiti Yel boranla sallanır. Yaşlı meşeler eğiliyorlar, Yere varıp vuruyorlar, -Ta nereden, tepeler ardından, Gayda sesi katıldı. İki yandan şimşek çaktı Gümüş tabut göründü. Karcık yanına geldi de Tabut indi yeryüzüne, Karcık girerek yattı da Tabut battı yer altına. Ulıp bunun ardından Güneşe karşı döner, Yürüye yürüye dertlenir. Sıcak gözyaşı döker, Böyle sözü o söyler: -Öz annem, öz annem, Halk için yere girdin, Öz annem, öz annem, Dediğin gibi gideceğim. Burada yalnız kalacaksın sen. Anma töreni yapmadan. Anne, toprağın hafif olsun, Hafiflik bana senden gelsin. Şafak atınca çıkacağım, Ancak orada senin suretin yok. Orman kenarında guguk ötüşü, Ancak orada senin sesin yok. Kara kırlangıç evi cıvıldatmış, Senin dilin orada da yok. Güneş çıkacak kızararak, Senin sıcaklığın onda yok. Ulıp demir asayla Tabutun battığı yeri Üç defa çizebildi, Demir çitle çevirdi. Onun sıcak gözyaşı 159 160 Yuhr nt tеm çuhl. Sıltĭm kuran yuhnisеm Aslĭ aval pulç, Sulahayran yuhnisеm Kn aval yat ilç. Tĭlĭh-turat huyhinе 4210 Nimnpе tе vimе uk, rе putnĭ amĭşnе Nim tusan ta çrtmе uk. Ye şuyttan, е srеmеt Hıtĭ ulat’ kaşkĭrtan, Tĭlĭh-turat sеhrinе Kĭlarasşĭn sassipе, Timr karta hĭvatnе Ptеrеsşn vĭl tеm pеk. Ançah karta parĭnmast’, 4220 Usalsеnе ıvhartmast’. Aruripе vat şuyttan Hayarlansa itnipе Itkĭna mĭn ĭltan Vatĭ yuman huipе. Yumansеnе kĭklae, Plt inе pеrе. il-tĭvĭllĭ pula, Kül iyn vе. Asamĭ pr еnçе 4230 Tins pulma lkrç. Timr karta umnçе Şavlamaşkan tıtĭnç. Tins humsеm kĭlarsa rе apsa vatçç. Kartana yĭlt salatsa Karçĭk ütnе ĭtçç. Timr karta patnçе Tnçе tĭrat’ krlеsе, Timr karta varrinçе 4240 Ulĭp larat’ tеlnsе. Kun irtеt tе, ka kilеt, Vi talĭk ta itеt. Tatan pit ayakran Avtan sassi iltnеt. Çasah timr kartaran Mnpur usal sirlet. Aktı artık ne kadar. Sağ gözünden akanlar Aslı Şaval oldular, Soldan akanlar Kişin Şaval adını aldılar. Öksüzlük duygusu Hiçbir şeyle ölçülemez, Yere batan anneyi Ne yapsan da dirilemez. Ya şeytan ya Esremet Kurttan güçlü uluyor, Öksüzlük korkusunu Sesiyle bırakmak istiyor, Demir çit kuvvetini Bitirmek istiyor uğraşıp. Ancak çit teslim olmaz, Kötüleri yaklaştırmaz. Arşuri ile yaşlı şeytan Hırçınlaşıp geldiğinde Atılıyorlar büyük pınardan Yaşlı meşe arasından. Meşeleri söküyorlar, Bulut üstüne fırlatıyorlar. Fırtınalı oluyorlar, Göl üstünden uçuyorlar. Büyücüsü bir tarafta Deniz yapmayı başardı. Demir çit önünde Bağırmaya başladı. Deniz dalgaları bırakarak Yere vurarak parçaladı. Çiti iyice sallayarak Karcık bedenine ulaştı. Demir çit yanında Dünya duruyor gürleyerek, Demir çit ortasında Ulıp oturuyor şaşırarak. Gün geçer, gece geçer, Üç gün de gelir çatar. Ta nerden çok uzaktan Horoz sesi duyulur. Çabucak demir çitten Bütün kötüler kaçar. Iltĭn hvеl utatsa Ĭşĭtmaşkĭn tıtĭnç. Kayĭk-kşk yanratsa 4250 Yurlamaşkĭn pular. Pirn Ulĭp ta çasah Kil yennellе talpĭnç. Kilnе itsеn avĭntah n tumtir tĭhanç. ĭpatipе şĭrttannе, Pur pеk salma ĭnĭhnе Kutamkkana çikr tе, Alla tuya tıtr tе Ulĭp tuhr ul inе, 4260 Anç kül hеrrinе. Kpеr inе kuklеnç, Umri şıvran tlnç: Kül şıv çühеnеt, Kassĭn-kassĭn inеt, Alĭ inе yuhĭnat’, Ulĭp pitne hĭy ĭvat’, Kslе kvvi yanrasan, Şur al şĭlli kĭlarsan, Ulĭp unpa şĭlĭnsan 4270 Çipеr kaççĭ vĭl pulat’. urhi sarĭ hvеllе San-piç kurnat’-kе, ülti kĭvak pltlе Kĭvak ku unat’-kе, Hirti kĭlkan еvrlеh Mamĭklanç üsеm, Yaştak hurĭn vullillеh Kurĭna allisеm. “Ak ak annеn vil tĭpri, 4280 Tĭpri ĭmĭl pultĭr-i”, Tеr Ulĭp ĭşnçе Vut pеk mĭkĭn’ umnçе. Mĭkĭn’ çеçеk sarĭlç, Iltĭn arça kurĭnç, Ulĭp kĭştah tknç, Iltĭn arça uĭlç. Ulĭp pĭhat’ arçana, Kurat’ purĭn ĭmhana, İlmе tĭrat’ vĭl ĭna, Altın güneş parlayarak Isıtmaya başladı. Kuşlar böcekler yankılatıp Ötmeye başladı. Bizim Ulıp da çabucak Eve doğru yollandı. Eve vararak böylece Yeni elbise giyindi. Ayakkabısıyla, şırttanı, Bütün salma ununu Tepe çantasına koydu ve, Asasını tuttu eliyle Ulıp çıktı yola, İndi göl kıyısına. Köprü üstüne çömeldi, Önündeki suya hayret etti: Göl suyu çalkalanıyor, Zaman zaman kabarıyor, Eli üstüne akıyor, Ulıp yüzüne yaklaşıyor. Gusli küyü yankılanınca, Ak havlu bırakınca, Ulıp onunla silinir. O güzel erkek olur. İlkbahardaki parlak güneş gibi Yüzü gözü görünür. Gökteki mavi güneş gibi Mavi gözü parlar, Yerdeki kuş tüyü gibi Saçları pamuklandılar, Düzgün kayın gövdesi gibi. Görünüyor elleri. “İşte bu annenin toprağı, Toprağın hafif olsun.” Dedi Ulıp samimice Ateş gibi gelincik önünde. Gelincik çiçeği yayıldı, Altın sandık göründü, Ulıp biraz dokundu, Altın sandık açıldı. Ulıp bakar sandığa, Görür ipek yumağı, Almak ister onu 161 162 4290 ĭmhi kusat’ vĭrmana. Purĭn ĭmha yrpе Ulĭp utr vĭrmana. ĭmha pırat’ sikkipе, Ĭtan tıtan hal’ ĭna?! Vatĭ yuman kutnçе ĭmha tĭpah çarĭnç, Tеmlе şĭtĭk umnçе İkk-vi avrĭnç. Şĭtĭkalla kriççеn 4300 inç vĭl im pеk, ĭmha hıĭn Ulĭp ta Krsе kayr avĭnta. r aynçi ulpala Ulĭp utr malalla. Kaysan-kaysan pr rtе r pürt unan umnçе. Şak şakkasan alĭkran Uĭlat’ vĭl sassĭrah. Pürç tasa, tttm mar. 4310 Prеnisеm ıltĭnran. Pülm urlĭ kar tе, Sas iltsç tpеltе. Ulĭp ur alĭknе, Vat yumanran tuninе. ut pülеmе kç tе, ara puĭn tĭç tе Kurah kayr: sak inçе, Haklĭ çulran tuninçе, Larat’ karçĭk, vatĭskеr, 4320 Yur pеk şurĭ ülеskеr. -Mnlе, ĭtan, mn maypa Es kiltn man pata? Karçĭk ıytr vat saspa,ın kilmеnni, çĭnah ta, İrtr pul’-ha pin ulah. Ulĭp karçĭk umnçе Şĭppĭn-şĭppĭn pu tayat’. Untan karçĭk umnçе apla sĭmah vĭl vaklat’: 4330 -rе kç man annе, Yıvĭr mana pççеnе. Un vil tĭpri kupinçеn Yumak yuvarlanır ormana İpek yumak izinden Ulıp gitti ormana. Yumak gidiyor sıçrayarak Nereden tutayım şimdi onu?! Yaşlı meşe dibinde Yumak yavaşça durdu, Bir çukurun önünde İki üç defa döndü. Çukura doğru girene kadar Çaktı o şimşek gibi, Yumak ardından Ulıp da Girdi bu çukura. Yer altındaki yoldan Ulıp gitti ileriye. Gide gide bir yerde Toprak ev onun önünde Kapıyı çalınca Açılır o sesizce. Ev temiz, karanlık değil. Ağaçları altından. Odadan geçerken Ses işitildi ahırdan. Ulıp açtı kapıyı, Yaşlı meşeden yapılanı. Aydınlık bölüme girdi de, Çıplak başını eğdi de Hemen gördü, bank üstünde, Kıymetli taştan yapılanda, Oturuyor karcık, ihtiyar, Beyaz saçları sanki kar. -Nasıl nereden, ne şekilde Sen geldin benim yanıma? Karcık sordu ihtiyar sesiyle, İnsan gelmeyeli, gerçekten de, Geçmiş olmalı bin yıl. Ulıp karcık önünde Yavaşça baş eğer. Sonra karcık önünde Şöyle söz söyler: -Yere girdi benim annem, Ağır bana yalnızlık. Onun ölü toprağından Kskе vĭhĭt huinçе Mĭkĭn’ çеçеk itnç, Tlnmеllе urĭlç. avĭ çеçek ĭşnçе Iltĭn arça kurĭnç. Ep pĭhrĭm arçana Kurah kayrĭm ĭmhana, 4340 İlmе tatĭm ta ĭna ĭmha tarç varmana. ĭmha hıĭn kiltm tе itsе ktm ak pürtе Kukamaypa tl pulma. Ĭna kurman pulsan ta Unpa larsa kalama Mana huşr asattе. Vĭl pit vatĭ hal’ nt, utĭ vara as-tĭnran. 4350 Pliska yatlĭ vat ĭsçah. -San aslau Pliska-i? Çĭn ta s man kĭkran-i? Karçĭk ükr hıpĭnsa, Ulĭp kayr savĭnsa. -Ah kukamay, kukamay! Kunta layĭh itn may Kuççеnее s tıt-ha. Akĭ şĭrttan, apata, Salma valli ĭnĭh ta. 4360 Ulĭp sisr: kuççenе Kukamĭşnе kĭmĭllĭ. Unpa p sĭpaylĭ Kalamalli yulç е. Kukamĭş kĭşt tĭrsan, Şur lknе tĭhĭnsan Kuşakkinе yıhĭrç, Arça ilsе tuhtarçе. Arçi larat’ utalsa urhi sarĭ hvеllе. 4370 Ulĭp tĭrat’ humhansa ul hrrinçi çеçеklе. Iltĭn arça uĭlat’ Kml kslе kvvipе, Karçĭk tuti yĭl kulat’ Arça uĭ tĭnipе, Kısa zaman içinde Gelincik çiçeği yetişti, Hayret ettirecek şekilde yarıldı. Bu çiçek içinde Altın sandık göründü. Ben baktım sandığa Gördüm yumağı, Almak istedim onu Yumak yuvarlandı ormana. Yumak ardından geldi de Gelip girdim bu eve Büyükannemle buluşmaya. Onu görmemiş olsam da Oturup konuşmayı onunla Buyurdu dedem bana. O çok yaşlı şimdi, Parlak sonra akıldan. Pliska adlı ihtiyar alim. -Senin deden Pliska mı? Gerçekten soyumdan mısın? Karcık düştü heyecanlanarak, Ulıp sevindi. -Ah büyükanne, büyükanne! Buraya iyi geldiğim için Hediyeleri sen al. İşte şırttan, çarık, Salma için un. Ulıp sezdi: Hediye Büyükannenin hoşuna gitti. Onunla benim kibarca Konuşmam kaldı sadece. Büyükannesi biraz kalkınca, Ak şapkasını takınca Kedisini çağırdı, Sandık alıp çıkardı. Sandık duruyor parlayarak İlkbahar güneşi gibi parlak. Ulıp duruyor dalgalanarak Yol kenarında çiçek gibi. Altın sandık açılır Gümüş gusli küyüyle, Karcık tatlı tatlı güler Sandık açık olduğundan, 163 164 -Annüpе san auna Pulĭşnĭ p yalanah. Ah, sana ta, ah, açam, Yıvĭr kilsеn mapas mar. 4380 Vara tеpr samantran aplĭ ıltĭn arçaran Iltĭn uĭ kĭlarat’. Kayran, temn kalasan, Ulĭp patnе ıvharsan Hĭy şuhaşnе vĭl kalat’: -Ep akĭnta, r pürtrе, Pin-pin ulsеm purĭnap, r aynçi tnçеrе Yatlĭ-sumlĭ şutlanap. 4390 Hura halĭh kuul’nе, Çĭtma yıvar hn-hurnе, Tumlam-tumlam putartĭm, r kĭşĭllĭ piçkеnе Yara-yara tultartĭm, Untan vara vsеne r ul hui pĭtratrĭm, Vĭy ilmеşkn avsеnе Numay r ul kirlçç, Yüsе itsеn tеrmе 4400 Kirl ınna ktnçç. Kuul’ siksе yüiççеn Pısĭk nührеp çavtartĭm, Tĭşman tavraş sisiççеn Iltĭn ĭra tutartĭm, Kuul’pеlе huyĭhnе Yüsеn ırĭ mtpе Lartrĭm vĭrttĭn nührеpе, Untan nührеp alĭknе Vĭt ak vat ın allipе 4410 Pitrtеm p uipе. Unĭn ıltĭn uinе, Uyĭh ura tuninе, Pıtartĭm ak arçana. Pitrnе çuh çuntapah Sĭmahpala hıtarsah Kalarĭm p ak apla: “Iltĭn arça, hua pul, An uĭlsam tĭşmanşĭn. -Annenle senin babana Yardım etti her zaman. Ah, sana da ah çocuğum, Ağır olunca unutmaz. Sonra diğer zamandan Ünlü altın sandıktan Altın anahtar çıkarır. Sonra, çok konuşunca, Ulıp yanına yakınlaşınca Kendi düşüncesini o söyler: -Ben burada, toprak evde, Binlerce yıl yaşayacağım, Yer altında dünyada Anlı şanlı sayılacağım. Kara budunun gözyaşını, Dayanılmaz acısını Damla damla topladım, Toprak halkalı fırını Koya koya doldurdum, Ondan sonra onları Yüz yıl içinde karıştırdım, Güç almak için bunlara Çok yüzyıl gerekliydi, Ekşiyince içirmek için Bekliyordu gerekli kişiyi. Gözyaşı sekip ekşiyene kadar Büyük mahzen kazdırdım, Düşman sülale sezene kadar Altın anahtarı yaptırdım, Gözyaşıyla kaygısını İyi umutla ekşiyince Koydum mahzene gizlice, Sonra mahzen kapısını İşte bu yaşlı adamın eliyle Kilitledim ben anahtarla. Onun altın anahtarını, Birbuçuk ayda yapılanı, Gömdün bu sandığa Kilitlediğimde canla Sözle bağlayarak Söyledim ben işte böyle: “Altın sandık, sahibi ol, Açılmasam düşman için. Es sıhlakan -haklĭ mul 4420 Pit kirl çĭvaĭn”. Çĭvaş halĭh kuul, ĭtma yıvar hn-hur, Yüsе vĭynе ilsеnеh, mе vĭhĭt itsеpеh tеrеsşn p ĭna Ham suylana amrĭka. av kuulе еkеn Yalan ĭspa ürеkеn Tür çunlĭ pulmalla, 4430 Çri tapmi puliççеn, Tasa ku süniççеn Un halĭhşĭn tĭmalla. Ĭna sеn avĭntah Tuymalla av samantrah Hura halĭh huyhinе. Vĭy pin hut üsninе. Es un pеk pulassi Kuççеnеrеn kurĭnç. İlsеm, açam, ĭrai, 4440 Vĭl san yenne pĭrĭnç. Yatlĭ nührеp pulsan ta, Ĭna kaysa uar-ha. San vĭylĭ ın pulmallah, tеrеm av im-ama. Yüеk kuul’-im-ama Ulĭp asr çrеspе. Ĭna r yеripе, Sıvlamasĭr, tppipе. -Yunĭm kayr vrеsе, 4450 Ĭşĭm kilç pеrsе. Çrеmrе tеm uĭlç, Tĭnĭm-puĭm utalç. av puĭmri utĭpa Kusĭrah p kurmalla, Tuyĭmpa ta, ĭsĭmpa Hĭvatlantĭm pulmalla. --ha tеprе tppipе, Ham alĭpa ĭsninе! Tеr karçĭk Ulĭpa 4460 Ĭş kĭmĭlpa lĭpkasa. Kukamĭş paninе Senin koruduğun, kıymetli Çuvaş için çok gerekli.” Çuvaş halkının gözyaşı Dayanılmaz ağır derdini, Ekşiyerek güç alınca İçilecek zaman gelince İçireceksin sen ona Benim seçtiğim gence. Bu gözyaşını içen Her zaman aklıyla yürüyen Doğru ruhlu olmalı, Yürek atmayana kadar, Temiz gözü sönene kadar O halk için yapmalı. Onu içen o anda Hissetmeli o zamanda Kara budunun kaygısını. Gücünün bin kat büyüdüğünü. Sen onun gibi olacaksın. Hediyelerinden göründü. Alsana çocuğum anahtar, O, senin tarafına döndü. Ünlü mahzen olsa da, Onu giderek açın ha. Senin güçlü olman için, İçireceğim bu ilacı sana. Ekşi gözyaşı ilacını Ulıp içti kovayla. Onu içti yavaş yavaş, Soluklanmadan dibine kadar. -Kanım kaynayıverdi, İçin de ısınıverdi. Yüreğimde ne açıldı, Aklım başım parladı. Bu başımdaki aydınlıkla Gözsüz görmem gerek, Sezgimle de aklımla Güçlenmiş olmam gerek. -İç ha diğerini dibine kadar, Kendi elimle doldurduğumu! Dedi karcık Ulıp’a. Şefkatlice okşayarak. Büyükannesinin verdiğini 165 166 Ninesinin Ulıp’a büyülü içeceği verişi (Ulıp: 150-151) 167 168 Ulĭp еt tppipе. -Akĭ, -tеt vĭl kĭşt tĭrsan, İk hulnе vılyatsan,Vĭy hutşĭnat’ vmsr. Hal’ şuyttana ntеrеp. --ha s akna ta, Karçĭk kalat’ Ulĭpa, Tеpr çrеs tultarsa 4470 r Ulĭp im-ama. sеnеh vĭl üt huşsa Ak pular sarĭlma. Hal’ p nt, kukamay, Kalatĭp-ha sĭmah may, Arkatatĭp sĭrtsеnе, Vun ik pulĭ lеnе. Kukamaş Ulĭpa Pülç ırĭ sĭmahpa: -it, urĭh kirl mar, 4480 Üsеtn-ha, üsеtn, Pulĭn vĭylĭ ta patvar, Vat yumanran irtеtn. ü-tĭnu mrlh Pultĭr mnpur halĭhşĭn, Pattĭr vĭyu vmsеr Pultĭr tĭvan еrşıvşĭn. Pillh sana ır kurma, Ir tusa purĭnma. -Ah, kukamay, tavtapu, 4490 Halahşĭn man avra pu, Tеr Ulĭp humhansa, Tupa tıtsa sĭmahpa. Iltĭn sarnĭ pülmrеn, Mĭn kapan pеk üpеrеn Karçĭk paç Ulĭpa Trlеn şur sĭhmanpa Şĭra pulĭ ĭpata. Mеrçеn iеt avĭnta. -Ku sĭhmanpa ĭpata 4500 Kaya-i kĭmĭla? Vsеm aun. Tahanah, Es uralman vĭhatrah, Vĭl hĭvarç akĭnta Upramaşkĭn man pata. Ulıp içer dibine kadar. -İşte, der o biraz durunca, İki kolunu oynatınca, Onlar katılırlar ölçüsüz. Şimdi şeytanı yeneceğim. -İç bakalım sen şunu da, Karcık söyler Ulıp’a, Bir kap daha doldurarak İçer Ulıp ilacı. İçer içmez girip vücuda İşte başladı yayılmaya. Şimdi ben artık, büyükanne, Söyleyeceğim söze göre, Dağıtıyorum tepeleri, On iki başlı yılanı, Büyükanne Ulıp’ı Susturdu güzel sözle: -Yeter, başka şey gerek değil, Büyüyeceksin, büyüyeceksin, Olacaksın güçlü ve sağlam, Yaşlı meşeden geçeceksin. İşin gücün sonsuza kadar Olsun bütün halk için, Bahadır gücün ölçüsüz Olsun ana vatanın için. Dua sana iyilik görmen için, İyi işler yapıp yaşaman için. -Ah büyükaanne, teşekkür, Halk için yuvarlak başım, Dedi Ulıp heyecanlanarak, Sözle yemin ederek. Altın boyalı odadan, Büyük tınaz gibi sandıktan Karcık verdi Ulıp’a Nakışla süslediği ak kaftanla Boncuk başlı ayakkabısı. Mercan parlıyor bunda. -Bu kaftanla çarık Hoşuna gidiyor mu? Onları babanın. Ta ne zaman, Sen doğmadığın zamanda O koydu buraya Saklamak için benim yanıma. “Kirl ınna par”, -tеr, Sana parap vsеnе. Yıvĭr çuhnе ikkş tе Sana sıhlе pur еnçеn. Ulĭp tuhsa kayiççеn 4510 Kukamĭş şur ünе Kassanah pu tüpinçеn Al lappine huç tе Kaşni ünе şutlar, Unkĭlasa maylar, Untan pçk hutaa Pеrsе çiksеn vsеnе akr Ulĭp mĭynçеn. Prle larç yunaşar apla sĭmah kaliççеn: 4520 -ulu pulat’ tiks mar, Hn-hur kuran pit numay. ü prçisеm hutara itml içç, an mansam, Vĭy ptsе itsеnеh untar prnе hutaran. av ü unsa ptsеnеh, Es pulsassĭn tata ta, ü prçiy asamran Vsе itеt ayakran. 4530 “Vat kukamay, pulĭşsam, Hura halĭh, an mansam”, -Tеsе çn tе s mana, Hĭvĭrt pulĭşap sana. Halĭhpapa pr pulsan Nikam aynе lеkmеstn, Man pillhrеn tuhmasan Yalan sıvĭ ürеtn. unmĭn s vutra ta, Putmĭn s şıvra ta. 4540 Çĭvaş halĭh huinçеn Viе pattĭr tuhmalla, av vi pattĭr şutnçеn Es çi vĭyli pulmalla. rpü pattĭr tıtkĭnra, Ĭna san hal’ ĭlmalla. Sikpĭra pit ayakra, San ĭna ta tupmalla. “Gerekli kişiye ver.” dedi, Sana veriyorum onları. Zor zamanda ikisi de Seni koruyacak her yandan. Ulıp çıkıp gidene kadar Büyükannesi ak saçını Keser dibinden Ve elinin içine koyar Her saçını iyice sayar, Düğümleyerek düzenlerler, Sonra küçük çuvala Atınca onları Astı Ulıp’ın boynuna. Oturdular yan yana Şöyle söz söylendi: -Yolun olacak engelli, Kötülük göreceksin çok fazla. Saç telleri çuvalda Yetmiş yedi, unutma, Gücün bitince Yak birini çuvaldan. Bu saç yanıp bitince, Sen olunca uzakta Saç parçası büyüden Uçup yetişir uzaktan. “Yaşlı nine, yardım edeceğim, Kara budunu, unutmayacağım. -Diyerek sen bana, Hemen yardım edeceğim sana. Halkla bir olunca Hiçkimsenin altına düşmezsin, Benim duamdan çıkmasan Her zaman sağ olacaksın. Yanmayacaksın sen ateşte de, Batmayacaksın suda da. Çuvaş halkı içinden Üç bahadır çıkmalı, Bu üç bahadır içinde Sen en güçlü olmalısın. Şirpü bahadır esarette, Onu sen şimdi kurtarmalısın. Sikpırşa çok uzakta, Senin onu bulman gerek. 169 rpü pattĭr tamĭkra, Tui sĭrç ayеnçе. 4550 Numay pin ın asapra Hal av sĭrt aynçe. av sĭmahpa Ulĭpa Karçĭk yaç asatsa. Pısĭk vĭrĭm utaspa Ulĭp utr yarĭnsa. 170 Şirpü bahadır cehennemde, Tuşi tepesi altında. Binlerce insan azapta Şimdi bu tepe altında. Bu sözle Ulıp’ı Karcık yolcu etti. Büyük uzun adımla Ulıp gitti gezerek. Vun Tĭvattımş Yurĭ (Ulĭp rpü Pattĭra ĭlni) On Dördüncü Türkü (Ulıp’ın Şirpü Bahadırı Kurtarması) Ulĭp Tui sĭrç aynçe vi pulĭ lenpe apĭsa ĭna arkanat’. rpü pattır sĭnçĭrta piti yĭvĭr hn kurat’. Ĭna Ulĭp sĭnçĭrtan hĭtarat’. İkkş Tui sĭrtne yĭvantara, unti halĭha tĭtkĭnran hĭtara. Ulıp Tuşi tepesi altında üç başlı yılanla savaşarak onu yok eder. Şirpü bahadır zincirlenip çok eziyet görmektedir. Onu Ulıp zincirden kurtarır. İkisi Tuşi tepesini yok ederler, oradaki halkı esaretten kurtarırlar. Karappĭlsеm Kapkasran, üll sĭrtsеm tĭrrinçеn, Epir kiln Aktayran, Aslĭ aval hrrinçеn. 4560 Unta, avra lapamra, Üsеt lapsĭr hurama Paha çĭvaş rnçе. Hulisеnçе, yalsеnçе, Vĭrmannçе, uynçе, Pin-pin ırma-atrinçе Un pеk yıvĭ hal’ uk ta. . . Vat hurama pin ulta, Pççеn larat’ vĭl uyra. Ayakranah kurĭnat’, 4570 ın pırsassĭn savĭnat’. Numay tüsn purnĭra, Kurnĭ Ulĭp pattara r tpеnçеn tuhninе, Tuhsan mskеr tuninе. Ulĭp tuhsan r inе Savĭnĭlĭn in tе Vat hurama umnçе Trslеn hĭy vĭynе. r ul üsn yumana 4580 Tĭpĭltarna vaşt! kĭna. Turattinçеn tasatsan Tukşan tunĭ avĭntan. Yĭtsa apat’ tukşana Avri kĭna alĭra. Hĭy tе ktmеn huşĭrah Üssе kayat’ şutsĭrah: Sm vĭrmantan üllrеh, Gemiler Kafkas’dan Yüksek tepeler üstünden Bizim geldiğimiz Aktay’dan, Aslı Şaval kıyısından. Orada, yuvarlak ovada, Büyük dallı budaklı karaağaç. Kıymetli Çuvaş ülkesinde. Şehirlerde, köylerde, Ormanında, tarlasında, Binlerce derede çayda Onun gibi ağaç şimdi yok… Yaşlı karaağaç bin yaşında, Tek başına duruyor tarlada. Uzaktan görünüyor, İnsan gelince seviniyor. Çok dayanmış hayatta, Görmüş Ulıp bahadırı Yer altından çıktığını, Çıkıp neler yaptığını. Ulıp çıkınca yeryüzüne Parladı da sevinçle Yaşlı karaağaç önünde Kontrol etti gücücü. Yüz yıl büyümüş meşeyi Kökünden söküverdi. Temizleyerek dallarını Bundan tokmak yaptı. Kaldırıp vurur tokmağı Sadece sapı elde. Aniden kendisi de Büyür hesapsızca: Daha uzun gür ormandan, 171 172 Kalay sĭrtran pçkrеh. Uy tüpinе itsеnеh, 4590 Tumlanas şut kilsenеh Şur çul ine larat’ tе Asĭnat’ vĭl amaşnе, ĭpatinе kĭlarsan Ura sırat’ vaskasah. ĭpati un -sar çnrеn. Pusеnе tul еnçеn Şĭralanĭ mеrçеnpе, İlеmlеtn kmlpе. Sĭhmannе vĭl tĭhĭnsan 4600 Yĭl-yĭl kulsa savĭnat’. av sĭhmana hulara itml v lеn. Sar pikеsеm ulahra Purĭn ippе trlеn. Tlnmеllе trrinçеn: Aslĭ Atĭl hum yarat’, Vt pulĭsеm avĭntah Vĭy vılya savĭnsah. Sĭhman umnе, pr tlе, 4610 Pin-pin tsl ippеlе rеşlеn hir sĭnnе, Çĭvaş yaln ilеmnе. Unta hvеl tuhna çuh Sarĭ avtan avtat’-kе, Ktü irtsе pınĭ çuh Pikе kulsa tĭrat’-kе. Şurĭ sĭhman arkinçе Çmpr huli kurnat’-kе, Kеrmеn lavkka hüttinçе 4620 Hrpе kaççĭ tĭrat’-kе. Yaştak kaççĭ allinçе Purĭn tutĭr vеt-kе, Nar pеk pikе çrinçе Savnĭ krlеt tinеs pеk. rpü pattĭr tıtkĭnra Sisеt Ulĭp utninе, Al-urinçi sançĭra, Alĭ patman turtninе, Turta-turta tatasşĭn, 4630 Sĭrt aynçеn tuhasşĭn. Daha küçük teneke tepeden. Tarla sonuna varэnca, Giyinme zamanı gelince Ak taş üstüne oturur da Hatırlar o annesini, Ayakkabısını çıkarır Ayaklarına geçirir. Ayakkabısı onun sarı deriden. Başlarına dış taraftan Boncuklanmış mercanla, Güzelleştirmiş gümüşle. Kaftanını o giyince Tatlı tatlı gülerek sevinir. Bu kaftanı şehirde Yetmiş terzi dikmiştir. Sarı kızlar tenhada İpek iple süslemiş. Şaşırtır dikişinden: Büyük İdil dalgalanır, Küçük balıklar burada Oyun oynuyorlar sevinerek. Kaftan önüne, bir yana, Binlerce renkli iple Süslendi tarla yüzü Çuvaş köyünün güzelliği. Orada güneş doğarken Sarı horoz ötüyor, Sürü geçip giderken Kız gülüp duruyor. Ak kaftan eteğinde Çimpir şehri görünüyor, Kale savunmasında Kızla erkek duruyor. Genç erkeğin elinde İpek yağlık uçuyor, Kıpkırmızı kız yüreğinde Sevinç gürlüyor deniz gibi. Şirpü bahadır esarette Sezer Ulıp’ın geçtiğini, Eli ayağı zincirde, Eli batman geleni, Çeke çeke koparmak ister, Tepe altından çıkmak ister. Ançah sĭnçĭr parĭnmast’, Tatĭlma ta şutlamast’. rpü pattĭr kĭşkĭrsa nеt ĭlma tıtkĭnran. Ulĭp avna tĭnlasa Hĭparat’ pr lapamran. Ulĭp kallеh yumana Pin ulhi utamana Tĭpĭltarç nim tе mar. 4640 Tukşan tur avĭntan, Trslеrе -pit avan! “Tukşan pulçе alĭ may”, -Tеsе utr sĭrtalla. Ulĭp tĭvat’ pr utĭm, Hıa yulat’ iç uhrĭm, Pеrsе itеt sĭrt patnе, Anmalla un sĭrt aynе. Ançah şĭtĭk kuranmast’, Alĭk-hapha palĭrmast’. 4650 Ulĭp tarĭn şuhĭşra Larat’ pısĭk çul inе. Çul putat’ yıvĭrpa, Şĭtĭk pulat’ hayhinе. Sĭrt aynçеn çaşkĭrsa, Vi punе kaĭrtsa Tuhat’ lеn virknsе, Vut-ulĭma sirptsе. Vĭl tuhsanah Ulĭpa untarmaşkĭn ıtkĭnat’, 4660 Çankĭr-çankĭr sĭnçĭrpa Yavaklama tıtanat’. Pusеne sulkalat’, Şĭlsеmpе şak şakkat’, Şĭharat’ tе ahĭrat’, Ulĭpa val kĭşkĭrat’: -Sana nikam yıhĭrman, Ma kiltn-ha s, tĭmsay? Es kunta nim uhatman, Mn ürеtn şĭrşlasa? 4670 lеn ürеt çaşkĭrsa Ulĭpa k ĭtasla, Vut-hm sapat’ alhassa Purtе unsa kayasla. Sadece zincir boyun eğmez, Kırılmayı da düşünmez. Şirpü bahadır bağırarak Çağırır esaretten kurtulmaya. Ulıp bunu duyarak Kalkar düz ovadan. Ulıp tekrar meşeyi Bin yıllık atamanı Koparır bir şey değil. Tokmak yaptı bundan, Düzeltti, çok güzel! “Tokmak oldu ele göre” -Diyerek gitti tepeye doğru. Ulıp atar bir adım, Arkada kalır yedi çağrım, Vurarak vardı tepe yanına, İnmesi gerek tepenin altına. Ancak çukur görünmez, Kapı belirmez. Ulıp derin düşüncede Oturur büyük taş üstüne. Taşı batar ağırlıkla, Çukur olur orada. Tepe altından homurdanarak, Üç başını kaldırarak Çıkar yılan fırlayarak. Ateş alev saçarak. O çıkar çıkmaz Ulıp’ı Yakmak için fırlar, Şıngır şıngır zincirle Sarmaya başlar. Başlarını sallar, Dişlerini şaklatır, Islık çalar da haykırır, Ulıp’a o bağırır: -Seni kimse çağırmadı, Niye geldin sen, aptal? Sen burada bir şey mi kaybettin Ne geziyorsun koklayarak? Yılan geziyor tıslayarak Ulıp’ı aniden yutacak gibi, Ateş kor saçar şımararak Hepsi yanıp bitecek gibi. 173 174 Ançah av vut-ulĭmran Ulĭp nim tе şiklеnmеst, Kukamĭş pil panĭran Şur sĭhmana vut tivmest. apat’ lеn Ulĭpa itml hĭla hüripе, 4680 Ulĭp ĭna tarĭhsa Sirsе yarat’ allipе. Tukşan vat yumanran. Vĭşt klenеt avanran. Tukşan anat’ şĭhĭrsa, lеn punе lapçĭtsa. Ulĭp viln tĭşmana Sirsе yarat’ ayakka, Krsе kayma sĭrtalla Ças tasatat’ şĭtĭka. 4690 Sĭrt tpnеllе annĭ çuh Hrh alĭk uĭlat’, Tpnе ansa itn çuh Hrh alĭk hupĭnat’. Ayalta, sĭrt kukrinçе, Sims ulĭm varrinçе rpü pattĭr yınĭşat’. avah pattĭr mĭn sĭrta Yĭtsa tĭrat’ urĭmpa, Yalkĭşakan ulĭma 4700 Süntеrеsşn tar tĭksa. rpü pattĭr Ulĭpa Ktsе ilеt sĭmahpa: -Yalkĭşakan ulĭma Hĭvatĭm uk süntеrmе, urĭm inçi sĭrtĭma Vĭyĭm itmеst tüntеrmе. An tiv-ha vut kĭvara, Arkatmaşkĭn tĭhta-ha. Yalkĭşakan kĭvarsеm 4710 Vsеm purtе tеmsеm. Mana ĭlma akĭnta Vsеm kilyn ak sĭrta, Timr tılĭ kaşninnе Süslеntеrn üt-pvnе. Hal vsеm una, Ançah unsa ptmе, Ancak bu ateş alevden Ulıp hiç çekinmez, Büyükannesi dua ettiği için Ak kaftana ateş değmez. Vurur yılan Ulıp’a Yetmiş kulaç kuyruğuyla, Ulıp onu savar Uzaklaştırır eliyle. Tokmağı yaşlı meşeden. Hop havalanır güzelden. Tokmak iner ıslık çalarak Yılanın başını ezerek. Ulıp’ın ölen düşmanı Uzağa fırlatarak, Girmek için tepeye doğru Temizler çukuru. Tepe dibine inerken Kırk kapı açılır, Dibine indiği zaman Kırk kapı kapanır. Aşağıda, tepe eğriltisinde, Mavi ateş ortasında Şirpü bahadır sızlanıyor. Bu bahadır büyük tepeyi Çekiştiriyor sırtıyla, Alev alev yanan ateşi Söndürmek için ter dökerek. Şirpü bahadır Ulıp’ı Karşılar sözle: -Alev alev yanan ateşi Gücüm yok söndürmeye, Arkamdaki tepeyi Gücüm yetmez devirmeye. Dokunma ha, ateşe köze, Dağıtmak için bekle. Alev alev yanan közler Onların hepsi de insanlar. Beni kurtarmaya buraya Onlar geldiler bu tepeye, Demir tokmak herbirine Halsiz düşürdü vücudunu. Şimdi onlar yanıyorlar, Ancak yanıp bitmiyorlar, Man pеk asap kura, Tĭşman tari pulma. Mana ĭlas tеsеssn 4720 ak sançĭra tatsamçç, Ĭna tatsa pеrsеssn Sĭrta trtse yarsamçç. Ulĭp pattĭr ik alpa Yarsa ilç sĭnçĭra, Ĭna mnpur vĭy-halpa Vĭl tatasşĭn tuhhĭmra. Ançah sĭnçĭr tatĭlmast’, ip pеk pulsa tĭsĭlat’, Ulĭp ĭna pĭrahmast’, 4730 Turta-turta ĭmhalat’. -Eh, hal’ haçĭ tupasç, Kasasç tе tatasç, Tеr Ulĭp aptrasa, ĭmhana hıt tarĭhsa. -Haçĭ kirl pulsassĭn Çavsam rе allupa, Pr ik-vi şit çavsassĭn Kurĭn ĭna kuupa, Tatan sasĭ iltnç, 4740 r kisrеnpn tuyĭnç. Ulĭp sasĭ iltsеnеh Hĭy umnеllе pşknç. Umri üppе sirsеnеh rpü pattĭr kĭşkĭrç: -Sasĭ sana ultalat’, Vĭl hal’ sanran mĭşkallat’! Unta haçĭ tupayman, Timr tılla kurayĭn. -Haçĭ ĭta vırtninе 4750 Ep plеtp hal’ tinеh, Tеr Ulĭp vĭşt tĭrsa, Sasĭ yenne avrĭnsa. Vĭl aptrasa tĭnĭran Takam kulma tıtĭnç, Tusan vеsеn şĭtĭkran Vatĭ Tivrе kurĭnç. Tivrе larat’ r inçе, Kapmar şur çul huinçе. Hüripе tеk pĭrkalat’, Benim gibi azap görüyorlar, Düşman kölesi olmuyorlar. Beni kurtarmak istiyorsan Bu zinciri kırmalısın, Onu kırıp atınca Tepeyi dürtüp yıkmalısın. Ulıp bahadır iki eliyle Tuttu zinciri iyice, Onu bütün gücüyle O kırmak için hemen. Ancak zincir kırılmaz, İp gibi olup esner, Ulıp onu bırakmaz, Çeke çeke dolar. -Eh, şimdi makas bulmalı, Kesmeli de kırmalı, Dedi Ulıp şaşırarak, Yumağa çok sinirlenerek. -Makas gerek olunca Kazarak yeri eliyle, Bir iki üç karış kazınca Göreceksin onu gözünle Nereden duyuldu sesi Yer sallandığı hissedildi. Ulıp sesi duyunca Kendi önüne eğildi. Önündeki çöpü açınca Şirpü bahadır bağırdı: -Ses seni kandırıyor, O şimdi seninle alay ediyor! Orada makas bulamazsın Demir tümsek görebilirsin. -Makasın nerede olduğunu Ben biliyorum ama, Dedi Ulıp yerinden kalkarak, Ses tarafına dönerek. Onun şaşırıp yaptığından Birileri gülmeye başladı, Toz kalkınca çukurdan İhtiyar Tivre göründü. Tivre oturuyor yer yüzünde, Büyük beyaz taş arasında. Kuyruğu ile cilve yapar, 175 176 4760 avra ilsеm kĭlarat’. Ulĭp rе çavas pеk Hĭy umnеllе pşknеt, Tivrе kеh taşlas pеk Hukalanma pikеnet. Tılĭ inе utlanat’, Şĭlnе yrmе tıtĭnat’, Ulĭp patnе ıvharat’, Ĭna hulran akĭnat’. Ulĭp vatĭ Tivrеnе 4770 Yarsa ilеt hulnçеn. ĭmhalanĭ ippinе Sütеt kirl taranççеn. ĭrkat’ ippe Tivrеnе Untan ĭmha tĭvasla, Tivrе sikеt ülеllе ulran hĭyĭr pulasla. -Ayta r çav! avmasan Puna urap tukşanpa, Halеh haçĭ tupmasan 4780 Tıtsa tıllap tılĭpa. Tivre çavnĭ r inçе Ulĭp kurat’ pit çipеr Vĭrĭm haçĭ vırtninе, Ĭna ilеt allipе. rpü inçi sĭnçĭra Ulĭp kasat’ haçĭpa, Tivrеne hıt tarĭhsa Itkĭntarat’ tapkĭpa. Tılĭ patnе vĭl vaskat’, 4790 Ĭna apsa arkatat’, Tui sĭrç avĭntah İk paya uyrĭlat’. rpu pattĭr pr paynе Yĭvantarat’ pr yenne, Ulĭp pattĭr tеprinе Sirеt aylĭm hrrinе. Tui sĭrç yĭvansan Sünеt tamĭk vuç tе, rpü pattĭr sas parsan 4800 Vutran ınsеm pulç-kе. Ulĭp rpü pattĭrpa Hĭparç sĭrtalla, Çevreye rüzgar salar. Ulıp yeri kazacak gibi Kendi önüne eğilir, Tivre dans eder gibi Kıvrılmaya çalışır. Tümsek üstüne biner, Sırıtmaya başlar, Ulıp yanına yaklaşır, Ona kolundan asılır. Ulıp yaşlı Tivre’yi Atar kolundan. Yumaklaşmış ipi Çözer gereği kadar. Sarar ipi Tivre’ye Ondan yumak yapmak için. Tivre zıplar yukarıya, Taştan kum yapmak için. -Hadi yer kaz! Kazmazsan Başını yaracağım tokmakla, Şimdi makas bulmazsan Tutarak ezeceğim tokmakla. Tivre kazdı toprağı Ulıp görüyor çok güzel Uzun makasın yattığını, Onu eliyle alır. Şirpü üstündeki zinciri Ulıp makasla keser, Tivreni halsiz düşürüp Fırlatır tekmeyle. Tümsek yanına gider, Onu vurarak dağıtır. Tuşi tepesi böylece İki parçaya ayrılır. Şirpü bahadır birazını Yıkar bir yöne, Ulıp bahadır diğerini Devirir ova kenarına. Tuşi tepesi devrilince Söner cehennem ateşi de, Şirpü bahadır ses verince Ateşten insanlar oluştu. Ulıpla Şirpü bahadırla Yükseldiler tepeye doğru, Kayran uĭ sasĭpa Vĭl kalar ak apla: -Tui sĭrç tpnçеn, unakan vut vırĭnçеn ul putartĭm -pr ıvĭ, Vĭtĭr ikk, an manĭr. Vsеm çunlĭ. Tavtapu! 4810 unnĭ-unnĭ numay ul Pulsa vırtnĭ katĭk çul. Mn çul asap çĭtnĭ pul’! Purtе kurĭr avsеnе, Ivĭtatĭp kay yenne. ak varmanlĭ r inе Ulĭp pеç çulsеnе Sm-sm vĭrman huinе Sapalanma vĭrmanta. Ulĭp tĭç şutlasa 4820 Çulsеm inçеn pulmalla. Sĭmah tĭsr ak apla: -ulsеm ırĭ çunla ta Hĭysеm ükn vıranta ĭlku pul yuhĭnma. av ta pultĭr malaşnе: Tĭr şıv hrе kilştr, Untan vırtsa şıv tr, av vırĭntah r katĭr, Vĭl kaççĭpa tl pultĭr, 4830 Pr-prinе yuratçĭr, av vırĭna yal lartçĭr, n ĭrat itntr. Pattĭr yalsеm ku teççr. Sonra açık sesiyle O söyledi işte böyle: -Tuşi tepesi dibinden, Yanan ateş ortasından Taş topladım, bir avuç, Otuz iki, unutmayın. Onlar ruhlu. Teşekkür! Yanmış yanmış uzun yıllar Onlar sert taş olmuşlar. Nasıl taşlar azaba dayanmış! Hepiniz görünüz bunları, Fırlatıyorum ne yöne. Bu ormanlı yer yüzüne Ulıp attı taşları Gür gür orman arasına Serpilmesi için ormanda. Ulıp düşündü orada Taşlar hakkında olmalı. Söz sıraladı işte böyle: -Taşlar iyi ruhlu da Kendileri düştükleri yerde Kaynak olacak akacak. Bu da kalacak geleceğe: Duru suyu kız beğensin, Ondan yatıp su içsin, Bu yerde gece geçirsin, O erkeğiyle karşılaşsın, Birbirini sevsinler, Bu yere köy kursunlar, Yeni nesil yetiştirsinler. Pattır köyler bu desinler. 177 Vunpillkmş Yurĭ (Ulĭp Sikpĭrĭna Asamlĭhran Hĭtarni) On Beşinci Türkü (Ulıp’ın Sikpırşa’yı Büyüden Kurtarması) 178 Kĭvak huppi iеt. Ulĭp kĭvak huppinçеn Sikpĭrana tupsa pama ıytat’. Akĭş küllе çĭmat’, un hınçеn karappĭl ta tins kayĭk pulsa ıtkĭnat’. Ulĭp tins kayĭknе çulpa pеrsе vlеrеt, akĭşa hulpui urlĭ pеrеt, unran pikе pulat’. Pikе Ulĭpa Sikpĭrana tupma pulĭşat’, tavralli yalsеnе, hulana, ınsеnе asamlĭhran hĭtarat‘. Kuzey ışığı atıyor. Ulıp ondan Sikpırşa’yı bulup vermesini ister. Kuğu göle dalar, onun ardından gemi de deniz kuşu olup atılır. Ulıp deniz kuşunu taşla vurup öldürür, kuğuyu omuzları üstünden vurur, ondan güzel bir kız olur. Kız Ulıp’a Sikpırşa’yı bulmak için yardım eder, çevredeki köyleri, şehri, insanları büyüden kurtarır. Putr, putr putеnе Yasmĭk ani vnçе. Tеn’еl yal punçе Ulĭp larat’ pççеnеh. Ulĭp larnĭ vırĭnta Pallĭ yulat’ pusĭrnsa. 4840 Kut vırĭnnе lapam tеn, P vırĭnsеm -ırmasеm. Ay, tüpеrе mn pulç? Kĭvak huppi inç! -Kĭvak huppi, iltsеmçç, Sikpĭrana tupasç! Ulĭp -ıytr iynçеh Yĭltĭrtatsa süniççеn. Kĭvak huppi hınçеn Hvеl tuhma tıtĭnç, 4850 Hasar tĭv hınçеn Pr hurakĭş kurĭnç. Kayran, kĭştah yarĭnsan, Kül inе laşt larç, Külli humsеm kĭlarsa Kĭpĭklanma tıtĭnç. av vĭhĭtrah inеtrе Karappĭl il kastarat’, Hm kupе tüpеrеn Kül inçе tеm şırat’. 4860 Sismеn-ktmеn huşĭrah Karappĭl vĭştĭrah Bıdır bıdır bıldırcın Mercimek tarlasında. Tenyel köyü başında Ulıp oturur tek başına. Ulıp’ın oturduğu yerde İşaret kalır baskısından. Kıçı ova gibi, Baldırı ırmak gibi. Ey! Tepede ne oldu? Kuzey ışığı parladı! -Kuzey ışığı duysaydı, Sikpırşa’yı bulurdu! Ulıp sordu zamanında Parlayıp sönene kadar Kuzey ışığı ardından Güneş çıkmaya başladı, Hasar dağı ardından Bir kara samur göründü. Sonra biraz gidince, Göl ise dalgalanıp, Göl dalgalar yapıp Köpüklenmeye başladı. O zaman uzakta Altın kartal uçup, Uzaktan parlak gözüyle Bir şey arıyor göl üstünde. Beklenmeyen zamanda Kartal hızlıca Kül inе ıtkĭnat’, Hurakĭşa tapĭnat’. Hurakĭş ıtkĭnsa Çĭmat’ kül tpnеllе, Şıv aypе yarĭnsa İşеt hĭmĭş patnеllе. Karappĭl samantrah Pulç tins kayĭk, 4870 Akĭş hıĭn vaskasa Kül tpnе ıtkĭnç, Akĭş ulnе tatr tе Kalat’ sĭhsa punçеn: -Hĭvna pussa sutarsan, Kirşmеtpе ıvĭrsan, Un еrkn es pulsan Asaplĭhran hĭtĭlan. -Kunni valli kun uk, Kirеvsrе vilm uk,4880 Tеt tе Ulĭp illеnsе Şur çul ilеt pşknsе. Vĭrkĭntarat’ şur çulnе Kirеvsrе tllеsе. Tins kayĭkn punе av çul tatat’ iknsе. Hurakĭş tlnsе Pĭhat’ Ulĭp yennellе, Untan yĭr-yĭr işеt tе Vaskat’ kaççĭ yennellе. 4890 -Ir ın tĭvat’ ırlĭhnе, Usal yarat’ şırlĭhnе. Mana ĭltĭn vilmrеn, Tavah sana çrеrеn! Puu urlĭ, tarhasşĭn, Mana pеr-ha rеllе. Ep sana avĭnşĭn mr usrĭp çrеrе,Tеr Akĭş Ulĭpa Kеh yrsе yarasla. 4900 Hurakĭşa pu urlĭ Ulĭp pеç hĭy maylĭ, Untan pĭhr avrĭnsa, Hurakĭşa şırasa. Umra tĭrat’ pr pikе, Göle doğru atılır, Kara samura saldırır. Atılıp kara samura Dalar gölün dibine. Su içinden gidip Yüzer kamışa doğru. Kartal o zaman Oldu deniz hayvanı, Kuğu ardından aceleyle Atıldı göl dibine, Kuğunun yolunu kesip Söyler başından sıkıp: -Kendini satarsan, Kirişmet’le uyursan, Onun maşuku sen olsan Azaptan kurtulursun. -Günü için gün yok Gereksize ölüm yok, Der Ulıp sinirlenerek Ak taş alır eğilerek. Fırlatır ak taşı Gereksize nişan alıp. Deniz hayvanının başını Bu taş kırar uçup. Kara samuru şaşırıp Ulıp tarafına bakar, Sonra hemen yüzer de Yiğide doğru acele eder. -İyi insan bulur iyiliği Kötü insan belayı. Beni kurtardın ölümden, Şükür sana yürekten! Başın üzerinden lütfen Beni vur yere doğru. Ben seni bunun için Saklarım yürekte ömür boyu, Dedi Kuğu Ulıp’a Biraz da ağlayarak. Kara samuru başından Ulıp vurdu düzgünce, Sonra baktı dönüp, Kara samuru arayıp. Bir kız duruyor önünde, 179 180 Sĭnran pĭhma pit hitrе: Pĭhat’ -sarĭ hvеl tеn, Puplеt urhi çkе pеk, Iltĭn lk punçе unat’ sarĭ çеçеklе. 4910 Pilk taran ivç, Tıtsa pĭhas kilmеllе. -Kam hr es, hĭş еnçеn, Akĭşç es -ma un pеk? - Iytr Ulĭp sar hrtеn Pallaşassi kilnrеn. -Patşa tеtç attеnе. Arpat hr, ykt, ep. Hal’ vĭl ptm yĭhpеh Şıv tpnçе çullannĭ, 4920 Unta vırtsa ptmpеh Şit hulĭnĭş mĭklannĭ. İltn pul’ es: r inçе Çullĭ sĭrtsеm huşşinçе Purnat’ irsr Kirşmеt, Çavsa tĭrşş üsnskеr! Vĭt av mana ĭnsĭrtran Hıt yuratsa pĭrahat’, Yuratupa anraşsan Mĭşĭrlanma hapsĭnat’. 4930 Prrеhinçе uyavra, k pınĭ vĭhĭtra, Kirşmеtе ak apla Ep kalarĭm mĭşkĭlla: “Akĭş stnе tеrsеn, Tеmtеprsеm itеrsеn Sana kaçça tuhatĭp, Manpa savnĭ kuratĭn”. “Yurat’”,-tеr kĭşkĭrsa, Siv kupе şĭtarsa. 4940 Sims ku man çuna Pĭrlantarç avĭn çuh. Tĭsr irsr allinе, nsе ilç attеnе: “Hrnе mana parsassĭn Görünüşü çok güzelce: Bakar, sarı çiçek gibi, Konuşur bahar çiçeği gibi, Altın şapka başında Parlar sarı çiçek gibi. Beline kadar saç örgüsü, Tutup bakasın gelir. -Kimin kızısın, neredensin, Kuğuydun sen, neden böyle? Sordu Ulıp sarı kıza Tanışmak istedi onunla. -Padişah dediler babana. Yiğit Arpad48 kızıyım ben. Şimdi bütün soyuyla Su dibinde taşa döndü, Orada yatıp tamamıyla Bir karış yosun tuttu. Duymuşsundur yer yüzünde Taşlı tepeler arasında Yaşıyor arsız Kirişmet, Kazıyarak başı büyüyen! İşte o bana aniden Aşık oldu birden, Aşkından sayıklayıp Evlenmeyi çok ister. Bir gün bayramda, İçildiği zamanda, Kirişmet’e işte böyle Söyledim ben alayla: “Kuğu sütünü içirsen, Neler neler yedirsen Seninle evlenirim, Benle sevinç görürsün.” “Tamam” dedi haykırıp, Soğuk gözünü oynatıp. Yeşil gözü yüreğimi Buza çevirdi o anda. Uzattı arsız elini, Çağırdı babamı: “Kızını bana verince 48 Arpad Macarların efsanevi hükümdarıdır. Macarları bugün yaşadıkları topraklara getiren ArpadVezir Almos’un oğludur. Bizans kaynakları onun Attila’nın torunlarından birisi olarak da zikretmektedir. Yine kaynaklara göre 893 yılında Macarların hükümdarı olmuştur (Bayram 2012: 133). Pıl-u inçе purnatĭn, Kilşmеstn pulsassĭn mr hn-hur kuratĭn”. Attе hĭyn çppinе, Haklĭ çrе tattinе, 4950 Kirşmеtе pamar, Un hun’ĭş pulmar. Vara vi kuntanah Ĭna kaçça tuhmantan Vat Kirşmеt attеnе Çullantarnĭ yĭhpе. Ep un inçеn pltm tе Pitrеn çavrĭm irsrе, Untan surtĭm kunçеn Pr kunе şur iliççеn. 4960 “Mana kaçça tuhmanşĭn, Kuran hĭysa surnĭşĭn avra kül tuliççеn, Hu hurakĭş puliççеn Pĭrlĭ umĭr islеttr, Sivçir kullеn çtrеttr”,Tеr mana yunasa Vat Kirşmеt tulaşsa. Untan urnĭ anraşka Virhntеrç malalla. 4970 Yamanak mĭn küllinе, Tĭrna ku pеk tasinе, Pĭrlĭ urr tinspе Prlеştеrç tşmşpе. Pĭrlĭ umĭr pltnе Husa kilç ak yenne, Kül tavra ak sĭrta Vırnatarç urrtе, “Külri şıv akĭnta Tipm,-tеr,-mrtе”. 4980 Vĭhĭt numay irtsеn tе Ku umnçеh Kirşmеt, Un asamlĭ tuyi tе Kua iyеt -sirlmеst. Hal’ tе yanrat’ hĭlhara Un sĭmahhi: “Purnĭra 49 Yağ bal içinde yaşarsın, Eğer kabul etmezsen Ömür boyu azaptasın. Baba kendi yavrusunu, Yüreğinin parçasını, Kirişmet’e vermedi, Kayın babası olmadı. Üç gün aradan geçince Onunla evlenmeyince Yaşlı Kirişmet babamı Taşa çevirdi soyuyla. Ben bunu öğrendim de Yüzünü tırmaladım, Tükürdüm gözüne de Bir gözünü yardım Ben evlenmediğinden Gözümü yaraladığından Şavra gölü dolana dek, Kara samur olana dek Buzlu yağmur ıslatsın Sıtma yavaşça titretsin.”, Dedi beni tehdit ederek Yaşlı Kirişmet dalaşarak. Kudurmuş sonra sayıklar İleriye doğru saldırır. Beni Yamanak gölüne49, Turna gözü gibi temizi Buzlu kuzey deniziyle Birleştirdi batıllıkla Dolu bulutunu Sürdü getirdi bu tarafa, Göl çevresinde bu tepeye Yerleştirdi kuzeyde, “Göldeki su burada Kurumaz dedi hiçbir zaman.” Zaman çok geçince Göz önünde Kirişmet, Onun büyülü asası da Gözü yer, kaçılmaz. Şimdi de yankılanır kulakta Onun sözü:“Hayatta Yamanak gölü; Çuvaş Cumhuriyeti’nin Krasnoarmeyski ilçesinin Yamanak köyü yakınlarında bulunan bir göl (Ş.N.). 181 182 urr еnçi mĭn sĭrta Kuaraym nikam ta. avĭnpa ta es kunta, Hurakĭş pulan ta, 4990 Pin ul işn hn kursa, Vri kuul’ yuhtarsa. Mnşn tеsеn r inçе, Etem yĭh huşşinçе, Sĭrt kuarmĭş uralman, Ĭnlantĭn-i es avna? uralsan ta nim tе mar, Manşĭn hal’ vĭl-t’hu ançah! Mnşn tеsеn ak sĭrtran Nim palĭrman alĭkran 5000 itml tsl çir tuhat’, Çirtеn pattĭr antĭhat’. Kayran kunta mur pulat’, av pattĭrtan şĭm yulat’”. -An makĭr-ha kulyansah. Sar hvеl pirе tе Ĭşĭt-ha ĭşşipе,Tеr Ulĭp pikеnе Utnĭ çuhnе sĭrt yenne. Sĭrt aynеllе tuhsanah, 5010 Yeyü urlĭ kasanah urr еnçi mĭn sĭrtran Nim palĭrman alĭkran itml tsl çir tuhat’, ir Ulĭpa hıt tullat’. Amĭş pil Ulĭpra Pin ullĭha. avĭnpa ir-çr ĭna avaymast’, Un kun-ulnе huaymast’. Tarĭhnipе alhassa, 5020 Tĭman pulsa kaplansa, Mur karçĭknе şırasa Çirsеm vr yarĭnsa. Ulĭp üll mĭn sĭrta Hulpuipе tknеt. Trtsеn-trtsеn vĭl ĭna Hĭy vırĭnçеn siktеrеt. Kül tp tipiççеn Kĭştah larsa vĭl kanat’. Kuzeydeki büyük tepeyi Göçüremez hiçbir kimse. Bunun için sen burada, Kara samur olacaksın da Bir yıl boyu azap görüp, Sıcak gözyaşı döküp. Neden dersen yer yüzünde, İnsan nesli arasında, Tepe göçüren doğmadı, Anladın mı sen bunları? Doğsa da önemli değil, Benim için, tüh ancak! Niçin dersen bu tepeden Görünmeyen kapıdan Yetmiş türlü hastalık çıkar, Hastalıktan bahadır azap çeker. Sonra burada salgın olur, Bu bahadırdan kemik kalır.” -Dertlenip de ağlama. Parlak güneş bizi de Isıtır sıcaklığıyla, Dedi Ulıp kıza Giderken tepeye. Tepeye çıkınca Ural tepesinden geçince Kuzeydeki ulu tepeden Görünmeyen pencereden Yetmiş türlü hastalık çıkar, Hastalık Ulıp’a dalar. Anne duası Ulıp’ta Bin yıllığa! Bunun için Hastalık onu eğemez. Onun hayatını yıkamaz. Sıkılınca bozulup, Duman olup kaplayıp, Salgın karıcığını arayıp Hastalıklar uçtu dolanıp. Ulıp yüksek ulu tepeye Omuzuyla dokunur. Dürtünce birkaç kez onu Yerinden oynatır onu. Gölün dibi kuruyana dek Oturur biraz dinlenir. Kül tp tipsеnеh 5030 Hrl yıtĭ kurĭnat’, Ulĭp umnе itsеnеh Vĭl Ulĭpa tapĭnat’. Ulĭp yıtta nsinçеn Yarsa tıtat’ sisiççеn. Yıtĭ sikеt hĭtĭlma, Şĭpĭr çlhi kalama. Ulĭp pit tarĭhat’, Yıtta layĭh parkalat’, Pilеşе Ulĭp kĭklat’, 5040 Unpa yıtta hĭmĭtlat’. Yıtti pilеş-hĭmĭta Hıvsa pеmе hĭtlanat’. Pilеş vĭylĭ karçĭkran, Yıt tşmşnе çakarat’. Hrl yıtĭ hmlеnеt, Vut-hm untan sirpnеt, Yĭvalanat’, ulşĭnat’, Karçĭk pulat’ yıtĭran. Karçĭkĭn ku harşisеm 5050 ip lеnsеm -sarrisеm. Timr sеnk -çrnisеm, Çarmaklansa kaynisеm. Piеn tеyn ivtnе. Hĭlhi vara -hupah pеk. ip lеnsеm Ulĭpa Pit-kunçеn sĭhasşĭn, Kaĭrĭlsa, yavĭnsa Ĭna mĭyran pĭvasşĭn. Ançah Ulĭp usala 5060 Yanklattarat’ hĭlhinçеn Ankĭ-minkе tuhiççеn. -Kala! Kunta, yuşkĭnra, Çrtеn mnlе pattĭra? Mur karçĭk hĭrasa apla kalat’ Ulĭpa: -Kunta vırtat’ Sikpĭra. Kirşmеt ĭna tahanah Çullantarnĭ tarĭhsa. av pattĭrtan uhrĭmra 5070 Vırtat’ Arpat patşa ta. Unpa prlе yĭh tе. Gölün dibi kuruyunca Kızıl it görününce, Ulıp önüne gelince O Ulıp’a saldırır. Ulıp iti ensesinden Tutuverir sezene dek. İt seker kurtulmak için, Tılsımlı konuşmak için. Ulıp çok sıkılır, İti iyice tutar, Üvez ağacını kökler, Onunla iti kafesler İt üvezden kafesi Kırmaya çalışır. Üvez güçlü karıcıktan, İtin büyüsünü azaltır. Kızıl it alevlenir, Ateş ondan serpilir, Yuvarlanır, değişir, İtten bir karçık olur. Karcığın kaşları Sülükler, sarılar Demir yaba, tırnakları, Pörtleyip duranlar. Kaktüs gibi saç örgüsü. Bu şimdi dulavrat otu gibi. Sülükler Ulıp’ı Yüz-gözünden sokmak ister, Doğrulur yuvarlanır Onu boğmak ister. Ancak Ulıp kötüyü Yumruklar kulağından Delilik olana kadar. -Söyle! Burada yosunda, Çürütürsün hangi bahadırı? Salgın karıcığı korkup Söyle söyle Ulıp’a: -Burada yatar Sikpırşa. Kirişmet onu ta ne zaman Sıkılıp çevirdi taşa. Bu bahadırdan bir çağrım Yatar Arpat padişahı da. Onunla birlikte soyu da. 183 184 Kalam sana akna ta: Sikpĭrana Kirşmеt Asamlanĭ vĭrttĭnla. avĭnpa ta pattĭra Hal’ nikam ta tupaymast’. Mnlе tеtn? Ak apla. Yatarlasa un valli Pĭtalasa lartmalli 5080 Hatrlеn... Mnrеn tеn? Asam piеn yppinçеn. Sikpĭrana Kirşmеt Pĭtalanĭ avsеmpе. iç hutçеn. Hĭy. Pççеn! Sikpĭrana yuşkĭnra Mnpur piеn yppinçеn Kam tasatma pultarat’? Pulas ta uk Çĭvaşra Un pеk ĭsta man şutpa. 5090 Arpatpa un halĭhnе ĭlas tеsеn purnе tе Hurakĭşran pikе tu. Un pеk tuma san vĭy uk. Ĭna hĭv ta çuhlan-ha. Pikе pulmast’ kayĭkran. Sikpĭrana ĭlmaşkĭn, Kuntan unpa kaymaşkĭn Çrе kirl çĭn pahi Vat patşaran kĭlarni. 5100 Un pеk çrе sanra uk. Patşa çri ĭta tеn? Man umra vĭl. Tşmşrе! Unpa usĭ kuraymĭn.’ Ulĭp vĭr-var usalran Turtsa ilеt çrеnе, Arpat hrnе çatĭrtan Ulĭp çnеt hĭy patnе. Pikе aşş çrinе Tıtsa pеrеt çul inе. 5110 Şurĭ çulsеm kusr, ınsеm pulsa tĭç. Kĭvak çulsеm huskalç, Aylĭmpе pĭslanç, ĭra ttrе hĭparç, Söylüyorum sana bunu da: Sikpırşa’yı Kirişmet Büyüledi gizlice. Bunun için bahadırı Artık kimse bulamaz. Ne dedin? İşte böyle. Özellikle onun için Çivileyip oturtmalı Hazırladı… Neden dersin? Büyülü kaktüs iğnesiyle. Sipırşa’yı Kirişmet Çiviledi bunlarla. Yedi defa. Kendi ise yalnız! Sikpırşa’yı yosunda Türlü kaktüs iğnesinden Kim kurtarabilir? Bulunmaz Çuvaş’ta Bence böyle usta. Arpat’la onun halkı Kurtarayım desen hepsini Kara samur’dan kız yap. Böyle gücün yok senin. Bunu sen de bilirsin Kız olmaz hayvandan. Sikpırşa’yı kurtarmak için Buradan onunla gitmek için Yürek gerek çok kıymetli. Ulu padişahtan kurtarmak için. Böyle yürek sende yok. Padişah yüreği nerde ki? Benim önümde o. Batılda! Onu kullanamazsın. Ulıp hemence kötüden Çeker alır yüreği, Arpat kızını çadırdan Ulıp çağırır yanına. Kız babasının yüreğini Tutar vurur taş üstüne. Ak taşlar yuvarlanır, İnsana dönüşür. Gök taşlar oynar yerinden Mavi kenarla puslandılar, Yoğun duman yükseldi, aplĭ hula kurĭnç. Vatĭ patşa kĭmĭltan Ulĭpa hıt tav tĭvat’. -Es Ulĭp-Çĭvaşran. Çĭvaş yalan kĭmĭllĭ. 5120 Pr-prinpе yunaşar Purĭnnĭ çuh man halĭh Çĭvaşsеmpе hutşĭnnĭ, Hĭnalansa purĭnnĭ. Es hıvnĭ halĭhna, Man ta san pеk pulmalla. Man yĭhĭma, maçara, Es ĭltĭn tĭvanla. avĭnpa ta manĭn ta Sikpĭrana ĭlmalla. 5130 Man umra pur tpsaran, Ançah hĭvaç un sahal, Man ĭratĭm avĭnpa Usĭ kurman avalran. av yapala vĭrttĭnlĭ, Ĭna yut ku an kurtĭr. Purtе utĭr sĭrt yenne Mur karçĭka strsе. Turtsa akĭr sĭmsahran av karçĭka -usala. 5140 Ĭna hĭvatnе çakarma Pilеş kĭvaytnе pĭrahar. Unççеn av mur karçĭkran Ku an ilr hĭrasa. Sirntеn pri akĭnta Ku ilsеnеh karçĭkran ın kunçеn uhalat’, Kurĭnmi pulsa asaplat’. Tahĭş pri ınsеnçеn Pulnĭ ikkеn timsrskеr, 5150 Mur karçĭk avĭnpa Kurĭnmasĭr çir sarat’. Sĭrt ta kayr tprеnsе avrailpе vnmе. Şĭl aynçi şĭrana Arpat turtsa kĭlarç, Pĭşĭltatsa kalar: -utĭ şĭra, pulĭş-ha, Büyük şehir göründü. Yaşlı padişah keyifle. Ulıp’a çok teşekkür etti. -Sen Ulıp’sın Çuvaş’tan. Çuvaş şanslı her zaman. Birbiriyle beraber Yaşarsa benim halkım Çuvaşlarla birleşti, Ağırlanıp yaşadı. Sen kurdun halkı Ben de olmalıyım senin gibi. Benim soyumu, Macarı, Sen kurtardın dostça. Bunun için ben de Sikpırşa’yı kurtarmalıyım. Önümde var bir tılsım Ancak onun gücü az. Benim soyum bunun için Kullanmadım çoktan. Bu şeyi gizlice, Onu yad göz görmesin. Hepiniz gidin tepeye Lanet karıcığı sürüp. Tutun asın burnundan Bu karıcığı, kötüyü. Gücünü azaltmak için Üvez ateşi yakın. Ona kadar bu karcığın Almayın gözünüzü korkup. Sizden biri burada Karcıktan göz alırsa İnsan gözünü kaybeder, Görmez azap çeker. İnsanlardan herhangi biri Olmuş böyle dikkatsiz, Lanet karıcığı bunun için Görünmez hastalık verir. Tepe gider kıpırdayıp Kasırga gibi uçmaya. Diş altındaki gerdanlığı Arpat çekip çıkardı, Fısıldayıp söyledi: -Parlak gerdanlık, yardım et, 185 Sikpĭrana tupsa par. Şĭra ir iç hutçеn, 5160 Şur çul sikr vaniççеn. Srm tuhr pur еnçеn, avrailpе vnç, Sikpĭra ta kurĭnç. 186 Sikpırşa’yı buluver. Gerdanlık yedi defa çaktı, Ak taş parçalanıp sekti. Duman her yerden çıktı, Kasırgayla uçtu, Sikpırşa da göründü. Vun Ultĭmş Yurĭ (Ulĭppa Nuhrat Patşa Hr Sarine) On Altıncı Türkü (Ulıp’la Nuhrat Padişahının Kızı Sarine) Yal halĭh patşa hr Sarine İlmeykker apaç pulma kaynişn yret. Çĭvaş yurrişn Ulĭppa İlmeykker huinçe apĭu pulsa irtet. Ulĭp İlmeykker’e interet. Çĭvaş yurripe Sarinene vilmren ĭlat’. Sarine ĭna vilmren ĭlnĭşĭn yatlı r tĭhĭntartat’ Köy halkı padişahın kızı Sarine İlmeykker yemeği olmaya gittiği için ağlar. Çuvaş türküsü için Ulıp’la İlmeykker arasında savaş olur. Ulıp, İlmeykker’i yener. Çuvaş türküsüyle Sarine’yi ölümden kurtarır. Sarine ona ölümden kurtardığı için yüzük takar. Şikli şiklеh şiklеnеt, Krkpеlе prkеnеt, Hĭramanni haylaşat’, Pur е tе pultĭrat’. Ulĭp utat’ aylĭmpa, itsе krеt pr yala. 5170 Yalti halĭh kulyanat’, Vri kuul’ yuhtarat’. Yal huinçi uşkana Ulĭp utsa itsеnеh Punе ussa karçĭka Iytu parat’ akĭn pеk: -Kunta ınsеm tеm çuhlеh, Yĭh puhĭv pırat’ tеn? Mnşn purtе yrе, Vri kuul’ tĭka? 5180 Vatĭ karçĭk Ulĭpa Larma huşr hĭy umnе, Vara yıvĭr huyĭhpa Vĭl pular puplеmе: -Eh av, açam, purnĭra Kuul’ yuhmast’ pr nimsr. Tеlеy-ıru tĭşmanra, avĭnpa çĭvaş tеlеysr. Çĭvaş çunnе pusarma, Asaplĭhnе çakarma 5190 Vĭrttĭn, tĭşman sisiççen, Yunlĭ, yü kuul’tеn Çĭvaş yurĭ üstеrn, Sm vĭrmana vtеrn. Halĭh tĭşman sisiççеn Şüphelenen şüphelenir, Kürkle örtünür, Korkmayanı başarır, Bütün işi de yapar. Ulıp geçer ovadan, Varıp girer bir köye. Köydeki halk dertlenir, Sıcak gözyaşı döker. Köy ortasındaki gruba Ulıp gelip yetişince Başını indirerek karcıka Soru sorar şu şekilde: -Burada ne kadar çok insan, Sülale topluluğu gidiyor mu? Neden hepsi de ağlıyorlar, Sıcak gözyaşı döküyorlar? Yaşlı karcık Ulıp’a Otur dedi kendi önüne, Sonra ağır üzüntüyle O başladı konuşmaya: -Eh işte, çocuğum, hayatta Gözyaşı akmaz sebepsiz, Talih düşmanda, Bu nedenle Çuvaş talihsiz. Çuvaş ruhunu yatıştırmaya, Azabını azaltmaya Düşman sezene dek gizlice, Kanlı, acı gözyaşı herhalde Çuvaş türküsü büyüttü, Gür ormana uçurdu. Halk düşmanı sezene kadar 187 188 Sm-sm vĭrman huinçеn Yurra çnsе itlеtç, Yurlamaşkĭn ıytatç. Halĭhĭn hĭy yurrinçеn, r pin yurĭ kvvinçеn 5200 ri lĭştah pulatç, Vĭy-hĭvaç huşnatç. Çĭvaş yurri kayĭkç, Sar kayĭkran haklĭçç. Hal’ vĭl irsr lеnrе, Hn-hur tüsеt inеtrе. ĭtkĭn lеn çĭvaşran Iytat’ pikе kunsеrеn: “Hr pamasan yurĭran Nim yulmast’, tеt, ur rççеn” 5210 Kaşni kaah ak yalta Puhu pırat’ mĭn kasra. Kaşni puhu huşnipе Şĭpa tıtat’ kuul’pе. Enеr vilm şĭpinе Patşa hr tıtr-kе. Patşa hr, Sarinе, lеn patnе utrе-kе. Patşan kn hrşn, Sar çеçеk pеk pikеşn, 5220 Halĭh vırtsa hıt yrеt. Mnşn tetn? Pltеrеm. Vĭl pulnĭ tahanah, Pr pin ul pul’ kayarah. Çĭvaş lеkn çurana. Tĭşman hun av tеri Pulnĭ tее çun illi. Vĭl huşnipе Çĭvaşra Arın aça uralsan, Vĭrttĭnlĭhra pulmasan, 5230 Yıt apaç pulnĭ tеt. Arsеm ptsе pınĭ tet. av hĭruşĭ vĭhĭtra uralnĭ tet pr yalta Çipеr pikе Yurеkkе. Pikе üssе itsеnеh Çaplĭ ar pu pulat’ tеt. Un arnçе hr kĭna. Gür gür orman arasından Türküyü çağırarak dinledi, Türkü söylemesini buyurdu. Halkın kendi türküsünden, Yüz bin türkü küyünden Yüreği sakin oluyordu. Gücü kuvveti artıyordu. Çuvaş türküsü kuştu, Asma kuşundan kıymetliydi. Şimdi o kirli yılanda, Azap çekiyor uzakta. Vahşi yılan Çuvaş’tan İster kız hergün ondan: “Kız vermezseniz türküden Bir şey kalmaz, gece yarısına dek.” Her gece bu köyde Toplantı oluyor büyük sokakta. Her toplantı buyruğuyla Kura çekilir gözyaşıyla Dün ölüm kurasını Padişah kızı tuttu. Padişah kızı, Sarine, Yılan yanına gitti. Padişahın küçük kızı için, Sarı çiçek gibi kız için, Halk yэkэlэp зok aрlar. Neden dedin? Haber vereyim. O iş ta ne zaman oldu, Bin yıl olmalı eskiden. Çuvaş düştü esarete. Düşman hanı çok Kötüymüş derler. Onun buyruğuyla Çuvaş’ta Erkek çocuk doğsa, Gizlenmiş olmasa, İt yemeği olmuş. Erkekler bitmiş. Bu korkunç zamanda Doğmuş bir köyde Güzel kız Yurekke. Güzel kız büyüyünce Ünlü komutan olur. Onun ordusunda sadece kızlar. Kaşnin pulnĭ urhamah. av ar kskе vĭhĭtrah 5240 Tĭşmansеnе arkatsa Vĭtam r tins hrrinе r kĭvapinе kuriççеn, r yupnе kuriççеn ulnе tĭsnĭ anĭa. Çĭvaş patşi Yurеkkе Çaplĭ patşa tnçеrе. Un tp huli Şir-Pĭlhar Yalan pulnĭ hisеprе. Yurеkkе patşa vatĭlsan 5250 Huli putat’ r aynе. Vĭl untan ta çĭvaşa Ku taranççеn pulĭşat’. Hĭy vırĭnnе hĭvarma, Hĭy pеk pirе pulĭşma Yurеkkе patşa vĭrttĭnra Nikam kurman vĭhĭtra Hĭy rrinе, haklinе, Kuykĭrĭşran ilninе, Panĭ pulna pr hrе. 5260 Vĭt av hrе ak yalta Şĭpa tıtnĭ vĭhĭtra Halĭh plç ansĭrtran: Kulĭ rn huiy Patşa hr Sarinе. Şurĭ ıltĭn un rri Asamlĭhpa ıhĭnni. avĭnpa rri yĭlt! ir, Kam pulninе pltеrç. r ininе kursanah 5270 Vatĭ ınsеm avĭntah Asa ilç iynçеh Çĭvaş patşi urtnçе Pulsa irtn pr е. Pulnĭ e ĭnkarma Pikе inçеn kalam-ha. av hr aе -vat Nuhrat Çĭvaş patşi tahanah. Pĭrçkan yatlĭ amĭş, 50 Şir yupi; Gibraltar kıyısındaki deniz kenarındaki tepe. Herbirinin küheylanı olmuş. Bu ordu kısa zamanda Düşmanları yok ederek Akdeniz kıyısına kıyısına Yer göbeğini görene kadar, Yupin tepesini50 görene kadar Batıya yoluna devam etmiş. Çuvaş padişahı Yurekke Ünlü padişah dünyada. Onun başkenti Şir-Bulgar Her zaman itibarlı oldu. Yurekke padişah yaşlanınca Şehir batar yer altına. O buradan Çuvaş’a Bugüne kadar yardım eder. Kendi yerini korumak için Bize yardım etmek için Yurekke padişah gizlice Kimsenin görmediği zamanda Kendi yüzüğünü, kıymetlisini Talih kuşundan aldığını, Vermiş oldu bir kıza. İşte bu kızı bu köyde Kura çektiği zaman Halk bildi tesadüfen: Değerli yüzüğün sahibi Padişah kızı Sarine. Ak altın onun yeri Büyücülükle kurdu ilişki. Bu nedenle yüzüğü parladı Kim olduğunu bildirdi. Yerin şiştiğini görünce Yaşlı adamlar burada Hatırladılar hemen Çuvaş padişahının evinde Olmuş bir olayı. Olan işi anlamak için Kız hakkında söyleyeyim ha. Bu kızın babası-Yaşlı Nuhrat -Çuvaş padişahı bir zaman Pırçkan adlı annesi, 189 190 Vĭl kĭmĭlran tasaçç. 5280 uratsanah açinе Vilç hnе kaynipе. Ĭmĭrt kayĭk sçpe Hrе çĭpĭl tunĭ çuh Sç yuhr pahçana, Tеm tusan ta çarma uk. Kurĭk inçе st unsan Vutra çеçеk urĭlç, Sas iltnsеn, il tuhsan Vatĭ karçĭk kurĭnç. 5290 Çĭpĭl açi un patnе Yar! yarĭnç çkе pеk. Sarĭ çеçеk yalkĭşsan İkkş tе avĭntah uhalç samantrah. İrpе, avtan avĭtsan, Sarĭ hvеl hĭparsan Çеçеk kallеh urĭlç, Patşa hr kurĭnç. Vĭl yarĭnç akĭşla, 5300 Italar patşana. Iltĭn rri pürninçе Hıvĭnmar nimlе tе. avna kura vattisеm, Patşaran ta aslisem, Hĭruş tĭşman hĭlhinе itmеllе mar puplеr: “Ku Iltĭn еr -hakla r, Yurеkkе patşan pillh. Patşa hr -pill hr, 5310 еp -sarĭ çеpçеnrеn. Çipеr -sarĭ çеçеkrеn. Sarinе yat avĭnpa Ĭna paç savĭnsa. av Sarinе pitnçе urh hvеl vılyatç. Sarĭ purĭn ünçе amrĭk uyĭh taşlatçе. Hvеl ĭi itmеsеn Ĭşĭtatç piçpе, 5320 Uyĭh uti ükmеsen ü utĭ yaratç. O gönülden temizdi. Çocuğunu doğurarak Öldü acıya gark olarak. Kartal sütüyle Kız banyo yaptığında Sütü aktı bahçeye, Durmaz ne yapsa da. Ot üstünde süt yanınca Ateşte çiçek ağardı, Ses duyulunca, yel çıkınca Yaşlı kadın göründü. Yıkanan çocuk onun yanına Uçuverdi kırlangıç gibi. Sarı çiçek alev alev yanınca İkisi de burada Kayboldular zamanda. Sabahleyin, horoz ötünce, Parlak güneş yükselince Çiçek tekrar canlandı, Göründü padişah kızı. O gitti kuğu gibi, Kucakladı padişahı. Altın yüzük parmağında. Ayrılmadı hiçbir şekilde. Bunun için yaşlılar, Padişahtan büyükler, Korkunç düşman kulağına Duyurmadan konuştular: “Bu altın yer, kıymetli yer, Yurekke padişahın kutsalı. Kutsal kız padişah kızı, , Nazik, sarı bülbülden. Güzel, sarı çiçekten.” Sarine adını bunun için Ona verdiler sevinerek. Bu Sarine yüzünde İlkbahar güneşi oynuyordu. Sarı ipek saçında Genç ay oynuyordu. Güneş ışığı yetmeyince Isıtıyordu yüzüyle, Ay ışığı düşmese Saçı ışık verdi bize. Ku -utĭ tnçеçç, iyе ırli -tutiçç. Un pеk hrе kuraymĭn, ut tnçеre tupayman. Utti -akĭş iiçç, Sassi -kslе kvviçç, Yurri -şĭpçĭk yurriçç, Tlnеtç ut tnçе. 5330 Kalasassĭn av hrpе Sar upa pıl irm tеn, Çеçеksеm -çi hitrisеm, r stkеnnе ilnisеm, Tlnnipе av hrtеn Pu tayatç imеnsеh. Nuhrat patşa illinе il pеk sirsе yaratç. Turhansеmpе mĭrsinе İrthmеşkn pamastç. 5340 Çĭvaşsеn tp hulinçеn Hıpar kilç irhinе. Vĭt av hıpar pirnnе Turtsa urat’ çrеnе. Nuhrat patşa ınsеnе Çеnn tе kеrmеnnе. Kalanĭ tеt hurlansa Sĭmahhine ak apla: -İlmеykkеrtеn, lеnrеn, ĭlakana hеrmе 5350 Krü tĭvĭp rnеrеn Patşa pulma ülmrеn. İlmеykkеrpе apĭma, Vun ik punе arkatma Timr kĭvak ĭyripе Mĭrsa kaynĭ itеrsе. Mĭrsa kamnе plеtpr, Untan ırlĭh ktmеstpr. Vĭl halĭha sutatеh, lеn maylĭ pulatеh. 5360 Sĭmah ürеt ak apla, Es tе iltn pulmalla. uralnĭ tеt pr pattĭr, avna hıtĭ şanatpĭr. Çĭvaş halĭh yurrinе Gözü, parlak dünyaydı, Vişne tadındaydı Onun gibi kız göremedim, Aydınlık dünyada göremedim. Yürüyüşü kuğu yürüşüydü, Sesi gusli küyüydü Türküsü, bülbül türküsüydü, Şaşırıyordu aydınlık dünya. Konuşunca bu kızla. Eriyik yağla bal yedim, Çiçekler en güzelleri, Toprağın öz suyunu alanlar, Bu kızdan hayret ederek Baş eğdiler çekinerek. Nuhrat padişahın öfkesini Yel gibi dağıttı. Tarkanlarla mirzayı Şımartmak için vermiyordu. Çuvaşların baş şehrinden Haber geldi erkenden. İşte bu haber bizim Çekip yarar yüreği. Nuhrat padişah adamlarını Çağırmış derler saraya. Dertlenerek söylemiş Sözlerini işte böyle: -İlmeyker’den, yılandan, Kurtaranı kızımı Damat edeceğim haftadan Padişah olacak benden sonra. İlmeykker’le savaşmaya, On iki başını yok etmeye Demir gök kuyruğuyla Mirza gitti parlatarak. Mirzayı biz biliyoruz, Ondan iyilik beklemiyoruz. O halkı satar, Yılan gibi olur. İşte böyle söz devam eder, Sen de duymuş olmalısın. Doğmuş bir bahadır, Buna çok inanıyoruz. Çuvaş halk türküsünü 191 192 av pattĭr е ĭlat’ tet. Halĭh hĭyn tеlеynе, Knеkе sĭnnе ilninе, av pattĭrtan ilеt tеt. Mnşn pura surpan-şi, 5370 Mnşn arın pulman-şi? Pura kalpak pulnĭ tĭk Alla çukmar tıtĭttĭm, lеnpе tl pulattĭm, Sarinеnе ĭlĭttĭm. Ulĭp karçĭk sĭmahnе Huskalmasĭr tĭnlar, Çklеr tе tukşannе Ĭna apla kalar: -Ep, kinеmеy, an illеn, 5380 Kunti aval hrrinçеn. Sirn huyĭh man pultĭr, av tĭşsan ta tp pultĭr! Sıvĭ yulĭr. Utmalla, İlmеykkеrе kurmalla. Ulĭp kül yennellе Vĭrman urlah vtеrç, Yaştak vĭrĭm hırsеnе Tĭpĭltarç, tustarç. Ulĭp utnĭ vırĭnta 5390 Mĭn ul yulat’ tĭsĭlsa, Par laşapa avĭnta Çupma pulat’ savĭnsa. avra külе hrrinе Ulĭp anç vaskasa. Unta larat’ pr pikе, Sĭmah huşr pu taysa. -Un pеkеh ma makratĭn, Vri kuul’ tĭkatĭn? Kunta kuul’ tĭkiççеn 5400 Tuhsa ut-ha kilеllе, Hvеl ansa lariççеn Sanĭn kilе itmеllе. Ykt, yatna plmеstp, Sanran akna ıytatĭp: Es ak kül hrrinçе 51 Dar havluya benzer bir tür bandana. Bu bahadır sadece kurtarır. Halk kendi bahtını, Kitap şeklini aldığını Bu bahadırdan almış Neden başında surpan51 Neden erkek değil ki? Başta kalpak vardı Elinde tokmak tutardım, Yılanla karşılaşırdım, Sarine’yi kurtarırdım. Ulıp karçık sözünü Öylece durup anladı, Kaldırdı da tokmağını Ona şöyle söyledi: -Ey yenge, kızma, Buralı Şaval kenarından Sizin derdiniz benim olsun, Şu düşman da yok olsun! Hoşça kalınız. Gitmek gerek, İlmeyker’i görmek gerek. Ulıp göl tarafına doğru Orman üstünden uçtu, Düzgün uzun çamları Kopardı, dağıttı. Ulıp’ın geçtiği yerde Büyük yol kalır uzayarak, İki atla burada Koşmak mümkün sevinerek. Şavra gölü kenarına Ulıp indi aceleyle. Orada oturuyor bir kız, Söz söyledi baş eğerek. -Onun gibi neden ağlıyorsun, Sıcak gözyaşı döküyorsun? Burada gözyaşı dökene kadar Çıkıp git eve doğru, Güneş batana kadar Senin eve gitmen gerek. -Yiğit adını bilmiyorum, Senden bunu istiyorum: Sen bu göl kenarında Mana hĭvar pççеnеh. Yulsan -еlеn allinе Manpa pеrlе lеkеnеh. -An tarhasla, Sarinе, 5410 Sansĭr kayma ep kilmen. İrsr lеn allinе Sana pamĭp. es nеn. Vat İlmеykkеr kiliççеn, Unpala tl puliççеn Vırĭn tusa huras-ha, Vırtsa kanas avĭnta. Sana lеn kurĭnsan Vĭrat mana hĭvĭrtrah, Tеr Ulĭp. ukmarnе 5420 Pattĭr huç pu aynе. Patşa hr pşknse Larat’ Ulĭp pu vne, Pusarmaşkĭn çrinе Yrsе yurlat’ yurrinе: “Attе-annе pahçinçе Hurlĭhan isе üsrm pul.”, avra kül hrrinçе avĭnpa p ptep pul’. Ulma pahçinçе utnĭ çuh 5430 Sarkayĭksеm yurlatç. Uram tĭrĭh irtn çuh ut tеnksеm vılyatç. Üsr pul’ şur hurĭnе Şĭpçĭksеnе u kama. itnç pul’ man pvm Sar çеçеklе vlkşmе. Siv tĭm ükr ulĭha, Çеçеk şanç av tĭmran, Ep tе yultĭm hurlĭha, 5440 lеn iy akĭnta”. Sas iltnç inеtrеn, Şart! siktеrç val hrе. Tatan sĭrtsеm huinçеn, Pr yuhan şıv hrrinçеn, Vri еlеn şĭvĭnat’, Plt inе ıtkĭnat’. 52 Hurlıhan; frenküzümü. Beni bırak tek başıma. Kalırsan yılan eline Düşerssin benimle birlikte. -Yalvarma, Sarine, Sensiz gitmek için gelmedim. Kötü yılanın eline Seni vermeyeceğim. Sen inan. Yaşlı İlmeykker gelene kadar, Onunla karşılaşana kadar Yer yapıp koy bakalım, Burada yatıp dinleneyim. Yılan sana görününce Kaldır beni çabucak, Dedi Ulıp. Sopasını Bahadır koydu baş ucuna. Padişah kızı eğilerek Oturur, Ulıp’ın baş ucuna, Sakinleştirmek için yüreğini Ağlayarak söyler türküsünü: “Anne-baba bahçesinde Hurlıhan52 yiyerek büyüdüm.”, Şavra gölü kenarında Bu nedenle ben biteceğim Elma bahçesinden geçerken Asma kuşları öterdi. Sokak boyunca giderken Parlak paralar oynuyordu. Büyümüş ak kayını Bülbülleri yaz boyunca. Yetişti benim boyum posum Sarı çiçek gibi dalgalanmaya. Çayıra soğuk kırağı düştü, Bu kırağıdan çiçek dondu, Ben de kaldım hor durumda, Yılan yiyeceği zor burada. Ses duyuldu uzaktan, Şart! Hoplattı bu kızı. Ta nereden tepeler arasından, Bir akarsu kenarından, Uzun yılan akıyor, Bulut üstüne atılıyor. 193 194 Sm vĭrmana çĭmat’ tе Yıvĭsеnе untarat’, ülеllе vĭl sıvlat’ tе 5450 ĭltĭrsеnе kuarat’. Vut lеnе kursanah Pike sĭn şuralç, Vĭl Ulĭpa hĭvĭrtrah Vĭratmaşkĭn hĭtlanç. Ançah Ulĭp mĭş tumast’, Sillеsеn tе vĭranmast’, Harlattarsa ıvĭrat’, Sĭmsinçеn il şĭhĭrat’. lеn vi hut yavĭnat’, 5460 Untan iç hut yarĭnat’, rе larat’ çĭrsĭrla, ut tnçеne urasla. Vunik mĭşĭr kunçе Tamĭk vutti unat’ pul’, Tpsr ĭl pеk pırnçеn Vut-hm kĭna tuhat’ un. urĭm inçi şĭrçsеm Çĭnk tĭra pĭrĭs pеk, Kaçamaklĭ urisеm 5470 Kaşni yuman kĭk pеk. Sarinеnе kursanah Ahĭltatma hĭtlanç, re çavr avĭntah, Sĭnnisеnе kĭlarç. Sarĭ pikе Sarinе Sillеt lĭskat’ Ulĭpa. Ançah Ulĭp ıyhinе Hr tataymast’ vĭysĭrtan. len punе kaĭrtat’, 5480 ıvrakana asĭrhat’, iç hutçеn şĭhĭrat’, itml iç hut çaşkĭrat’. İkkn, ikkn! Ha-ha-ha! Hrpе kaçça? Ha-ha-ha! Nuhrat еplе hisеplеt, Mn huşninе yĭlt itlеt. Apla pulsan?. . Vi kuntan. . . Vi kuntan mar, ıranah Vĭt ak kül sĭmsahnе Sık ormana dalar da Ağaçları yakar, Yukarıya doğru nefes alır da Yıldızları göçürür. Ateş yılanı görünce Kızın benzi attı, O Ulıp’ı çabucak Uyandırmaya çalıştı. Ancak Ulıp aldırmaz, Silkelesen de kalkmaz. Horlayarak uyur, Burnundan yel uğuldar. Yılan üç defa kıvrılır, Sonra yedi defa yuvarlanır, Yere oturur küstahça, Aydınlık dünyayı yaracak gibi On iki çift gözünde Cehennem ateşi yanıyormuş, Dipsiz kuyu gibi boğazından Sadece alev çıkıyormuş. Sırtındaki dişleri Dik duruyorlar kalas gibi, Mahmuzlu ayakları Herbiri meşe kökü gibi. Sarıne’yi görünce Gürlemeye başladı, Yeri kazdı orada, Yüzlerini koydu. Sarı kız Sarine Silkeler, sallar Ulıp’ı. Ancak Ulıp uykusunu Kız bölemez güçsüzlükten. Yılan başını kaldırır, Uyuyanı fark eder, Yedi defa ıslık çalar, Yetmiş defa tıslar. İkisi beraber ! Ha ha ha! Kızla erkek? Ha ha ha! Nuhrat nasıl saygı gösteriyor, Emredilenin hepsini dinliyor. Öyle ise? … Üç günce… Üç günden değil hemen yarın İşte bu göl burnuna 195 İlmeykkerin eline düşen Sarine (Ulıp: 185) 196 5490 İk ın yatĭr malaşnе. Tĭsr vĭl vun ik punе, Yĭtsa apr hüripе, Punе çikr Sarinе, Pat tumlatr kuul’nе. Vri kuul’ Ulapa at! untarç kĭvaytla. Iyhĭ tarat’ pattĭrtan Kuul’pе pit unĭran. -Pitm tеmşn pеrç, 5500 Tеr Ulĭp vĭransa, Kusеnе sĭtĭrsa. Yri-tavra tinkеrç, Kurat’: umrah vut еlеn ulĭm tĭkat’ pur еnçеn. Ulĭp tĭrat’ vaskasa, Yarsa ilеt çukmara. lеn yarat’ ahĭrsa, Vun ik punе kaĭrtsa, Şĭşipе vat kuşakla 5510 Vılyasşĭn vĭl Ulĭppa. r urasla ührеt, Vut-hеmnе tе prhеt. Ançah Ulĭp tumtirnе, Kukamĭşе paninе, Vut-hm nim te tĭvaymast’, Vĭy çaksan -pĭşlatat’. -Sivvn an pĭh man inе, Plmеstn-i p kamnе? Ep -İlmеykker! еr inçе 5520 lеn patşi malaşnе. Mn tĭratĭn s unta? Tuh hĭvĭrtrah man uma! Ulĭp hir çnmеr, Vırĭntan ta sikmеr. Hĭy şutlar ĭşnçе: “Ah, yurĭ hĭş punçе? Vĭtam pu vılyanmast’, Untan vut-hm ıtkĭnmast’, Apla yurĭ avĭnta. 5530 Vĭtam puri ĭvarta”. -Es apatĭm pulmalla, Man umra san vırtmalla. İki insan koysun gelecekte. Uzattı o on iki başını, Kaldırıp vurdu kuyruğuyla, Başını soktu Sarine Pat diye damlattı göz yaşını. Sıcak gözyaşı Ulıp’a Şat! Yaktı yonga gibi. Uykudan kalkar, bahadır da Gözyaşıyla yüz yıkadığında -Yüzümü neden yaktı, Dedi Ulıp fırlayarak, Gözlerini ovalayarak. Bakar çevreye dikkatle, Görür önündeki ateş yılanı Ateş akıyor her yandan. Ulıp kalkar aceleyle, Vurur tokmağıyla buna. Yılan bırakır gürleyerek, On iki başını kaldırarak, Yaşlı kedi gibi kasıyla Oynamak ister Ulıp’la. Toprağı yaracak gibi gürler, Ateş saçar. Ancak Ulıp elbisesine Dedesinin verdiğine, Ateş hiçbir şey yapamaz Gücü çekilse, soluklanır. -Soğuk soğuk bakma bana, Bilmiyor musun kimin ben? Ben İlmeykker! Yer yüzünde Yılan padişahı gelecekte. Ne duruyorsun sen burada? Çık çabucak benim önüme! Ulıp karşılık vermedi, Yerinden de oynamadı. İçin için düşündü: “Ah, kötülüğü hangi başında? Ortadaki başı oynamaz, Ondan ateş çıkmaz, Öyleyse kötülüğü bunda. Orta başındaki ağzında.” -Sen yiyeceğim olmalısn, Benim önümde sen yatmalısın. Kallеh tеtp hĭvĭrtrah, Hırĭm vınĭ paĭrah. -Sanşan üsmеn şĭm-şaksеm, Pırna larm-şi avsеm? Tеr Ulĭp lеnе Mĭn çukmarnе klеsе. lеn yaç ulasa 5540 Vunpr punе vılyatsa, Ulĭp sikr sıltĭma İlmeykkеrе tapĭnma. Vĭtam punе yutĭnnе Pĭrsa huç r inе, Untan irsr ĭvarnе Turtsa urç hayhinnе. Çĭvaş halĭh yurrinе, Vilеs patnе itninе, İlmеykkеrtеn hĭtarç, 5550 Vĭrmanalla vterç. “Çĭvaş yurri pit hitrе, Yalan pultĭr irkrе”, Tеr Ulĭp ĭşnçе. İrsr pusеm huinçе: -Uy uhmahhi! Tunkata! Çuhlatĭn-i es avna? Ma klеrn alluna? Hĭvah irn tĭm puna! lеn şĭvat’, çaşkarat’, 5560 Vut-hm sapsa kĭşkarat’. Şĭlsеnе şak! şakkat’, Pur şĭl tе hĭyranat’. Vi urĭmlĭ hürinе Tĭssa huç r inе, Untan mnpur vĭy-halpa Turtsa apr Ulĭpa. lеn prre apsanah Tnçе kayr tayĭlsa, Ulĭp rе putsanah 5570 Siksе ilç turtĭnsa. Ulĭp kalleh irkrе, Vri lеn umnçе. Ypеtr al tuttannе, klеr vĭt çukmarnе, Turtsa apr irsrе. Tekrar diyorum çabucak, Karnım acıktı biraz önce. -Senin için büyümedi kemikler Boğazına oturmaz mı bunlar? Dedi Ulıp yılana Büyük sopasını sallayarak. Yılan bıraktı uluyarak On bir başını oynatarak, Ulıp sekti sağ yana Saldırmak için İlmeykker’e. Orta başını çekti Koydu yer üstüne, Sonra dipsiz ağzını Parçalayıverdi bunu. Çuvaş halk türküsünü, Ölüm yanına yaklaşanı, İlmeykker’den kurtardı, Ormana doğru uçtu. “Çuvaş türküsü çok güzel, Her zaman olsun bağımsız”, Dedi Ulıp içinden. Kötü başlar arasında: -Oy ahmak! Kütük! Anlıyor musun sen bunu? Neden kaldırdın elini? Yedin başını aptal! Yılan akar, tıslar, Ateş saçarak bağırır. Dişlerini tak! Taklatır, Bütün dişi de bilenir. Üç parça kuyruğunu Yer yüzüne çekip koydu, Sonra bütün gücüyle Ulıp’a çekip vurdu. Yılan bir vurunca Dünya eğilip gitti. Ulıp yere batar batmaz Sekerek gerindi. Ulıp tekrar serbest, Kızgın yılan önünde. Islattı avuç içini Aldı işte sopasını, Kaldırıp vurdu kötüye. 197 198 Ulıp’ın Sarine’yi kurtarmak için İlmeykker’le mücadelesi (Ulıp: 186-187) 199 200 Tnçе hĭyn vırĭnnе Kallеh larç tеmеllе. Puhr Ulĭp vĭy-halnе, Tеprе apr lеnе. 5580 İlmеykkеrn vi pu Tatĭlç tе kusr, Ançah lеn vsеnе Turtsa ilç itеrsе. Vi pu tе sıpĭnsan, Mĭysеmpе ıpĭsan Vi mĭşĭr kunçеn im ir iç hutçеn. lеn şĭvat’ çaşkĭrsa ut tnçеnе urasla, 5590 Ulĭpa vĭl ulasa Puran apat’ avĭnsa. Pilk taran Ulĭpa Putarç r ĭşnеllе, Ulĭp çasah talpĭnsa Siksе tuhr ülеllе. Ulĭp kallеh irkrе, Vri еlеn, hal’ çtrе! İlmеykkеrе yavĭnat’, Urapalla kusĭnat’. 5600 Vri еlеn hüripе avra-avra kliççеn Ulĭp sulç tukişannе Mnpur itn vĭy-halpa. lеn kayr antĭhsa, Aran sıvlat’ paşkasa, Ultĭ pu harĭsah Itkĭnç ayakka. Vĭl apah ta samayah Antĭhsan ta vĭr-varah 5610 Turtsa ilç kaşninе, Untan vr yĭvinе, Anç tarĭn nührеpnе, Tupr kirl piçkinе, Untan r vĭy şıvne, Kalay hunran ilninе. Vun ik hutçеn karĭnsa Hasar sĭrtnе apĭnat’. Sĭrç kaysan yĭvansa Dünya kendi yerine Tekrar oturdu demeli. Topladı Ulıp gücünü, Tekrar vurdu yılana. İlmeykker’in üç başı Koptu ve yuvarlandı, Ancak yılan onları Parlatarak çekip aldı. Üç başı da birleşince, Boynuyla yapışınca Üç çift gözünden Şimşek çaktı yedi defa. Yılan akıyor tıslayarak Dünyayı yaracak gibi, Ulıp’a uluyarak Başına vurur eğilerek. Beline kadar Ulıp’ı Batırdı yer içine, Ulıp hemen çabalayarak Sıçrayıp çıktı yukarıya doğru. Ulıp tekrar serbest, Kızgın yılan, şimdi yetti! İlmeykker’e dolanır, Arabaya doğru yuvarlanır. Kızgın yılan kuyruğuyla Sıçramadan daire çizip Ulıp salladı çomağını Bütün gücüyle. Yılan gitti sersemleyerek, Zorla nefes alır tıkanarak, Altı başı hep birden Hücum ettiler ileriye. O yine de az değil Sersemlese de hara güre Çekip aldı herbirini, Sonra kaçtı yuvasına, İndi derin mahzenine, Buldu gerekli bıçkısını, Sonra içti güç suyunu, Kalay Han’dan aldığını. On iki kat uzayarak Hasar tepesine vurur. Tepe düşünce yuvarlanarak Çĭvaşalla ıtkĭnat’. 5620 Vçi tĭrat’ vrеsе, Vun ik punе şkrtsе. Vеt Ulĭp patnеlle, avra kül yennelle. lеn vsе irtn çuh İşlе urt-yrsеm, Vĭrman urlĭ sikn çuh Yĭvana yumansеm. Tins urlĭ kanĭ çuh Çul pеk putr karapsеm. 5630 Plt ayn vn çuh Çtrеnе ĭltĭrsеm. lеn vеt rеşkеn, Hrsе itsеn virknet, Ulĭp inе ıtkĭnat’, Mĭy tavra yavĭnat’. Ĭna pĭvat’ turtĭnsa, Pattĭr kayat’ aptrasa. Aran-aran hvnçеn Urmĭşlansa ükiççеn 5640 Kĭlarat’ ü prçinе, Kukamĭş paninе. ü prçinе untarat’, apla sĭmah vĭl kalat’: -Ey, kukamay, itlеsеm, Es mana hrhеnsеm, Hĭvatlĭhna kĭtartsam, Al-urana vĭy parsam. İltsеm, halĭh, ıvĭlpa, An pĭrahsam, an mansam, 5650 Hĭvĭn hayar tĭşmanna apsa vatma vĭy parsam! Ulĭp apla kalasan Sisеt vĭy-hal kninе. Vi hutçеn karĭnsan, Ulĭp sıvlĭş avĭrsan Yĭtsa pеrеt lеnе, Vĭşt! klеt tе çukmarnе Turtsa apat’ tĭşmannе. İlmеykkеrn pusеm 5660 Purtе harĭs tatĭlç. rе ükr tе vsеm Çuvaş’a doğru saldırır. Çok kızarak kaynayarak, On iki başını aceleyle. Uzatır Ulıp yanına, Savra gölüne doğru Yılan uçup giderken Yıkılır evler barklar, Orman üstünden sekerken Devrilir meşeler. Deniz üstünden geçerken Taş gibi batar gemiler. Bulut üstünden uçarken Titriyorlar yıldızlar. Yılan uçuyor kudurarak, Kızıp yetişince fırlar, Ulıp üstüne saldırır. Boynu etrafında dolanır. Onu boğar uzanarak, Bahadır şaşırır kalır. Zar zor sıkışana kadar Kudurup düşene kadar Bırakır saç parçasını Büyükannesinin verdiğini. Saç parçasını yakar, Şöyle sözü o söyler: -Ey büyük annem, dinle Sen bana acı, Güçlülüğünü göster, Eline ayağına güç ver. Dinlesen halk, oğulla, Bırakma, unutma, Bana öfkeli düşmanı Vurup parçalamaya güç ver! Ulıp böyle söyleyince Sezer güç kuvvet girdiğini. Üç defa uzayınca, Ulıp nefes verince Çekip vurur yılan, Hop! Kaldırır sopasını Çekip vurur düşmana. İlmeykker’in başları Bir çırpıda parçalandı. Yere düştüler onlar 201 Vun ik rе ıtkĭnç. Ulĭp lеn çlhinе Pr punçеn kĭklat’ tе Hurat’ kapmar çul aynе, Kayran utat’ hr patne. -Pikе, kayah kilеllе, Kaçеn kilе itmеllе. Kiltе au huyhĭrat’, 5670 Tiks pultĭr san ulu, Ĭnsa pıtĭr purnĭu, Tеr Ulĭp pikеnе Ĭĭn pĭhsa un inе. Mana ĭltĭn lmrеn, Asa ilsеm ülmrеn. rrm pultĭr san alra, Tеr sar hr pattĭra. Ulĭp rrе tahĭnat’, Sarinеrеn uyĭrlat’. 202 On iki yöne fırladılar. Ulıp yılanın dilini Bir başından çeker de Koyar büyük taş üstüne, Sonra gider kızın yanına. -Kız, tekrar eve doğru Akşama kadar eve varmalı. Evde baba dertleniyor, Yolun açık olsun, Başarılı ol hayatta, Dedi Ulıp kıza Candan baktı kıza. Beni kurtardın ölümden, Hatırlayacağım ileride. Yüzüğüm olsun senin elinde, Dedi sarı kız bahadıra. Ulıp yüzüğü takınır, Sarine’den ayrılır. Vun iççmş Yurĭ (Nuhrat Patşa) On Yedinci Türkü (Nuhrat Padişah) Sintir Mirza şöhretli. Onu padişah Sntr mĭrsa çapra. Ĭna patşa hrne ĭlakan tese muhta. Nuhrat kızını kurtaran diye övüyorlar. Nuhrat patşa Sarinene Sntr mĭrsana kaçça padişahı Sarine’ye onu Sintir Mirza’ya parassine plteret. Sarine ane tatĭklĭn gelin olarak vermek istediğini söyler. kalat’: Kam mana çrrme kayalla Sarine babasına kesin bir şekilde şöyle tavĭrsa parat’, kam İlmeykkern pr der: Kim yüreğimi geri getirir, kim çlhine man uma kunta pĭrahsa parat’ İlmeykker’in bir dilini önüme koyarsa ben ona gelin olacağım. – p avna kaçça tuhatĭp. 5680 Yĭmra üstr uramra, irk tеni -ırmara, Esir ürr hulara, Epir purnar Aktayra. Aktay vi tavrara, Pĭlhar prrе Çĭvaşra. unat’ sarĭ hvellе, Ĭtĭl Pĭlhar hüttinçе Yĭltĭrtatat’ kmllе. itml pasar Pĭlharta, 5690 Yıvĭ üsеt tata ta. Uramsеm tap-takĭr, Pĭhĭr sarpĭ tеmеllе, Kеrmеnsеm pit kapĭr, ĭltĭrsеnçеn irtmеllе. Un pеk hula ĭta pur, Şırasan ta tupas uk! Pĭlhar çapla pulnĭran Kurnat’ itml uhrĭmran. avah kayĭk-kşksеm 5700 Kaşnin pin-pin kvsem Savĭntarma halĭha Yurlama ĭmartsa. Vsеm yıvĭ tĭrrinçеn, Şur kеrmеnsеm huinçеn Uram tĭrĭh pĭha, Ak aksenе kura: Unta patşa patnçе, üll pukan hınçе, Çĭvaş tamki yaltĭrat’, Aksöğüt büyüyor sokakta, Kızılağaç ise ırmakta, Siz gezin şehirde, Biz yaşayalım Aktay’da. Aktay üç alanda, Bulgar ile Çuvaş’ta. Parlıyor parlak güneş gibi, İdil-Bulgar gölgesinde Parlıyor gümüş gibi. Yetmiş Pazar Bulgar’da, Ağaç yetişir orada da. Sokakları dümdüz, Bakır sarmış demeli, Sarayları çok süslü, Yıldızları geçmeli. Onun gibi şehir nerede var, Arasan da bulunmaz! Bulgar böyle olduğu için Görünüyor yetmiş çağrımdan Aynı şekilde kuşların Herbirinin bin türlü türküsü. Eğlendirmek için halkı Türkü söylemiyorlar yarışarak. Onlar ağaç tepesinden, Ak saraylar arasından Sokaklardan bakıyorlar, İşte bunları görüyorlar: Orada padişah yanında, Yüksek sandalye arkasında, Çuvaş damgası parlıyor, 203 204 5710 iç uhrĭmran kurĭnat’. İk çrе tamkinçе. av çrеsеm huinçе Iltĭn yuman itnеt, Unşĭn çĭvaş kilеnеt. Pr çri vĭl pltеrеt Nuhrat еnçi çĭvaşa, Tеpr çri sistеrеt Vir’yal еnçi yĭvaşa. Yuman tĭrri tksm pеk, 5720 Ĭna kĭşt tĭm apnĭ pеk. Pltеrеt pul’ Layĭşa, Kv еrn ĭrĭvnе. İk çrе yalanah Halĭh vĭynе kĭtartnĭ, Tĭşman tavraş prmayah Ĭna hĭrtma tĭrĭşnĭ. Patşan kĭvak kusеm Pit salhullan pĭha, Kĭvakarnĭ üsеm 5730 Lm-lm ilpе vılya. Nuhrat patşan i-pu Şutlasassĭn pin urĭ. Çĭvaş patşin tumtirri Tasa tе av tеri. Şurĭ -karlaç yurnçеn, Tasa -tĭrna kunçеn. Tum inçi şеvlisеm Sar hvеltеn ilnisеm Sar kayĭkla vе, 5740 imlе tе iе. Payan yıvĭr patşana, Şutlasan, tеn, namĭs ta rе tatti Sarinе Kayasşĭn mar Sntrе. -Eh, mĭntarĭn, Sarinе, untaran man ĭş-çikе, Kalamastĭn nikampa, Makĭratĭn prmayah. Ep tе, san pek, Sntre, 5750 Krt yıtti pеk smsrе, ĭtkĭn pırlĭ kaşkĭra, Kuraymastĭp ĭşĭmra. Yedi çağrımdam görünüyor. İki yürek damgada. Bu yürekler arasında Altın meşe yetişiyor, Onun için Çuvaş yaşıyor. Bir yürek anlatıyor Nuhrat tarafındaki Çuvaş’ı, Diğer yürek anlatıyor Viryal tarafındaki Çuvaş’ı. Meşe tepesi bulanık gibi Onu biraz nem vurmuş gibi. Anlatıyor olmalı Layış’ı, Haset bulaşmış soyuna. İki yürek her zaman Halk gücünü gösterdi, Düşman soyu her zaman Onu kırmak için uğraştı. Padişahın gök gözleri Çok kasvetli bakıyor, Ağarmış saçları Rüzgarla oynuyor. Nuhrat padişahının üstü başı Hesap etsen bin parça Çuvaş padişahının elbisesi O kadar temiz diyorlar. Beyaz, ocak karından, Temiz, turna özünden. Elbisesi üstünde ışıklar Parlak güneşten alınmışlar. Sarı kuş gibi uçuyorlar, Şimşek gibi de çakıyorlar. Bugün ağır padişaha, Düşünsen, herhalde namus da Kalbi kırıldı Sarine’nin Evlenmek istemiyor Sintir’le. -Eh, garip Sarine, Yaktın benim içimi, Konuşmuyorsun kimseyle, Ağlıyorsun sürekli. Ben de, senin gibi Sintir’e Kar köpeği gibi budalayı, Açgözlü boğazlı kurdu, Göremiyorum içimde. Mn tĭvas tеn, ĭnlansam, Sanşĭn çrе unsan man Yıhrav yatĭm, an illеn, Aslĭ Pĭlhar hulinçеn: “Kn hrе lеntеn, İlmеykkеr yk allinçеn Kül hrrinçе kam ĭlat’, 5760 Manĭn krü av pulat’. ur patşalĭh av kunah Halallatĭp krvе, Vilеs umn p ĭna Patşa tusa hĭvarĭp”. Nuhrat ıltĭn tuyipе Vi hut takkat’ rеllе, Şapsa ilsеn suhalnе apla tĭsat’ sĭmahnе: -nt rnе şavlatĭr, 5770 Pr-prinе trtеtr, Namĭs mnpе plmеstr. Huravĭm man avĭn pеk: Panĭ sĭmah -hurĭ pеk. il-tavĭlpa vnmеst, Hak nihan yünеlmеst. Sntr mĭrsa pеr-pççеn Hrе ĭlç lеntеn. avĭnpa vĭl payantan Manşĭn haklĭ tĭvantan. 5780 Sntr, hĭpar man pata, Larsam manpa yunaşar! Kayran es. . . tĭhtasam. Ak hrmpе kalasan. . . İmen, vaska kеrmеnе, avra krеn pülmе Sarinеnе man yatpa Çnsе kilеm vĭypala. Nuhrat hr Sarinе Kursassĭnah İmеnе 5790 Italasa mĭynçеn Hıt çuptur pitеnçеn. Kuul’nе hĭy çaraymast’, apah unpa kalaat’: -İmеn muçi, ĭs parsam, Yıvĭrlĭhra pulĭşsam. Ne yapacağımı bilsem, Senin için yüreğim yansa Davet verdim kızıma, Büyük Bulgar şehrine kadar: “Küçük kızı yılandan, İlmeykker alçağın elinden Göl kenarında kim kurtarır, Benim damadım o olur. Yarı padişahlığı o gün Bağışlayacağım damada, Ölmeden önce ben onu Padişah yapacağım.” Nuhrat altın asasıyla Üç defa vurur yere, Tutarak sakalını Şöyle devam eder sözüne: -Şimdi …. . gürletin, Birbirine vurdurun, Namusun nedir bilmezsiniz. Sorum benim şöyle: Verilen söz çelik gibi. Yel boranla uçmaz, Kıymeti hiç kaybolmaz. Sintir Mirza tek başına Kızı kurtardı yılandan. Bunun için o bugünden Bana kıymetli akrabadan. Sintir, gel benim yanıma, Otur benimle yan yana! Sonra sen … dursan Ak kızımla konuşsam… İmen, acele et sarayıma, Yuvarlak kırmızı odaya Sarine’yi benim adımla Çağırarak getirsene zorla. Nuhrat’ın kızı Sarine Görür görmez İmen’i Kucaklayarak boynundan Sıkıca öptü yanağından. Gözyaşını kendi durduramaz, Yine de onunla konuşur: -İmen amca, akıl versen, Zorlukta yardım etsen. 205 206 av Sntrtеn, mĭrsaran, Ĭtiukran, anraran, Mnlе maypa hĭtĭlas, Attemre mn kalas? 5800 Vĭl lеnе kurĭnman, İlmeykkеrpе apĭman. Mana ĭlç pr kaççĭ, Ançah plmеp mn yatlĭ. İmеn pĭhr hr inе, Tuysa ilç avĭntah: r ilеm Sarinе Yktе hıt yuratat’. avĭnpa ta sĭmah Unran tuhr akĭn pеk: 5810 -Mn tĭvas tеn, purnĭra Kurmallinе kurmallah, ĭtmanlinе çatmallah. İtlе mana, muçuna, Usal şuhĭş uk unra, An lar kiltе hurlansa, Vri kuul’ yuhtarsa. Atĭl urlĭ kaassi Çеçеk tĭtsa kilni mar, İrsr ınpa purnassi 5820 Yur ipе pir sarni mar. Es, hrm, purnĭra Yuratupa unnĭskеr. Plt mar vĭl yuratu, il vrnipе salanmast’. Es avsеnе hıt astu. Yuratu vĭl turĭran Amalĭhpa arlĭhşĭn. avra krеn kеrmеntеn İkkn tuhr. Prinе, 5830 Sarinеnе, pikеnе, Uyĭrma uk hvеltеn. Hvеl pekеh ĭşĭtat’, Ĭşĭtat’ tе utatat’. Tеpr ınni -vat İmеn, Yaç yanrat’ tnçеrе. Vi r ultan irtn tе, Şur yur pеkеh ü tе. Nuhrat patşa hĭy hrnе Şu Sintir’den, mirzadan, Alçaktan, aptaldan, Nasıl kurtulacağım Babamıza ne diyeceğim? O yılana görünmedi, İlmeykker’le çarpışmadı. Beni kurtardı bir erkek, Ancak bilmiyorum adı ne. İmen baktı kıza, Hissetti şöyle: Dünya güzeli Sarine Yiğidi çok seviyor. Bunun için de sözü Onun şöyle oldu: -Ne yapacaksın hayatta Görmen gerekeni göreceksin, Dayanacağına dayanacaksın. Dinle beni, amcanı, Kötü düşüncesi yok onun, Oturma evde dertlenip Sıcak gözyaşı saçarak. İdil üstünden geçiyorlar Çiçek tutarak gelmedi, Kötü insanla yaşamak. Kar üstüne bez serme değil. Sen kızım, hayatta Sevgiyle yanansın. Bulut değil o sevgi, Rüzgar esmesiyle dağılmaz. Sen bunları iyi bil. Sevgi o Tanrı’dan Erkek kadın için. Yuvarlak pembe saraydan İki kişi çıktılar. Birini, Sarine’yi, kızı, Ayıramazsın güneşten. Güneş gibi ısıtıyor, Isıtıyor da aydınlatıyor. Diğer kişi yaşlı İmen, Adı yankılanıyor dünyada. Üç yüz yıl geçti de, Ak kar gibi saçı da. Nuhrat padişahı kendi kızını Halĭh umnе tĭratr, Halk önünde durdurdu, 5840 nçlеn çukmarnе İncilli asasını Sıltĭm alla vĭl tıtr. Sağ eliyle o tuttu. ut tnçеnе sarĭlma Aydınlık dünyaya dağılsın diye Sĭmahlar pu taysa: Baş eğerek söz söyledi: -Kn hrе, Sarinenе, -Küçük kızı, Sarine’yi purtе plеtr, hepiniz biliyorsunuz, İlmeykkеrеn kam ĭlninе İlmeykker’den kurtaranı purtе plеtr, hepiniz biliyorsunuz, Sntr mĭrsa ĭna ĭlnĭ -purtе plеtr, Sintir Mirza kurtardı hepiniz biliyorsunuz, Vĭl payantan manşĭn hakl Bundan sonra benim için kıymetli avna plsеmеr! bunu bilin! Malaşne vĭl itlе, halĭh, kaşnin plmеllе, İleride o, dinle halkım herkes bilmeli Krü pulat’ çĭn-çĭn hakl Damat olacak çok çok kıymetli kaşnin plmеllе, herkes bilmeli, 5850 Kn hrm, ak Sarinе - kaşnini plmellе, Küçük kızım, bu Sarine herkes bilmeli Un arĭme nt pulat’ - kaşnin plmеllе! Onun karısı olacak hepimiz bilmeli Tuy tusanah p SntreToy yapınca ben Sintir’e itlr, çĭvaşsеm, dinleyin Çuvaşlar ur patşalĭh ĭna paratĭp Yarı padişahlık vereceğim itlr, çĭvaşsеm, Dinleyin Çuvaşlar Ep vilsеssn vĭl akĭnta Ben ölünce o burada itlr, çĭvaşsеm, Dinleyin Çuvaşlar Patşa pulat’. Çĭvaş patşi! Padişah olacak. Çuvaş padişahı! itlr, çĭvaşsеm, Dinleyin Çuvaşlar Hal’ s, Sntr, Sarinenе, Şimdi sen, Sintir, Sarine’ye pulas arĭmna, Gelecekteki karına ĭpĭrkkapa vi hutçеn Kamçıyla üç defa pulas arĭmna, Gelecekteki karına apsa il-ha yĭlapala, Vur bakalım geleneklere göre, pulas arĭmna, Gelecekteki karına Kn hrе, Sarinеnе, Küçük kıza, Sarine’ye pulas arĭmna, Gelecekteki karına 5860 Unşĭn vara s, hrm, Sntr mĭrsana Onun için kızım, Sintir Mirza’ya Altĭrpala sim pıl tıtsa, Sntr mĭrsana Altırla simpıl tutup, Sintir Mirza’ya. Tav tusa . Upĭşkam tå Teşekkür ederek iç. Kocam de Sntr mĭrsana. Hunyamana hisеplеtp tеsеm Sntr mĭrsana. -Attе, mana an çarsam, Sĭmah huşma irk par, Tеr hullеn Sarinе Vat anе kĭşt hirsе. - Sintir Mirza’ya. Kaynanamı seviyorum desem Sintir Mirza’ya. -Baba, beni kesmezsen, Söz söylememe izin ver, Dedi yavaşça Sarine Yaşlı babasını biraz kırarak. 207 San sĭmahran tuhmastĭp, Es huşnĭ pеk tĭvatĭp. 5870 apah ta hal’ p sana Kalasşĭn-ha ak akna: Kaçça tuhap av ınna Pattĭrlĭhnе kĭtartma Yatlĭ rrе kayalla Parakana Pĭlharta. İlmеykkеrn çlhinе, Vun ikkrеn prinе, Pĭrahakana man uma. 208 Senin sözünden çıkmayacağım, Senin istediğini yapacağım. Yine de ben sana Söylemek istiyorum şunu: Gelin gideceğim bu kişiye Bahadırlığını gösterene Meşhur yüzüğü yeniden Bulgar’da bırakana İlmeykker’in dilini On ikiden birini, Benim önüme bırakana. Vunsakkĭrmş Yurĭ (Ulĭp Kĭtra Pinpu Halĭhnе Asapran Hĭtarni) On Sekizinci Türkü (Ulıp’ın Kıtra Pinpuş Halkını Azaptan Kurtarması) Kĭtra pinpu kürеnv. Pr uşkĭn vir‘yal ınni n rе kusa kayat’. Vsеm ul inçе Şĭpatan kulli pula, çĭtma uk yıvĭr hn kura. Ulĭp umĭr pltnе pĭrsa umĭr utarat‘, Şĭpatana şıvpa yuhtarsa yartarat‘, puşhirtеn kallеh ееnhir tĭvat’, halĭha hnhurtan hĭtarat’, kayran hĭy urlĭ n rе kayakansеnе tpsr ırma urlĭ kaarat’. Kıtra Pinpuş’un küsmesi. Bir grup Viryal kişisi yeni yere göçer gelir. Onlar yolda Şıpatan’ın esiri olurlar. Dayanılmaz eziyetler görürler. Ulıp yağmur bulutunu delip yağmur yağdırır. Şıpatan’ya su boşaltıp bozkırdan tekrar tarla yapar, halkı eziyetten kurtarır, sonra yeni yere göç edenleri derin ırmaktan kendi üzerinde geçirir. Aka turĭm avtanpa, 5880 Çunĭm kanç nt man. Ulĭp inçеn haylava Kallеh tĭsar malalla. Kĭtra plt Ulĭpşĭn Tüşеk pulç kĭpĭşşĭn. Plt şĭvat’ malalla, Pattĭr pĭhat’ kayalla. Kurat’ hıri puşhirе. Puşhir vnе ku itmеst, Unta lеn kupipе, 5890 Üsеntĭran tip-tipеh. -Mnlе vırĭn pulç ku, Mnlе halĭh vara ku? Ulĭp ıytr pltrеn Tpln plеs kilnrеn. -av rşıv-i? Asamlĭ, avĭnpa ta ılhanlĭ,Tеr plt Ulĭpa Puşhirtеn ças uyĭrlsa.Unta umĭr iç ulta 5900 Prrе ĭvat’, çĭnah ta. Kunta Şĭpatan tuhatmĭş, Vil aş şĭmnе kĭşlamĭş, Smsrlеnsе kaynĭran Vĭl hal’ hua akĭnta. Asar-pisеr kĭtartma Horozla çift sürdüm, Dinlendi benim canım. Ulıp hakkında esere Devam edelim ileriye. Kıvırcık bulut Ulıp için Döşek oldu yumuşacık. Bulut gider ileriye, Bahadır bakar geriye. Görür ardındaki bozkırı. Göz görmez bozkır ucunu, Orada yılan sürüsüyle Bitkiler dip dibe. -Nasıl bir yer oldu bu, Hangi halk ki bu? Ulıp buluta sordu Bilmek isteyince. -Bu ülke mi? Büyülü, Bunun için lanetli, Dedi bulut Ulıp’a Bozkırdan ayrılarak. Orada yağmur yedi yılda Bir defa yağar gerçekten. Burada Şıpatan’ın büyüsü, O et kemiğini dişlemiş, Aptallaştığı için O buranın sahibi şimdi. Şeytanlık yapmak için 209 210 Ĭsta vara ku pĭvma. Puş hırĭm ernipе Ĭna hssе pınipе Tuhĭalla rhsе 5910 Şĭpatan tĭsnĭ sĭmsinе. Çĭvaşsеnе kursanah Taşşa yanĭ savĭnsa, Puşhirtеn vĭl ееnhir Tusa hunĭ samantrah. Puşhir nt “mĭn kavir” Tins pеkеh humhannĭ, Kayakansеm n rе ееnhirşn savĭnnĭ. Mnlе asap şĭrĭhran 5920 Hĭvah kuran akĭntan. Şıvsĭr purnĭ tamĭk av, Nim tuma uk ĭş hıpsan. Anran kaynĭ çĭvaşsеm. (Vsеm purtе vir’yalsеm.) Es Pĭlharta pulmanran Tlntn man hıpartan. Mnşn vsеm avĭnta Sana parĭp kalasa. Vatĭ ınsеn sĭmahnе 5930 İltn pul’-ha es tе. “urla kassan pürnеnе Türlеnеt vĭl ernеrеn, Sĭmah tatsan çrеnеSuran yulat’ mrе”. Pu mimiy patşan ta Şvеlеt pul’ vatlĭhra, Çĭn sĭmaha avĭnpa Mansa kaynĭ pulmalla. Nim sĭltavsĭr Pĭlharta 5940 Kürеntеrn Kĭtrana. Mnlе tеtr? imkrе Mnpur halĭh umnçе Vĭl kalanĭ pinpua: “Kĭtra pinpu, es payanran Man kuĭmra kuyan kĭna. Sntr mĭrsa-çĭn arĭslan. Vunik pulĭ İlmеykkеrе Tp tunĭ vĭl pr-pççеnеh! Usta ayrıca göz boğmada. Boş karnı hafta boyu Sıkıp durmasıyla onu Doğuya kudurup doğru Şıpatan uzattı burnunu. Çuvaşları görünce Dans etti sevinip, Bozkırdan mera Yapıverdi o zaman. Bozkır şimdi benim halım Deniz gibi dalgalandı, Gidenler yeni yere Mera için sevindi. Nasıl azap günahtan Kendin görürsün bundan. Susuz hayat cehennem gibi Bir şey yapılmaz sıcak olsa Aklını kaybetti Çuvaşlar (Onların hepsi de Viryaller) Sen Bulgar’da olduğun için Şaşırdın benim hünerime. Niçin onlar orada Söyleyivereyim sana. Yaşlı insanların sözünü Dinlemiş ol sen de. “Orak kesse elini İyileşir bir haftada, Söz incitse yüreğini Yara kalır ömür boyu. Padişahın başı, beyni Yaşlılıkta sulanmış olmalı, Gerçek sözü bunun için Unutmuş olmalı. Hiçbir sebepsiz Bulgar’da Sinirlendi. Kıtra’yı. Ne dedin? Şimikte Bütün halkın önünde O söyledi bin başa: “Kıtra binbaş, sen bugünden Gözümde tavşansın ancak. Sintir Mirza gerçek aslan. On iki başlı İlmeykker’i Yok etti o tek başına! Hrе ĭlç -es mar, mĭrsa! 5950 Huyha-suyha, es mar, mĭrsa, Sirç mannе, es mar, mĭrsa! Ep vilsеn, itlе, kuyan, lkm man ĭna yulat’. Çĭvaş patşi -mĭrsa pulat’. Sntr -krü! Vĭl arĭslan, Un umnçе es -kuyan!” Ĭtan turi çĭvaşsеm, Kĭtra ül vir’yalsеm, Çĭt patşa kullinе; 5960 “Kĭtra kuyan” tеninе. Vsеmşn Kĭtra -ar çap, Turas muçş ıvĭl, Aslĭ ĭru pulĭh, Vir’yal ırĭ kĭmĭl. avĭnpa ta çĭvaşsеm, Kĭmĭlnçеn yĭvaşsеm, Kĭtra tavra sırĭnç, Untan apla kalar: “itml suran un inçе, 5970 Vĭl vĭrĭra arĭslan, Kuyan pulma uralman, aplĭ ın vĭl tnçеrе! Nuhrat patşa mĭşkĭlnе, “Kuyan” tеn sĭmahnе, Hamĭr inе ilеtpr, Unşĭn üksе vilmеstpr. Tuhsa kayar n rе”. n r tеt inеtrе, Unta purnĭ layĭh tеt. 5980 Akmasĭr tır pulat’ tеt, Avĭn hĭyеh apnat’ tеt, Halĭh kuul’ yuhtarsan ilsr arman avrat’ tеt. Kĭtra pinpu, ırĭ çun, Hĭynе hisеp tunĭ çuh Ĭratnçеn yulat’-i, Pççеn ulnе tĭsat’-i? Vĭl kilşеt yĭhpе, Vir’yal еnçеn kilnipе. 5990 Ĭnĭalla vĭl vaskat’, n rşıva ul tĭsat’. Kızı kurtardı, sen değil, mirza! Dert sen değilsin, mirza, Sürdü benimkini, sen değil mirza! Sen ölünce, dinle, tavşan, Şapkam benim ona kalır. Çuvaş padişahı mirza olur. Sintir, damat! O aslan, Onun önünde sen, tavşan!” Nerden yukarı Çuvaşlar, Kıvırcık saçlı Viryaller, Dayanır padişah zumlüne; “Kıtra tavşan” demesine. Onun için Kıtra, ordu namı, Turas amcanın oğlu Büyük soyun lideri, Viryal’ın temiz kalbi. Bunun için Çuvaşlar, Keyfinden Çuvaşlar, Kıtra çevresini kuşattılar, Sonra şöyle söylediler: “Üstünde yetmiş yara, Bir aslan o savaşta, Doğmadı tavşan olmaya, Böyle ünlüdür o dünyada! Nuhrat padişahının alayını, Tavşan demesini, Üstümüze alınırız, Bundan düşüp ölmeyiz. Çıkın gidin yeni yere” Yeni yer der uzakta, Hayat güzelmiş orada. Ekmeden tahıl olurmuş, Ekin kendisi dövülürmüş, Halk gözyaşı dökünce Yelsiz değirmen dönermiş. Kıtra bin baş, iyi can, Kendine saygı gösterince Soyundan geri kalır mı, Tek başına yola çıkar mı? O anlaşır soyuyla, Viryal tarafından gelenle Aşağı doğru aceleyle, Yeni yere çıkar yola. 211 212 Kĭtran laşi yustavlĭ, Hĭy tе vara pustavlĭ. Ynеr un nçll, n yvеn kmll. Hnе tunĭ Ahpürtrе irp pĭlat hurĭran, Saparpa vĭl, kupеpе. Uhhi vara, mn kalĭn, 6000 Un pеkkinе tupaymĭn. Çĭnah vat ın sĭmahhi, Hakran -ıltĭn hĭrahhi, n r inçеn kalani Sĭmsa inе kartmalli: “n r ul tiks mar, Hun’ĭm patnе kayni mar. n r ul hn sarmĭş, Vri kuul’ yuhtarmĭş”. n r ul Kĭtrana, 6010 Arĭslan pеk pulsan ta, Amaurin tuyĭnç, Tapĭ pеkеh kurĭnç. ul tatĭlç av sĭrtran Hır pеk çĭnkĭ tĭnĭran. Laylĭ şurlĭh sıltĭmra, Sulahayra -sm vĭrman. Vĭl sĭrt urlĭ lavsеmpе Mnpur vıl’ĭh-çrlhpе Arĭslan pеk pulsan ta 6020 Kama pulmast’ may ukran. Şurlĭh tеni şurlĭhah, Hĭynе tıtat’ çĭrsĭrlah, Hıpat’ tpsr ĭvarla, Pĭrĭntarmast’ nitalla. Yurat’ şurpu, ulani, ul-yrsеnn pülhi, Kĭtra yĭhnе şеllеn, Vsеn yenne ul tıtnĭ. Hĭy vĭl vatĭ, kukĭrskеr, 6030 Şurĭ ül, ırĭskеr. Pin ultan ta irtnrеn Kĭtra ü pilkrеn Kĭştah irtn tеmеllе. Suhal tе sarlaka, Kıvırcığın atı rahvan Kendisi de kaftanlı. Eğeri de incili, Yuları da gümüşlü. Kılıcını yaptı Ahpürt’te Sağlam çelikten, Miğferle o, zırhlı Oku ise ne dersin, Onun gibisini bulamazsın. Gerçekten eskilerin sözü Kıymeti, altın gibi. Yeni yer hakkında konuşma Burun üstüne işaretlemeli: “Yeni yer yolu düz değil, Kayınım yanına gider gibi. Yeni yer yolunu dert sarmış Sıcak gözyaşı döktürmüş. Yeni yer yolu Kıtra’ya, Aslan gibi olsa da, Üvey anne gibiydi. Tuzak gibi göründü. Yol kesildi şu tepeden Çam gibi dik olduğundan Batak sazlık sağ tarafta, Sık orman sol tarafta. Bu tepe üzerinden arabalarla Bür sürü hayvanla Aslan gibi olsan da Geçmek mümkün değil. Bataklık gerçekten bataklık, Kendine çeker çabucak, Kapar dipsiz ağız gibi, Döndermez hiç bir yere. Tamam, aksakal, Şulanşi Yolların pülihşisi, Kıtra soyuna acıdı, Onların yönüne yol yaptı. Kendisi kambur yaşlı, İyi kişi, ak saçlı. Bin yıl geçtiğinden Kıvırcık saçı belinden Biraz geçmiş demeli. Sakalı da çok gür, Kmllеnn ukalla, Kĭtralannĭ pulsan ta, Çrkuirеn irtn av. Kpi-ym şur pirtеn, ĭlkuran ta tap-tasa. 6040 n atti -sar çntеn, Şurlĭhra ta şıv yamast’. Çĭvaşsеnе kursanah Vĭl pular yatlama. Esir tuhnĭ n rе Plmеsrеh ul-yrnе, ĭmĭlttayla, ayvanla. Patak kirl Kĭtrana. Kurman-plmеn rşıva Maltan kaysa kurmalla. 6050 Kaysa kursan tin vara Untalla ul umalla. Sirn unta, ayvansеm, Pur-i şançĭk, tĭvansеm? uk vt? Pinpü, trs-i? Hĭv ayĭpna sisrn-i? n r -n tüşеk mar, Yantĭ еtkеr arçi mar. n r tĭvan annr mar, Kĭkĭr stnе sıptarmast’. 6060 Vĭl yışĭnat’ avsеnе Irmi-kanmi ınsеnе, Kĭtkĭran ta çеnnе, Turhansеnçеn ĭslinе, Tilrеn tе çеyinе, Pĭlat-hurĭ pеkkinе, mpüsеm pеk arsеnе, Tavĭrakan ınsеnе, Vatĭ-vt huşşinçе Sirn pur-i ĭsçahsеm? 6070 ukkĭ pulsan... Ku еnçе Yĭhu ptet tppeh Kĭtra nim tе kalaymast’, Hĭy ayĭpnе vĭl tuyat’. Kupa pĭhat’ rеllе, ulanirеn imеnsе. ulani kallеh kalat’: -Mana parĭr uyĭrsa Gümüşlenmiş şerit gibi Kıvırcıklanmış olsa da, Dizlerini geçmiş artık. Gömleği ak bezden, Pınardan da temiz. Yeni çizmesi sarı deriden, Bataklıkta da su geçirmez. Çuvaşları görünce Başladı o sövmeye. Geldiğiniz yeni yeri Bilmeden yolu izi, Kolayca, safça. Sopa gerek Kıtra’ya Görmediği bilmediği ülkeyi Önceden gidip görmek gerek. Gidip görünce daha sonra Oraya yol açmak gerek. Sizin orada, aptallar, Var mı ümidiniz, akrabanız? Yok mu? Binbaşı, doğru mu? Kendi ayıbını anladın mı? Yeni yer yeni döşek değil, Bedava yadigar sandık değil. Yeni yer anneniz değil. Göğsünden süt emzirmez. O inandırır onları, Yorulmaz insanları, Kıtra’dan da çalışkanı, Tarkanlardan akıllısını, Tilkiden de kurnazını, Çelik gibisini, Başbuğlar gibi erkekleri Anlayan insanları, Ufak tefek arasında Sizin var mı âlimleriniz? Yoksa bu tarafta Soyunuz kurur tamamen. Kıtra bir şey söylemez, Kendi ayıbını o sezer. Gözüyle bakar yere doğru, Şulanşi’den utanarak. Şulanşi tekrar söyler: -Bana ayırıp verin 213 214 Vatĭ ınpa açana. Irĭ sunsa ikkşnе 6080 huşatĭp kaşninе. Vatti hĭpartĭr sĭrt tĭrnе ĭnkĭ tltеn pr-pççеn Ernipе mar, r kaa, Tеmlе yıvĭr pulsan ta. Unta mskеr kurninе Tata mskеr iltninе Man kĭmĭla umaşkĭn Sĭrtran ansan kalatĭr. Aça pultĭr -yĭrĭrah. 6090 Ĭna suylĭr şĭpapa. Av avĭnta, şurlĭhra, Kurnat’ çülmеk tĭr şıvra. Hıtaratĭp: av çülmеk Sirе kirl sıvlĭş pеk. Çülmеk pulsan alĭra ul uĭlat’ akĭntah. Şĭpa tuhr ak apla: Kĭlarmalla şurlĭhran ülmеkе pçk açan. 6100 Açan yaç Slеskеr, Hurĭnvartan kilnskеr. Tĭlĭh turat Slеskеr, Vunpr ula kaynĭskеr, Vĭl purnе tе ĭnkarmast’. Yal-yışnçеn uyrĭlsa Çülmеk vırtnĭ vırĭna Aça utr sukmakpa. Sukmak ik еnpе Şurlĭh vırtat’ çtrеsе, 6110 Kĭşt trs mar pussanah ĭtsa hıpat’ havaspah. Çülmеk vırtnĭ vırĭnta Şurlĭh şıv “tap-tasa”. Un ut ku tеmеllе. Aça üllş “tarĭnĭş”, Tp tе un “yĭlmasĭr”. Astarat’ vĭl açana Şıva sikmе vaskasa. Tĭlĭh aça, Slеskеr, 6120 Timln sĭnat’ şurlĭha, Yaşlı insanla çocuğu. Şükrederek ikisine İş vereyim herbirine. Yaşlıyı çıkarın tepeye Sarp tarafta bir başına Haftaya değil, geceleyin Ne kadar ağır olsa da. Orada ne gördüğünü Daha neler duyduğunu Beni hoş etmek için Tepeden inince söyle. Çocuk olsun kalabalık. Ona seçin kaderini. İşte burada, bataklıkta, Görünür çömlek duru suda. Tekrar ediyorum: Bu çömlek Size gerekli nefes gibi. Çömlek olunca elde Yol açılır orada. İşte böyle kader çıktı: Bataklıktan çıkarmalı Çömleği küçük çocuk. Çocuğun adı Silesker, Hurınvar’dan gelen. Yetim çocuk Silesker, On bir yaşına gelen, O her şeyi anlamaz. Akrabalarından ayrılıp Çömleğin yattığı yere Çocuk gitti sokaktan. Sokağın iki tarafında da Bataklık yatıyor titreyip, Biraz yanlış bassan Yutuverir hevesle. Çömleğin yattığı yerde Bataklık suyu çok temiz. Onun parlak gözü demeli. Çocuk boyunda derinliği Dibi de onun yosunsuz. Aptallaştırır çocuğu Suya girmek için aceleyle. Öksüz çocuk, Silesker, Özenle dener bataklığı, Asa ilеt avĭntah Vatĭ ınsеn sĭmahnе, Yal huşşinçе iltninе. “Şıvĭnni pеk şurlĭhĭn Turatti uk tıtmaşkĭn”. “Kaşni n may pur, puliççеn avna tup”. “Vaskavlĭ -ik hut , Un pеk rеn yal kul”. 6130 “Yal-yış huşat’ -purnĭla, Pusĭr tĭrsa yulsan ta”. Vĭl hal’ tĭrat’ şutlasa, n maynе şırasa. Yĭvaş il tapranç, Yıvĭ tĭrri humhanç, Şıvri çülmеk şĭvĭnç, il vrmеşkn pĭrahsan Çülmеk kallеh vırĭnta. Yal vnçi Unkĭna, 6140 Un hrrinçi yĭmrana, Unti kayĭk yĭvinе Asa ilç Slеskеr Hprtеsеh çrеrеn. “Yĭmra tĭrri il tuhsan Kall-mall sullanat’, Şıvri çülmеk avĭntah Hĭy vırĭnçеn tapranat’. Çülmеk vırtat’ -şıvra mar, Unĭn mlki şurlĭhra, 6150 Çülmеk yıvĭ tĭrrinçе, Ĭna hĭparsa ilmеllе”. Tĭlĭh turat sıhlansa Yıvĭ tĭrnе ulĭhat’... Mn huşninе tusassĭn Irĭ sĭmah iltr vĭl ulanirеn, halĭhran. ulani mn huşninçеn Kĭtra kayat’ tlnsе, nsе hısah еripеn 6160 Sĭmah vaklat’ akĭn pеk: -Hvеl anat’, ka pulat’, Sĭrtri kasеm, ay-ay-ay! Kuran pırsa çiksеn tе Aklına getirir o anda Yaşlıların söylediğini, Köy içinde işittiğini. “Suyunki gibi bataklığın Dalı yok tutmak için.” “Her işin yolu var, İşe başlamadan onu bul.” “Acele iş iki defalık iş, Onun gibi işe köy güler.” “Akrabalar ister, yaşa, Başsız kaçıp kalsan da.” O şimdi durur düşünür, İşin yolunu arar. Sakin yel hareketlendi, Ağaç başı kıpırdadı, Sudaki çömlek hareketlendi, Bırakınca yel esmeyi Çömlek bulur yerini. Köy ucundaki Unkın’ı Onun yanındaki aksöğütü, Ondaki kuş yuvasını Silesker hatırladı Sevinerek içinden. “Aksöğüt tepesi yel esince Oraya buraya sallanır, Sudaki çömlek bunun gibi Yerinden oynar durur. Çömlek yatar, suda değil, Onun gölgesi bataklıkta, Çömlek ağaç üstünde, Onu çıkıp almalı.” Öksüz gizlenip, Ağaç tepesine çıkar. Yapınca söylenileni İyi sözü o işitti Şulanşi’den, halktan. Şulanşi’nin istediğinden Kıtra şaşırır kalır, Ensesinden güzelce Söz söyler şu şekilde: -Güneş batar, gece olur, Tepedeki geceler, ay ay ay! Gözden kaybolup yok olsa da 215 216 Kuraymastĭn nimn tе. Sĭrç-çĭnkĭ, sĭmsahsĭr, Utsa hĭparma -nim maysĭr. Tipn mĭkpa vitnn, Untan tıtsa hĭparmĭn. Sĭrt ay tе kirеvsr, 6170 Unta hĭrĭk piеn е. Utas yarsa pusatĭn, Yppi çikеt -çĭtaymĭn. Ah, ulani, turĭ pul, Pirntеn ak taras uk. Es huşninе ıran ta Purnĭlatĭp vaskasah. -Pusеm puşĭ pulmasan Tttmrе tе yp tupnat’, -Tatsa huç sĭmahpa 6180 Vat ulani tarĭhsa.Kĭtra, tĭnu itmеst-im, Puna vatas kilmеst-im? San vat ınsеm sahal-im, Ĭstĭnsеnçеn katĭk-im? Ĭratu uhmah pulsassĭn Ĭnĭa ul an tıtçĭr. Sirnsr tе uhmahsеm itеlkl vĭl еnçе. Rattu unta ptiççеn 6190 ak vırĭntah tplеntr. Vatĭ Pliska Kĭtrapa Sĭmah vaklat’ ak apla: -Epir kunta vat ınsеm, Vir ultan irtnisеm, Larsah kanaş turĭmĭr, apla şuhĭş tıtrĭmĭr. Vutĭ vırĭnnе tip piеn Layĭh unat’ -vut pеkеh. Kunta vutçul’ tеm çuhlеh, 6200 Avĭ ukki ptеrеt. ĭrmav uk vĭl еnçеn. Un vırĭnnе -mamĭksеm, Kukşapusеn, piеnsеn Mamĭksеm tеm çuhlеh Ĭvĭ vırĭnnе kaya, Vsеm vutta çrtе. Göremem hiçbir şeyi. Tepesi, sarp, burunsuz. Çıkmak için uyumsuz. Dibi yosunla kaplı, Ordan tutup çıkılmaz. Elverişsiz tepe altı da, Sadece kuru otlar orda. Adımını atsan, Dikeni batar, dayanılmaz. Ah, Şulanşi, doğru ol, Bizden kaçış yok. Senin istediğini yarın Aceleyle yapacağım. -Başlar boş olmasa Diken batar karanlıkta da, -Söylediği sözle Yaşlı Şulanşi sıkılır. Kıtra, aklın yetmez mi, Başını kırasın gelmez mi? Yaşlı adamların az mı, Aklın senin bozuk mu? Soyun ahmak olunca Başarıya yol tutma. Sizsiz de ahmaklar Yeteri kadar var. Orada bitene dek Son bulsun bu yerlerde. Yaşlı Pliska Kıtra’yla Konuşur işte böyle: -Biz burada yaşlılar, Üç yüz yoldan geçenler, Oturup fikirleştik, Şu sonuca ulaştık. Odun yerine kuru ot İyi yanar, ateş gibi. Burada çok çakmak taşı, İşte bitiriyor olmayanı. Sorunu yok bu yandan Onun yeri, pamuklar, Hindibaların, otların Pamukları da ne çok Kav yerine gidiyorlar, Onlar odunu yakıyorlar. Vatĭ Pliska tttmççеn Kapmar şur çul umnçе Çrtsе yaç kĭvaytnе. 6210 Kĭvayt unat’ krlеsе, Şurpu kayat’ tlnsе. Sĭrt hĭy yenne ttmе Turtasşĭn pеk pikеnsе. Vat ın kĭvayt vırĭnnе Unta-kunta kuarat’. Tinеh tupr: pr rtе, iç ın pv üllşrе, Ttm sĭrta turtĭnat’, Ançah şĭtĭk palĭrmast’ 6220 Ttm tata uhalat’. Ku umnçеh tipеt pеk. Ka ta itr vtеrsе. Sm-sm tttm tavrara, İk kuran çiksеn tе Kuraymastĭn nimn tе. Ak tamaşa! Mn apa Tuhsa tarat’ yĭvaran? Uyĭh tuhat’ sarĭlsa ut tnçеnе utatma. 6230 Vat Pliska ta hıt vaskat’, Sĭrt tĭrrinе ul uat’. Yunеnn yĭvinçеn İk ul vırtat’ tĭsĭlsa. Pri tĭslat’ yavĭnsa Sĭrt tĭrrinе tuhiççеn. Tеpri -prmay kukĭrlsa Sĭrt arkinе itiççеn. Şurpu Pliska sĭrt tĭrnе Hĭparç tе tttmrе 6240 Unta kurç şur yura. Nim tе üsmеst tavrara. Pr çrçun ta kurĭnmast’. ulani vat çĭvaşran Çĭnkĭ sĭrtran ansanah Hıttĭn ıytr u saspa, Halĭh kayr hĭrasa. -Sĭrt tĭrrinе itrn-i, Mn tе pulsa kurtĭn-i? Mn,-tеr vĭl,-kam pulç? Yaşlı Pliska karanlığa kadar Büyük ak taş önünde Çaktı yaktı ateşi. Ateş yanar gürleyip, Aksakal gider hayret edip. Tepe kendine doğru dumanı Çekmek ister gibi uğraşıp. İhtiyar ateş yerini Oraya buraya taşır. Şimdi buldu bir yerde, Yedi insan boyu yüksekte, Duman tepeye uzanır, Ancak delik görünmez. Duman bir yerde kaybolur. Göz önünde kuruyor gibi. Gece de geldi hemence. Kapkara duman çevrede, İki gözünü ayırsan da Göremezsin hiçbir şey. İşte bak! O ne öyle Yuvadan çıkıyor işte? Ay doğar yayıla yayıla Dünyayı aydınlatmaya. Yaşlı Pliska acele eder, Tepe zirvesine yol açar. Zalim yuvasından İki yol çıkar uzayıp. Biri kıvrılarak uzar Tepe çıkana kadar. Diğeri aynen eğilir Tepenin eteğine varana dek. Aksakal Pliska tepeye Geceleyin çıktı da. Gördü ak karı orada. Bir şey yetişmez çevrede. Bir hayvan da görünmez. Yaşlı Çuvaş Şulanşi’den. Dik tepeden inince Sordu yüksek sesle, Halk korktu bundan: -Tepeye vardın mı Birşeyler gördün mü? Ne dedi o, kimdi? 217 218 6250 Mn,-tеr vĭl,-av,-tеr.- ültеn antĭm ep hllе. Pultĭm sĭrtĭn ittiy. ulla yuhĭp yeripеn Tins vĭynе üstеrmе. -Çeye es. Nu, Pliska, Kilşrn vt es mana! Huravlarĭn ıtarlĭ. Şur yur unta, çĭnah ta. n vırĭnti halĭhpa, 6260 Tl pulsassĭn ula may, Hsеmpе mar, kĭmĭlpa, Çuna krsе yulmalla Sĭmahsеmpе kalama Pultaratĭr, çĭnah ta. Sirе valli kuntanah n r ulnе umalla. ulani tĭm çülmеkе Vĭrkĭntarç sĭrt yenne. Çülmеk pulç r tatĭk. 6270 Çĭnkĭ sĭrtra -mĭn alĭk. Pısĭk alĭk uĭlat’, Tutĭhnĭran yınĭşat’. Sĭrta avĭ kilşmеst, Kĭtartasşĭn vçhnе. Krlеt, şavlat’ tеmskеrlе, Tünеsşn pеk ik yenne. Vat ulani humhansa apla kalat’ sĭmaha: -Pin ul huşşi alĭka 6280 Nikam uma hĭyayman. Esir ĭna utartĭr, avĭnşĭn sĭrt kĭmĭlsĭr. Hĭramastĭr pulsassĭn Sĭrt vitr ul tĭsatĭr. Tеlеy uk-tĭk ptеtr, Sĭrt aynçе rеtr. Çĭnkĭ sĭrç çĭvaşa Kĭtartmar tamaşa. Ançah Şĭpatan asamla 6290 Ultalar halĭha. ĭlas pulsan purnе tе Şĭvarmalla puşhirе Ne dedi o, ne dedi. Yukarıdan indim kışın. Oldum örtüsü tepenin Yazın akacağım yavaşça Deniz gücünü yükseltmeye. -Seni kurnaz Pliska, Sen benim hoşuma gittin! Kinayeli cevapladın. Ak kar orada gerçekten de. Yeni yerdeki halkla, Karşılaşırsan yolda, Kılıçla değil gönülden, Ruha girip kalmalı. Sözle konuşmayı Biliyorsun gerçekten. Sizin için buradan Yeni yol açmalı. Şulanşi kil çömleği Fırlattı tepeye. Çömlek oldu yüz parça. Dik tepede, büyük kapı. Büyük kapı açılıyor, Paslandığından gıcırdıyor. Tepenin bu hoşuna gitmez, Göstermek için sinirini. Hırlar, gürler bin türlü, Yıkılacak gibi iki yana. Yaşlı Şulanşi dalgalanıp Şöyle söyler sözünü: -Bin yıldır kapıyı Kimse açmaya yeltenmedi. Sen onu açtırdın, Bundan tepe keyifsiz. Eğer korkmuyorsan Tepeye doğru yol açarsın. Baht yoksa bitersiniz. Tepe altında çürürsünüz. Dik tepe Çuvaş’a Göstermedi temaşa. Ancak Şıpatan büyüyle Kandırdı halkı. Kurtarmak istersen hepsini Sulamak lazım bozkırı Çaşlav umĭr utarsa, Şĭpatana yuhtarsa. Un pеk ĭvan pltе Kuratĭn-i? Av lеrе! av plt tе şiklеnsе Pĭrĭnnĭ-mn puşhirtеn. -Apla eppin? Nu, yurat’, 6300 Unĭn kunta pulmalla! Plt inе pulin tе, Ulĭp sikеt un inе. rеllе hıt tayĭlsan Plt kayat’ hĭrasa. Ulĭpran vĭl hĭtlasşĭn, Hĭy ulpеh şĭvasşĭn. Ançah Ulĭp pltе Şuma pamast’ prrе tе. Yarsa ilеt strmе, 6310 Puşhir tlnе itеrmе. Strn çuh vĭl ĭna apla kalat’ tarĭhsa: -ulna tĭsan huşnĭ pеk, umĭru pultĭr -vitrеrеn! Plt ĭna hirlеt: -Ulĭp, mskеr es,-tеt,Ku an kurtĭr av rе, Un pеk r uk tnçеrе. Ĭna turĭ mannĭran 6320 Ilhanlĭ vĭl avalran. Un yennellе şutarsa Mana an krt ılĭha. -Apla eppin. Nu, yurat’! Ulĭp sassi yan yanrat’. Vĭl pltе tustarat’, Puşhirеllе şutarat’. Puşhir inçе pltе Vi hutçеn kart turtat’, Pĭrat’ kpе pĭrnĭ pеk, 6330 Yavat’ kantra yavnĭ pеk. Plt şavlat’, aşkĭnat’, umĭr pulsa tĭkĭnat’. Puşhir layĭh islеnеt, Ilhannçеn tasalat’, Tuhatmĭşa avĭntah Çok yağmur yağdırıp, Şıpatan’a akıtıp. Onun gibi uçan bulutu Görüyor musun? İşte orada! Bu bulut da şüphelenip Kaçındı mı bozkırdan. -Tam böyle mi? Tamam, O burada olmalı! Bulut uzakta olduğundan, Ulıp seker onun tarafa. Yere doğru eğilince Bulut hemen korkuverir. Ulıp’tan kurtulmak ister, Kendi isteğiyle yağmak ister. Ancak Ulıp bulutun İzin vermez yağmasına. Sürükleyip götürür, Bozkıra getirmeye. Götürürken ona Sıkılıp şöyle söyler: -Yola çık dendiği gibi, Yağmurun olsun bol! Bulut bunu reddeder: -Ulıp ne dersin sen, der Göz görmesin o yeri, Böyle yer yok dünyada. Tanrı unuttuğundan onu Lanetli o eskiden beri. Oraya yağmur yağdırıp Beni de sokma günaha. -İşte tam böyle. Tamam mı! Ulıp’ın sesi gürler. Bu bulutu dağıtır, Bozkıra yağdırır. Bozkır üstündeki bulutu Üç defa sertçe çeker, Gider gömlek burulmuş gibi, Dolanır sicim gibi. Bulut gürler, kudurur, Yağmur olup dökülür. Bozkır iyi ıslanır, Lanetinden arınır, Büyüyü de böylece 219 ırma tĭrĭh yuhtarat’. Şĭrĭh tarat’ tatalla, Puşhir sıvlat’ karĭnsa, Yeşl tumpa vitnmе, 6340 Çĭvaşa vĭy krtmеllе. Vat aslaşş tе untah, Vĭl Kĭtrapa yunaşar. Ulĭp ĭna asĭrhat’, Italasa çuptĭvat’. -Es tе kunta, asattе, ulna tĭsan n rе?. Tarĭn ırma kpеrsr, Mnlе urlĭ kaatĭr? An kulyanĭr unşĭnah, 6350 Alla ussa tĭrar mar. ırma urlĭ vırtatĭp, Ham tĭrĭhah kaarĭp. Ulĭp vırtat’ al tĭssa ırma urlĭ tĭsĭlsa. Halĭh kaat’ lavsеmpе Ulĭp tĭrĭh lеş yenne. 220 Dere boyu akıtır. Kuraklık gider uzağa Bozkır rahatça nefes alır, Yeşil dona bürünür, Çuvaş’a güç vermeli Yaşı dede de orada, O Kıtra’yla yan yana. Ulıp onu hatırlar, Kucaklayarak öper. -Sen de buradasın dede, Geliyor musun yeni yere? Derin ırmak köprüsüz, Oradan nasıl geçmeli? Bunu dert etmeyin, Ellerinizi indirmeyin Irmak üstüne yatıyorum, Benim üstümden geçin. Ulıp yatar elini uzatıp Irmak üstüne süzülüp. Halk geçer arabalarla Ulıp üstünden karşıya. Vun Tĭhhĭrmş Yurĭ (Sntr Mĭrsa Sarinеnе Kaçça İlmе Talpĭnni) On Dokuzuncu Türkü (Sintir Mirza Sarine’yi Gelin Almak İçin Çabalar) r uhrĭmran iltеkеn Srkkеpе Ulĭp. Pĭlhar hulinçе şĭy-şay. Srkkе Ulĭpa Pĭlhara kayma snet. Ulĭp vat yuman tĭrrinçi halĭh yurripе -kayĭkpa -Pĭlhar hulinçе. Çĭvaş yurri -kayĭk -Sarinеnе vilmrеn ĭlat’. Sarinе Ulĭpa kursan: “Mana İlmeykker’en ĭlakan pattĭr akĭ” tet. Yüz çağrımdam duyan Sirkke ile Ulıp. Bulgar şehrinde dedikodu. Sirkke Ulıp’ı Bulgar’a gitmek için çağırır. Ulıp yaşlı meşe tepesinde halk türküsüyle –kuşla-Bulgar şehrinde. Çuvaş türküsü –kuş-Sarine’yi ölümden kurtarır. Sarine, Ulıp’ı görünce: “Beni İlmeykker’den kurtaran bahadır işte şu” der. Ytr, ytr еrеpi. Ytr tĭrri şеrеpi”. Şеrеpisеm sarliççеn, 6360 Şеrpеt pulma piiççеn Yurrĭmĭra tĭsĭpĭr, Ulĭppa tl pulĭpĭr. Ulĭp larat’ şur pupa, r-r ultan irtnipе. Hıt kĭmĭlsĭr pulnipе Vat n turtat’ hĭlhinе. Ulĭp kalat’ şur pua Hrhеnnipе pu ussa: -Sĭrt tĭrrinçеn pĭhrĭm ta 6370 Sana kurtĭm ayakran. Çĭtaymaram, an illеn, ula tĭsrĭm kunta p. Şusa üksе şĭm-şakna Amantrĭn pul’ samayah? Al-uruna kantarma, U sıvlĭşpa sıvlama Vırĭn tĭvam san valli r kaiççеn vırtmalli. Şur suhal Ulĭpa 6380 Pülsе huç tarĭhsa. -Man inçеn nim plmеsr Ma r inçеn klеrn? Oklava oklava saçağı. Oklava tepesi püskülü.”53 Püskülleri dağılana kadar, Şerbet olmak için pişene kadar Türkümüzü uzatalım, Ulıp’la buluşalım. Ulıp oturuyor ak başla, Uzak yoldan geldiği için. Çok gönülsüz olduğu için Yaşlı adam çeker kulağını. Ulıp söyle ak başa Açgözlülüğünden baş eğip: -Tepeden baktım da Seni gördüm uzaktan. Dayanamadım, kızma, Yola çıktım burada ben. Kemiğini düşe kalka Yaraladın mı çok ağır? El ayağını dinlendirmek için, Temiz temiz soluklan diye Yer yapayım senin için Gece geçene dek oturmalı. Ak sakalı Ulıp’ı Durdurdu halsizleşerek. -Hakkımda bilmiyorsunuz Neden geceden şüphelendin? 53 Bilmece; cevabı yulaf. 221 222 Ep Srkkе, sisеkеn, r uhrĭmran iltеkеn. Man pеkkisеm tnçеrе Mnpur tе. . . ep pççеn. Hura halĭh sĭmahnе, Pĭlhar huli şĭy-şaynе Hĭlhana çĭnk tĭratsa 6390 İtlеttmçç p vırtsa. Unta yĭslav vĭylansan Krlеt Hura tinslе. Şĭy-şay yĭltah lĭplansan Pĭlhar ptn tеmеllе. Sana hĭş-pr şĭy-şaynе, Man hĭlhana kninе, Kĭştah param kalasa, İtlе ĭna ĭnkarsa. “Sntr nç lеnе, 6400 Tlntеrç tnçеnе! Un pеkki uk Çĭvaşra, Tеpr tеsеn -nita ta! Sarinеnе, ayvana, Ĭna kaçça pamalla”. “Sntеr mĭrsa muhtavra, Un patşara larmalla!” “Sntrе hal’ çıs tĭvar, Parnе parĭr kĭmĭlran; Puhar ıltĭn-kmlnе 6410 Lartma çaplĭ kеrmеnpе”. Sntr mĭrsa sĭmahnе, Pusĭrlansa apnine, İtlеn çuh s mana Çĭrmantartĭn. n, sana! Vĭl nim namĭs-simssr, avĭnpa vĭl kirеvsr. Çlhipе tеm kastarat’, Halĭha ta hıt hĭrtat’. Çuhlatĭn-i vĭl mn tet? 6420 “il-tĭvĭl man çrere! çеn şn hapsĭnat, Kahal yurra yuratat’. amrĭk puĭm amrĭk utĭ ta Man patşara larmalla. Ep patşana larsanah Ben Sirkke, sezen, Yüz çağrımdam işiten. Benim gibisi dьnyada Ne varsa da… ben yalnızım. Kara halk sözünü, Bulgar şehrinin dedikodusu Kulağa gelerek Dinlemiştim ben kalkarak. Oradaki ses güçlenerek Gürlüyor Kara deniz gibi. Gürültü hepten dinse Bulgar bitti demek. Sana bazı dedikoduları Benim kulağıma gelenleri, Biraz anlatıvereyim, Dinle onu düşünerek. “Sintir yendi yılanı, Hayrete düşürdü dünyayı! Onun gibisi yok Çuvaş’ta, Başkası desen, hiçbir yerde! Sarine’yi aptala, Ona gelin vermeli.” “Sintir Mirza övünçlü Onu padişah yapmak gerek!” “Sintir’e şimdi saygı gösterin, Gönülden hediye verin; Toplayın altın-gümüşü Yapmalı ünlü sarayı.” Sintir Mirza sözünü Korkmadan söylediğini Dinlediğin zaman sen beni Durdurdun. Eh, sana! O namussuz ahlaksız, Bunun için o anlayışsız. Dili ile kestiriyor, Halkı da çok korkutuyor. Anlıyor musun o ne diyor? “Yel boran benim yüreğimde! İşcen iş için hevesli, Türkü söylemeyi seviyor. Genç başım genç parlak ve Ben padişah olmalıyım. Ben padişah olsam Yurra çĭtmĭp Pĭlharta. Halĭh Sntr mĭrsana Vĭrsa pitlеt tarĭhsa: “Sĭmsuna hut’ şĭlasç 6430 Ye çlhünе çĭrasç. Vĭl sar hrе ĭliççеn Hĭynе sut iç hutçеn. İlmеykkеrpе tl pulman, Sarinеnе vĭl ĭlman. Pikеn yatlĭ rrinе Vĭl kĭtarttar pürninçе. Unsĭr Sntr sĭmahhi Hurtlĭ kurak kayai”. Pĭlharti pеk tavlaşu, 6440 Nim vmsr harkaşu Kilşmеst-ha sana ta, avah kay-ha hulana. Iran kĭntĭr tlnçе, Mnpur halĭh umnçе Kurĭn patşan pr hrnе, Sarinеnе -pikеnе. Iltĭn rrü, pürnеri, Pit hitrе av tеri, Yurah kay pikеnе, 6450 Patşa pulĭn s tе. Şur suhal ta uhalç, Ulĭp untan tlnç, Ep aslĭ Pĭlhara -Kaymĭn puşĭ alĭpa, Tеt tе Ulĭp vaskasa ulnе tıtat’ aylĭmpa. Sm-sm vĭrman huinçе, ırma-atra hrrinçе Kurç vatĭ yumana, 6460 Un tĭrrinçi yĭvana. Yuman inçi yĭvaran, Ĭna tunĭ mamĭkran, Hitrе kayĭk pĭr! vr, Çĭtlĭhalla yaranç. Kayĭk Ulĭp pattĭra Pallasanah çĭtlĭhran Tavrĭnç hĭy yĭvinе, r-r tsl kvpе, Yokluk yaşamam Bulgar’da. Halk Sintir Mirzayı Sövüp kızıp kınayarak: “Burnunu keşke silseydi Dilini tutsaydı. O sarı kızı kurtarana kadar Kendini sattı yedi defa. İlmeykker’le karşılaşmadı, Sarine’yi o kurtarmadı. Kızın yüzüğünü O gösterir parmağında. Onsuz Sintir sözü Kurtlu karga oluyor.” Bulgar’daki gibi tartışma Ölçüsüz dalaşma Yakışmıyor sana da, Şimdi dön şehrine. Yarın öğle vaktinde, Bütün halk önünde Göreceksin padişahın kızını, Sarine’yi kızı. Altın yüzük, parmaktaki O kadar güzel, Uyacak dilbere Padişah olacaksın sen de. Aksakal da kayboldu, Ulıp buna şaşırdı, Ben büyük Bulgar’a Gitmeyeceğim boş elle, Der Ulıp aceleyle. Yola çıkar düzlükte. Sık orman arasında, Irmak dere kıyısında Gördü yaşlı meşeyi, Onun tepesindeki yuvayı. Meşe üstündeki yuvadan, Onu, yapmış pamuktan, Güzel kuş pırr diye uçtu, Çalılığa doğru gitti. Kuş, Ulıp bahadırı Tanıyınca çalılıktan Döndü kendi yuvasına, Yüz türlü küyle 223 224 Tеmiе pin yurĭpa 6470 Vĭl pular savĭnsa Tav tumaşkĭn Ulĭpa. -Mana ĭltĭn vilmrеn, Tav tĭvatĭp çrеrеn. Kayar mar-i Pĭlhara Tl pulmaşkĭn halĭhpa? Yıvĭr ĭna yurĭsĭr. -Trs sĭmah. Pĭlhara Pirn itsе kurmalla! Yĭvu pultĭr hulara 6480 Vat yumanpa yalanah, Tеt tе Ulĭp yumapa Tıtsa kaklat’ kurĭkla. Vatĭ ĭvĭs aynçе, Katmar şur çul patnçе, Ulĭp tarat’ çarĭnsa, Unti yrе sĭnasa. Kam-şi pulnĭ akĭnta, Mn şıranĭ-ha vara? Ĭna yurĭ huravlat’: 6490 Sntr mĭrsan av. Vĭl ak şur çul aynçеn Vĭr-hurahla ut rtе İlmеykkеrn çlhinе İlmе tĭç prinçе. Ançah mĭrsa vĭysĭrtan, ın kayai pulnĭran ul aynçеn çlhеnе İlеymеr nimlе tе. Sntr mĭrsa aptrasa 6500 Şĭrt pеk ünе tĭratsan Vatĭ ĭvĭs hınçеn Şĭpatan tuhr strnsе. -Sntr, -tеr şĭpatan, Lar man uma yunaşar. Es mnşn akĭnta, Plеtp-kе, yumĭ ta. İlmеykkеrn çlhinе, Şur çul aynе huninе, İlеymеstp p tе, 6510 Timr karta ptеrеt. Pulĭşatĭp p sana Bin bir türlü türküyle O başladı sevinrek Amacı Ulıp’a teşekkür etmek. -Beni kurtardın ölümden, Teşekkür ediyorum yürekten. Gitmiyor musun Bulgar’a Buluşmak için halkla? Ağır ona türküsüz. -Doğru söz. Bulgar’a Bizim gidip görmeliyiz! Yuva olsun şehirde Her zaman yaşlı meşeyle, Der Ulıp meşeyi Tutar çeker ot gibi. Yaşlı akçakavak altında, Kocaman taş yanında, Ulıp duruyor bekleyerek, Oradaki yeri inceleyerek. Acaba kim oldu burada, Ne aradı sonra? Ona türkü cevap verir: Sintir Mirza’nın işi bu. O bu ak taş altından Soyguncu gibi aydınlık yerde İlmeykker’in dilini Almak istedi birinde. Ancak mirza güçsüzlükten, İnsanlar geçtiği için Taş altından dili Alamadı hiçbir şekilde. Sintir Mirza şaşırarak Fırça saçlarını tarayıp Yaşlı akçakavak arkasından Sessizce çıktı sürünerek. -Sintir, dedi sessizce, Otur benim yanıma. Sen neden burada, Biliyorum yumza da İlmeykker’in dilini, Ak taş altına koyulanı, Alamıyorum ben de, Son veriyor demir çit de. Yardım edeceğim ben sana rеrеnеh, havaspa. Unşĭn mana sĭmah par: Man snvе payantan Purnĭlatĭn kĭmĭlpa, Kilşеtn? Pit avan. ĭvarna kar layĭhrah. Vĭt çunna ta sutrĭn hal’. Pürnüntе r pulat’ 6520 Ahal’li mar, asamli. ınsеn çunnе kĭlarmalli. Nuhrat purnĭnе. . . nim tе mar, Sana panĭ r tatat’. Kirl sana piеn tе. Piеn şĭtsan umĭnta Kĭkla ĭna hĭvĭrtrah, Pikе punе avĭrma Çĭrka upa sarripе. Çlhе pulat’ vĭl kayran 6530 Pikе umnе pĭrahma. Unpa s tarĭhsa apan pulas arĭmna, Tеt tе karçĭk kuskalat’, av vahĭtrah uhalat’. Ulĭp, mattur pattĭr ta, ula yĭtsa pĭrahat’, İlеt lеn çlhinе, Pеrsе çikеt ksyinе. Vat yumana kĭklat’ tе 6540 Vaskat’ Pĭlhar hulinе. Pĭlhar huli aylĭmra, Tmе tĭslat’ un tavra. Tmе paha karmanpa”, Hula çaplĭ halĭhpa. Pit hühm kеrmеntеn, Ĭru urç tеçеn, Patşa hr Sarinе Utsa tuhat’ hayhinе. Nuhrat patşa yaçpе 6550 Pur çĭvaşa pltеrme Pltеrü haparsa apla kalat’ kĭşkĭrsa: -Nuhrat patşan ut yıhravnе plеt ut tnçе - Canı gönülden, memnuniyetle. Onun için bana söz ver: Benim önerimi bugünden Yapacaksın memnuniyetle, Anlaştık mı? Çok güzel. Ağzını kapat iyice. Zaten ruhunu da sattın şimdi. Parmağında yüzük oluyor Sıradan değil büyülü. İnsanların ruhunu çıkarmalı. Nuhrat hayatına…bir şey değil, Sana verdiği yüzük son verir. Gerek sana diken de. Diken büyüse önünde Çek onu çabucak, Kız başını çevirmeye Eğrelti otu ile. Dil olacak o sonra Kız önüne bırakmaya. Onunla sen halsiz düşerek Vuracaksın gelecekteki karına. Der ve ihtiyar kadın acele eder O anda kaybolur. Ulıp, güzel bahadır, Taşı sürükleyip bırakır, Alır yılan dilini, Sokar cebine. Yaşlı meşeyi kökler de Acele eder Bulgar şehrine. Bulgar şehri ovada, Tepeler diziliyor etrafında. Tepe kıymetli kaleyle”, Şehir ünlü halkıyla. Çok güzel saraydan Soy evi dediğinden Padişah kızı Sarine Gidiverir buna. Nuhrat padişahı adıyla Bütün Çuvaş’a bildirmeye Haberci göndererek Şöyle söyler bağırarak: -Nuhrat’ın açık davetini biliyor dünya! 225 226 Ulıp’ın meşeyi kökünden sökmesi (Ulıp: 220-221) 227 228 Nuhrat patşan sĭmah irp plеt ut tnçе Sarinеnе yatlĭ rrе parakana itlе, ut tnçе! İlmеykkеrn yüs çlhinе itlе, ut tnçе! Pikе umnе hurakannе ut tnçе! Nuhrat patşa kn hrnе itlе, ut tnçе! Kaçça parat’ krü tеmе itlе, ut tnçе! 6560 ur patşalĭh halеh parat’ itlе, ut tnçе! Patşa vilsеn un krüş itlе, ut tnçе! Patşa pulat’, çĭvaş patşi Çuvaş itlе, ut tnçе! Tulayrisеm-tĭşmansеm Vĭr-hurahpa puynisеm, Nuhrat patşa umnçе, Vsеmpеlе Sntr tе, Kĭş lkpе pulnĭran Mĭn kĭmĭllĭ patşaran. Halĭh Sntr mĭrsana 6570 Hıtĭ hĭrtat’ sĭmahpa: -Pĭh-ha payan un inе, Kaĭrtnĭ yk sĭmsinе. Hürinе vat kĭrkka pеk Sarsa yanĭ hrеlsе. Yĭlapala Sntre Kĭvayt urlĭ siktеrmе, Patşa umnе itеrmе Vi hut paç kutnçеn. “rrе paman Sntrе, 6580 Ĭtan tupnĭ man rrе? Şutlat’ pikе ĭşnçе, Yıvĭr huyhĭ kunçе,İlmеykkеrn çlhinе rе pеç itmеnnе. Tĭhanmallĭh rrmе, Tеlеysr p tnçеrе”. Vri kuul’ yuhtarsa, Nuhrat padişahın sözü sağlam biliyor dünya! Sarine’ye meşhur yüzüğü vereni dinle, aydınlık dünya! İlmeykker’in kurnaz dilini dinle, dinle, aydınlık dünya! Kız önüne koyana dinle, itlе, aydınlık dünya! Nuhrat padişahın küçük kızını dinle, aydınlık dünya! Gelin verecek damat dinle, aydınlık dünya! Yarın padişahlığı şimdi veriyor dinle, aydınlık dünya! Padişah ölünce onun damadı dinle, aydınlık dünya! Padişah olacak, padişahı dinle, Çuvaş dinle, aydınlık dünya! Dışarıdakiler, düşmanlar Hırsızlıkla zengin olanlar, Nuhrat padişahı önünde, Onlarla Sintir de. Samur şapkalı olduğu için Çok keyifli padişahtan. Halk Sintir Mirzayı Çok korkutur sözle: -Bak bugün onun önüne, Kaldırdı alçak burnunu. Kuyruğunu yabanhindisi gibi Yaydı kızararak. Geleneğe göre Sintir’i Yonga üstünden sektirmeli, Padişah önüne getirmeli Üç defa vurdu kıçına. Yüzüğü vermemiş Sintir’e, Nereden buldu yüzüğümü Düşünür kız içinden, Ağır uyku gözünde, İlmeykker’in dilini Yere vurdu üstelik. Takılacak yüzüğümü Talihsizim ben dünyada Sıcak gözyaşı dökerek, ĭlakana asĭnsa Pike tĭsr pürnе 6590 Tĭhĭntarma rrinе. av vĭhĭtrah sasartĭk Vsе anç pr kayĭk, Sarinеnе hĭlhinçеn Kalar yut sisiççеn: -İlsеm akna, turata, Sana kirl vĭl kunta. еkllеnn pilеşnе Alla tıtsan Sarinе av samantrah rrеn 6600 Pulsa tĭç pr lеn. Untah pilеş hĭvatnçеn İlmеykkеrn “çlhinçеn” Sıvla-sıvla haş ta haş Pulsa larç Şıpatan. lеn yupl sĭnnipе Sĭhma tarsan pikеnе rpü patĭr vĭr-varah irm ulhi kaççĭlla Yarsa tıtat’ lеnе, 6610 Pĭvsa pеrеt rеllе. Kayran Sntr marsana, Kaĭrĭlnĭ sĭmsapa, Suyе çĭpti pulnĭran Şaklattarat’ amkaran. İrsr Sntr antĭhat’, Kutĭn-puĭn ıtkĭnat’. Halĭh krlеt, tarĭhat’, Şĭpatan tavra sırĭnat’. -Kallеh, irsr, s kunta? 6620 Un unmalla hal’ vutra! Şĭpatan pulat’ vat sĭpsa, Vsе tarat’ nĭrlasa Sm vĭrmana, çĭtlĭha, Ura pusman vırĭna. ıvsеm, yunpa puyisеm, Tulayran ta kilnisеm, Sntr hıĭn kaynisеm, Tuhr karma ĭvara. Kĭşkĭra uramra. 6630 -Sarne hĭy tuhatmĭş, Kurtaranı hatırlayarak Kız çekti parmağını Takmak için yüzüğünü. O zaman aniden Uçup kondu bir kuş, Sarine’nin kulağına Söyledi başkası duymadan: -Al bunu, bu dalı, Sana gerek o burada. Çengel gibi üvez ağacını Elinde tutunca Sarine O zaman yüzükten Oldu bir yılan. Orada üvez ağacı gücünden İlmeykker’in “dilinden” Nefes nefese haş haş Ortaya çıktı Şıpatan. Yılan çatallı yüzüyle Sokmaya başlayınca kızı Yıldırım hızıyla Şirpü bahadır Yirmi yaşındaki delikanlı gibidir. O, yılanı yakalar, Boğup da atar yere. Sonra Sintir Mirzayı, Düzeltti burnuyla, Boş çuval olduğu için Takırdar alından. Kötü Sintir yemin eder, Kıçını başını sallar. Halk gürler, kahrolur, Şıpatan çevresini kuşatır: -Kötü, sen yine mi buradasın? Onu yakmalı ateşte. Şıpatan olur yaşlı eşek arısı, Uçup durur vızıldayarak Sık ormana, çalılığa, Ayak basılmamış yerlere. Sular, kanla boyananlar, Gurbetten gelenler, Sintir arkasından gidenler, Çıktılar açtılar ağızlarını, Bağırıyorlar sokakta. -Sarine’nin kendi sihirbaz, 229 230 avĭnpa rri ulşĭnçe. Patşa tıtmast’ sĭmahnе, rtеt çĭvaş ır yatnе! avĭnpa ta mĭrsana Halеh lartar patşana! Çarnĭr, karma ĭvarsеm, Namĭssĭrsеm, kasmaksеm! Aslati pеk yanravlĭn Sas iltnç hayarrĭn. 6640 Halĭh pĭhat’ avrĭnsa, Kurat’ kayat’ Ulĭpa. Untah hula tlnеt. Vat yuman un allinçе Çеçеk ıhhi pеk kĭna! Yurĭ mnlе savĭnsa Yurra yarat’? еçеnlh! Yĭvi tе un mamĭkran Pur halĭhşan savanĭ. Patşa hr Sarinе 6650 Kursassĭnah Ulĭpa Çupsa anat’ savĭnsa. Vĭt ak pattĭr pr-pççеn Mana ĭlç vilmrеn. Pĭhĭr, pĭhĭr un inе! Man rrm un allinçе! Ep panĭ rrm vĭl, Epе ktn ykt vĭl! Bunun için yüzüğü değişti. Padişah tutmuyor sözünü, Kirletiyor Çuvaş’ın adını! Bunun için de mirzayı Şimdi padişah yap! -Durun, açık ağızlar, Namussuzlar, beceriksizler! Gök gibi yankılandı Ses duyuldu azgın azgın. Halk bakıyor dönerek, Görür Ulıp’ın geldiğini. Ona halk hayret eder. Yaşlı meşe onun elinde Çiçek gibi sadece! Türkü ne güzel, sevinerek Türkü söylüyor? Dilbazlık! Onun yuvası da pamuktan Bütün halk için mutluluk. Padişah kızı Sarine Görür görmez Ulıp’ı Koşar iner sevinerek. İşte bu bahadır tek başına Beni kurtardı ölümden. Bakın bakın ona! Benim yüzüğüm onun elinde! Benim verdiğim yüzük o, Benim beklediğim erkek o! irmmş Yurĭ (Ulĭp Eşkеl ınnisеnе Pulĭşni) Yirminci Türkü (Ulıp’ın Eşkellilere Yardım Etmesi) Ulĭp st vĭrmanta hn kurakan tapĭrpa tl pulat‘. Yal halĭh nimе tĭvat’. Ulĭp halĭhpa prlе vĭrman kĭlarat‘, uy tĭvat’, urt-yr avĭrat’. n pürt ki. Eşkеl halĭh mnpur çĭvaş yaçpе Ulĭpa halal, parnе parat’. Ulıp sık ormanda eziyet gören toplulukla karşılaşır. Köylüler imece yapıyorlar. Ulıp halkla orman köklüyor, tarla yapıyor, evler yapıyor. Yeni ev ziyafeti. Eşkelliler bütün Çuvaşların adına Ulıp’a hayır duası eder, hediyeler verir. Kĭatĭn vvi uk tеsе Şıvsеm inçе an ürr: 6660 Prrе kĭat islеnеt, Tеprе ura ypеnеt. uyĭn tayman pu tеsе Un Ulĭpnе an hurlĭr: Prrе çunĭm hurlanat’, Tеprе halĭh yurlanat’1. Tеpr tеsеn mn apa, Yurrĭm, yurrĭm, yan yanra! Kvеkеn tĭşmana Ura aynе tumalla. 6670 Ulĭp ürеt vĭrmanta, Yumanlĭh av vırĭnta. Ulankĭ uk nita ta, r-r uhrĭm kaysan ta. Tülеk avra aylĭmra, Kaşkĭr çupman çĭtlĭhra Ulĭp kurat’ tapĭra. Unta -purtе huyhĭra. Urapisеn hüttinçе, tk-atĭksеm inçе 6680 Halĭh yrеt ulasah, Varsĭr ın pеk yĭvansah. -Mnşn esir akĭnta, Purtе tk-atĭkra? Mnşn purtе yrеtr, Vri kuul’ tĭkatĭr? Mnşn esir akĭnta Yalpеlеh -pursĭr ta? Tĭşmansеm-i Eşkеltе? Keçe çizmenin dikişi yoksa Sular içinde yürümeyin, Önce keçe çizme ıslanır, Sonra ayak nemlenir. Şuyın’ın eğmediği baş deyip Onun Ulıp’ını horlamayın: Önce canım sıkılır, Sonra halk yoksullaşır. Başka türlü ne böyle, Türküm türküm, yankılan! Kıskanan düşmanı Ayak altına almalı. Ulıp geziyor ormanda, Meşelik yerlerde. Boş yer yok hiç, Yüzlerce çağrım gitse de. Çevre ovada sessizce, Kurdun gezmediği yerde Ulıp görür topluluğu. Orada herkes kaygıda. Arabalar korumasında, Yırtık pırtık üstünde Halk ağlar uluyup, Öksüz insan gibi düşüp. Niçin siz burada, Hepiniz yırtık pırtıkla? Hepiniz ağlarsınız niçin? Sıcak gözyaşı dökersiniz niçin? Niçin siz buradasınız Bütün köy, hepiniz? Düşmanlar mı Eşkel’de? 231 232 r hsr-i vĭl еnçе? 6690 Ar pulĭh Mеntеlеy Unpa prlе Sеntеlеy Huravlar Ulĭpa, umma larsah huyhĭrsa. -r ul nt ĭrata Usal еrç tеm maypa. Hĭtĭlma uk usaltan, r ĭtayman Mayrusran. Mayrusan pur şıvarman’, av armana es kurman. 6700 Tır avĭrmast’ avĭnta, Avrat’ kĭna ĭmarta. ĭmartaşĭn ĭrata r ul huşşi çunsĭrtan Mayrus yĭltah ptеrеt, Vltrеn pussa vittеrеt. av Mayrusran hĭtĭlma, Yulnĭ yĭha uprama Epir kiln ak yenne. mt ĭnmast.’ nimn tе. 6710 Kilti vıl’ĭh-çrlhsеm Üksе vilç çir-çrpе. iç laşa ptmpе, Ksеnl-kе vsеm tе. -Ey, tantĭşsеm, tĭvansеm, Pua ussa an larĭr. Hn-hur kulli pulmĭpĭr,Ulĭp vsеnе huravlat’.Alla-allĭn tıtĭnar, Pr-prinе pulĭşar. 6720 anĭsеnе tavrar ta urt-yr avrar hĭvĭrtrah. Çĭrĭşlĭhran vĭrmannе Kĭlarĭpĭr ak yenne. Prеnеsеnçеn hĭminе ur apa itnisеm. Kaşni еm’е pürtnçеn Ttm tuhtĭr yalanah. Vıl’ĭh-çrlh rçеtçr Kartiş tulli tulmalĭh. 6730 Kayĭk-kşk tе kaşnin Yalan pultĭr un ur pin. Toprak kısır mı burada? Boy lideri Mentelet Onunla birlikte Senteley Cevap verdiler Ulıp’a, Önüne oturup kaygıyla. -Yüzyıl artık boya Usal musallat oldu. Kurtulamadık kötüden Yer dayanmaz Mayrus’tan Mayrus’un var su değirmeni, Bu değirmeni görmedin. Buğday öğütmez burada, Öğütür sadece yumurta. Yumurta için boyumuzu Yüz yıl içinde ruhsuzca Mayrus büsbütün bitirir, Isırgan basıp örttürür. Bu Mayrus’tan kurtulmaya, Kalan nesli korumaya Sen geldin bu tarafa. Ümit bitmez hiçbir zaman. Evdeki hayvanlar Düşüp öldü hastalıktan. Yedi at tamamen, Onlar da uyuz oldu. -Ey, akran, akraba, Boş yere oturmayın Maskara olmayacağız, Ulıp böyle cevap verdi. El ele tutuşun, Birbirinize yardım edin. Kollarınızı çevirin de Ev yapın çabucak. Köknar ormanını Sökelim bu tarafa. Tomruklardan tahtaları Yaracaklar işte varanlar. Her bir aile evinden Duman tüttürsün hep. Hayvanlar üremeli Ağılları doldurmalı. Kuşlar da herkesin Olmalı binlerce. Tır-pul pultĭr avĭn pеk Klеt kaşti avniççеn. Ulĭp vĭrman huşşinçе, İk vĭrĭm ul huşşinçе. anĭsеnе tavĭrsa е pulat’ halĭhpa. r-r ulhi hırsеnе Tıtsa kĭklat’ ytnlе. 6740 Kun irtеt tе ka kilеt, Vĭrman vlеnеt. Sm vĭrmarta aslĭ hir. Eşkеltе hal’ urhi ir. Hir laptak vĭrĭm-i, Sarlakĭş ansĭr-i? Tĭrşş vun-vun uhrĭm pur, Sarlakĭş tе avah pul’. Ulĭp ĭsta pulnĭran n pürtsеnе sarĭran 6750 Kеrmеn sĭnnе vĭylatma Çntrlеr pur еnçеn. Yalti urt-yr avĭn pеk Pĭhsan lk ükmеllе. Salakayĭk avĭntan Urlĭ vsе kaaymast’. n yala yal-yışpa Eşkеl tеsе yat paç. Hura hrsеm un tavra Timr karta avĭrç. 6760 “Usal-tsеl krеs uk”,Tеr halĭh savĭnsa Timr karta avĭrsan. Kayran Ulĭp pil ilеt, Akapunе külnеt. Suha tĭvat’, tır akat’, Halĭhpa prlе savĭnat’. Tır-pul tusa putarsan, Avtan yaşki pulansan Vat Mеntеlеy Ulĭpa 6770 Kil huiy pulnĭran Çnsе ilеt uramran n pürtе hĭnana. n pürt ki yalpе, Şursuhalsеm krеkеrе, Tahıl olsun bunun gibi Ambar kirişini eğecek kadar. Ulıp orman arasında, İki uzun yol arasında. Kollarını çevirip İşe başlar halkla. Yüzlerce yıllık çamları Tutar kökler keten gibi. Gün geçer, gece gelir, Orman işi sonlanır. Sık ormanda büyük tarla. Eşkel’de artık bahar sabahı. Tarla düzlüğü uzun mu, Boş yeri ensiz mi? Ucu onlarca çağrım var, Boşluğu da böyle olmalı. Ulıp usta olduğundan Yeni evleri sarıdan Sarayı sağlamlaştırmaya Güçlendirdi her yerden. Köydeki evler bunun gibi Baksan şapkan düşer. Serçe de bu yüzden Üzerinde uçamaz. Yeni köye köylülerle Eşkel diye ad verdiler. Kara kızlar orada Demir karta çevirdiler. “Kötüler girmesin,” Dedi halk sevinerek Demir karta çevirince. Sonra Ulıp dua alır, Sabana koşulur. Tarla sürer, buğday eker, Halkla birlikte sevinir. Tahıl olup toplayınca, Horoz çorbası başlayınca Yaşlı Mentelet Ulıp’a Ev sahibi olduğundan Çağırır sokaktan Yeni eve konağa. Yeni ev ziyafeti köyle Aksakallar baş köşede, 233 234 Hrarĭmsеm -tpеltе. Krеkеrе puş vırĭn, Ulĭp valli nt vĭl. Apat-im tslrеn, Stеl uri tayliççеn. 6780 Ulĭp larat’ krеkеrе, Çaplĭ hĭna Eşkеlrе. n piçkе pulasan, Vitrе tulli sĭrana Stеl inе lartsanah, Vat Mеntеlеy kltusa Krеş mĭn ĭkĭrnе Kasr vi çl avĭrsa. Kaşni çlrе yĭla may Çpkm tĭvar, vtskеr, 6790 Çĭkĭt, şĭrttan tatĭksеm. ĭkĭr çlnе, vişnе, Husa imе kaşninçеn Rеtn-rеtn yaç. Sas iltnç huaran: -ĭkĭr itr-i kaşninе? itmеn pulsan purnе tе Kil huiyn tatah pur. Sas iltnеt halĭhran: -itеt! Kaşnin valli pur. 6800 Tavah hura halĭhran! Krеkе yurri pulanat’. “Alran kaymi aki-suhi, Asran kaymi atti-anni. Aki-suhinçеn uyrĭlas mar, Atti-anninе ay manas mar. Mnşn asĭnas pirn attеnе? Mnşn asĭnas pirn attеnе? Pçkrеn pısĭk ay tunĭşĭn. Pçkrеn pısĭk ay tunĭşĭn. 6810 Mnşn asĭnas pirn annеnе? Mnşn asĭnas pirn annеnе? Pirе uratsa üstеrnşn, Kĭkĭr stnе itеrnşn. Uniçе karti pit pulinçç, Uniçе karti pit pulinçç. Hura halĭhran sĭmah kilminçç, Hura halĭhran sĭmah kilminçç. Kızlar ön köşede. Baş köşede baş yer, Ulıp için artık o. Yiyecek içecek çeşit çeşit, Masa üstü eğecek kadar. Ulıp oturur baş köşede, Büyük konuk Eşkel’de. Yeni fıçı başlayınca, Kova dolu birayı Masaya koyunca, Yaşlı Menteley dua edip Yuvarlak büyük ekmeği Çevirip böldü üç parçaya. Hep parçaya töreye göre Ufalayıp biraz tuz, Peynir, şırttan parçaları. Ekmek parçasını üçünü Yemelerini isteyerek Sırayla dağıttı. Sesi duyuldu ev sahibinin: -Ekmek yetti mi herkese? Yetmediyse herkese Ev sahibinde daha var. Ses duyuldu halktan: -Yeter! Herkes için var. Şükürler kara halktan! Baş köşe türküsü başlar. “Elden gitmiyor saban tarla, Akıldan gitmiyor ana baba. Saban, tarladan ayrılmaz, Ana baba unutulmaz. Niçin anarsınız babanızı? Niçin anarsınız ananızı? Küçükken büyüttüğünden, Küçükken büyüttüğünden. Niçin anarsınız ananızı? Niçin anarsınız babanızı? Bizi doğurup büyüttüğünden, Ana sütünü emzirdiğinden. Köy etrafı çok olsaydı, Köy etrafı çok olsaydı. Kara halktan söz gelmedi, Kara halktan söz gelmedi. Yal-yış, puskil pr pulinçç, Yal-yış, puskil pr pulinçç. 6820 mе-imе layĭh pulinçç, mе-imе layĭh pulinçç. Mĭyĭr katas, ay tş tĭvas, Mĭyĭr katas, ay tş tĭvas. Tşşinе prlе ay iyеr-i, Tşşinе prlе ay iyеr-i. Huppinе sapsa ay yarar-i, Huppinе sapsa ay yarar-i. mr prlе ay purnar-i, mr prlе ay purnar-i, 6830 Vilеssе uyrĭm ay vilеr-i, Vilеssе uyrĭm ay vilеr-i. Aknĭ tırri kr pulinçç, Aknĭ tırri kr pulinçç. Hura halĭha ĭmĭl pulinçç, Hura halĭha ĭmĭl pulinçç. Asran kaymi plş-tantĭş, Asran kaymi plş-tantĭş, Purinçеn ıtla puskil, yal-yış. Ay еr-i, ay iyer-i, 6840 Viliççеn prlе ay purnar-i, Viliççеn prlе ay purnar-i”. Krеkе yurri vlеnç, Sĭra piçki pulanç. Hĭnisеnе Mеntеlеy apla kalat’ çükpu pеk: -Halal parar pattĭra, Itaraymi Ulĭpa.Ulĭp stеl aynçе Çrkulеnn aça pеk.6850 Halal sana, Ulĭp pattĭr, Es pirnşn hamĭr ıvĭl. Surpan ıhnĭ hrarĭmsеm Purtе pul sanşĭn annü. Taka punе in arsеm Purtе pul sanşĭn au. Hu ulĭnti yaşĭ-hrsеm Yĭmĭkupa şĭlnu pul. Au-annü sana pillеt: irp sıvlĭh -yalan sana, 6860 Vĭy-hal, ıvlĭm,-yalan sana. Köylüler komşular bir olun, Köylüler komşular bir olun. Yeme içme iyi olmuştu, Yeme içme iyi olmuştu. Fındık kırıp, içlemeli, Fındık kırıp, içlemeli. Çekirdeği birlikte yiyin, Çekirdeği birlikte yiyin. Kabuğunu döküp saçın, Kabuğunu döküp saçın. Ömür boyu birlikte yaşayın, Ömür boyu birlikte yaşayın, Ölümde ayrı ölün, Ölümde ayrı ölün. Ekilen tohum iyi olsun, Ekilen tohum iyi olsun. Kara halka kolay olsun, Kara halka kolay olsun. Akıldan gitmez akraba akran, Akıldan gitmez akraba akran, Hepsinden de çok komşu hısım. Hep yiyin, hep için Ölene kadar birlikte yaşayın, Ölene kadar birlikte yaşayın. Baş köşe türküsü bitti, Bira fıçısı başladı. Konuklarına Menteley Şöyle söyler kurban başı gibi: -Dua edin bahadıra, Büyük Ulıp’a. Ulıp masada Diz çöktü çocuk gibi. Şükür sana, Ulıp bahadır, Kendi oğlumuz gibisin. Havlu astı kadınlar Hepsi de senin için ana. Koç başını yedi erkekler. Hepsi de senin için baba. Kendi yolundaki gençler, kızlar Hepsi de kardeş, bacıların. Ana baba sana dua eder: Sağlık sıhhat hep sana, Güç kuvvet oğlum sana. 235 236 Hn-hur sana an ıpĭtĭr, Tеlеy sanran an uyrĭltĭr. Tĭşman tеni -ayra pultĭr, Tuslĭh tеni -umra pultĭr. ĭkĭr-tĭvar klmsеnnе isе an kur -mrtе tе. ĭkĭr pulsan -purtе pulat’. ĭkĭr-tĭvar hĭvĭn pultĭr. Au-annün ĭpati punе 6870 Tıtrĭn kĭna allupa es, Hıtkukarla hĭtlanmarĭn. Halĭh hĭy tе akna tuyr: Sanra irsr ĭtkĭnlĭh uk, Un vırĭnnе sĭpaylĭh pur. Tasa çrеll -pirşti pеk. Mayrus patnе ul tıtas tеn, av irsrе tp tĭvas tеn. Kayas ulu takĭr pultĭr, Pirn pil tе irp pultĭr. 6880 Sana halal avah pulat’. Ĭna sana halĭh parat’ Şur alşĭlli -ĭrat rеliknе, Sm avalran upraninе. Sıpĭkran sıpĭka arpu ĭna Parsa pınĭ halallasa. Es halĭhşĭn tĭrĭşatĭn, ak alşĭlli sanra pultĭr. Vĭl hĭvatlĭ. Tinsе tе ntеrеt vĭl vĭy-halpе. 6890 Untan ıytan ulna tĭsma, Tinsrе tе vĭl ul uat’. Ançah es an man avna: Un vĭy-hal şutra vara. Vi hut kĭna vĭl ul uat’. Kayran vara vĭysĭrlanat’. Mayrus patnе ul tıtatĭn, Yĭs şıvpе tl pulatĭn. Es un urlĭ kasassĭnah r pürt tlnе tuhmalla san. 6900 Unta vi arın purĭnat’, Viş tе çĭlah vara. Kalatarsan es vsеnе Ĭnlanmalla pr-prinе Kötülük başına gelmesin, Baht senden ayrılmasın. Düşman altta olsun, Dostluk yanında olsun. Tuz ekmek süprüntülerini Yeme hiçbir zaman. Ekmek olsun, hepsi olur. Tuz ekmek senin olsun. Ana baba çarığının başını Sadece tuttun elinle sen, Cimri gibi davranmadın. Halk da bunu hissetti: Sende açgözlülük yok, Tersine alçak gönüllüsün. Temiz kalpli, melek gibi. Mayrus yanına gitmek istersin Bu kötüyü yok etmek istersin. Döneceğin yolun düz olsun, Duamız da sağlam olsun. Sana dua böyle olsun. Bunu sana halk veriyor Ak havlu, soy yadigarı Çok eskiden sakladığını. Nesilden nesile bey ona Dualar edip verdi ona. Sen halk için çalışıyorsun, Bu havlu sende olsun. O güçlü, denize de Yendirir gücü kuvvetiyle. Ondan altın yol istesen, Denizde de yol açar. Ancak bunu unutma: Onun gücü kuvveti sınırlı, Ancak üç kez yol açar. Sonra ise güçten düşer. Mayrus’a yola çıkıyorsun, Yıs ırmağıyla karşılaşırsın. Onun üstünden geçerken Ev üstüne çıkmalısın. Orada üç erkek yaşıyor, Üçü de sakat onların. Konuşturursan onları Anlaşırsınız birlikte Plеn Maik ĭtinе tе. av Mayruspa apĭmaşkĭn Ahplat pattĭr kuntan kayr. Tavĭrnmar. Ĭtan plеn, Mayrus kulli pulç, tеn? Halal ilsеn halĭhran, 6910 Halĭhpa sıvpullaşsan, Ĭna tarĭn pu taysan, Ulĭp kallеh ul inçе. Mayrus patnе itmеllе. Bilirsin Maşik’in yerini. Mayrus’la çarpışmaya Ahplat bahadır gitti. Dönmedi nereden bilirsin Mayrus’a eğlence mi oldu ki? Dua al şimdi halktan, Vedalaş şimdi onlarla, Ona baş eğ saygıyla. Ulıp tekrar yolda, Mayrus yanına gitmeli. 237 irm Prrеmş Yurĭ (Ulĭp Mayrus Asamlĭhnе Sirsе Yanı) Yirmi Birinci Türkü (Ulıp’ın Mayrus’un Büyüsünü Yok Etmesi) 238 Mayrus Maik ĭstaa ĭna çĭvaş mtnе pamanşĭn trmеrе usrat’. Vĭl ĭta larninе vi ın kĭna plеt. avĭnşĭn Mayrus vsеnе asamlasa çĭlaha kĭlarat’, vsеm pr-prinе ĭnlanma. Ulĭp yurĭ yurlat’. Un yurri pulĭşnipе çĭlahsеm pr-prinе ĭnlana pula, kalaa. Mayrus, Maşik ustayı Çuvaşların ümidini vermedi diye hapseder. Bu ustanın hapiste yattığını sadece üç kişi bilir. Bu nedenle Mayrus onları büyüleyerek sakatlar, onlar birbirlerini anlamazlar. Ulıp türkü söyler. Onun türküsünün yardımıyla sakatlar birbirlerini anlamaya başlarlar, konuşurlar. Hura vĭrman hühhinе Suylarĭmĭr pahinе, Haylavsеnе çaplinе, Ulĭp inçеn huninе, Savĭşlaşsah puhrĭmĭr, n yurra krtrmr. 6920 Ulĭp pattĭr inеtrе, Plmе may uk, hĭş еnçе? Paç tatmaşkĭn un ulnе Ku hıva tеmlе tе. Hvеl tuhat’ urrtеn, Uyĭh anat’ vi tltеn. Ala ĭltĭr hüttinçеn Şuĭm irtеt еripеn, Uksah taka utnĭ pеk, Pr hutçеn mar, iç hutçеn. 6930 Ulĭpĭn pu avrĭnmast’, Pĭtravlĭhran hĭramast’. Sm-sm vĭrman hrripе, Turivıla lappipе Ulĭp utat’ malalla Hĭy pln pеk ulpala. Tl pulat’ şur pltе, Şĭvĭnmast’ vĭl nimn tе. Ulĭpa vĭl ul pamast’, Hĭy urlĭ ta kaarmast’. 6940 Ulĭp kalat’ pltе: -ĭrmantarma yuratan Kara orman ağıdını Seçtik kıymetlisini, Eserlerin güzelini, Ulıp için söyleneni. Sevinerek topladık, Yeni türkü de yaptık. Ulıp bahadır uzakta, Bilinmez ne tarafta? Kesmek için yolunu Göz koyarlar bir şekilde. Güneş çıkar kuzeyden, Ay batar üç yerden. Ala yıldız korumasından Şafak atar yavaş yavaş, Aksak keçi gider gibi, Bir defa değil yedi defa. Ulıp’ın başı dönmez, Karşılıktan korkmaz. Sık sık orman kıyısından Turivıla düzlüğünden Ulıp gider ileriye Bildiği yoldan. Karşılaşır ak bulutla, Kıpırdamaz bir şey de. Ulıp’a o yol vermez, Üstünden de geçirmez. Ulıp söyler buluta: -Durdurmayı seven, Es ikkеn. Unşĭn ak Lеkеn sеnkеr tüpеnе. Trtеt ĭna ülеllе. Plt vеt tüpеnе Hvеlpе tan puliççеn. Sarĭ hvеl hrtninçеn Pĭslanat’ vĭl tipiççеn. -Şur ittinе, pltе, 6950 Kam ıvĭtr tüpеnе?Sas iltnç hütrе, Aslati pеk krlеsе.Kallеh Ulĭp? çarusĭr! Hĭynе askĭn tıtat’ vĭl. n plt ittinе, Kĭmĭla hıt kayninе, Ivĭtnĭşĭn tüpеnе Çunnе ilеp unĭnnе.rlеşеt е il aşş, 6960 İrsrlеnеt mç. Tapĭniççеn Ulĭpa apĭnat’ vĭl man sĭrta. Sĭrç kayat’ yĭvansa Uy lappinе huplasa. Sĭrt tünnişn hprtеt. apla şutlat’ şеrеmеt: “Vĭl man umran irtеtеh, Un çuh punе iyetеh”. iln illеs uk pеkеh, 6970 Çĭmĭrtanat’ çrp pеk. apla Ulĭp pattĭra Ultalasşĭn -şutlĭr-ha! Ulĭp ulnе tĭsnĭ çuh, Un umnçеn irtn çuh Vĭl şknsеh tilrеt Pattĭra hıt minrеtmе. Kĭkĭrnçеn apĭnat’, Hĭy ayakka ıtkĭnat’. Ançah ta un talpĭn 6980 Hir kaçaki tapkĭv, Hĭy ulnçеn şit çakmast’, ulnе tĭsat’ av-avah... il aşş nim lĭplanmast’, İrsr nе pĭrahmast’. Senmişsin, o zaman böyle Varırsın mavi göğe. Dürter onu yukarıya. Bulut uçar göğe. Güneşe ulaşana dek. Parlak güneş kızdırınca Buharlaşır tepesinden. -Ak çarşafı, bulutu, Kim fırlattı tepeye? Ses duyuldu gölgeden, Şimşek gibi gürleyerek. Yine Ulıp mı? Durmak bilmez! Yoldan çıkarıyor kendini. Yeni bulut çarşafını, Çok beğendiğini, Tepeye fırlattığı için Canını alayım der onun. Gürülder sadece yel anası, İçi kapkara olur. Saldırana dek Ulıp’a Vurur benim sırtıma. Yuvarlanır gider tepesi Kaplayarak tarlayı. Sırt devrildiğinden öfkelenir. Şöyle düşünür garip: “Benim önümden geçerken Onun başını yiyeceğim.” Yel sinirlenecek gibi değil, Yuvarlanır kirpi gibi. Böylece Ulıp bahadırı Düşünür aldatmayı! Ulıp yoluna giderken, Onun önünden geçerken O çabalayıp çıldırır Bahadırı sersemletmeye Göğsünden vurur, Kendi uzağa atılır. Ancak onun çabası Yaban tekesi tekmesi, Yolundan karış sapmaz, Yola devam eder aynen... Yel anası sakinleşmez, Kötü işini bırakmaz. 239 240 r-r patman hĭyĭrpa Kuran sapat’ Ulĭpa. Kunе şĭlsa tasatsan Pattĭr apah sukkĭr mar. Vat il kayat’ pĭvĭnsa, 6990 Kayran yrеt ahlatsa, Kuul’nе, pĭr pеkkinе, Yuhtarat’ vĭl tinsе. av vĭhĭtrah insе, Tins humn kaplansa, r ummipе yĭvansa, Umlĭ-hılĭ yavĭnsa, Vut-hm kilеt talkĭşsa. Çasah hıpat’ Ulĭpa untarasşĭn ulĭmpa. 7000 Ançah Ulĭp ipunе, Nar pеk unan pit-kunе, Kukamĭş pеk irp tе, Nim tĭvaymast’ vut-hm tе. Utsan-utsan malallaKllеnn hir hıalta. Ulĭp tuhat’ şıv hrnе, Pĭhma hĭruş un yenne. İk ıran huşşipе, Kĭvarlansa kaynipе, 7010 Yĭs şıv yuhat’ hum yarsa, ıranpе harkaşsa, Ulmuri pеk tmsrsеm Yĭs şıv tĭrĭh işе, Prеnе pеk şĭlsеm ıransеnе çrе. Hĭş-prinе, tmsrnе, illеs yuhha tеmеllе. Yuhha şutnе kmеsеn Lеş tnçеri çun ku tеn. 7020 Vеs pulsan tüpеnе Huplatеh pul’ tnçеnе. Hĭranipе avsеnçеn Tеprin çri urlatеh. Ulĭp tĭrat’ şutlasa: “Man lеş yenne kamalla, rpürtrе tе pulmalla. Ançah şıv sarlaka, Yüzlerce batman kumu Gözüne serper Ulıp’ın. Gözünü silip temizleyince Bahadır artık kör değil. Yaşlı yel eser boğulup, Sonra ağlar iç çekip, Göz yaşını, buz gibiyi, Akıtır o denize. O zaman parlayarak, Deniz dalgasına kapılarak, Yer otuna yuvarlanıp, Arkalı önlü dolanıp, Ateş gelir hızla. Hemen kapar Ulıp’ı Yakmak ister ateşle. Ancak Ulıp giyim kuşam Al al yanan yüzünü Nine gibi sağlam da, Bir şey yapamaz ateş de. Gider ileriye Küllenmiş tarla arkada. Ulıp varır su kenarına, Bakmak korkunç o yana. İki yamaç arasının, Yanıp gitmesiyle, Yıs ırmağı akar dalgalanıp, Yamacıyla dalaşıp, Elmadaki gibi aptallar Yıs ırmağı boyunca yüzerler, Tomruk gibi dişleri Tırmalar yamaçları. Bazılarını, aptalını Öfkeyle akıyor demeli. Ejderha sayılmasan Diğer dünyadaki can bu Uçmak istersen yukarıya Kaplayacak gibi olur dünyayı. Korkup bunlardan Diğerinin yüreği parçalanır. Ulıp durur düşünür. “Ben diğer tarafa gitmeliyim, Barınakta olmalıyım. Ancak suyu geniş, Siksеh vrеt, çĭrsĭrkka. Umri, çĭn ta, tamaşa, 7030 Man kunta mn tumalla? Parnеlеn alşĭlli ul uatеh man valli. Pulĭşĭv pit sahal, Vi hut kĭna. Vaskas mar”. Ulĭp utat’ malalla, Şıva hir tĭvalla, Pr kun е mar, pr ernе. apah tuhmast’ un vnе. Tl pulat’ vĭl kpеrе. 7040 Kpеr pĭhma çipеrkkе, apah ĭna trslеt. “Urlĭ kama pulat’”,-tеt. Kpеr urlĭ kasanah, Utma ulpa utsanah, Hĭrnĭ yuman hüttinçе Kurat’ rpürt larninе. Ulĭp krеt rpürtе. -Salamlatĭp purnе tе!Tеsе hıttĭn vĭl kalat’, 7050 rе iti pu tayat’. Unta vi ın. Viş tе Çĭlahsеm pеk hnlhrе, Tuhnĭ etem şutnçеn. Ku şĭtsa yuhnĭran Şurpu sm-sukkĭrah. Tеpri vara kukĭrskеr, Sĭnran irm ulhiskеr. Un çlhinе tatnĭ pul’? ĭvarnçе çlhi uk. 7060 Sĭmahnе tе avraymast’, Halap-yumah apaymast’. Vimş -kaska pеk, Vĭy-halran ta mattur tеn. Ançah tеmşn hĭlhasĭr, ınna pĭhat’ kĭmĭlsĭr. Pallah, vsеm pr-prnе Ĭnlanma nimn tе. Ulĭp şutlat’ ĭşnçе: “Ĭnlanmar mana ta, 7070 Vsеmpе mnlе kalaas? Zıplar söylenir, umutsuz Gerçekten gariplik önünde, Benim burada yapacağım ne? Hediye etti havlu Yol açın benim için. Yardımı çok az, Üç defa ancak. Acele etme”. Ulıp gider ileriye, Suya karşı dağa doğru, Sadece birgün değil, bir hafta, Böyle de çıkmaz onun ucuna. Karşılaşır o köprüyle. Köprüye bakar güzelce Hemen onu düzeltir. Der, “Üstünden geçilir.”. Köprüden geçince, Gidilecek yoldan gidince, Kurumuş meşe gölgesinde Görür barınağın olduğunu. Ulıp girer barınağa Selamlayarak herkesi! Sertçe o söyler, Yere kadar baş eğer. Orada üç kişi. Üçü de Sakatlar gibi sıkıntıda, Çıktı insan düşüncesinden. Gözü çıkıp aktığından Aksakalı tamamen kör. Kambur olan diğeri Görünüşü yirmi yaşındaki Onun dilini mi koparmışlar? Ağzında dili yok. Söz de söylemez, Masal hikâye anlatmaz. Üçü de kütük gibi, Gücü kuvveti yerinde. Ancak niçin kulaksız, İnsana bakar keyifsiz. Elbette, onlar birbirini Anlayamaz bir şekilde. Ulıp düşünür içinden: “Anlamadılar beni de, Onlarla nasıl konuşmalı? 241 242 Yurra kaşni yuratat’, Ankarmaşkĭn tĭrĭşat’, Pu miminе tasatat’, ĭralatsa hĭvarat’. Hayarlĭh ta yurĭran Lĭplanat’ tеt kayranrah. Hĭş-pr yurĭ çrеnе Larsa yulat’ çi tpnе. Humhanmalla yurlasan, 7080 Tеn, ĭnlan mana ta. Maltan yurlas ak yurra: “Hura pikе, mrt kuĭm, urhi çkе, es asĭmra. Yal-yal tĭrĭh al tusa, Sĭmah tuhr sana savsa. Kuk-kuk, kuk-kuk, Çĭpar kayĭk, urhi çkе savmast’ mana. ırĭ pikе, kĭvak kuĭm, 7090 Şĭpçĭk kayĭk, es kĭmĭlra. Yal-yal tĭrĭh al tusa, Sĭmah kayr sana savsa. Kuk-kuk, kuk-kuk, Çĭpar kayĭk, Şĭpçĭk kayĭk savmast’ mana. Sarĭ pikе, mеrçеn kuĭm, Sarkayĭkĭm, es çrеrе. Yal-yal tĭrĭh al tusa, Çapa tuhrĭm sana savsa. 7100 Kuk-kuk, kuk-kuk, Çĭpar kayĭk, Sarkayĭk ta savmast’ mana”. Vi çĭlaha tinkеrsе Ulĭp pĭhat’ hrhеnsе. Ançah vsеm av-avah, Hĭnk tuni tе palĭrmast’. Ulĭp tĭsat’ yurrinе, Pattĭrsеnçеn iltninе: “Epir lk aça çuhnе 7110 Utlanayman ut inе, Hal epir itntmr, Parĭnmastpĭr yutsеnе. İkr urĭm ytn pur, Türküyü herkes sever, Anlamak için uğraşır, Başındaki beyni temizler, Sıklaştırır bırakır. Kızgınlık da türküden Sakinleşir sonradan Bazı türküler yüreğin Oturur en derinine. Coşup türkü söylersem Belki, anlarlar beni. Önce söylemeli bu türküyü: “Kara kız, kiraz gözlüm, Bahar kırlangıcım aklımdasın. Köyler boyu iş yaparak, Söz söyledim seni severek. Kuk kuk kuk kuk, Alaca kuş, Bahar kırlangıcı sevmez beni. Kumral güvercin, gök gözlüm, Bülbülüm, gönlümdesim. Köy köy iş yapıp, Söz söyledim seni severek. Kuk kuk kuk kuk, Alaca kuş, Bülbül sevmez beni. Sarı kız, mercan gözlüm, Sarı kuşum, kalbimdesin. Köy köy iş yaparak, Ünlü oldum seni severek. Kuk kuk kuk kuk, Alaca kuş, Sarı kuş da sevmez beni” Üç sakata dikkat ederek Ulıp bakar acıyarak. Ancak bunlar aynen, Bir belirti göstermez. Ulıp söyler türküsünü, Bahadırlardan duyduğunu: “Biz önceden çocukken Atlara binemedik, Şimdi biz yetiştik, Baş eğmeyiz yadlara. İki yüz deste keten var, Sirе pama şuhĭş pur, Arlĭr, trtr şur ip pirnе, Kassa lr kpеsеm. Turan anat’ şurĭ kim Şur yalavnе vtеrsе, Tuhĭr pĭhĭr, vattisеm, 7120 mr irtmеst tеtr-im?” Vi pattĭr ıihĭran Vĭrannĭ pеk tuyĭnat’. amrĭk çĭlah allipе Şĭlsa ilç uk kunе. Tеpri vara çışkinе ĭmĭrtar ikkşnе. Şurpu kayr ulşĭnsa, ur mrnе çakarsa. Tĭrat’ hal’ vĭl yumanla, 7130 Kеh vĭrsa kayasla. Ulĭp kallеh yur yurlat’, Sassi tuhat’ savmalla. Nikam manmast’ amĭşnе Kĭkĭr stnе inrеn. Vsеm nt aça mar, “Annе mana uratnĭ, Kĭkĭr stnе itеrn, Sarĭ hvеl hĭy pulsa mrlhе ĭşĭtnĭ. 7140 Annе mana piylеn, Çri inçе siktеrn. Tulli uyĭh hĭy pulsa Kun-ulĭma sıhlanĭ. Annе mana üstеrn, Lĭpka-lĭpka yuratnĭ, Kml ĭltĭr hĭy pulsa Purnĭ tıtma vrеntn. Annе mana üstеrnе, Üssе itsеn kalanĭ: 7150 Ĭmĭrtkayĭk pulsamĭr, Sĭrtsеm inçе vsеmr. Ĭmĭrtkayĭk pulaymarĭm, Sĭrtsеm inçе vеymеrm. Şĭpçĭk kayĭk pulayĭp-şi, Ep halĭha yurayĭp-şi?” Çĭlahsеm’ hal’ -pattĭrsеm, Size verme niyetim var, Eğirin, dokuyun ak ip bezini, Kesip dikin elbiseleri. Dağdan iner sarı gemi Ak bayrağını dalgalandırıp, Çıkın bakın ihtiyarlar, Ömür dediniz geçmez mi?” Üç bahadır uykudan Uyanmış gibi sanki. Genç sakat eliyle Sildi olmayan gözünü. Diğeri sonra yumruğunu Sıktı ikisini. Aksakal değişti, Yarı ömrünü kaybedip. Duruyor şimdi meşe gibi, Biraz da kızıyor gibi. Ulıp tekrar türkü söyler, Sesi hoşa gidecek gibi. Kimse unutmaz anasını Göğsünden süt emdiğinden. Böyle türkü söylemeyeyim mi? “Annem beni doğurdu, Göğüs sütünü emzirdi, Güneş olup kendisi Ömür boyu ısıttı. Annem bana dua etti, Dizlerinde sektirdi. Dolunay olup kendisi Hayatımı korudu. Annem beni büyüttü, Okşayıp sevdi, Gümüş yıldız olup Yaşamayı öğretti. Annem beni büyüttü, Büyüyünce söyledi: Kartal gibi ol, Tepelerde uç. Kartal olamadım, Tepelerde uçamadım. Bülbül olayım mı, Halka türkü söyleyeyim mi?” Sakatlar şimdi, bahadırlar, 243 244 Uy varrinçi yumansеm! Ulĭpa çuptĭva, Ulĭpa tav tĭva. 7160 Ulĭp vsеmpе savĭnat’, av vĭhĭtrah kalaat’: Ep kiltm ak yenne Aslĭ Atĭl hrrinçеn. ak yenne ul tĭsiççеn, Sm vĭrmantan tuhiççеn Ep tl pultĭm şurpupa, Sĭmahlarĭm ep unpa. Vĭl kalar: ınsеnе “Usal Mayrus ptеrеt. 7170 Kaysa ĭl-ha vsеnе. Çĭn maltan ĭl pikеnе, Nar pitl Elpinеnе, Sar tnçеrеn kilninе. Maik ĭsta ĭtinе av hr kĭna plеt tеt”. Unççеn manĭn ula may Vi çĭlaha ĭlmalla. av çĭlahsеm... Esir vt? Plеs kilеt sirntеn: 7180 Mayrus Maik ĭstaa Ma kurayman av taran? Çĭlah pulnĭ ınsеnçеn Pri kalat’ еripе: -Maşşik ıstaşş patnçe Epir pulnĭ hĭnara. Un çuh pirе sĭmah may Vĭl pltеrç akna ta: “Ep iltsеçç lkrеh Asannеrеn viliççеn 7190 Tin е tunĭ kslеpе, Kunn-rn tеn pеk, r tе pr pin kv tеt Kalasassĭn kanmasĭr, r tе pr pin yurĭ tеt Yurlasassĭn kslе tеt, Aslĭ Çĭvaş rnçеn İnkеk tuhsa tarat’ tеt. Çĭvaşsеnе inkеkrеn Hĭtaras tеn mtpе Tarladaki meюeler! Ulıp’ı öpüyorlar, Ulıp’a teşekkür ediyorlar. Ulıp onlarla sevinir, O zaman konuşur: Ben geldim bu tarafa Büyük İdil kıyısından. Bu tarafa gelene dek, Sık ormandan çıkana dek Ben karlılaştım aksakalla, Konuştum onunla. O söyledi: İnsanları “Kötü Mayrus yok ediyor. Gidip kurtar onları. İlk önce kurtar kızı, Güzel yüzlü Elpine’yi, Sarı dünyadan geleni. Maşik ustanın nerde olduğunu Sadece bu kız biliyormuş.” Ona kadar benim yolda Üç sakatı kurtarmalıyım. Bu sakatlar... Siz değil mi? Öğrenmek istiyorum sizden: Mayrus Maşik ustayı Niçin göremiyorsun? Sakat olan insanlardan Biri söyler yavaşça: -Maşik usta yanında Biz misafir olduk. O zaman bize sözle Bildirdi şunu da: “Ben duymuştum eskiden Ölene dek büyük anneden. Ancak yaptı gusliyle, Gece gündüz dediği gibi. Gece boyu bin küy Çalar dinlenmeden, Gece boyu bin türkü Söyler, gusli çalar. Büyük Çuvaş ülkesinde Dert çıkmış ortaya. Çuvaşları bu dertten Kurtarmak ümidiyle 7200 Maik ĭsta kilеnn, е hastar tıtĭnnĭ. itml iç rtе vĭl Hatrlеn çĭrĭşsеm, itml iç stkеn vĭl Hrsе puhnĭ vitrеpе. itml iç hut yıvĭnе İslеtn vĭl stkеnrе. itml iç kun huşşinçе Ĭna Maik tiptn. 7210 avna Mayrus pln tе Kuraymasĭr vilеslе Şıranĭ vĭl ĭstaa, Şap-şur pulĭ çĭvaşa. Aşkĭnsa, hn kĭtartsa Huasşĭn pulnĭ Maikе. avna ĭsta pln tе Tarma tuhnĭ inеtе. İnе ula pirе tе Maik çnç hĭypеlе. 7220 Kilşrmr Maikpе ula prlе tĭsmaşkĭn. av vĭhĭtrah irhinе Pikеnе tl pultĭmĭr. “r aynçi tnçеrеn, Patşa hr Elpinе”,Tеr pirе sarpikе, av vĭhĭtrah uhalç. Ĭmĭrtkayĭk vĭl pulç, Sarsa yaç unatnе, 7230 Larĭr tеr purnе tе. Vismr tе Maikpе Larasşĭnçç un inе. Vsе kayma pulmar, Mayrus itr vtеrsе. Etem sĭnnе ilmеnrеn Ĭmĭrtkayĭk pikеnе Asamlĭhpa ntеrç. Kunе-punе itеrç, Yatlamaşkĭn tıtĭnç. 7240 “Mannе çuna kĭlarasşĭn, Sarkalansa purnasşĭn? Maik patnе, un rpürtnе, Maşik usta keyif aldı, İşe sağlam başladı. Yetmiş yedi yerde Hazırladı Çuvaşlar, Yetmiş yedi meyve suyu Kovayla hemen topladı. Yetmiş yedi defa ağacı O meyve suyuyla ıslattı. Yetmiş yedi gün içinde Maşik kuruttu onu. Mayrus öğrendi bunu Görünmeden hemen Aradı hemen o ustayı. Ak başlı Çuvaş’ı. Öfkelenip, azar verip Mahvetmek ister Maşik’i. Bunu usta öğrendi Kaçtı uzak yerlere. Uzak yola bizi de Maşik çağırdı kendiyle. Anlaştık Maşik’le Yola birlikte çıkmaya. O zaman sabahleyin Kızla karşılaştık. “Yer altı dünyasından, Padişah kızı Elpine.” Dedi bize sarıkız, O anda kayboldu. Kartal oldu o, Açarak kanadını, Oturun dedi herkese. Üçümüz de Maşik’le Oturmak istedik üstüne. Uçup gitmek olmadı, Mayrus yetti çabucak. İnsan sureti almadığından Kartal kızı Büyüyle yendi. Başını gözünü parlattı, Sövmeye başladı. “Benimkini taşa çevirmek için, Rahatça yaşamak için? Maşik yanına, evine, 245 246 Esir kn visr prlе. Tavĭrmalla man ta sirе. İrsr е tıtĭnnişn Man tavĭru -vĭt akĭn pеk: Vıl’ĭhsеm pеk mr purnĭr, Pri -kutĭr çlhеsrе, Tеpri vara-hĭlhasĭra, 7250 Vimş -sm-sukkĭra. Kil ĭtinе mrlhе manĭr. Sĭmah apsa larsassĭn ta Pr-prinе an ĭnlanĭr, Klrе pĭra putarsa Asaplanĭr visr tе. Kpеr urlĭ ın kasan, Esir ĭna ĭnlansan, Italasa çuptusan, Man asamlĭh sirntеn 7260 av kuntan tin sirlеt. Un pеk ın hal’ uralman, uralma ta pultarman”. ak rpürtrе vir ul Hn kurtĭmĭr -çĭtma uk. -Maik pirki kala-ha, Ĭna ĭta tupmalla? Pülç Ulĭp yktе. Es mana an pül-ha, Par-ha sĭmah vaklama.7270 Mayrus Maik muçinе Tatsa huç ihrsе: “Es, Maik, man tĭşman. San pеk tĭşman man pulman. Sanra çĭvaş mç. av mtе irkpе Pamasassĭn... trmеrе rsе vırtan mrеh. Unta vısa hĭrĭnsan, Sıvlĭşsĭr hıt aptrasan, 7280 Çĭvaş halĭh mtnе Es parĭn-ha irkpеh. Ittisеm pеk es tе Ktеn pul’-ha yütеsе Pr-pr rtе, Çĭvaşra, uralassa pattĭra. Siz üçünüz girdiniz birlikte. Öç almalıyım sizden. Kötü iş işlediğinden Benim öcüm, işte böyle: Hayvanlar gibi yaşayın, Biri dönsün dilsize, Diğeri sonra kulaksıza, Üçüncüsüne, tam köre. Evi sonsuza dek unutun. Söz söyleyip oturunca Birbirinizi anlamayın, Evde toplayıp bezelye Azap çekin üçünüz de. Köprüden insan geçince, Siz onu anlayınca, Kucaklayıp öpünce, Benim büyüm sizden Ancak o gün gider. Onun gibi insan doğmadı, İmkansız da doğması.” Bu barınakta üç yüz yıl Dayanılmaz acı gördük. -Maşik hakkında konuş, Onu nerede bulurum? Böldü Ulıp yiğidi. Bölme dedi sen beni, Bırak konuşayım. Mayrus Maşik amcayı Kesti kahkaha atıp: “Sen, Maşik, benim düşmanım. Senin gibi düşmanım olmadı. Çuvaş’ın ümidi sensin. Bu ümidi rahatça, Vermeyince… zindanda Çürür yatarsın ömür boyu. Orada acıkıp sıkışınca, Soluksuzluktan şaşırınca, Çuvaş halkının ümidini Sen verirsin serbestçe. Diğerleri gibi sen de Beklersin yaşlanıp. Çuvaşlarda bir yerde Doğacak bahadırı. Ktеh, ktеh es ĭna, Unççеn kĭnan man patra. Payantan ak ĭlkuran Vut-hm sapma pulasan, 7290 iç uhrĭm sarĭlsa Yĭs şıv yuh şarlasa. Hayarlanat’ yĭs şıv, Tmsrsеmpе vĭl tul, Ma sĭmahran vĭl tuhm. Pvеlеtp ep ĭna Şıvarmannе avĭrma. Vĭl tır-pulsеm avĭrtmast’, Unta u ta apĭnmast’, ĭm ta unta taptanmast’. 7300 Ep lartnĭ armanta Avĭrtĭnat’ ĭmarta. ĭmartasеm Çĭvaşra itеlkl -mĭy taran. ĭmartasĭr yulsassĭn, Halĭh ptеt tprеn vĭl. Tprеn ptn halĭhra Ĭtan pattĭr uralat’?” Kalarĭm mn plninе, Urĭh nim tе plmеstp. 7310 Pikеpеlе Maikе ĭlsan pit avançç. Bekle bekle sen onu, Ona kadar ölürsün yanımda. Bugünden şu pınardan Kıvılcımlar başlayınca Yedi çağrıma yayılıp Yıs ırmağı gibi şarlayıp. Öfkelenir Yıs ırmağı, Aptallarla o dolu, Benim sözümden o çıkmaz. Bend yapacağım ona Su değrmeni yapmaya. O tahıl öğütmez, Orada yağ da vurmaz, Tüy de onda çiğnenmez. Benim yaptığım değirmende Öğütülür yumurta. Yumurtalar Çuvaş’ta Yeterli, boyna kadar. Yumurtasız kalınca, Halk biter tamamen. Tamamen bitmiş halkta Bahadır nasıl doğar?” Söyledim bildiklerimi, Başka bir şey bilmiyorum. Bikeyle Maşik’i Kurtarsan çok iyiydi. 247 irm İkkmş Yurĭ (Ulĭp Maik Muçşne Trmeren Hĭtarni) Yirmi İkinci Türkü (Ulıp’ın Maşik Amcayı Zindandan Kurtarması) Ulıp’la Ahplat bahadır. Onlar Ulĭppa Ahplat pattĭr. Vsеm Mayrus arman pvinе, armannе üpntеrе. Mayrus’un değirmen bendini, değirmenini yıkarlar. Elpine’yi kurtarırlar. Elpinеnе ĭla. 248 Ulmui aynе ul turĭm, ulişn mar, ulmişn, r-r yalta ep pultĭm, Hamşĭn mar ep, halĭhşĭn. Haylavsеnе, haklinе, Ulĭp inçеn hıvninе, Prçn-prçn putartĭm, Mеrçеnlеtmе yakatrĭm. 7320 Mеrçеn-yurrĭm, yan yanra Ulĭp nе utatsa! Ulĭp kpеr patnçе, Yatsĭr mĭn sĭrt aynçе. Un pukan -tunkata. Punе vatat’ şutlasa: “Mn tumalla kpеrpе, Mnlе tupas pikеnе?!” Hĭy inе hĭy tarĭhsa Sĭrta apat’ aptrasa. 7330 Sĭrt urĭlsan urmaran iç tatĭk pulat’ av. Pr tatĭk -sar piçkе, Kĭşĭlsеm pit hitrе. Piçki turtat’ r patman, üll vatĭ yumanran. Sar piçkеnnе pr tpnе Ulĭp apsa mrеt. Unta lastak, huraskеr, Pĭhma pit tiskеrskеr. 7340 apah ĭna uat’ tе Kurat’ sеrtе kurĭknе. Sеrti yün pĭnçĭhsa, Kĭvakarnĭ ıtla ta, urat’ sĭmsa şĭtĭknе, Çĭtma may uk nimlе tе, Elma altına yol yaptım, Yaprağı değil elması için, Yüzlerce köyde bulundum, Kendim değil halk için. Eserleri, kıymetlileri Ulıp hakkında söyleneni, Birer birer topladım, Mercan gibi dizdim. Mercan türküm, yankılan Ulıp’ın işini aydınlatıp! Ulıp köprü yanında, Adsız büyük sırt altında. Onun iskemlesi, kütük. Başını patlatır düşünüp: “Ne yapmalıyım köprüyle, Nasıl bulacağım kızı?!” Bunalıp çok fazla Tepeye vurur şaşırıp. Tepe bölününce ortadan Yedi parça olur bu birden. Bir parçası sarı fıçı, Yüzüğü çok güzel. Fıçısı yüz batman, Uzun yaşlı meşeden. Sarı fıçının bir dibine Ulıp vurur parçalar. Orada kıvırcık, kara olan, Bakması korkunç olan Böylece onu açar da Görür kehribar otunu. Kehribar ekşisini tıkanıp, Daha da göğerip, Yarar burun deliğini, Dayanmak imkansız, Ulĭp kapmar piçkеnе Pеrеsşn yĭs şıvalla. Piçkе kayat’ çtrеsе, Un hınçеn şavlasa. 7350 av vĭhĭtrah lastak Vut-hmpеlе hıpĭnç, Mattur kaççĭ kurĭnç. Sar piçkеrеn tuhsanah Vĭl pular kalama: -Ep Ahplat. Çĭvaşran, Aslĭ aval еnnçеn, ülti Kĭnaş yalnçеn. Pеrsе itrm ak yenne ĭlma halĭh mtnе. 7360 Es vara kala-ha, Kam pulatĭn? Kunti mar? Ulĭp tеtn? İltmеn yat. Pallaşrĭmĭr sĭmah may. Es mana ĭlman-tĭk ak piçkеrеh rеttm. Mana Mayrus asamla Tıtsassĭnah akĭnta, Çĭvaş halĭh mtnе Vĭypa ĭlma kilnşn 7370 Mutalar ernеççеn. Mayrus yutra pulmalla. avĭnpa usĭ kurmalla. Vĭl kayalla kiliççеn, Asamlasa yariççеn Kpеr urlĭ kamalla. -Ançah pirе kayalla Vĭl kaarma şutlamast’. Kpеr inçi kavir Çĭn ta vara esrеll. 7380 Çunĭmsеnе ilmеşkn Pirе şıva utasşĭn,Tеr Ulĭp Ahplata. Ahplat hir huravlat’: -Kavir üppе huplannĭ, İlеmlhnе uhatnĭ. av üp-apra asamlĭh, Mayrusĭn n pĭyav. Kpеr mnşn kaarat’ Ulıp büyük fıçıyı Atmak ister Yıs ırmağına. Fıçı gider titreyerek, Onun ardından gürleyerek. O zaman kıvırcığı Kıvılcımlar çıkardı, Güzel yiğit göründü. Sarı fıçıdan çıkınca Başladı konuşmaya: -Ben Ahplat’ım Çuvaş’tan, Büyük Şaval tarafından, Şülti Kınaş köyünden. Çıkıp geldim bu tarafa Kurtarmaya halk ümidini. Sen söyle bakalım, Kimsin, buralı değil misin? Ulıp mı dedin? Bilmediğim ad. Tanıştık sadece sözle. Sen beni kurtarmasaydın Şu sarı fıçıda çürürdüm. Beni Mayrus büyüyle Tutunca burada, Çuvaş halkının ümidini Kurtarmaya geldiğin için Karıştırır bir hafta Mayrus uzakta olmalı. Bunu kullanmalı. O geri dönene dek, Büyüleyene kadar, Köprüden geçmeli. -Ancak bizi geri Geçirmeyi düşünmez. Köprüdeki halısı Gerçekten de Esrelli Canlarını almak için Bizi suya atmak için, Dedi Ulıp Ahplat’a. Ahplat cevap verdi: -Halı çöple kaplandı, Güzelliğini kaybetti. Bu çöpte büyü, Mayrus’un yeni sicimi. Köprü niye geçirir 249 250 Vĭl hĭy urla çĭn maltan? 7390 Kaakansеm hrhеnsе Ĭna üprеn hĭtar Tеsе şutlat’ yalan vĭl. Kaakansеm un inçеn Şutlama nimn tе. Kavir avĭnşĭn tarĭhsa Kaakana ayakka Şıva trtmе tĭrĭşat’. Kavir inçi üp-apa Ak ak yüеk hĭypĭtat’. 7400 Kayran ĭna hıvĭhpa Tasatmalla vaskasa. Hĭy hĭvarnĭ vırĭnçеh Ahplat tupr hıvĭhnе. Hĭypе ilç purnе tе. Tеmlе şĭrşlĭ pulsan ta. Hĭsĭk çuna ursan ta Ulĭp yĭtr piçkеnе, Pĭnçĭhlansa kayninе. Utr kpеr yennellе. 7410 Kavir kursan vsеnе Avkalanma pular, İk vpе klеnsе atĭltatma tıtĭnç. Ulĭp rе ürkеnmеst, Kpеr inçi kavirе, Ursa kaynĭ pulsan ta, ĭvat’ sеrtе yüipе. Tlnmеllе kavirtеn: Çunĭ v lkkеnrеn 7420 Lĭpkĭ urhi kasеnçеn, еp еpl çеçеkrеn. uman v еkkinçеn Çĭrsĭr vri lеnrеn, Urat’ smsr putsrlе, Utma may uk nimlе tе. Ahplat sapat’ hıvĭhnе unĭ kavir tĭrşşipе. Kpеr urlĭ kasanah Pĭhr kavir yennellе. 7430 Vĭl vırĭntan tapranman, Vırtat’ kĭna yınĭşsa. Üstünden ilk önce? Geçenler acıyıp Onu çöpten kurtarır Diye düşünür her zaman. Geçenler onun üstünden Düşünmezler hiçbir şey. Halı bunun için sıkılıp Geçenleri uzağa Suya atmaya çalışır. Halı üstündeki çöp İşte bu acı ayrılır. Sonra onu kepekle Aceleyle temizlemeli. Kendi bıraktığı yerde Ahplat kepeği buldu. Hepsini kendine aldı. Ne kadar koksa da Kusmus canı sıksa da Ulıp kaldırır fıçıyı, Boğulup gideni. Gittiler köprüye doğru. Halı görünce onları Kıvrılmaya başladı, Havalanıp iki ucuyla Başladı hışırdamaya. Ulıp hiç ürkmez, Köprüdeki halıya, Öfkelenmiş olsa da, Yıkar kehribar ekşisiyle Olağanüstü halıdan: Yıkadığı üç güzelden Sakin bahar gecesinden, Nazik menekşe çiçeğinden. Yıkanmamış doğasından Kötü kızgın yılandan, Kudurur küstah gibi, Geçilmez bir şekilde. Ahplat döker kepeği Yıkadığı halı tepesinden. Geçince köprü üstünden Baktılar halı tarafına. O yerinden kalkmamış, Yatıyor sadece sızlayıp. Ahplat ilç sıvlasa, Kĭkri tulç sıvlĭşpa. Kayran vrç tĭvĭlla Kavir ts kriççеn. Kavir inçе pin çеçеk. Çеçеksеm tslrеn Hĭş ulĭhra üsn tеn. Kavir vırtat’ tĭsĭlsa, 7440 Sar hvеl pеk yalkĭşsa. Mnşn şıva ikkşnе Ivĭtmarĭn vsеnе? Kpеr hĭrtat’ çlhipе Yaltĭrakan kavirе. Kavir ĭna hirlеt: -İtlе mana timlеsе. Mayrus hrtеn hĭrasa Ma tivmеllе vsеnе? Un ta şalçi tulat’ ak, 7450 Untan çĭvaş hĭtĭlat’. Ulĭp kilç ak yenne, Haklĭ kavir ep tе. uk hal’ manra hayarlĭh ınna siyen tumalĭh. Şıv avnĭ iltsеnеh Hum kĭlarat’ tinslе. Ançah kavir trkеrе, Yĭs şıvnçеn inеtrе. Trkе pulç pısĭk kĭk, 7460 Un hınçеn ĭmkayĭk, Sarsa yaç unatnе İkr hĭla pulat’ tеn. -Larĭr! İnе vmеllе,Tеr kayĭk purnе tе. Kayĭk vеt tüpеrе Ayra sĭrta kuriççеn. Kayĭk anç r inе, Kеh tata uhalç, Sarĭ pikе kurĭnç. 7470 Pikеn sarĭ üsеm Çmpr еnçi kĭlkansеm, Kunе sеnkеr tüpе tеn. Ku harşisеm avĭn pеk,Sarĭ hvеl şеvlisеm. Ahplat soluklandı Göğsü nefesle doldu. Sonra üfürdü dağa doğru Halı rengi gelene dek. Halı üstünde bin çiçek. Renkli renkli çiçekler Hangi kırda yetişmişler. Halı uzanır yatar, Sarı çiçek gibi parlayıp. Neden suya ikisini Fırlatmadın onların? Köprü azarlar diliyle Parlayan halıya. Halı onu cevap verir: -Dinle beni iyice, Mayrus kızdan korkup Niye dokunayım onlara? Ona böylesi gerekiyor, Ondan Çuvaş kurtuluyor. Ulıp geldi bu tarafa, Kıymetli halı bende Yok şimdi kötülük İnsana zarar verecek. Su bunu işitince Dalgalanır deniz gibi. Ancak halı ruloda Yıs ırmağından uzakta. Demet oldu büyük kök, Ondan sonra altın kartal Açtı kanatlarını İki yüz kulaç olur. -Oturun! Uzağa uçmalıyız. Dedi kuş hepsine. Kuş uçar tepede Ovada tepeyi görene dek. Kuş indi yeryüzüne, Birden bire kayboldu, Sarı kız göründü. Kızın sarı saçları Çimpir tarafının kuştüyü Gözü mavi gök gibi. Kirpikleri bunun gibi Parlak güneş haleleri. 251 252 Pv -yaştak hurĭnran, Tuti -pin ırlaran. Sassi -itml kvrеn, Kslеsеnçеn iln tеn. -Kunta vsе itnrеn 7480 Larma lеkr r inе. Mnşn tеsеn akĭntan Çaru çikki pulanat’. av çaruran kasanah Vĭy-hal ptеt samantrah,Tеr pikе kürеnsе.Yuhan yĭs şıv humsеm, Ku umnçеh urnisеm, Mayruspa tl pulaеh, Mn kurninе kalaеh. 7490 Vĭl akĭntan irtеt-ha, Tl pulmalla unpa man. Vĭhĭt ta pur kalama, Pr-prinpе pallaşar. Patşa hr. Elpinе Sarĭ tnçе tеninçеn. Maik muçi kylnçе Kslе kvvi yanratç. Un pеk kvvе man еnçе Kalama tеmеllе. 7500 Prrе, tttm kahinе, Sar tnçеrеn ulĭhsan Muçin kslе kvvinе İltеymеrm ayakran. “Mskеr pulnĭ vat ınna, Kuras kilеt man ĭna”,Tеrm tе ep hayhinе Ktm vara un kilnе. Pltm unĭn huyĭhnе, Mayrus usal mtnе, 7510 Ĭna ptеrеs tеninе. Ep ĭmkayĭk pultĭm ta Larma huşrĭm ham inе. Ep kayĭk pulsanah, Mayrus mana tapĭnç, Asamlĭhpa ptеrç. Epir -kamsеm pulninе, Mnlе asap tüsninе Boyu düzgün kayından, Dudağı, olmuş çilekten. Sesi yetmiş küyden, Guslilerden almış gibi. -Buraya uçup gelince Oturdu yer yüzüne. Niçin dersen burada Durma sınırı başlıyor. Bu duraktan geçince Kuvveti biter o anda, Dedi kız üzülerek. Akan Yıs ırmağı dalgaları, Göz önünde kuduranlar, Mayrus’la buluşunca, Ne gördüğünü söyle. O buradan geçer, Karşılaşmalıyım onunla. Konuşmaya vakit var, Birbiriminizle tanışın. Padişah kızı Elpine. Sarı dünya denilen. Maşik amca evinde Gusli küyü yankılanıyor. Onun gibi benim tarafta Okunmuyor demeli. Birgün, karanlık gece, Sarı dünyadan çıkınca Amcanın gusli küyünü Duyamadım uzaktan. “Ne oldu bu adama, Göresim gelir onu”. Dedim ben buna Girdim evine sonra. Bildim onun derdini, Mayrus usalın amacını, Onu yok edeyim dediğini. Ben altın kartal oldum da Otur dedim üstüne. Ben kuş olunca, Mayrus saldırdı bana, Büyüyle yok etti. Bizim kim olduğumuzu, Nasıl azaba dayandığımızı Kurtĭn hĭvĭn kuupa, Kalamastĭp avĭnpa. 7520 Ep kuntan kayiççеn Tarhaslatĭp çrеrеn: Maikе tе ĭlsamĭr, Ĭna kun-ul parsamĭr. Vĭl hal’ Mayrus rnçе, r aynçi trmеrе. ĭmarta pеk un trmi, mеlli şıv unta uk, imеlli tе ptr pul’. av Mayrusa ntеrmе, 7530 Un tşmşnе ptеrmе May-mеslеtnе plmеllе. Mayrus çeye, usal ta, Sulahayran asamlat’. Sıltĭm еnçеn -vĭl ayvan, Nişl ın pеk vĭl untan. avĭnpa ta usala Yĭs şıv inçi armanta Tıtsam yalan sıltĭmra, Kuran an yar es ĭna. 7540 av vĭhĭtrah ayakran Vut-hm kilеt kaplansa, avna pikе kursanah apla kalat’ vaskasa: -Mayrus kilеt kuntalla Asamlansa hm sapsa. Ahplat, hĭpar sĭrt tĭrnе, Es Ulĭp -sĭrt hınе. Pikе çakat’ еripеn Çaru çikki umnçеn. 7550 Vut-hm ĭna hĭvalat’, Husa itsеn sĭmahlat’: -Man sĭmahran ma tuhrĭn, İk çĭvaşa ma ĭltĭn? Mayrus yatlat’ pikеnе Şĭnĭayman illhpе.avĭnşĭn ep hal’ sana untaratĭp akĭntah!Sulahaya ıtkĭnat’. Sıltĭm еnçеh yulnĭran 7560 Kül pulat’ Elpinе Gördün kendi gözünle, Söylemiyorum böylece. Ben gidene dek buradan Şükrediyorum yürekten: Maşik’i de kurtarsaydık. Ona hayat verseydik. O şimdi Mayrus elinde, Yer altındaki zindanda. Yumurta gibi zindanı, İçecek su yok orda, Yiyecek de bitmiş olmalı. O Mayrus’u yenmek için, Onun sihrini bozmak için Yol yardımı bilmeli. Mayrus kurnaz, kötü de, Büyüler sol taraftan. Saf görünür sol taraftan, Güçsüz insan gibi o yandan. Bu nedenle kötüyü Yıs ırmağındaki değirmende Tutsam hep sağ yandan, Gözden kaçırma sen onu. O anda uzaktan Kıvılcım gelir toplanıp Kız bunu görünce Hemen şöyle söyledi: -Mayrus geliyor bu tarafa Büyülenip kıvılcım saçıp. Ahplat, çık sırt tepesine, Ulıp sen sırt arkasına. Kız geri çekilir sessizce Duracak sınır yanından. Kıvılcımlar onu kovalar, Yakalayınca söz söyler: -Sözümden niye çıktın, İki Çuvaş’ı niye kurtardın? Mayrus kızar kıza Sığınamaz öfkesinden Bunun için şimdi seni Yakacağım burada! Sol tarafa atılır. Sağ tarafta kalınca Göl olur Elpine 253 254 Urlĭ-pirl hum yarsa. Vut-hm pulat’ mĭn pulĭ, Klеtkеrеn -Sĭrtu tеn. ĭvarnе karat’ yankĭşsa. Şıva еt tarĭhsa. Ançah şıv sĭrtlanat’, Sĭrt ĭvarta vırnamast’. Pulĭ kayat’ antĭhsa, Kayran urlat’ şartlatsa. 7570 Sıltĭm еnçе tĭnĭran, Hıpkan mĭntĭr pulnĭran Mayrus kallеh hr pulat’. Sеhri hıtĭ hĭpnĭran Tarat’ vĭl hal’ hĭrasa Hĭy yĭvinе uhĭrsa. İrsr Mayrus usalşĭn Çaru çikki-ĭlĭnĭ. -Tıtaymarĭm irsrе,Tеr pikе Elpinе, 7580 Vara Ulĭp pattĭra Astĭn parat’ vaskasa: -Tuhatmĭşsеn tuynçе Mayrus pulsan ur rtе Asamlĭhnе üstеrеt, Un çuh sana ntеrеt. avĭnpa ta kuntanah Halеh vaska armana. Eh, vĭhĭtĭm kskеrеh, Pulĭşaymĭp avĭnpa. 7590 Sar tnçеnе vmеllе. Ulĭp kalat’ yultaşnе: -Ahplat, ĭsat pikеnе. Mayrus kilnе arkatma Kayran vaska man pata. Unççеn ep armanta Sĭmah huşĭp Mayruspa. Pirе prlе vĭl kursan Şiklеnsе hıt sıhlanat’. avĭnpa prlе utar mar. 7600 Ulĭp vaskat’ armana. Şıvarmançе vĭl pulat’. Mn kurninçеn armanta “Tlkrе-i ep?” tеt. Enine boyuna dalgalanıp. Kıvılcım olur büyük balık, Vücudu Sırtu gibi. Ağzını açar sızlayarak Su içer öfkelenerek Ancak suyu yükselir, Tepe ağıza yerleşmez. Balık gider tıkanarak, Sonra yarılır şart diye, Sağ tarafta durduğundan, Şişman olduğundan Mayrus tekrar kız olur. Ödü koptuğundan Korkar durur şimdi. Kendi yuvasında inleyip. Kötü Mayrus için Durma sınırı, kurtuluş. -Tutamadım kötüyü, Dedi Elpine kız, Sonra Ulıp bahadıra Akıl verir hemence. -Büyücülerin toyunda Mayrus olsa yarı yılda Büyüyü geliştirir, O zaman seni yener. Bunun için buradan Şimdi hemen değirmene. Eh, zamanım az, Yardım edemiyorum. Sarı dünyayı ölçmeli. Ulıp söyler türküsünü: -Ahplat, gönder kızı, Mayrus evini dağıtmaya Sonra hemen gel yanıma. O zamana dek değirmende Konuşayım Mayrusla. Bizi birlikte görünce Şüphelenir saklanır. Buradan gitmeyelim birlikte. Ulıp gider değirmene. Su değirmeninde o olur. Değirmende gördüğünden “Rüyada mısın?” der. Pilk prnе rеçpеh Purtе tulli tüpеrеn. ĭmartisеm trlrеn: ınsеn, vıl’ĭh-çrlhsеn, Tiskеr kayĭk-kşksеn. Ulĭp prnе çaşkinе, 7610 n kantrapa ıhninе, Turtsa ıhr kaşninе. “Siv apat’ hıaltan, Tеn, av irsr usaltan?”Ulĭp şutlat’ ĭşnçе. Yuri kalat’ akĭn pеk: -Hui uk ta, ĭnmast’, е kmе may pulmast’. Mayrus avna iltsеnеh Uat’ arman alĭknе, 7620 Ulĭp patnе itsеnеh Hr aptarat’ sĭmahnе. -Arman hui ep-ha, Mayrus tе-ha mana. Es е krеsşn? Mеlnik mana kirl-ha. Tasa, ĭşĭ kĭmĭlpa sеm pirki kalaar. Es hal’ lar-ha avĭnta, Sıltĭm еnçе layĭhrah. 7630 -Sulahayra uĭrah,Tеr Ulĭp Mayrusa. -Ep pççеnеh purnatĭp, Kiçеm mana„ çĭnahah. Çĭvaş halĭh rnçеn Kiltm tеtn. Man еnçеn Kĭmĭl kĭna. Payantan Mеlnik pulan nt man. Kayran, ah, tеn -çun turtsan... -Süpltеtsе larmaşkĭn 7640 Man vĭhĭt uk, çĭnah ta. Es hrarĭm, apah ta Iytasşĭn-ha ep akna. ak armanta iç prnе, ĭmartasеm avĭnta. av ĭmarta huşşinçе ın ĭmarti sahal mar. Beş kutu sırasıyla Hepsi dolu ağzına dek. Yumurtaları türlü türlü: İnsanlar, hayvanlar, Yabani kuşlar hayvanlar. Ulıp birini çanağına, Kemer ipi ile bağlar gibi, Çekip bağladı her birini. “Soğuk vuruyor arkadan, Belki bu berbat, kötüden?” Ulıp düşünür içinden. Söyler şu türküyü: -Sahibi yok, işler olmaz, İşe girmeye imkan olmaz. Mayrus bunu duyunca Açar değirmen kapısını, Ulıp yanına gelince Söyler şu sözlerini. -Değirmen sahibi benim, Mayrus derler bana. İşe mi girmek istersin? Değirmenci bana gerek Temiz, iyi gönüllü. İşler hakkında konuş. Şimdi sen otur şurada, Sağ tarafta daha iyi. -Sol tarafta daha ferah, Dedi Ulıp Mayrus’a. -Ben yalnız yaşıyorum, Bana gerçekten sıkıcı. Çuvaş ülkesinden Geldim dedin. Memleketimden Sadece güzel. Bugünden sonra Değirmencim olacaksın. Sonra hoşuma giderse -Gevezelik etmek için Zamanım yok, gerçekten. Sen kadınsın, gerçekten Sormak istedim ben bunu. Bu değirmende yedi kutu Yumurta var burada. Bu yumurta arasında İnsan yumurtası az değil. 255 256 Maşik Usta (Ulıp: 257) “Kun pеk pattĭr Çĭvaşra uralnĭ hĭş vĭhĭtra? Mayrus şutlat’ hĭrasa, 7650 Sappunpе tar şĭlsa.Mana tıtat’ sıltĭmra, Asamlaymĭp ep ĭna. Vĭl ykt-ha, ayvan-ha, Ultalĭpah ak yaşa”. Mayrus tĭsat’ hĭynnеh İlrtmеşkn yktе: -Tip ĭvarpa vĭhĭt ta Ças irtmеst-ha akĭnta, Mеlnik pulsa liççеn 7660 Hĭna pulsam man patra. Kayran sana şannipе... Kayĭpĭr-ha pr rе! Ĭta tеtn? Trmеnе. Şıvarman’ mĭn pürtnçе, Unta tĭşman larat’ man. Şĭlman tpеl kukrinçе Ulĭp vĭypah Maгyrusa Sıltĭm еnçеn uttarat’. Utasşĭn mar vĭl еnçеn, 7670 Mayrus usal kvеt. Unşĭn Ulĭp kĭşkĭrat’: “Utmalla san sıltĭmra!” Sas iltnç pr tltе Sakaynçеn tuhat’ pеk: -ın par! Pit vınĭran Hırĭm hıtĭ kasĭlat’! “Ahal’tеn mar vĭl mana Yr yennellе hstеrеt”.Ulĭp şutlat’ ĭşnçе. 7680 Hrе trtеt yr inе. Mayrus ükеt, yr ptеt, Sakaynеllе hr vеt. Unta yĭs şıv ahĭrat’, Mayrus unat’, uhĭrat’. -Kun pеk arman kirl mar, Untan çasrah hĭtĭlas,Tеr Ulĭp Ahplata Kursassĭnah yunaşar. Yarsa ilеt armana, “Böyle bahadır Çuvaş’ta Ne zaman doğdu ki? Mayrus korkup düşünür, Önlüğüyle silerek terini. Beni tutar sağ tarafta, Aklını alamıyorum. O yiğit, aptal, Kandır şu babayiğidi.” Mayrus uzanır ona Büyülemek için yiğidi. Kuru ağızla zaman da Hiç geçmiyor burada. Değirmenci gibi çalışacağıma Konuk olsaydım burada. Sonra sana inanınca... Gideceğiz bir yere! Nereye dedin? Zindana. Yaşamayacağım büyük evinde, Düşmanım var benim orada. Süpürülmemiş ocak önünde. Ulıp güçle Mayrus’u Sağ tarafından yakalar. Gidemez o şimdi, Mayrus kötü kıskanır. Onun için Ulıp haykırır: “Geçmeliyim sağına!” Ses duyuldu bir yerden Çıkar gibi yatak altından. -İnsan ver! Çok acıktım Karnım çok zayıfladı! “Boş yere o beni Patikaya kıstırıyor.” Ulıp içinden düşünür. Kızı iz üstüne dürter. Mayrus düşer, iz biter, Yatağa doğru kız uçar. Orada Yıs ırmağı gürlüyor, Mayrus yanar, haykırır. -Gerekmez böyle değirmen, Ondan kurtulmalı hemen, Dedi Ulıp Ahplat’a Görünce yan yana. Alır değirmeni, 257 258 Ulıp Mayrus’un değirmeninde (Ulıp: 258-259) 259 260 7690 Vĭrkĭntarat’ şıvalla. Hvеl anat’ pulsan ta, İk pattĭr vaskasa Pvе aynе tuhiççеn r çava hıpĭnsa. Ulĭp arman pvinе Üpntеrеt hayhinе. Ançah Yĭsşıv irthsе aplah yuhat’ krlеsе. ĭmarta trmе vırĭntah, 7700 Alĭksĭrah, hĭyamat, Ĭşnе krsе kuraymĭn. ĭmarta trmе ıtamra, Unpa Ulĭp vĭrmanta. “Mnlе uas?” -tеt ĭna. -Ulĭp,-tеr pirşti,An pĭşĭrhan prrе tе. ĭmarta pеk trmеnе Uma plеp ep tе. Pĭşĭltatat’, tеm kalat’, 7710 Ĭna Ulĭp ĭnlanmast’. Trmе vanma tıtĭnat’, Maik muçi kurĭnat’. Şurpu pĭhat’ Ulĭpa, Nihan kurman amrĭka. Iytu parat’ akĭn pеk: -Es ĭtan? Hĭş еnçеn? Kĭku kamran? Pltеrsеm! -Kĭk tımar -pr еnçеn Vat Uslati pulat’ man. 7720 Tеpr еnçеn -Çkеrеn, Annе pulat’-ha vĭl man. Vsеm viln tahanah. avra kül hrrinçе Purĭnattĭm pççеnеh. Pallakansеm -purş tе Ulĭp tеsе çnе. -Ulĭp tеtn? Pit avan, Fırlatır suya doğru. Güneş batıyor olsa da, İki bahadır aceleyle Bent altına inene dek Yer kazarlar nefes nefese. Ulıp değirmen bendini Devirir hemen bunu. Ancak Yıs ırmağı coşup Öyle akar gürleyerek. Yumurta zindan yerinde, Kapısızca, felaket, İçine girip gözemezsin. Yumurta zindan yanında, Ulıp onunla ormanda. “Nasıl açmalıyım?” dedi ona. Ulıp, dedi pirişte54, Sen hiç üzülme. Yumurta gibi zindanı Ben açabilirim. Fısıldar bir şey söyler, Onu Ulıp anlamaz. Başlar zindan kırılmaya, Görünür Maşik amca. Aksakal bakar Ulıp’a, Hiç görmediği gence. Şöyle soru sorar: -Sen nerdensin? Ne taraftan? Söyle! Kökün kimlerden? -Köküm bir yandan Yaşlı Uslati’dir benim. Diğer yandan, Çikeş Annem olur benim. Onlar öldü ta ne zaman. Şavra gölü kıyısında Yaşıyordum tek başıma. Tanıyanların hepsi, Ulıp der çağırırlar. Ulıp mı dedin? Çok güzel, 54 Çuvaş halk inanışlarındaki iyi ruhlardandır. Pirişteler çok sayıdadırlar ve Turı’ya hizmet ettikleri gibi her insanın da bir piriştesi olabilmektedir. Bu ruhlar insanları hayatları boyunca adım adım takip etmektedir. Onlar insanlara cinler tarafından yapılacak kötülüklerin de önüne geçebilen iyi ruhlardır. Onların insanların omuzlarında yaşadıklarına dair de inançlar mevcuttur. Bazen de onların kanatlı bir melek gibi olduklarına inanılmaktadır. İnsanlar evlerinden taşındıklarında pirişte de onlarla birlikte yeni eve taşınmaktadır (Aşmarin 1982: 27; MéSZÁROS 1909: 19). Üksе yulman auran. Purnĭĭm man pit kskе, 7730 Ku ta kurmast’ nimn tе. ak kslеnе viliççеn Mnlе tusa ptеrеs? rе unat’ avĭnpa. mtm man aplaçç, Mn pur tе prrеçç. n kslеpе pççеnеh r pin tе pr kvsеm Kalattarsa talĭkpе, r pin tе pr yurrĭm man 7740 Un kvvipе sĭvlaşsan, Askĭnakan Yĭs şıva Yĭvaşlatsa yuhtarsa, Aslĭ çĭvaş inkеknе Ptеrеsşnçç ptmpе. -Muçi, unşĭn an kulyan, Sĭmah huşma irk par. Es mana ĭs parsa Tuma maynе kĭtartsan, n kslе man alra 7750 Yanratеh-ha şĭpçĭkla. е halеh tıtĭnar. Kusĭr Maik muçşpе Ulĭp tĭvat’ n kslе, Karat’ ĭna hlhpе. iç hlh itmеst-kе! Maik kalat’ Ulĭpa: -An kulyansam unşĭnah. Un vırĭnnе ümе Tatsa karsam iççşnе. 7760 avsеm haklĭ tеmrеn tе. Vsеm -çĭvaş mç! Kĭvak üm huşşinçе Upranç ku tarinççеn. n kslеpе utsamĭr Yĭs şıv hrnе irppn. r pin tе pr kvvinе Kalattar av kslеnе. r pin tе pr yurĭpa Es ĭna hĭvatla. 7770 Un çul kslе kalasan, Sinirinden düşmedin. Hayatım çok kısa, Göz görmez hiçbir şeyi. Şu gusliyi ölene kadar Nasıl yapıp bitirmeli? Yürek yanar bununla. Benim isteğim böyleydi, Hepsi de bir taneydi. Yeni gusliyle tek başıma Yüz bin bir küyler Çaldırsa gün boyu, Yüz bin bir küy var. Onun küyüyle nefeslensem Kuduran Yıs ırmağı Sakinleşip aksa, Büyük Çuvaş derdini Tamamen bitirseydi. -Amca, buna dertlenme, İzin ver söz söylemeye. Sen bana akıl verip Yapma yolunu göstersen, Benim elimde yeni gusli Yankılanacak bülbül gibi. İşe başlayın şimdi. Gözsüz Maşik amcayla Ulıp yapar yeni gusli, Çeker ona at kılı. Yedi kıl yetmez ki! Maşik Ulıp’a söyler: -Dertlenme buna, Onun yerine saçımı Çekip alsan yedisini. Bunlar kıymetli her şeyden. Onlar, Çuvaş’ın ümidi! Gök saçlarım arasında Toplandılar buna kadar Yeni gusliyle gitsek Yıs ırmağı kıyısına sessizce. Yüz bin bir küyü Çaldır şu gusliye. Yüz bin bir türküyle Sen onu gücünle. O kadar gusli çalsan, 261 262 Un çul yurĭ yurlasan Çĭvaş mç vĭy-halra, Çĭvaş inkеk üp-apra. Yĭsşıv tе lĭplan, Unpa halĭh ır kur. Ulĭp Maik punçеn mtsеnе tatsanah, Maik kayat’ yĭvansa, Çun vеt Çĭvaşa. 7780 Çĭvaş halĭh yĭlipе rе parat’ Maikе. Çĭvaş halĭh mtnе Karat’ n kslеnе. Yıvĭr huyĭhpa kayran Ulĭp tuhat’ şıv hrnе, Larat’ kslе kalama, Yurlat’ kvvе vĭylatma. Kslе yanrat’ tavrara, Maik çap tе unta, 7790 Taş kvvi tе avĭnta. “Mnlе kalat’ kslinе, Çеp yurlat’ yurrinе? Kun pеkkinе akĭnta Epir iltmеn nihan ta”,Tе purtе tavrara Sarkayĭk ta, şĭpçĭk ta. Yuhanşıv ta şavlĭhnе Tlnnipе pusarat’, Ulĭp pattĭr yurri tе 7800 Mĭn humsеnе salatat’. Yĭs yuhanşıv vırĭnnе Yuhat’ tĭr şıv. aplĭ-kе! Ulĭp çuntan savĭnat’, Kslе inçеn ku yamast’. r pin kvё şĭransan, n kslе yınĭşat’. av vĭhĭtrah rеtn Hlhsеm tatĭlç. Yulç kĭna iç hlh, 7810 Çĭvaş halĭh mç. -Pin-pin kv kalarĭm, r pin yurĭ yurlarĭm, Yulç kĭna pr kv. O kadar türkü söylesen Çuvaş’ın ümidi güç kuvvette, Çuvaş’ın derdi çöpte. Yıs ırmağı da sakinleşir, Böylece halk iyi görür. Ulıp Maşik başından Ümitleri çekince Maşik yuvarlanır gider, Yüreği uçar Çuvaş’a. Çuvaş halkı geleneğiyle Yüzük verir Maşik’e. Çuvaş halkının ümidini Çeker yeni gusliyi. Ağır kaygıyla sonra Ulıp çıkar su kıyısına, Oturur gusli çalmaya, Türkü söyler küylemeye. Gusli yankılanır çevrede, Maşik’in ünü de orada, Dans türküsü de burada. “Nasıl çalıyor gusliyi, Nazikçe söyler türküsünü? Bunun gibisini burada Biz duymadık hiçbir zaman.” Derler herkes çevrede. Asma kuşu serçe de. Akarsu da gürültüsünü Hayretle de bastırır, Ulıp bahadır türküsü de Büyük dalgaları dağıtır. Yıs akarsuyu yerine Akar duru suyu. Böyle! Ulıp yürekten sevinir, Gusliden göz ayırmaz. Yüz bin küy akınca, Yeni gusli sızlar. O anda sırayla Kılları kırılır. Kaldı sadece yedi kıl, Çuvaş halkının ümidi. -Binlerce küy söyledim, Yüz bin türkü söyledim, Kaldı sadece bir küy. Yurlamalli man nt Yulç kĭna pr -yurĭ. Tata kslе kalasan, Tеpr yurĭ yurlasan Tatl mt hlhsеm. Halĭh yul mtsr. 7820 İnkеk yulç Çĭvaşra. avĭnpa ep ayĭpra,Tеt tе Ulĭp kulyansa Kslе parat’, Ahplata. -Haklĭ kslе ak akĭ. Unta halĭh mç. Ĭna usra ĭstĭnpa. Ulĭp yıvĭr şuhĭşpa ulnе tĭsr sukmakpa. Söylemeliyim şimdi Kaldı sadece bir türkü. Tekrar gusliyi çalınca, Diğer türküyü söyleyince Kırıldı ümit telleri. Halk kaldı ümitsiz. Dert kaldı Çuvaş’ta. Böylece ben suçluyum, Der, Ulıp dertlenerek. Gusli verir Ahplat’a. -Kıymetli gusli işte bu. Onda halkın ümidi. Onu koru akıllıca. Ulıp derin düşünceyle Sokağa çıktı yola. 263 irm Vimş Yurĭ (Asamat Ulĭp Valli Hĭrtpa Aypĭlti Tunı) Yirmi Üçüncü Türkü (Asamat Ulıp İçin Mızrakla Aybalta Hazırlar) 264 Ulĭp tamĭk huinе turtana külsеn Timr tĭva Asamat timr lainе lееt. Timr tĭva tuptasan maltan untan uka tĭkakan kuşеlkkе, viеnе plmеn urla, çrçunsеnе vlеrsе ürеkеn sĭnĭ tuhat’. avsеm Ulĭpa pri tе kilşmе, vsеnе purnе tе vutta pеrеt. Hĭrtpa aypĭltinе е ilеt vĭl. Ulıp cehennem iyesini arabaya koşunca Demir dağa demirci Asamat atını götürür. Demir dağı dövünce önce oradan para saçan kese, ölçülemeyen orak, hayvanları öldüren mızrak yapar. Bunlar Ulıp’ın hiç hoşuna gitmez, onların hepsini de ateşe atar. Sadece mızrakla aybaltayı alır. Yltr turĭm ylmеrеn 7830 Tusеm inçе yarĭnma, Tuya kasrĭm vnçеn n tuyapa ul tĭsma. Iyĭh çĭpti puliççеn, Yalta yata kriççеn Kayar mar-i timrе Asamatpa puplеmе? Asamat hĭy lainçеh aplĭn larat’ sak inçе. Unşĭn payan çaplĭ kun, 7840 Un lainçе hĭna pur. Hĭni Ulĭp, haklĭskеr, Pit inеtrеn kilnskеr, Savsa pĭhat’ Ulĭpa, Sĭmah vaklat’ kĭmĭlpa. -Ep tеm kurnĭ pulsan ta, Tlntеrtn es mana. Manman-i es av kuna? İlеtç vĭl man çuna. Hvеl tuhsa sarĭlsan, 7850 av kun utrĭm laĭma. Vuçahĭma çrtrm tе Hrtmе hutĭm timrе. av vĭhĭtrah tеm pulç, r kisrеnnn tuyĭnç. Arami sĭrt, çaplĭskеr, Pin ul lĭpkĭ larnĭskеr, av kun sivçir yern pеk Hıt çtrеsеn vi sеhеt, im ir yaltĭrtsa Kayak yaptım karaağaçtan Dağlar üstünden kaymaya, Sopa kestim üçünden. Yeni sopayla yola çıkmaya. Uykucu olana kadar, Köyde nam alana kadar Gitmeyelim mi demirciye Asamat’la konuşmaya? Asamat kendi atında Haşmetle oturur üstünde. Ona bugün büyük gün, Onun atının konuğu var. Konuğu Ulıp, değerli, Çok uzaktan gelen, Severek bakar Ulıp’a, Söz söyler keyifle. -Ben neler görsem de, Şaşırttın sen beni. Unutmaz mısın bu günü? Alıyordu ruhumu. Güneş doğup yayılınca, O gün oturdum atıma. Ocağımı yaktım da Demiri koydum kaynatmaya. O zaman ne oldu, Yerin titrediği duyuldu. Aramşi tepesi, meşhur olan, Bin taşın sakince oturduğu O gün sıtma olmuş gibi Çok titreyince üç saat, Şimşek çaktı parlayıp 7860 untarasla tnçеnе. Aa apr şartlatsa, uy pulanç tеmеllе. umĭr tе çaşlatsa Un çuh ur yuhtarsa. Un pеkkinе, çĭnah ta, Ep kurman nihan ta. Sĭrtri tarĭn külsеm, Yuhanşıvsеm, ĭlkusеm Anatalla yuhnĭ may 7870 Çul yĭtĭnç pit numay. Sĭrt aynçi uy-hirsеm, Şıva kayr aknisеm. Eh, şıv tappi hĭparat’! Yĭltah ĭnran kĭlarat’ Yktе vĭl. Ktvе Şıva yarat’ -pççеn tе. Es, Ulĭp, ĭstĭnna uhatmarĭn. Vıl’ĭhna Yĭta-yĭta tp re 7880 Putartĭn es pççeneh, Mattur pultĭn,Ulĭpĭm, Sana pĭhsa savĭntĭm. Lĭş usmarĭn alluna, Tlntеrtn muçuna. -Es un çuhnе tĭrĭşsa Pulĭşman-tĭk vĭhĭtra, ur ktüpе yulattĭm, Halĭha şar tĭvattĭm. Hĭv ıvĭnnĭ pulsan ta 7890 Tеmlе ypе-sapara Laran tuhrĭn vaskasa Kpеr hıvma lapamra. Aramirеn pulasa Sĭr şıv hrnе tuhmalla. Ĭstalĭhna kĭtartrĭn, Kpеr tuma lkrtn. av kpеrpе vıl’ĭha Husa kayrĭm tĭvalla. Vıl’ĭh-çrlh, çĭnah ta, 7900 uhalmar nita ta. -Tĭvas tеsеh kpеrnе Hıt tĭrĭşrĭm un çuhnе. Hal’ vĭl uyĭh rnçе, Yakmak ister gibi dünyayı. Yıldırım çarptı gürleyip, Savaş başladı demeli. Yağmuru da şarlayıp O kadar çok yağdı ki. Bunun gibisini gerçekten, Ben görmedim hiçbir zaman. Tepedeki derin göller, Akarsular, pınarlar Aşağı doğru akarken Taş yığıldı çok fazla. Tepe altındaki tarlalar, Suya döndü ekilenler. Eh, su baskını yükseliyor! Hemen aklını alıyor Yiğidi de sürüyü de Suya gönderir, tek başına, Sen Ulıp, akıllıca Kaybetmedin, hayvanı Sürüyerek kuru yere Topladın sen hepsini, Akıllı oldun, Ulıp’ım, Sana bakıp sevindim. İndirmedin elini, Şaşırttın amcanı. -Sen o kadar çalışıp Eğer yardım etmeseydin, Yarı sürüyü kaybederdim, Halka bela getirirdim. Sen yorulmuş olsan da Ne kadar dertli olsan da Aceleyle çıktın barakadan Köprü koymaya arazide. Aramşi’den başlayıp Sır suyu kıyısına çıkmalı. Ustalığını gösterdin, Köprü yapmayı başardın. Bu köprüden hayvanı Sürdüm dağa doğru. Hayvan, gerçekten de, Kaybolmadı hiçbir yerde. -Yapalım diyerek köprüyü Çok çalıştım o zaman. Şimdi o ay yerinde, 265 266 Kml kеrmеn umnçе. Kun-ulĭm man kskеlеt, Kĭnttamlanat’ al avĭrnş rе tapm hal’hi pеk, Ku vĭy tе man çak. Eh, yulat’ man pr mt, 7910 Purnĭlanm vĭl nt. mtm man akĭn pеk: Viliççеn ep tĭvasşĭn Timr turan yapala. lk ĭna ham laa Strmе ĭs itmеr. Vĭt av mana, ĭstaa, Kürеntеrеt tеm trl. Timr tĭva yaş çuhnе İlmе kayrĭm urkunnе, 7920 Itla ayvan pulnĭran Pit hrеlç namĭsran. Manĭn yĭla ak apla: е pr hut tumalla. avĭnpa ta av еnçе Urĭh pulman prrе tе. Sĭmah ürеt halĭhra: Pr-pr kun tеt Çĭvaşra uralmalla pr pеpkе. Vĭl pulmast’ tеt lеmşеrkkе. 7930 Pеpkе üsеt sеhеtpе aplĭ pattĭr pulma tеt. Un pеkki tеt mёrtе uralat’ tеt prrе е. Vĭt av pеpkе itnsеn, rе tıtsan kĭvapinçеn Pu tavra vi hutçеn avĭrat’ tеt pr-pççеn. Vilm itеt manĭn ta, Kuraymĭp av pattĭra. 7940 Kuras pulsan ep ĭna Iytattĭmçç ak akna: Pit ayakran-ayakran, Timr tĭva tuhĭran İlsе kilçç man laa. Kuras uk pul’ ep ĭna, mt kayat’ man saya. avĭnşĭn hıt kulyanap, Gümüş saray önünde. Benim hayatım azalıyor, El çevirmek ağırlaşıyor. Kalp atmıyor şimdiki gibi, Gözümün gücü de gidiyor. Eh, kalır benim bir ümidim, Yapılamıyor o şimdi. Ümidim benim şudur: Ölene dek yapmak isterim Demir dağdan bir şey. Önce onu kulübeme Sürüklemeye akıl yetmedi. İşte sadece bu beni, Kızdırıyor bin türlü. Demir dağa gençken Almaya gittim yaz günü, Çok saf olduğumdan Çok kızardım namustan. Benim gelenek işte böyle: İşi bir defa yapmalı. Bunu için bu tarafta Başka olmadı hiç biri. Söz söylenir halkta: Bir gün derler Çuvaş’ta Doğmalı bir bebek. O olmaz der kıllı. Çocuk büyür her saat Ünlü bahadır olmak için. Onun gibisi hayatta Doğar sadece bir defa. İşte bu bebek büyüyünce, Yeri tutunca göbeğinden Başı üstünde üç defa Çevirirmiş bir başına. Ölümüm geliyor benim de, Göremeyeceğim bu bahadırı. Görebilseydim onu Söylerdim işte bunu: Çok uzaktan uzaktan, Demir dağa doğudan Alıp geldi kulübeme. Ben onu göremeyeceğim, Gider boşuna ümidim. Bunun için üzülüyorum, rе hıtĭ surat’ man. -Ey, muçi, es an kulyan, 7950 Sĭmahĭma ĭnlansam. Tuhĭra man pulmallah, Timr tĭva tupmallah. Unta san mn? Sĭnçĭr-i? Ĭna mana pamĭn-şi? Ulĭp ilеt sĭnçĭra Plt inе ıvĭtma. Pattĭr umĭr pltnе Arkanlasan sĭnçĭrpa Ayakranah iltmеllе 7960 Kassa hurat’ sĭmahpa: -Sanra umĭr tulliyeh, avah şu es huşnĭ pеk. itеr mana tuhĭa! Timr tu pur avĭnta. Mşltеtsе şĭvatĭn, içr tatĭk pulatĭn. ilе hıa hĭvarsan Çasah kilе tavrĭnan. Plt şĭvat’ tuhĭa 7970 ilе hıa hĭvarsa. Ulĭp utat’ un inçе Kall-mall kunpе. Ulĭp ıtla yıvĭr ta Plt avnat’ şavlasa. “Aa apat’ tuhĭra”.Sĭmah tuhr Çĭvaşra. umĭr ĭvat’ çaşlatsa Puşhirsеnе şĭvarsa. itml iç sĭrt urlĭ 7980 Vsеm kar ul maylĭ. itml iç tins tе Plt hı pulç-kе. Ulĭp tĭrat’ tlnsе Timrl tu umnçе. -ak-i vara Timr tu? Kun pеkkinе tap ta ut! Vatsupnĭlla çap-çalĭş, üllş tе r çalĭş. Ulĭp tĭva maylasa 55 2,13 metrelik uzunluk ölçüsü birimi. Kalbim çok çarpıyor benim. -Ey amca sen dertlenme, Sözlerimi anlarsan. Doğuya ben gideyim, Demir dağı bulayım. Orda neyin var? Zincir mi? Onu bana verir misin? Ulıp alır zinciri Bulut üstüne fırlatmaya. Bahadır yağmur bulutunu Dağıtınca zincirle Uzaktan duyulacak Kesip koyar sözünü: -Sende yağmur dolu, Hemen yağ dediğim gibi. Yetiştir beni doğuya! Demir dağ var orada. Kımıldayıp kayıyorsun, Yedi yüz parça oluyorsun. Yeli arkana alırsın Çabucak eve dönersin. Bulut kayar doğuya Yeli alıp arkasına. Ulıp gider onun üstünde Oraya buraya her gün. Ulıp çok ağır da Bulut hışırdayıp eğilir. “Şimşek çakıyor doğuda.” Söz çıktı Çuvaş’ta. Yağmur yapıyor şarıldayıp Bozkırları sulayıp. Yetmiş yedi tepe üstünden Onlar geçtiler yollarından. Yetmiş yedi deniz de Bulutun arkasında kaldı. Ulıp hayrete düşer Demirli dağ önünde. -Bu muymuş demir dağ? Bunun gibisine vur da geç! Yaşlılıktan eğilmiş Yüksekliği de yüz çalış.55 Ulıp dağı düzenleyip 267 268 7990 İk allipе ıtamlat’. Lĭkat’, turtat’, pĭrkalat’, avah ta vĭl turtĭnmast’. Tĭva apat’ tĭrrinçеn Tu rеllе putat’ pеk. Ulĭp şaltah tlnеt. “Manran şuyttan kulat’, tеn? Apla pulsan mn latti! Ep mĭşkĭla çĭtap-i?! Ep un pеk etm mar, 8000 Şuyttan kulli pulas mar. Tеmlе yıvĭr pulsan ta ak tu pulat’ man alra”. Ulĭp şutlat’ ĭşnçе Allisеnе ypеtsе. Kallеh tĭva ıtamlat’, klеmеşkn talpĭnat’. Tĭva turtsa kĭlarsan Alpa tpnе hıpaşlat’. Ak tamaşa! Ay tur-tur, 8010 Tu tpnçе sĭnçĭr pur. Ulĭp turtat’ tlnsе Timr tĭva strsе, Sĭnçĭr tĭva turttarmast’, Tatĭlassi palĭrmast’. Tu kayalla şĭvĭnat’, Hĭy vırĭnnеh larasşĭn. Sĭnçĭr tĭrĭh sas kilеt, Sassa Ulĭp ta iltеt: -Etem tamĭk hurannе 8020 Hĭpartasşĭn hĭy patnе. Epir av pr etemе Tp tumastpĭr-şi vara? Ĭna kunta antarma Tĭva turtar kayalla. Tu kayalla şunĭran Ulĭp hıtĭ tarĭhat’. -Ey, şuyttansеm, sĭnçĭra Tatsa yarĭr hĭvĭrtrah! Tatmastĭr-i? Ep sirе 8030 Hĭlha çikki kaşninе Tĭhĭntartap ansanah! İltrr-i man sĭmaha? İki koluyla kucaklar. Dürter, çeker, sallar, Böyle de o oynamaz. Dağa vurur tepesinden Dağ yere doğru batar gibi. Ulıp çok şaşırır. “Şeytan bana gülüyor, mu? Öyleyse bozuk olan ne! Ben alaya dayanamam! Ben öyle insan değilim, Şeytanın maskarası olamam. Ne kadar ağır olsa da Bu dağ olacak elimde.” -Ulıp düşünür içinden Ellerini ıslatarak. Tekrar dağı kucaklar, Kaldırmak için çabalar. Dağı çekip kaldırınca Eliyle dibini yoklar. Ah şuna bak, Tanrım, Dağ dibinde zincir var. Ulıp çeker hayretle Demir dağı sürükleyip, Zincir dağı çektirmez, Kırılmak da istemez. Dağ geriye doğru gider Yerine oturmak ister. Zincir boyu ses gelir, Ulıp sesi işitir: -İnsan cehennem kazanını Kaldırmak istiyor yanına. Biz bunu yapan insanı Yok etmez miyiz ki? Onu buraya indirmeye Dağı çekiyor geriye. Dağın geriye kaymasına Ulıp çok sinirlenir. -Ey Şeytanlar, zinciri Bırakın çabucak! Tutmaz mıyım ben sizi? Kulağınızdan her birinizi Takacağım inince! Dinliyor musunuz sözümü? Pr şuyttan, vatĭskеr, -Vĭl pulĭhra ürеt, tеn, Hrsеh kalat’ tеmskеr tе. Vĭl, ikkеn, yal uhmahhi, avna kura sĭmahhi. Pirе kunta tamĭkra Hĭratasşĭn pĭspala. 8040 Sĭnçĭr tĭrĭh antĭrah, Üksе punе urtĭrah. Ĭna valli tamĭkra Vırĭn ta pur -pit pahi. Un pеk mĭşkĭl sĭmaha Ulĭp ĭtan çĭttĭr-ha? Ulĭp vatĭ şuyttana Iytu parat’ ak apla: -Vırĭn pur tеn man valli, Tamĭkra hn kurmalli? 8050 Ak ak pur-i san unta, Çısran tuhnĭ huranta? Yanklattarat’ hĭlhinçеn Vat şuyttana ik еnçеn. Şuyttan kayat’ anrasa Itkĭnsassĭn ayakka. -Kala, asar-pisеrkki, Es tĭva mn pirki ülti halĭh sisiççеn Sĭnçĭrlarĭn aynçеn? 8060 Timr tĭva kuntalla Antaran mn sĭltavpa? Hur tuma-i aşkĭnsa? Kaaru uk suykĭna! Ypl ĭmah itеrsеn, Şĭratnĭ ys tеrsеn Tamĭk kuran es hĭv ta. Sĭmalu san huranta Siksе vrеt pulmalla? Yaltĭrtatsa tĭmaşkĭn 8070 Unta munça krеtn. Tamĭka tp tĭvasran, Hĭy sĭvĭr pеk kurnasran Pulĭh srеt pıl-upa Hĭy çlhipе ır pulma. -Timr tĭvşĭn, tarhasşĭn, Bir şeytan, yaşlı olanı, -O idarede yürüyor, herhalde, Kızar şöyle bir şekilde. O, köy ahmağıymış, Bunun böyle sözü. Bizi burada cehennemden Kurtarmak ister buharla. Zincir boyu inecek, Düşüp başını yiyecek. Onun için cehennemde Yer de var çok kıymetli. Onun gibi saçma söze Ulıp nasıl dayansın? Ulıp yaşlı şeytana Şöyle soru sorar: -Yer var mı diyorsun bana, Cehennem de azap için? İşte bu var mı senin orada, Şerefini mi kaybetmiş kazanda? Yumruklar kulağından Yaşlı şeytanı iki yandan. Şeytan sersemler gider Uzağa kaçmak ister. -Söyle, saçmalıklarını Sen dağı ne için Gökteki halk sezene kadar Zincirledin içinden? Demir dağı buraya İndirdin ne için? Aşağılamak mı istersin? Affetmek yok yalanını İğneli bazlamayı yiyince, Eritilmiş bakır içirince Görürsün sen de cehennemi. Katranın senin kazanda Fokur fokur kaynar mısın? Parlayıp durmak için Orada banyo yaparsın. Cehennemi yok etmekten Dağ faresi gibi göründüğünden Başlık bulanır yağa bala. Kendi diliyle iyilik bulma. -Lütfen, demir dağ için, 269 270 Ulıp’ın Demir dağı çekmesi (Ulıp: 274-275) 271 272 Kaar pirе ayvanşĭn. Mn ıytatĭn -paratpĭr, Tnçе patşi tĭvatpĭr. Mn çul halĭh tnçеrе 8080 Pulat’ uru aynçе. Unşĭn tĭva kuntalla Antarttaran kayalla. Tamĭk huran tpnçе Yalan şĭtĭk vi rtеn, avna epir saplasa Tuhatpĭr pul’ uhmaha. Vĭl ançah mar: un tpnе Tasatnĭran kunsеrеn Vut hurakan şuyttansеn 8090 Pur alli tе kuptaşka. Vut çĭtĭmlĭh -ak sĭrtra, Pit çĭtĭmlĭ saplĭkra. Hurana at ıpĭat’, Unşĭn uy ta nim tе mar. Huran tpnе avĭnpa Saplamaşkĭn pulĭş-ha! Hĭv ta plеn: tamĭksĭr Tnçе tеni -nim maysĭr. ınsеm pulsan hĭravsĭr 8100 Sĭvaplĭhran tuha, Namĭssĭra kua. Pr-prinе al parar, Çеrkkе tpnе utatar. Trssipе kalasan, Pirn sеn pr tımar. Ep ılĭhlĭ ınsеnе Tamĭk tpnе turttarap. Sĭmalara iştеrsе Şuyççеnеh hn kĭtartap. 8110 ılĭh ınsеm ĭtan tеn? Es arkatnĭ ınsеnçеn. Viеlhl süpltеt, Attu puna tеm kilеt. İrsr ü man pе Tan pulat’-i, yuplеşkе! Etem açi uralat’ Tĭrna ku pеk tap-tasa. Hn kurma mar, ır kurma, Affet bizi aptallığımız için. Ne istersen veririz, Dünya padişahı yaparız. Ne kadar halk dünyada Olur ayağın altında. Onun için dağı buraya İndirmelisin yerine. Cehennem kazanı dibinde Her zaman delik üç yerden, Bunu sen yamarsın Döneriz biz ahmağa. Sadece bu değil, onun dibini, Hergün temizlendiğinden Odun koyan şeytanların Bütün elleri kütük Ateşe dayanıklı şu tepede, Çok dayanıklıdır yamada. Kazana hemen yapışır, Ona savaş da bir şey değil. Kazanın dibini böylece Kapatmaya yardım et ha! Sen de biliyorsun cehennemsiz Dünya dediğin, düzensiz. İnsanlar korkmaz ise Kutsalı terk ederler. Ahlaksızlığa giderler. Birbirimize el verelim, Kadehin dibini görelim. Doğruyu söylersek, Bizim işlerimiz aynı. Ben günahlı insanları Cehennem dibine atarım. Katranı içirip Bağırtana dek azap ederim. Günahlı insanlar nereden? Senin şaşırttığın insanlardan. Ölçülü konuşur, Yoksa başa ne gelir. Kötü işin işimle Aynı olur mu, soysuz! İnsan oğlu doğuyor Turna gibi tertemiz. Azab değil iyilik görmeye, İrklhrе purĭnma. 8120 Esir, ılĭh yĭhsеm, Usal sıvlĭş tavraşsеm, Kuraymastĭr ırlĭha, Hatr unpa apĭma, Etemlhе tarĭhsa Hupĭrlatĭr asappa. av vĭhĭtrah ılĭha Krtmе hatr yalanah. Unççеn, kuntan kayiççеn. Ep, etem ıvĭl’ tе, 8130 Çĭtaymastĭp vsеnе, Kĭvak kuĭm hupniççеn, rе krsе vırtiççеn apĭatĭp vsеmpе. Irlĭh iyеlе tuhatеh! Tıtĭp panĭ sĭmaha, Kallе ilmp ep ĭna. avĭnpa ta tamĭka Tustarmastĭp çĭnah ta. Mana unşĭn irhinе 8140 Kĭlaratĭr r inе. Ep kanma vırtiççеn Vеrtr-ha çĭn maltan Timr tĭva sĭnçĭrtan. Kayran vara irhinе Utlantaran hu inе, ülti utĭ tnçеnе Kĭlaran ep huşnĭ pеk. Tamĭk hui tĭnkĭrpa Utlantarsan Ulĭpa 8150 ut tnçеnе hĭparç, apla sĭmah pular: -Timr tĭva sĭnçĭrpa Tamĭkalla antarni Mn tuni vĭl? Vĭrlani! Es kn ayĭpa. Pirn еnçi yĭlapa Mn vĭrlanĭ avĭnpa ürеttеrе yal tĭrĭh Tir sütеrmе kantralĭh. 8160 Ey, vırna-ha turtana Timr tĭva turttarma,- Özgürce yaşamaya. Siz, günah tohumları, Kötü nefes soyluları, Göremezsiniz iyiliği, Şimdi onunla savaşmaya, İnsanlığa üzülüp Çeviriyorsunuz azapla. O zamanda günaha Sokulabilir her zaman. Buradan gidene dek. Ben, insanoğluyum da, Dayanamıyorum onlara, Gök gözümü kapayana dek, Toprağa girip yatana dek Savaşacağım onlarla. İyilik üste çıkacak! Söyleyip verdiğim sözü, Almayacağım ben geri. Bunun için cehennemi Yıkmayacağım gerçekten. Bu nedenle sabahleyin, Bırakın yer yüzüne. Ben dinlenip yatana dek Bırakın ilk önce. Demir dağı zincirden. Daha sonra sabahleyin Bindirin dağ üstüne, Gökte aydınlık dünyayı Bırakın dediğim gibi. Cehennem iyesi gümbürdeyip Bindirince Ulıp’ı Üst dünyaya kaldırdı, Söze şöyle başladı: -Demir dağı zincirle Cehenneme dek indirme Ne yaptı o? Çaldı! Sen girdin günaha. Bizim geleneğimizce Ne çaldı böyle Yürütüyorlar köy boyu Derisini parçalar gibi iple Ey, yerleş araba okuna Demir dağı çekmeye, 273 274 Tеr Ulĭp illеnsе, Vat şuyttana pеrtsе. Timrеllе kaynĭ çuh Vat şuyttana hnе, Vĭrĭ tеsе yatla. Timr tuşĭn Asamat Savĭnç-kе a’çalla. Ulĭpa vĭl tukşanpa 8170 Tĭva apsa vattarat’, Tultarttarat’ vuçaha. Asamatra mĭlatuk, Suntal inçе tuk ta tuk! Vrk tеni pit avan, Turtatеh pul’ r patman. itml iç tir şur çntеn Vrk tunĭ Asamat. Suntal tе hĭy pççеn Turtatеh pul’ pin patman. 8180 Vi talĭkran kuşеlkkе isе tuhat’ vuçahran. Ĭna turtsa usanah Uka tĭknat’ mihpе. Ulĭp kalat’ timrе: -ak kirеvsr, nim tе mar, ĭtkĭn tĭvat’ ayvana, Vĭtanmasĭr halĭha Emmе huşat’ aşkĭnsa. Ay, un pеkki mn tuma 8190 Mana kirl? Cun sutma? Tıtsa pеrеt vuçaha Kuşеlkkеnе hurlasa. Vrk vrеt tĭvĭlla, Kĭmrĭk unat’ puşarla. iç kuntan vuçahran urla tuhat’ yarĭnsa. Viе-mnе nim plmеst, ın tırrinе hrhеnmеst, Vırat’, ıhat’, kupalat’, 8200 İtеm tusa aptarat’, Tırrisеnе sĭvĭrat’, Mĭyĭhsеnе tultarat’. -Ak ku tnçе halĭhnе Pеrsе çiksе hĭy aynе Dedi Ulıp sinirlenip, Yaşlı şeytanı azarlayıp. Demirciye doğru giderken Yaşlı şeytanı kırbaçlarlar, Hırsız dese sövüyorlar. Demir dağ için Asamat Sevindi çocuk gibi Ulıp’a o tokmakla Dağa vurup dağıttırır. Doldurtur ocağa. Asamat’ta çekiç, Sandal üstünde tak tak! Körüğü de çok güzel, Geliyor yüz batman. Yetmiş yedi ak kayıştan Körük yaptı Asamat. Sandalı da biricik Bin batman olmalı. Üç günden kesesi Parıldayıp çıkar ocaktan. Onu çekip açınca Akçe saçılır çuvalla. Ulıp söyler demirciye: -Bu gereksiz, bir şey değil, Açgözlü eder safı, Utanmadan halkı Sömür der utanmazca. Böylesini ne yapmalı Bana mı gerek? Can satmak mı? Tutar fırlatır ocağa Kese horlayıp. Körük üfürür dağa doğru, Kömür yanar yangın gibi. Yedi günden ocaktan Orak çıkar yuvarlanıp. Ucunu bucağını hiç bilmez, İnsan ekinine acımaz, Biçer, bağlar, desteler, Harman yapıp döğdürür, Ekinleri çalkalar, Çuvalları doldurur. -İşte bu dünya halkını Vurup çekip altına Klm huta aktarat’, Vri kuul’ yuhtarat’. Ulĭp huat’ urlana, Vĭrkĭntarat’ vuçaha. Yarsa ilеt vrkе, 8210 Ĭna pusat’ rеllе. Vrk vrеt tеmskеrlе, Tins humnе nmеllе. Tĭhĭr kuntan vuçahran Sĭnĭ tuhat’ yarĭnsa. Sĭnĭ vеt vçhsе Çrçunsеnе vlеrsе. Vatta-vttе hrhеnmеst, amrĭksеnе şеllеmеst. Ulĭp sĭnna hĭvalat’, 8220 Tıtsan ĭna şart! huat’. Pеn çuhnе vuçaha Ulĭp kalat’ ak apla: -Sĭnĭ tnçе kasmakki, Halĭh punе kasmalli. Untan utĭ tnçеrе, Mal еnçе tе kay еnçе, Halĭh vırtsa makĭr. Vrk vrеt sar hrlе, Kĭmrĭk unat’ yktlе. 8230 Ançah hurĭ pĭlat mar, Untan vuth pulaymast’. -Untan tĭvar aypĭlti, Yulaşkinçеn -hĭrt, çapli.Ulĭp huşat’ timrе. Vunik talĭk huşşinçе, Kapa hĭyĭ utinçе Aypĭltipе mĭn hĭrta Vĭl tuptar savĭşsa. Vat Asamat Ulĭpa 8240 Kĭştah tıtsa ıtamra Ĭşşĭn pĭhsa kalar: -Kalas sĭmah ak,-tеr,Es ilsеm vsеnе İkkşnе tе parnе pеk. Tĭvan rşıv ul-yrnе An taptattar yutsеnе. Dilenci çuval doldurur, Sıcak gözyaşı döktürür. Ulıp kırar orağı, Fırlatır ocağa. Alır körüğü, Onu basar yere doğru. Körük verir havasını, Deniz dalgasından güçlü. Dokuz günden ocaktan İğne çıkar yuvarlanıp. İğne çıkar sinirlenip Hayvanları öldürüp. Yaşlıya falan acımaz, Gençlere de acımaz. Ulıp iğneyi kovalar, Tutunca onu kırar. Atarken onu ocağa Ulıp şöyle söyler: -Seni dünya haylazı, Halk başını kesmeli. Sonra bu dünyada, Önde de arkada da, Halk yatar ağlar. Körük üfürür sarı kız gibi, Kömür yanar yiğit gibi. Ancak çelik polat değil, Bundan ateş kılıç olmaz. -Ondan yapın aybalta, Sonuncudan mızrak, namlı. Ulıp böyle der demirciye. On iki gün içinde, Geceleri çıra ışığında Aybaltayla büyük mızrak O dövdü sevinçle. Yaşlı Asamat Ulıp’ı Biraz kucaklayıp Baktı içten söyledi: -Söyleyecek söz yok, dedi, Ben alsam onları İkisi de hediye gibi. Vatanımın yollarına Saldırtmam düşmanlara. 275 irm Tĭvattĭmş Yurĭ (Ulĭp Altarkua Tp Tunı) Yirmi Dördüncü Türkü (Ulıp Altırkuş’u Yener) 276 Ulĭp Şavla tins еnçеn Svе hrrinе tavĭrĭnat‘, tumtirnе tusantan tasatat‘, tavrari rе huratat‘. Puşĭ sĭrç tavra Svе yuhanşıvnе kukĭrlatat’, üsеn vĭrmana np vırĭntan tеpr vırĭna kuarsa lartat‘, ıvĭ tĭprapa tĭşmana r aynе tĭvat’. Altĭrku Ulĭpa mĭşkĭllasa ktü pulma snеt. Ulĭp ĭna vĭrĭm puşĭpa ĭşalat’. Ulıp Şavla deniz tarafından Sive kıyısına döner, elbisesini tozdan temizler, çevredeki çalıya koyar. Puşı tepesi çevresine Sive akarsuyunu çevirir, yetişen ormanı bir yerden diğer yere taşır diker, bir avuç toprakla düşmanı yer altına sokar. Altırkuş Ulıp’la dalga geçer ve ona çobanlık teklif eder. Ulıp onu uzun başıyla cezalandırır. Sad pahçinçе pultĭr-i, Hĭmla ırli irr-i? Svе hrnе antĭr-i, 8250 Ulĭp nе kurtĭr-i? Ulĭp kiln inеtrеn, Şavla tins hrrinçеn. ul vĭrĭm pulnĭran Tusanlannĭ ıtla ta. Svе yenne ansanah Asĭrhat’ vĭl yumana. Şakkamaşkĭn tumtirnе aksa yarat’ un inе. Şakkamalli patakki 8260 Hurĭn vulli yaştakki. Tusan vеt apnĭ may, Pr sĭmahpa, pit numay. Tıtsa sillеt tumtirnе. Tĭvĭla k tuhmalla, il vĭy ilеt şavlasa. Pr allipе Atĭlran Al lappipе şıv ĭsat’. anurĭmnе ĭvat’ tе: “Ütm-pvm kanç tеt”. 8270 Svе Atĭl şıvnçеn, Al lappipе ĭsninçеn, ırannçеn tuhiççеn Tulsa pırat’ vaskasa. Yeyü vırtat’ sarĭlsa Bahçede bulundun mu, Şerbetçi otu yedin mi? Sive kıyısına indin mi Ulıp’ın işini gördün mü? Ulıp geldi uzaktan, Şavla deniz kıyısından. Boyu uzun olduğundan Toza bulandı çok fazla. Sive tarafına inince Hatırlar o meşeyi. Çırpmak için elbisesini Asar onun üstüne. Çırpacağı sopası Kayın gövdeli düzgün Toz uçar vurdukça, Biz sözle çok defa. Tutar silkeler elbiseyi. Fırtınaya hemen çıkmalı Yel güçlenir gürleyip. Bir eliyle İdil’den Avucuyla su çeker. Vücudunu sular da. “Bedenim dinlendi der.” Sive, İdil suyundan, Avucumla alana kadar, Yamacından çıkana kadar Gider aceleyle. Ural yatıyor uzanıp iç uhrĭmran kurĭnsa, İrtеn-ürеn halĭha Humhantarat’ -tarĭn ta. Hvеl anat’ hrеlsе, Ka ta itеt vtеrsе. 8280 Ulĭpĭn ta kanmalla, İrpе ulnе tĭsmalla. Ançah tipr kurĭnmast’, Unsĭr kanma may pulmast’. Ulĭp pĭhat’ tavrana Tip vırĭn şırasa. Puşĭ tĭva asĭrhat’, Tu tĭrrinе hĭparat’. Unta trl yıvĭsеm, Çi üllisеm -çĭrĭşsеm. 8290 Pĭhat’ ĭmĭrtkayĭkla Vir’еl rnе tavralla. Ku ivç -amrĭk ta, Asĭrhat’ vĭl ak akna: İk yuhanşıv huşşinçе, Atĭl-Svе yatlinçе, Yeyü itmеn vırĭnta Lapam vırtat’ sarĭlsa. Tip rtе, laptakra, Vĭrman üsеt kaşlasa. 8300 Iyĭh kilеt pulsan ta, Ulĭp tĭrat’ şutlasa. Vĭrman üеt vĭrahĭn, Çĭn ta hyaklĭ halĭhşĭn. Ep vırtsan avĭnta Vĭrman pulat’ atraka. Puşĭ tĭv lеş еnçе ееnhir е еşеrеt, Vĭrmana av vırĭna Kuaram-ha hĭvĭrtrah”. 8310 Yıvĭsеnе hrhеnsе Ulĭp kĭklat’ pşknsе, Kayran Puşĭ lеş yenne Kaysa lartat’ vsеnе. “Vırĭn layĭh ıvĭrma, Sıvlĭş uĭ sıvlama. Ançah ta ak hĭratat’: Svе şıv aşkĭnat’. Yedi çağrımdan görünüp, Gelen giden halkı Dalgalandırır, derin de. Güneş batar kızarıp, Gece de gelir çabucak. Ulıp’ın dinlenmesi gerek, Sabah yola çıkması gerek. Ancak kuru yer görünmez, O olmadan dinlenilmez. Ulıp bakar çevreye Kuru yer arayarak. Puşı dağını hatırlar, Dağ tepesine çıkar. Orada türlü ağaçlar, En yükseği, çamlar. Bakar kartal gibi Viryel yerine doğru. Gözü keskin, genç de, Hatırlar işte bunu: İki ırmak arasında, İdil-Sive adında, Ural’ın varmadığı yerde Ova uzanıyor yayılıp. Kuru yerde, düzlükte, Orman yetişiyor uğuldayıp. Uyku geliyor olsa da, Ulıp düşünüp duruyor. Orman yetişir yavaşça, Gerçekten kıymetli halka. Ben yatsam burada Orman olur çalı çırpı. Puşı dağı diğer yanında Sadece bozkır yeşerir, Ormanı işte buralara Göçüreyim çabucak. Ağaçlara acıyıp Ulıp kökler eğilip, Sonra Puşı’nın diğer yanına Gider diker onları. “Yer güzel yatmak için, Havası güzel solumak için. Sadece şu korkutur: Sive suyu çağıldar. 277 278 Ep ıvĭrsa kaysassĭn, Pr-pr kĭltĭk tuhsassĭn, 8320 Svе şıv ĭnsĭrtran Yuhma pul man ayran. Çim-ha, ĭna ak apla Maylaştarsa yamalla”. Yeyü urlĭ, şıv urlĭ Svе hrnе vĭl vaskat’, Yuhanşıva, Svеnе, Yarsa ilеt klеsе. Puşĭ tĭv umpе Kukĭrlatat’ strsе. 8330 Ulĭp vırtat’ salansa Al-urinе kantarsa, U sıvlĭşĭn ussi pur, Unta ıyhĭ -pıl ta u. Ulĭp ıvrat’ ik ernе, Sismеn Svе çakninе. avĭnpa vĭl vĭransan, ünе-punе turasan Pе apsa tlnеt. -rn ts -urĭh ts, 8340 Hrl tĭmçç avĭnta! Pĭh-ha, unta hura r, Suhasеmşn savĭnĭ! Tin ĭnlantĭm: vĭl manran, Sĭhman inçi tusanran, ĭpatari tĭpraran r huralnĭ, hĭyamat. Ulĭp vırtat’ tĭsĭlеa, Kallеh tutlĭ ıyhĭra, Tavrara mn pulninе 8350 Pattĭr sismеst nimn tе. -Ulĭp, Ulĭp, ma ıvran? iç yut kiln ayakran Çĭvaşsеnе tp tuma, Un purlĭhnе tustarma. iç yut yaç -Altĭrku, amki inçе un pr ku. Ku armanla avĭrsan, Çĭn ta, kalĭn vut-kĭvar, Sĭnran-armak-çarmaklĭ, 8360 Ellеs-mеllеs hapallĭ, Ben uykuya dalınca, Bir eksiklik çıkınca, Sive suyu aniden Akmaya başlar altımdan. Dur bakalım onu şöyle Düzenleyip koymalı.” Ural üstünden su üstünden Sive kenarı gider hemen, Akarsuyu, Sive’yi, Kaldırır alır hemen Puşı dağı önünden Sürükleyip büker. Ulıp yatar uzanıp El ayağını dinlendirip, Güzel nefesin faydası var, Onda uyku, bal ve yağ. Ulıp uyur iki hafta, Sezmez Sive’nin dövdüğünü. Bunun için kalkınca, Saçını başı tarayınca Kalçaya vurup şaşırır. Yerin rengi başka renk, Tamamen kızıl burada! Bak hele, orada kara yer, Çiftçiler için bu sevinç! Şimdi anladım: O benden, Kaftan üstündeki tozdan, Çarıktaki topraktan Yer karardı, kıyamet. Ulıp yatıyor uzanıp, Tekrar tatlı uykuda, Çevrede ne olduğunu Bahadır sezmez de hiç. -Ulıp, Ulıp, niye uyursun? Yedi kat yad geldi uzaktan Çuvaşları yok etmeye, Varlığını bitirmeye. Yedi kat yadın adı Altırkuş, Alnında onun tek bir göz. Gözü değirmen gibi eğirince, Gerçekten de, sanki bir ateş, Yüzü, biçimsiz pörtlek, Sırık gibi uzun boylu, Çurĭs çunlĭ, pit kuştan, Tatinе tе kurakan. Un rşıv Alaman, Ĭsta vara şĭrş yama. rşıvnçе vĭl patşa, Purĭnat’ hn-hur sarsa. Unti halĭh çurara, Yunlĭ kuul’ yuhtarat’. Mĭşkĭl tе pu taran. 8370 Altĭrkuĭn hırĭm Şampalansa kaynĭ-mn. içr ula yahĭnah Kirl pulat’ ĭna hal’ Vıl’ĭh-çrlh, samĭrri, Şеrpеt tеni -çi şĭrşli. Apatlanat’ irhinе itml iç nеpе, Şеrpеt еt iç piçkе, Tumlam yulmast’ tpnçе. 8380 Kapa ĭtat’ -sahal mar, itml ĭyĭr tuhhĭmrah. Apat isе tultarsan, Şеrpеt sе küpnsеn ntеrеt vĭl hĭy patnе Pikеnе çi çaplinе, Vuniç ula kayninе, Nar pеk iеkеnninе. Vitnmеsr kĭntĭrççеn ıvrat’ pikе umnçе, 8390 Ĭna şĭna vĭratsan Pikеn hn-hur pulanat’. Altĭrku av pikеnе Strеt hĭy pülmnе, Turtsa ursan tumtirnе Emеt pikе miminе. Untan vara hr punе Pеrsе parat’ pursuynе’. Tеpr çuhnе kutĭnran Ye anraşsa vırtnĭran, 8400 Uri kĭştah tarlasan, avna pikе tuymasan, Hrе tapat’ hırĭmran, Un hırĭm urĭlat’. İnatçı ruhlu, çok sömürücü, Ta neredekini de gören. Onun ülkesi Alaman, Koku yaymakta ustadır, Ülkesinde o padişah, Yaşıyor kötülük yayıp. Oradaki halk kölelikte, Kanlı gözyaşı döküyor. Alayları da başa kadar. Altırkuş’un karnı Açgözlüleşip gitti. Yedi yıla yakın Gerekli olur ona şimdi Hayvan, semizi, Şerbet dediğin en kokulu. Yemek yer sabahleyin Yetmiş yedi inekle, Şerbet içer yedi fıçı, Damla akmaz dibinde. Geceleyin yutar, az değil, Yetmiş aygır hemence. Yemek yeyip doldurunca, Şerbet içip şişince Çağırtır o kendi yanına Kızı da en ünlüsünü, On yedi yaşına gireni, Ay gibi parlayanı. Örtünmeden öğleye dek Uyur kız yanında, Onu sinek uyandırınca Kızın derdi başlar. Altırkuş bu kızı Sürür kendi odasına, Çekip yırtınca elbisesini Emer kızın memesini. Sonra kızın başını Vurup verir tazıya. Başka zaman ardından Ya sayıklayıp yattığından, Ayağı biraz terleyinde, Bunu kız sezmeyince, Kızın vurur karnına, Onun karnı yarılır. 279 280 Pr-pr pikе yĭrĭran Un еkkinе yurasan Çnsе ilеt kеrmеnnе, Larma huşat’ kuklеnsе. imе huşat’ vĭkĭrnе, Kĭlarmasĭr un ĭşnе. 8410 Yrnmеsr vĭkĭra imеsеssn savĭnsa, Pikе pırnе kakaya ıhsa larat’ yatlasa. Altĭrku hal’ Çĭvaşra. Pĭhat’ yri-tavralla. Svе şıv hrrinçе Kurnĭ sana vırtninе. Vĭl savĭnat’, şuhĭşlat’, apla sĭmah hal’ kalat’: 8420 “Iyĭh çĭpti ıvĭrat’, Un patnе man ma kayas? Unta manĭn tkrsеm, Çi yĭrrisеm -pur еnçеn. Tkrsеm ak pattĭra ıvĭrnĭ çuh tapĭnsa Hal’ mansĭrah mayl-ha. Halah yulsan pattĭrsĭr,avna ep şanatĭp,Çĭvaş pt tppе, 8430 Vltrеn pus un rnе”. Çĭnahah ar ınnisеm, Alamanran kilnisеm, Üprеsеm pеk sırĭnsa Tapĭna pattĭra. Ulĭp tutlĭ ıyĭhra, Viln pеkеh ıvĭrat’, Untan-kuntan çikninе Tuymast’ vara nimn tе. Hĭş çuh ıyĭh tlşpе 8440 Ye, tеn, tlk kurnipе Pitnе şĭlsan allipе Nükr ptеt rşpе. Üsrn çuh tеprisеm, Altĭrkuĭn tarisеm, Puşĭ tĭvnе itiççеn Itkĭna vĭrkĭnsa. Bir kız kurnazdan Onun huyunu beğenince Çağırır saraya, Otur der eğilerek. Ye der öküzü, Ayırmadan kemiğini. İğrenmeden öküzü Yemeyince sevinip, Kız boğazına eti Zıkkımlanır söverek. Altırkuş şimdi Çuvaş’ta. Bakar oraya buraya. Sive ırmağı kenarında Gördü karda yattığını. O sevinir, düşünür, Şöyler sözler söyler: “Uykucu uyuyor, Neden yanına gitmeli? Orada benim okçular, En kurnazları her yerden. Okçular bu bahadıra Uyurken saldırır Şimdi bensiz yapın Halk kalınca bahadırsız, Ben buna inanıyorum, Çuvaş biter tamamen, Isırgan basacak ülkesini.” Gerçekten savaşçılar, Alaman’dan gelenler, Böcekler gibi giyinip Saldırırlar bahadıra. Ulıp tatlı uykuda, Ölü gibi yatıyor, Ordan buradan battığını Hissetmez hiçbir şey. Bazen uyku halinden Ya da düş gördüğünden Yüzünü siler eliyle Askerler biter yüzlerce. Öksürünce diğerleri, Altırkuş’un uşakları, Puşı dağına kadar Fırlayıp dağılırlar. Ulĭp vırtsan avrĭnsa Aynе tĭvat’ tĭşmana. “Kunta vırĭn tasaçç, 8450 üp-ap tе ukkĭçç. Ĭtan pitri şĭrpĭksеm? Purtе uhĭ yppi pеk. Kamsеm vara man pura Çupakansеm kĭtkĭ pеk?” Ulĭp şutlat’ ĭşnçе Vırtsa ıyĭh tlşpе. ünе pilk pürnеpе Turamaşkĭn tıtĭnç, üri harsĭr nükrsеm 8460 Tĭkĭnç lk pеk. Iyĭhnçеn vĭransan Tıtĭnat’ vĭl karĭnma. Alamanri kasmaksеm, İk urallĭ kaşkĭrsеm, Karta kmе plmе, Ulĭp inçе sikе. -Ey, mur, tilе üprinçеn ıvraymarĭm kaniççеn,Tеt tе sulat’ allinе 8470 Ulĭp pattĭr tеmiе. Tĭşmanĭn pr uşkĭn Svе tpnе sirpnеt. Tata tеpr uşkĭn Kasa kaysah rlеşеt. Smsrlеnsе Ulĭpa Tp tĭvasşĭn talpĭnat’. Pattĭr kayat’ tarĭhsa, Siksе tĭrat’ vaskasa. Ivĭ tulli tĭprinе 8480 Yĭtsa pеrеt yut inе. Ulĭp sapnĭ tĭpraran Tmе pulat’ samantrah. Tĭşman tmе aynçе Tеk aşkĭnmast’ kaşkĭr pеk. Alamanri Altĭrku, Armak-çarmak yunlĭ ku, İk çullĭ sĭrt huşşinçеn Pĭhsa şutlat’ akĭn pеk: “Unta vırĭn tiksç, Ulıp dönüp yatınca Altına alır düşmanı. “Burada yer temizdi, Çer çöp de yoktu. Nereden çıktı kıymıklar? Hepsi de ok ipi gibi. Kimler var başımda Koşan karınca gibi? Ulıp düşünür içinden Yatıp uyku halinde. Saçını beş parmakla Başladı taramaya, Saçtaki haylaz uşaklar Dökülürler kepek gibi. Uykusundan uyanınca Başlar gerinmeye. Alaman’daki beceriksizler, İki ayaklı kurtlar, Çitten girmeyi bilmezler, Ulıp üstünde sekerler. -Ey şeytan, çöp sineğinden Yatamadım dinlenene dek, Der ve açar kolunu Ulıp bahadır o kadar. Düşmanın bir grubu Sive dibine serpilir. Bir başka grubu Geçip gidince bağrışır. Aptallaşarak Ulıp’ı Yok etmeye uğraşır. Bahadır sinirlenip, Kalkar hemencecik. Avuç dolu toprağı Kaldırır atar düşmana. Ulıp’ın serptiği topraktan Tepe olur o zaman. Düşman tümsek altında Çıkamaz kurt gibi. Alaman’daki Altırkuş, Tipsiz çirkin kanlı göz, İki taşlı sırt arasından Bakar düşünür şöyle: “Orada yer düzgündü, 281 282 8490 Mnşn hal’ vĭl tmеll? Ah, tin ançah ĭnlantĭm: Ulĭp pattĭr villi vĭl! Mattur manĭn tkrsеm! Purĭnatpĭr savĭnsa, aratatpĭr çĭvaşa”. Tulayra av vĭhĭtra Ktü tuhat’ aulran. ееnhirtе üsnrеn, Apat layĭh inrеn 8500 Samĭr krhi uparan. Tavar kayat’ paytalla, Numay manit hutara. Çĭn ta ktü-yktsеn Tutlĭ mt pusеnçе: “Pirn hua-uslamĭ itsеssnеh Pĭlhara Manit parat’ pasarta. ur manitlĭh еtpr, Kĭrlay pulsa tuhatpĭr, 8510 Kayran kilе itеtpr, Tavar sutsa ürеtpr; Sum umnе sum huşatpĭr, Untan puysa kayatpĭr, Mirşappa tan pulatpĭr, Vi arĭmpa purnatpĭr”. mt tutlĭ pulnĭran, unatlansa kaynĭran Altĭrkua kurmar,Sĭrt huşşinçе hal’ vsеm. 8520 Ura inçе Altĭrku, Vĭl hırkĭn çun, vut-hm ku, P huşşipе ktvе Kĭlarasşĭn ptmpе. Ktü utmast’ malalla, Tarma tĭrat’ kayalla. Ktüsеm tе, hui tе Çarayma ktvе. Karma ĭvar Altĭrku, Alamanri irsr çun, 8530 Pr vıl’ĭhsĭr yulasran Hĭrat’ şursa kayaslah. Pulat’ hıtĭ kĭşkĭrma. Niçin şimdi tümsekli? Aha şimdi anladım: Ulıp bahadırın ölüsü o! Güzel benim okçularım! Sevinçle yaşıyoruz, Yağmalıyoruz Çuvaş’ı.” Gurbette bu zaman Sürü çıkar köyden. Bozkırda büyüdüğünden, Yemeği iyi yediğinden Semiz kürkü ayıdan. Mal gidiyor kazançla Çok para var çuvalda. Gerçek çobanlar, yiğitler Tatlı ümit başlarında: “Bizim ağa, satıcı Varınca Bulgar’a Para verir pazarda. Yüz ruplelik içeceğiz, Küçük tüccar olacağız, Sonra eve varacağız, Mal satıp duracağız; Para üstüne para koyacağız, Sonra zengin olacağız, Polise denk olacağız, Üç kadınla yaşıyoruz. Ümit tatlı olunca, Kanatlanıp gidince Altırkuş’u görmediler, Tepe arasında şimdi onlar. Ayakta Altırkuş, Açgözlü, ateş gözlü, Bacak arasından Ulıp’ı Çıkarmak ister tamamen. Sürü gitmez ileriye, Başlar geriye kaçmaya. Çobanlar da sahibi de Durduramazlar sürüyü. Boşboğaz Altırkuş, Alaman’daki kötü ruh, Hayvansız kalmaktan Korkudan beti benzi atar. Başlar güçlü haykırmaya. Umlĭ-hılĭ vĭylansa Sassi yanrat’ tavrara. Vıl’ĭhsеm sasĭran Hĭranipе samantrah Taykalanma pula, rе pеrsе ana. Uslamĭpa ktüsеm 8540 Sеhri hĭpnĭ ta vsеn Nim tuma ta plmе. Kuskalasa ürе. Altĭrkua mn kirl? Altĭrkua av kirl: Ankĭ-minkе tuhnisеm, Yĭvalansa kaynisеm, avĭnpala hĭruşşĭn Ulat’ tnçе urasla. av vĭhĭtrah vıl’ĭha 8550 Tıtsa yĭtat’ ıvĭpaVun nеrеn sahal mar. Sĭrt huşşinçi aylĭmra Vsеm nt tapĭrta. İk punçеn aylĭma Pitrеt vĭl çulpala. ĭtsa yarat’ küpnmе Sahaltan ta r nе, Sıvlamaşkĭn yıvĭrtan Kakriş tuhat’ un prmay. 8560 Kĭrkĭs laşi ktvnе Yartarmast’ vĭl Pĭlhara. Tpsr pırnе tultarma Turtsa ilеt purnе tе. avĭnpa ta Pĭlhara Tavar itmеst tulayran. Aslĭ Pĭlhar rnçе, Mal еnçе tе kay еnçе, Vri kuul’ tĭkmalla Sĭmah ürеt ak apla: 8570 Alamanran Altĭrku Kiln tе, vilmеn çun. Vıl’ĭhsеmpе kilеnеt, Çĭvaşsеnе tilеtеt. Pr ultalĭk huşşinçе Çĭvaş ptеt tppipе, Önlü arkalı güçlenip Sesi yankılanır çevrede. Hayvanlar sesten Korkunca o zaman Salınmaya başlıyor, Yere vurup iniyor. Satıcıyla çobanlar Ödü koptu onların Ne yapacaklarını bilmezler. Telaşlanıp yürürler. Altırkuş’a ne gerek? Altırkuş’a bu gerek: Çılgına dönenler, Yuvarlanıp gelenler, Bunun için korkunçça Ulur dünyayı yarar gibi. O zaman hayvanı Tutup yutar avuçla On inekten az değil. Tepe arasında ovada Onlar şimdi sulak yerde. İki başından ovayı Bitirir o taş ile. Yutar şişmek için Neredeyse yüz inek. Nefeslenmek için yavaşça Geğirir o aralıksızca. Kırgız atı sürüsünü Göndertmez Bulgar’a. Dipsiz boğazını doldurmaya Çeker alır hepsini. Bunun için Bulgar’a Mal gitmez dışardan. Büyük Bulgar ülkesinde, Ön tarafta arka tarafta, Kaynak gözyaşı dökmeli Söz söylenir işte böyle: Alaman’dan Altırkuş Gelmiş derler, ölümsüz ruh. Hayvanlarla zevk alır, Çuvaşlara şeytanlık eder. Bir gün içinde Çuvaş biter tamamen, 283 284 Hulasеnе, yalsеnе Vltrеn pusat’ -pur rtе. Hura halĭh puplеvnе Ulĭp iltеt tussеnçеn 8580 Tl pulnĭ çuh kilnçе. Pĭşĭrhansa çrеrеn apla kalat’ vеsеnе: -Attе pur çuh Çĭvaşa Tĭşman kilmе hĭyayman, Kilsеn -punе usrayman. Attе rе krsеnеh Tĭşman Çĭvaş rnçе. Aşkĭna kaşkĭr pеk. Vsеm hıĭn rşıvra 8590 Tĭrsa yulat’ kl kĭna. Epir hal’hi vĭhĭtra Vtеltmr-şi vara? Altĭrkupa apĭma Çĭn maltan kam kayat’-ha? Ulĭp ıytat’ tussеnçеn Hvеl ansa lariççеn. Altĭrkupa apĭma, Ĭna apsa arkatma Svеk pĭhĭr sĭrt tavra 8600 Tuhsa utat’ Sikpĭra. av pattĭra Altĭrku Kakrişlеnsе kaysan ta Ktsе ilеt, yunlĭ pu. -Ktü pulma kiltn-i Ye apĭma itrn-i? -Ktü pulma uralman, apĭmalla manpa san. Tuh-ha, tuh-ha man pata Lapçĭntarma tĭm puna! 8610 Vıl’ĭh numay ĭtnĭran Altĭrku hıt çıhĭnat’. Sikpĭra h kĭlarsa Pu tavra vılyatat’, Altĭrkua hpе Virl kasat’ iynçеh. Ançah ĭna h vitmеst, avĭnpa vĭl şĭl yrеt. Sikpĭrana Altĭrku, Şehirleri, köyleri Hemen dağıtır her yeri. Kara halkın konuşmasını Ulıp duyar dostlarından Karşılaşınca evinde. Yürekten üzülüp Şöyle söyler onlara: -Baban varken Çuvaş’ta Düşman cesaret edemedi, Gelince başını koruyamadı. Baban vefat edince Düşman Çuvaş ülkesinde. Uluyorlar kurt gibi. Onlardan sonra ülkede Kalacak sadece kül. Biz artık şimdi Ufaldık mı yoksa? Altırkuş’la savaşmaya İlk önce kim çıkar? Ulıp ister dostlarından Güneş batana kadar. Altırkuş’la savaşmaya, Onu vurup dağıtmaya Eğik bakır tepe tarafına Çıkar gider Sikpırşa. Bu bahadırı Altırkuş Geğirip gitse de Bekler, kanlı baş. -Çoban olmaya mı geldin Ya da savaşmaya mı yettin? -Çoban olmaya doğmadım, Seninle savaşmalıyım. Çık çık benim karşıma Ezmek için aptal başını! Hayvanı fazla yuttuğundan Altırkuş çok tıkanır. Sikpırça kılıç çekip Başı üstünde oynar, Altırkuş’u kılıcıyla Sağlam keser hemence. Ancak ona kılıç işlemez, Bundan pis pis sırıtır. Sikpırşa’ya Altırkuş, Çapras, çarmak, tmsr ku, 8620 içr saspa mkrsе Katmar çulpa hıt pеrеt. Katmar çul sahaltan Tayat’-tr hrh patman. apah ĭna Sikpĭra Altĭrkua, iç yuta, Alamanri yun kua, Yĭtsa pеrеt av çulpah. Kahal apaç itеspе Vĭrkĭnat’ sĭrt tĭrri tе. 8630 İrsr tĭşman hırĭm tе Laç! lapçĭnat’ kaşninçе, Un hınçеn mеçklе av çul vеt krlеsе. Pakĭrtatsan hırĭmra Tĭşman pulat’ karĭnma, Yĭva pеkеh vĭl pulat’, Küpnçkpе muhtanat’. -Kuratĭn-i ep kamnе? Vĭy-hĭvatĭm avĭn pеk 8640 Krlеsеssn hırĭmra Vĭy kaplanat’ karlasa. avĭnpa ta nihan ta Hĭramastĭp nikamran. İk çavsipе ik yenne Hirеt umri sĭrtsеnе, İk sĭrç tе avĭntah Taprana vırĭntan. -An ta ıpĭ manpala, Ktü pulan payanah! 8650 Sikpĭrana, pattĭra, Un pеk sĭmah samantra Kassa çiknn tuyĭnat’, iç yut yenne hĭvalat’. Puran parat’ hpе Tĭşmana hıt tarĭhsa, Pu putat’ hırĭmnе, Kallеh tuhat’ şartlatsa. Pattĭr tеprе ykskе Kasma tĭrsan hpе 8660 Altĭrkuran şĭrş tuhat’, Sıvlama uk, hĭstarat’. Şaşı, pörtlek, aptal göz. Yedi yüz sesle böğürüp Büyük taşla sert vurur. Büyük taşı en az Herhalde kırk batman çeker. Böylece onu Sikpırşa Altırkuş’u yedi kat yada Alaman’daki kanlı göze, Kaldırır vurur bu taşla. İkindi yemeği gelince Kımıldar tepe zirvesi de. Kötü düşman karnı da Lık! Ezilir her birinde, Onun içinden top gibi Bu taş çıkar gürleyip. Guruldayınca karında Düşman başlar gerinmeye, O yuva gibi olur, Şişliğiyle övünür. -Görüyor musun kimin? Gücüm kuvvetim işte böyle Gürleyince karnımda O tıkanır ses verir. Bunun için hiçbir zaman Korkmuyorum hiç kimseden. İki dirsekle iki yana Büker önündeki tepeleri İki tepe de o anda Oynarlar yerinden. -Yapışma bana, Çoban olacaksın bugün! Sikpırşa bahadıra Böyle söz o zaman Batıyor gibi gelir. Yedi kat yad yanına koşar. Baştan vurur kılıcıyla Düşmana çok öfkesinden Başı batar karnına, Tekrar çıkar patlayıp. Bahadır tekrar rezili Kesince kılıcıyla Altırkuş’tan çıkar koku, Solunmaz da kusturur. 285 286 Aran-aran Sikpĭra Sıvlamasĭr ıtkĭnsa Sĭrt huşşinçеn tuhsanah Hĭsma pulat’ var tıtsah. Kilе itsеn Sikpĭra nsе hısa, aptrasa Kalat’ apla Ulĭpa: -Tl pultĭm ep şĭşlaypa, 8670 Altĭrkupa, irsrpе, arak tıtma plmеnpе. Prеh kasrĭm ep ĭna Pĭlat hpе tarĭhsa. Çun tuhatç hĭsĭkpa Un şĭrşinçеn, çĭnah ta. Pitm unat’ namĭsran, Tĭşman sıvĭ yulnĭran. Altĭrkupa apĭma üll kml sĭrt tavra 8680 rpü pattĭr ul ur, ееnhirе vĭl tuhr. Tatah utsan sĭrt kurç, Altĭrkupa tl pulç. iç yut ĭtnĭ ktvе, Untan n şеrpеtnе. Laşasеm un hırĭmra r tе ikk taranah, ĭvar karnĭ avĭnpa, Aran sıvlat’ paşkasa. 8690 rpü pattĭra avah Tĭşman kalat’ ak apla: -Hĭş vırĭntan es kiltn, apĭma е parĭnma? Hisеplеsе vatlĭhna Sana kalap: kuntan kay! Kĭşt vrninçеn arkanan, tk ĭpata -man ktü... Tnçе kulli! ĭtma uk... Tĭşman kulat’ kaĭhsah 8700 Hĭy hırĭmnе kĭşt tıtsa. -Ku tarinççеn pur еnçе rpü pattĭr umnçе Şĭla yrmе nikam ta Hĭyayman vt, tunkata! - Yavaş yavaş Sikpırşa Solumadan atılıp Tepe arasından çıkıp Kusmaya başlar çukurda. Eve dönünce Sikpırşa Ensesi kaşınıp, şaşırıp Söyler şöyle Ulıp’a: -Karşılaştım ben onunla Altırkuş namussuzla, Destek tutmayı bilmeyenle. Hemen kestim ben onu Polat kılıçla öfkeyle. Can çıkacaktı kusmuktan Onun kokusundan gerçekten. Yüzüm yanıyor utançtan Düşman sağ kalmasından. Altırkuş’la savaşmaya Ulu gümüş tepe tarafına Şirpü bahadır yol tuttu, Bozkıra o çıktı. Gidince tepe gördü, Altırkuş’la karşılaştı. Yedi kat yad yutmuş sürüyü, Sonra içmiş şerbetini. Atlar onun karnında Yüz iki kadar, Ağzını açmış bundan, Zor soluyor tıkanıp. Şirpü bahadıra aynen Düşman söyler şöyle: -Sen nereden geldin, Savaşmaya mı baş eğmeye mi? Saygı gösterip yaşlılığına Sana diyorum git buradan! Biraz üflemeden dağılırsın, Çaput çarık, benim çoban... Dünya maskarası! dayanılmaz. Düşman güler zevkle. Karnını tutarak. -Buna kadar bir yerde Şirpü bahadır önünde Sırıtıp hiç kimse Cesaret edemedi, kütük! Pattĭr kayat’ huralsa Şĭnĭaymi tarĭhpa. Altĭrkua hpе Puran kasat’ urnĭ pеk. Tĭşman larat’ kuklеnsе, 8710 Siksе tĭrat’ şĭl yrsе. -Mana hpе kasiççеn Plеs pulat’ ep kamnе. Ep pattĭr! Altĭrku! Man pеk vĭyli nita uk! avĭnpa ta manpala Kalamalla çuralla, Çĭvaş manpa hirеt?! Apla pulsan ep tе Çĭvaş rnе tarĭhsa 8720 Urlĭ-pirl kaatĭp, Hulasеnçеn, yalsеnçеn Kl tĭvatĭp -pur rtе. Çĭvaş pttr tprеnеh, Mĭyan pustĭr un rnе! -Çĭvaşsеm san pеkkinе,Vsеmpеlе ep tе,Tĭn kürtе hĭlharan, Kirl pulsan kutran ta! rpü pattĭr iç yuta 8730 Yanklattarat’ hĭlharan. av vĭhĭtrah hırĭmran Vi hut tapat’ tarĭhsa. iç yut kayat’ antĭhsa, Kayran larat’ hulansa. Pakĭrtatsan hırĭm Şĭrş sarĭlat’ hĭvatlĭ. Şĭrta pattĭr çĭtaymast’, Yutta hpе kasaymast’. Sĭrt huşşinçеn ıtkĭnat’, 8740 Hirtе hĭsma tıtĭnat’. Ulĭppa vĭl tl pulsan apla kalat’ tarĭhsa: -Altĭrkua aprĭm ta, Ay şĭrş yaç -çĭtma uk. Ĭş pĭtranat’ hal’ tе, mur. -Ĭna ktü kirl tеn? Ktü pulat’ -ktni pеk,- Bahadır kararır Yerleşemez öfkeden. Altırkuş’un kılıcıyla Başını keser kudurmuş gibi. Düşman oturur eğilip, Seker sırıtarak. -Beni kılıçla kesene dek Bilseydin kim olduğumu. Ben bahadır! Altırkuş! Benim gibi güçlü yok bir yerde! Bunun için benimle Konuşmalısın köle gibi, Çuvaş benimle zıtlaşıyor mu? Öyle ise ben de Çuvaş ülkesini öfkeyle Enine boyuna geçeceğim Şehirleri köyleri Kül edeceğim her yeri. Çuvaş bitecek kökünden Karapazı kaplasın yerini! -Çuvaşlar senin gibisine, Onlarla birlikte ben de Akıl öğretiriz kulaktan, Gerekli olsa kıçtan da! Şirpü bahadır yedi yabancıyı Yumruklar kulağından. O zaman karından Üç defa vurur öfkeyle. Yedi yabancı boğulup, Sonra oturur eğilip. Karnı guruldayarak Pis kokusu yayılır. Buna bahadır dayanamz, Yabancıyı kılıçla kesemez. Tepe üstünden atılır, Düzde kusmaya tutunur. Ulıp’la karşılaşınca Şöyle söyler öfkeyle: -Altırkuş’u vurdum da Koku yaydı dayanılmaz. İçim bulanır hala, şeytan. -Ona çoban mı gerek? Çoban olur, beklediği gibi, 287 288 Tеt tе Ulĭp irhinе ulnе tĭsat’ hayhinе 8750 Tĭr yuhanşıv hrripе, Iltĭn mĭn sĭrt ummipе. Altĭrku, mur, irtеnpе Tpsr şampa hırĭmnе Tultarnĭ pur ĭyĭrnе r hrhе itiççеn. Un hal’ еkki avĭn pеk: Sĭrtran ülе sikmеllе. Pakĭrtatat’ hırĭm Ayakranah iltmеllе. 8760 Ulĭpa vĭl kursanah Sĭmah huşat’ tlnsе: -Ulĭp pattĭr hĭy kunta. Tlnmеllе! Tamaşa! Viln tеr vt sana? Mirlеşmе yе apĭma Es kiltn man pata? -Kilşmе yе apĭma Ep kilmеn-ha akĭnta. Sana ktü kirl tеt, 8770 Ep ktüе krеsşn. Man kĭmĭla kayakan Vĭrĭm puşĭ pur-i san? Un pеkki san pur pulsan Ep san ktü payanah. Nu, vĭl ĭta? Kĭtart-ha! -Puşĭ pulat’ san valli! Ulĭp ktü pulnĭşĭn Un kunçе savĭnĭ. n çn puşşa mĭnalĭn 8780 Tıttarnĭ çuh pattĭra İrsr alli Ulĭpra. Altĭrkua strеt, Uy varrinе itеrеt. -Kunti uy-hir hsk mar, Pirе valli pit avan, Es tĭrsam akĭnta, Ep vara avĭnta. Trslpr çn puşşa. Puşĭ Ulĭp allinçе 8790 Avkalanat’ lеn pеk, Der ve Ulıp sabahleyin Yola çıkar ona doğru Tır ırmağı yanından, Altın tepe ömünden. Altırkuş, şeytan, sabahtan beri Dipsiz göbekli karnına Doldurdu bütün aygırı. Varana dek yüz kırkına. Onun şimdi huyu böyle: Tepeden yukarı sekmeli. Guruldar karnı Uzaktan işitilir. Ulıp’ı o görünce Hayretle söyler söz: -Ulıp bahadır burada. Hayret! Bakın! Öldü dediler sana? Barışa mı savaşa mı Sen geldin buraya? -Barışma ya da savaşmaya Ben gelmedim buraya. Sana çoban gerekmiş, Çoban olmak istiyorum. Benim hoşuma giden Uzun kamçın var mı senin? Onun gibisi senin varsa Senin çobanınım her zaman. Evet, nerde o? Göster bakalım! -Kamçı olur senin için! Ulıp çoban olduğu için Onun gözünde var sevinç. Yeni kayış kamçıyı gururla Tutturduğu zaman bahadırı Kötünün eli Ulıp’ta. Altırkuş’u sürükler, Tarla ortasına yetirir. -Buradaki tarla dar değil, Bizim için çok güzel, Sen dursan burada, Ben sonra burada. Deneyelim kayış kamçıyı. Kamçı Ulıp’ın elinde Eğilir yılan gibi, Turtsa apsan şartlatat’, Altĭrkua untarat’. Yk şıvpе tĭşmana Hıt şĭvarnĭ pulsan ta, Tir urlat’ şartlatsa. Hĭy tе uhrat’ şuyttanla: -Alamana itmеlh Çuna hĭvar, tarhasşĭn. Ep Çĭvaşa mrtе 8800 Urĭh kilmp malaşnе. -Ay-ay, un pеk yuramast’, Puşĭ haknе paman-ha! Ulĭp kallеh tĭşmana İslеntеrеt puşĭpa. -Ey, çĭtĭmsĭr puşĭ san, iç tatĭkran tĭrat’ hal’. Avri kĭna alĭra, Vĭl ta kayr huĭlsa. Muhtanatĭn r ullĭh, 8810 San çn puşşu pit yapĭh. Sannе ktü pĭhas uk, Tĭşmansеnçеn hĭras uk, Un kunçеn pĭhas uk, Kut tivrеtsе taras uk! Huĭk puşĭ avripе, Vat yumanran tunipе, Ulĭp çikеt tĭşmana Kĭvapinçеn vi hut ta. Pĭşĭl tuhat’ tеm çuhl. 8820 Şĭrşi vara-ah turĭ... av pĭşĭlçĭk sıvlĭş Altĭrkuĭn vĭy vĭl. Ulĭp prеh usala Itkĭntarat’ ayakka. Çekip vurunca şaklatır, Altırkuş’u yandırır. Yik suyuyla düşmanı Çok sulamış olsa da Şartlayıp deri yarılır. Kendisi de şeytanca çağırır: -Alaman’a varacak Canımı bırak lütfen. Ben Çuvaş’a ömür boyu Gelmeyeceğim bir daha. -Ay, ay, onun gibisi yaramaz, Kamçı kıymetini vermedin! Ulıp tekrar düşmanı Döver kamçıyla. -Ey, dayanıksız kamçın senin, Yedi parçaya bölündü şimdi. Eğildi sadece elde, O da parçalanıp gitti. Övünüyorsun yüz yıllık, Senin kayış kamçı çok kötü. Senin sürüne bakmak yok, Düşmanlardan korkmak yok, Onun gözünden bakmak yok, Göt kamçılayıp kaçmak yok! Kırık kamçı sapıyla Yaşlı meşeden yaptığıyla, Ulıp vurur düşmana Göbeğinden üç defa. Fısıltı çıkar ne kadar. Kokusu ise, aman Tanrım... Bu fısıltı soluğu Altırkuşun gücü o. Ulıp hemen kötüyü Fırlatır çok uzağa. 289 irm Pillkmş Yurĭ (Mеntеlеypе Sеntеlеy Ulĭpa Ĭşşn Vuthpe ilunata Şırama Snni) Yirmi Beşinci Türkü (Menteleyle Senteley’in Ulıp’a Babasının Ateş Kılıcıyla Yelkanatı’nı Aramayı Önermesi) 290 Mеntеlеypе Sеntpеlеy. Ulĭp vsеnçеn aşş hĭy üstеrn ilunat urhamah pulninе, Asamat tusa panĭ vuth inçеn plеt. avsеnе ikkşnе tе ĭna vsеm tupma smе. Menteley’le Senteley. Ulıp onlardan babasının kendisinin yetiştirdiği Yelkanat küheylanının olduğunu, Asamat’ın yapıp verdiği ateş kılıcı öğrenir. Bunların ikisini de ona bulmasını önerirler. Uslam kayĭk şıv еt, İk tеkеrlk vĭy vılyat’. n kslе mn kalat’? iltu yenne hal’ vtеr. Vĭt av еnçе, pr tltе, 8830 Yumanlĭhra, hüşrе Ulĭp larat’ sak inçе İk vat ın huşşinçе. Sıltĭm еnçi -Mеntеlеy, Sulahayri -Sеntеlеy. Aslĭrahhi Ulĭpa Ĭs-tĭn parat’ sĭvapla: -Hr hıvtĭr amĭşnе, Ivĭl açi -aşşnе. irp pulsan tımarri 8840 Patvar pulat’ pur açi. San tımaru-pr еnçеn Haklama uk vat annü. Tеpr еnçеn -ut tnçеn Pattĭrlĭh -san au. Pr ulhi mar aupa, Untan kn pulsan ta, İk hĭlhuna tĭratsah İtlе mana ĭnkarsa. Çĭvaş çaplĭ rе tе, 8850 Vĭrĭra ta yrkеrе, Hurah nе ırlamast’, Kasmaklansa il kasmast’. Vahşi aslan su içer, İki kızkuşu oyun oynar.56 Yeni gusli ne çalar? Şiltu tarafına şimdi uçur. İşte o tarafta bir yerde, Kayınlıkta, mezbelede Ulıp oturuyor peykede. İki yaşlı arasında Sağdaki Menteley, Soldaki Senteley. Daha yaşlısı Ulıp’a Hayırlıca akıl verir: -Kızı çeksin anasına, Erkek çocuk babasına. Sağlam olsa damarı Sağlam olur bütün çocuğu. Senin damarın bir yandan Paha biçilmez anandan. Diğer yandan bu dünyanın Bahadırı senin baban. Bir yaşında olmayan erkeğe Ondan küçük olsa da, İki kulağını dikip Dinle beni dikkatle. Çuvaş büyük işte de Savaşta da barışta, Hırsız işini sevmez, Kudurur coşar. 56 Bilmece; cevabı at. avĭnpa pul’ çĭvaşĭn, Ĭş kĭmĭllĭ yĭvaşĭn, Tĭşmansеm pit numay, Kaşni urat’ hĭynе may. Ku taranççеn tĭşmana, Vsеm smsr pulsan ta, Aşkĭnmaşkĭn pamarĭn, 8860 apa-apa arkatrĭn. apah tĭşman aşkĭnçĭk, Pattĭrpе muhtançĭk. San umĭnta -ayvançĭk. San alĭra mnpur Aypĭltipе hĭrt kĭna. Tеmlе pattĭr pulsan ta Tĭşman aynе lеkеn ak. Mnşn tеtn? Tĭşmansеn Kukĭr hi pĭlatran, 8870 Laşisеm tе urhamah. San urhamah ukkĭ ta, Kunn-rn tеn pеk Es ürеtn uranah. avĭn pirki hamĭn ta Şuhĭş yalan puĭmra. Urhamahsеm, iç yutsеn, Man allĭma lеknisеm, Utlansanah çtrе, Pilksrе tuha. 8880 Hisеm tе çĭtĭmsĭr. Turtsa kassan -iç tatĭk. Urhamah, çĭtĭmli, Pĭlat h tе man valli Hĭş vırĭnta upranat’? Vutlĭ hе tĭvakan Hĭş vırĭnta purĭnat’? Yıvĭrlĭhran hĭras uk, Çĭtĭmlĭh ta manra pur. ulnе-yrnе kĭtartsan 8890 av ulpala kayĭttĭm. Vatĭ ınsеm iksr tе, Tеm tе kurnĭ tеmеllе. Ĭstĭn parĭr ayvana, Ĭta vsеm, hĭş еnçе? -Mayrus kulli pulnĭran Bunun için Çuvaş’ın, İyi kalpli sakinin, Düşmanları çok fazla, Herbiri kudurur kendine göre. Bu taraftan düşmanı, Onlar küstah olsa da, Şımarmaya fırsat vermedin, Vura vura dağıttın. Bundan düşman kudurtan, Bahadırıyla övünen. Senin önünde aptal. Elindeki her şey, Sadece aybaltayla mızrak. Ne kadar bahadır olsan da Düşman altına düşersin. Niçin dedin? Düşmanların Eğri kılıcı polattan, Atları da küheylan. Senin küheylan da yok, Gece gündüz hep Yürüyorsun yayan. Bunun için bizim de Her zaman düşünce başımızda. Küheylanlar, yedi yabancıdan, Benim elime düşenler, Atlanınca titriyorlar, Belsize dönüyorlar. Kılıçları da dayanıksız. Çekip kesince, yedi parça. Küheylanı, dayanıklısı Polat kılıç benim için Nerede korunuyor? Ateşli kılıç yapan Nerede yaşıyor? Ağırlıktan korkmuyorum, Ben de dayanıklılık var. Yolu izi göstersen Bu yoldan giderdim. Yaşıların ikisi de, Nerede görmüş demeli. Akıl verin safa, Nerde onlar ne yanda? -Mayrus maskara olunca 291 292 Nita tuhsa kurman av. Hĭvah plеn, un pеk çuh n hıparsеm iltmе uk, Tеr şĭppĭn Mеntеlеy, 8900 Un hınçеn Sеntеlеy: -Aun purçç tur laşa, ilunatlĭ urhamah. İk çrеll pulnĭran Vĭl nihan ta ıvĭnman. -Nikamran ta un inçеn Ku taranççеn ep iltmеn. Mana tp-yrpе Kalamĭr-şi un inçеn? -Yurat’,-tеr Mеntеlеy, 8910 Un hınçеn Sеntеlеy: -Asĭrhan-i: aslau Hal’ tе rе pit mattur. Un allinçе pur tе unat’ kĭna tеmеllе. amrĭk çuhnе tulayra Vĭl purĭnnĭ hulara. iç ul huşşi ĭstayşĭn Vĭl lеn iç tavşĭn. av vĭhĭtrah asannü 8920 rе krеt urkunnе. Pççеn yulat’ san au ĭkĭr imе kuul’pе. Ĭna, hütsr açana, Vunik ulta pulsan ta Turhan ilеt hulaşa Ktü pĭhma u kaa. Prrе turhan vĭrnipе Au imk kahinе Kül hrnе tttmrе 8930 Hĭvalat’ laşa ktvnе. Asam kurĭk çеçеkrеn Hĭtĭlnĭ çuh külrеn Ayĭr tuhat’ vtеrsе Niş tihana klеsе. Tiha ürеt ktürе Pit huyĭhlĭ kеnsе. Ksrе tatat’ un ulnе Ĭna çç itеrmе. Hiçbir yerde görünmez. Sen biliyorsun o zaman -Yeni haberler işitilmez, Dedi sessizce Menteley, Ondan sonra Senteley: Babanın vardı doru atı, Yelkanatlı küheylan. İki yürekli olduğundan Yorulmaz o hiçbir zaman. -Hiçkimseden onun hakkında Bu tarafta duymadım. Bana her yönüyle Anlatmaz mısınız onu? -Tamam der Menteley, Ondan sonra Senteley: -Hatırlar mısın baban Şimdi de işte çok iyi. Onun elinde bütün iş Sadece yanıyor demeli. Gençken dışarıda O yaşadı şehirde. Yedi yıl usta için O çalıştı yedi minnet için. O zaman ninen Ölür bahar günü. Yalnız kalır baban Yemek yemek gözyaşıyla. Onu, korumasız çocuğu, On iki yaşında olsa da Tarkan alır şehire Sürü gütmeye yaza Birgün tarkan savaşıyla Babası şimik gecesi Göl kıyısına karanlıkta Sürer at sürüsünü. Büyülü ot çiçekten Kurtulunca gölden Aygır çıkar uçurup Güçsüz tayı kaldırıp. Tay yürür sürüde Çok kaygılı kişneyip. Kısrak keser yolunu Emzirmek için onu. Tiha ksrе çççinе 8940 Emеt yuna kayiççеn. Ksrе kayat’ yĭvansa, Çasah vilеt ahlatsa. İrhi apat tlnçе Kül hrnе strnsе Turhan anat’ kilеnsе. Kurat’ viln ksrеnе, Kayat’ şutsĭr illеnsе. Ktüе vĭl tеm kalat’, Ĭna mĭyran çut pĭvmast’. 8950 -Ah, es, vilmеn yıt assi, Tnçеn irsr hĭypaşki. Klm yĭhhi! Aşak may Açaranah es kahal. Es ıvĭrnĭ r kaa, Laşasеnе pĭhman ta, Man çi haklĭ ksrеnе avĭnpa еrn imşеrkkе. Çaplĭ ksrе irsrtеn Viln prmay mnrеn. 8960 apla mar-i? Huravla! Ma çnmеstn? Tunkata! Un pеk ktü kirl mar. av kahalpa mn tĭvas? ıhĭr ĭna puşĭpa Yuman kutnе. Hĭvĭrtrah! Üprе-pĭvan apaç Pultĭr haklĭ ksrеşn. Ku an kurtĭr tihinе, Unççеn hnеr imşеrnе 8970 Mimi rе yuhiççеn. Hrsеh imşеr tihana İslеtе tuyapa. Tihan amki urĭlsan, Pu mimiy sĭrhĭnsan, İk urinçеn yatlasa Yarsa ilsе tihana Hrl kĭtkĭ tminе Pĭraha illipе. Mnpur kĭtkĭ tihana 8980 ırtsa kĭşlat’ tatan ta. Tiha tĭvan amĭşnе Tay kısrağın memesini Emer kan çıkana dek. Kısrak yıkılır gider, Hemen ölür inleyerek. Sabah kahvaltısında Göl kıyısına sürünüp Tarkan iner keyifle Görür ölmüş kısrağı, Öfkelenir çok fazla. Çoban ne söylese de Onu neredeyse boğar. -Ah, sen, ölmen it soyu, Dünyanın utanmaz kurusu Eşek seni! Dilenci tohumu! Çocukluktan beri tembelsin. Sen uyudun geceleyin, Atlara da bakmadın, En kıymetli kısrağa Bunun için yapıştı beceriksiz. Meşhur kısrak pislikten Öldü sürekli emdiğinden. Böyle mi? Cevap ver! Niye konuşmazsın? Kütük! Böyle çoban gerekmez. Bu tembelle ne yapılır? Bağlayın onu kamçıyla Meşe dibine. Çabucak! Böcek sinek yemeği Olsun kıymetli at için. Gözüm görmesin tayı, O kadar dövünki cılızı Memesi yere akana kadar. Kızıp cılız tayı Dövüyorlar sopayla. Tayın alnı yarılınca, Baş sütü akınca, İki ayağından sövüp Aldı tayı Kızıl karınca yuvasına Bırakırlar öfkeyle. Bütün karınca tayı Dişleyip kemirirler her yerden. Tay öz anasını 293 294 Çnеt prmay kеnsе, Amĭş sasnе iltmеnrеn Tĭrsa tarma pikеnеt. Ura inе tĭraymast’. r amĭşn hraçi, Çkе yatli, açaşşi, Asĭrhasan avsеnе Amĭş patnе vtеrеt. 8990 -Annе, pĭh-ha avrĭnsa, Çunsĭr ınsеm vĭrmanta! Yuman umnе açana ıhsa lartr vatsanah. Aça hnlh kurnĭran Siksе tuhat’ çrе man. Halеh kayap vĭrmana, Saltsa yarap açana. Es kaymastĭn nita ta! Aça еnçе kam unta? 9000 Es-i unta, çĭmĭrçĭk, Ula mĭylĭ kupĭrçĭk? Kuratĭn-i çĭtlĭhra Vat yumana, kukĭrta? Açana vĭt avĭnta ıhsa hĭvarnĭ puşĭpa. n puşĭna hĭparsa Tatsa yarsam kĭşlasa. Açi ayvan, suranlĭ, Tеn, kil ulnе vĭl mannĭ. 9010 avĭnpa ta es ĭna Kilnе lеsе hĭvarsam. r amĭş mn huşninе Hrl arlan itlеt tе Yuman inе hĭparat’, n puşĭna ças tatat’, Untan urma tĭlĭha Vĭrttĭn tür ulpala Kilnе lеsе yarasşĭn, Kayran vırtsa kanasşĭn. 9020 Aça ĭna itlеmеst, Kilnе kayma kilşmеst. “Mnlе ĭlas tihana?” Un mç av ançah. Sikеt kĭtkĭ tminе Çağırır kişneyip hemen, Anası sesi duymadığından Kalkıp kaçmaya çalışır. Ayak üstüne kalkamaz. Yer anasının kızı, Çikeş adlı, sevimli, Fark edince bunları Anası yanına gider. -Anne dönüp bak, Ruhsuz adam ormanda! Meşe dibine çocuğu Bağlayıp oturtmuş. Çocuk eziyet gördüğünden Fırlıyor kalbim yerinden. Şimdi gideceğim ormana, Serbest bırakacağım çocuğu. Sen gitmiyorsun bir yere de! Çocuğun yanında kim var? Sen orada, tombulcuk Ala boyunlu şişkocuk? Görüyor musun çalılıkta Yaşlı meşe, köşesinde? Çocuğu işte orada Bağlayıp bıraktı kamçıyla. Kayış kamçıyı kaldırıp Parçalasam kemirip. Çocuk saf, yaralı, Belki evinin yolunu unuttu. Bu nedenle de sen onu Evine görütüp bıraksan. Yer anasının dediklerini Kızıl sıçan dinler de Meюe ьstьne зэkar, Kayış kamçıyı parçalar, Sonra yarı öksüzü Gizlice doğru yoldan Evine götürmek ister, Sonra yatıp dinlenmek ister. Çocuk onu dinlemez, Evine dönmeyi istemez. “Nasıl kurtarmalı tayı?” Onun isteği bu ancak. Karınca yuvasına seker ĭlas tеsе tihinе. Pin-pin kĭtkĭ sırĭnat’ Pr samantrah açana. Ĭna hrsеh ırta, Ütnе turtsa ura. 9030 r amĭş auntan Tlnnipе çuntanah Hrnе kalat’ ak apla: -Mnlе ĭlç tihana?! Kĭmĭl tе un еmе. Çĭvaş çapnе üstеrmе Pattĭr pultĭr av aça! İr pulat’ tе kun irtеt, Kun irtеt tе ka itеt. ĭlnĭ tiha kunsеrеn 9040 Urhamahla itnеt. Punе ühlеt. Kеnsеn üll kеrmеn çtrеnеt, Çupnĭ çuhnе sĭmsinçеn il şĭhĭrat’ ik еnçеn. -Savĭntartĭn es mana, Layĭh pĭhnĭ tihana,Tеr Pliska açinе Tavrĭnsanah hĭy kilnе.Upa aşnе tiptsе 9050 ak tihana itеrsеn Vĭl urhamah pulat’, tеn. Pĭh-ha mnlе kukalеt! Uslati sm vĭrmanta Tihipеlе kun kaa Upasеnе yrlеsе ürеr r kisrеtsе, Kahi apat tlnçе İkr upa kilnçе. Tiptn aş vsеnçеn 9060 Pççеn tur ik ernе. av aşsеnе kunsеrеn Uyĭh huşşi itеrsеn Tihi -ĭyĭr. aplĭskеr, Sĭmsinçеn hm prhnеt. Aşş kalat’ açinе: -Urhamaha yat parsam, Yanravlinе, çaplinе. Kurtarayım tayı der. Yapışır binlerce karınca Aynı anda çocuğa. Onu kızıp dişlerler, Etini çekip yararlar. Yer anası sinirinden Hayretinden donar kalır Kızına söyler şunları: -Nasıl kurtardın tayı?! Huyu da onun yumuşak. Çuvaş adını büyütmeye Bahadır olsun bu çocuk! Sabah olur gün geçer, Gün geçer de gece olur. Kurtarılan tay her gün Küheylan gibi büyür. Başına haykırır, kişneyince Yüksek saray titrer, Koştuğunda burnundan Yel ıslık çalar iki yandan. -Sevindirdin sen beni, İyi baktın taya, Dedi Pliska çocuğa Dönünce kendi evine. Ayı etini kaynatıp Bu taya yedirince Bu küheylan olur, galiba. Bak nasıl eşeliyor! Uslati sık ormanda Tayla gün geçirip Ayıları izleyip Yürüdü yer titretip, Akşam yemeği vaktinde İkişer ayı evinde. Kaynamış et onlardan Yalnız yaptı iki hafta. Bu etleri her gün Bir ay yedirince Tay-aygır, ünlü Burnundan ateş çıkıyor. Babası söyler çocuğuna: -Küheylana ad ver, İyisini, güzelini 295 296 ilunat tеn? Pit avan! Ayĭrnе yat parsanah 9070 Au vaskat’ kül hrnе. Şıva krtеt vĭl ĭna, Ayri pulat’ kalama: -ĭn ta, çrü ırĭ san, ĭltĭn mana vilmrеn. Tĭrantartĭn, şĭvartĭn, Ura inе tĭratrĭn. Kĭmĭl tusa kilnrеn Tav tĭvatĭp çrеrеn. Pulas tеsеn manpala 9080 Ep huşni pеk tĭlpan-ha. Hĭlha vitr siksе pĭh. Untan siksе tuhatĭn Kun-ulna es tĭsatĭn. Tuhaymasan ptеtn. Hĭlha vitr tuhsanah, Kĭştah sıvlĭş avĭrsan, Uslatirеn, açaran, Ykt pulç krnеkl, Pĭhsa ilç pattĭrrĭn. 9090 Yaştak -şurĭ hurĭntan, Patvar -vatĭ yumanran, Sĭn-sĭpaç aşşnnеh, Ĭstĭnnçеn -amĭş pеk. Sĭhman tе pit çaplĭ, Kapĭrlatnĭ r tsl, Çĭvaş halĭh mtnе Vırnatarnĭ pr rе. Yĭtsa pussan uripе Kisrеntеrеt r siynе. 9100 Sulsassĭnah alĭpa Lp il kuat’ tĭvĭla. Kĭlkan ül Uslati Kiltе sr larat’-i? Alla ilеt şur çnnе, Kassa lеt yvеnnе. Patman turtsan çlpr, ĭvarlĭh mn çuhl? ĭvarlĭh iç patman, Hurĭran mar, ıltĭnran. 9110 Ayri inçе Uslati. Yelkanat nasıl? Çok güzel! Aygırına at verince Babası gider göl kıyısına. Suya sokar onu, Aygır başlar konuşmaya: -Gerçekten kalbin iyi, Kurtardın ölümden beni. Doyurdun, suladın, Ayağa kaldırdın. Keyfim yerine geldiğinden Teşekkür ediyorum yürekten. Olmak istersen benimle Dediğim gibi kuvvetli Kulak üstünden sekip bak. Oradan sekip çıkacaksın Hayatını sen çizeceksin. Çıkamasan biteceksin. Kulak üstünden çıkınca, Biraz soluklanınca, Uslati’den, çocuktan, Yiğit oldu vakarlı, Baktı bahadıra. Düzgün ak kayından, Sağlam yaşlı meşeden, Yüzü babası gibi, Aklı anası gibi. Sözü de çok güzel, Süsledi yer renginde, Çuvaş halkının isteğini Yerleştirdi bir yere. Kaldırıp basınca ayağıyla Titretir yer yüzünü. Sallayınca eliyle Rüzgar döner fırtınaya. Tüy gibi saçlı Uslati, Evde işsiz mi oturuyor? Eline alır yarım kayışı Kesip diker yuları. Batman gelince dizgini, Gemi ne kadar olur? Gemi gelir yedi batman, Çelikten değil altından. Aygır üstünde Uslati. Ut vırĭnta tĭrat’-i? Tapsa sikеt tĭvalla, Tĭvĭl tuhat’ tavrara, ulĭm tuhat’ sĭmsinçеn, Pr еnçеn mar, ik еnçеn. n yvеn kllеnеt, urhi ilpе vnеt. ilunatĭm, kuntanah ulna tĭs-ha yalalla. 9120 Es yvеnsr, çlprsr, ul ürеmе ilеmsr. ilunat hĭy huinе itеrsеnеh hĭy kilnе Çupsa krеt vitеnе. Hui vaskat’ pülmnе. Uslati ças salanat’, Tüşеk inе vırnaat’, Tĭsma pulat’ ıyhinе, ıvĭrnĭ may -tlknе. 9130 ıvĭrat’ pеk kеrmеntе. Kslе kvvi -pur еnçе. Akĭ alĭk uĭlat’, Çipеr pikе kurĭnat’. Pikе çaplĭ av tеri, ĭltĭr uti -ü hrri. Hvеl tеyn kĭmĭlnе, Kеvеr çul tеn un şĭlnе. Utat’ akĭş işşipе, Yurlat’ şĭpçĭk sassipе. 9140 iri kpi purĭnran, içr tspе yalkĭşat’, Uslatiye punçеn Açaşlat’ pеk kilеnsеh. Yеrеvеtl çkеlе Sĭmah huşat’ hrеlsе: -Ham mrtе yalanah Pulasşĭn-ha ep sanpa. Pr sıvlĭşpa sıvlasşĭn, Pr çaşĭkran iyesşn. 9150 Tlk hıĭn Uslati Vırĭn inçе vırtat’-i? Vırĭn inçе vırtmast’ vĭl, Urhamahpa puplеt vĭl. At yerinde durur mu? Vurur seker dağa doğru, Fırtına çıkar çevrede, Yalım çıkar burnundan, Bir değil iki yandan. Yeni yularım küllenir, Bahar yeli gibi eser. Yelkanatım, şimdi Köye doğru yol al. Sen yularsız, dizginsiz, Yol gitmez yakışıksız. Yelkanat sahibini Yetiştirince evine Koşar gider ahıra. Sahibi gider odasına. Uslati hemen saçılır, Döşek üstüne yerleşir, Başlar orada uyumaya. Uyurken rüyasında, Uyuyor gibi sarayda. Gusli küyü her yerde. İşte kapı açılıyor, Güzel kız görünüyor. Kız o kadar güzel, Yıldız gibi, saçları Güneş dersin huyuna, Pırlanta dersin dişine. Gider kuğu yüzüşüyle Türkü söyler bülbül sesiyle. Üstündeki elbise ipekten, Yedi yüz renkle parlıyor, Uslati’yi başından Okşuyor gibi zevkle Güzel kırlangıç gibi Söz söyler kızarıp: -Hayatımda her zaman Olmak isterim seninle. Bir havayı solumak isterim, Bir bardaktan içmek isterim Rüya ardından Uslati Yatakta mı yatıyor? Yatakta yatmıyor o, Küheylanla konuşuyor. 297 298 -Ey, ilunat, kam sana Kapĭrlatnĭ r kaa? Ynеrü san sar çntеn, Puskĭçsеm -kmlrеn. Yvеn inçi unkinе, Şur ıltĭnran tuninе, 9160 aplĭ ĭsta tunĭ ta, Uyĭrma uk ĭltĭrtan. -Kunta pulç pr pikе, Sar çеçеkrеn vĭl hitrе. Kapĭrlatr vĭl mana,Tеr ĭyĭr sar kaçça. Uslati tе ĭyĭra Şĭppĭn kalat’ savĭnsa: -Ep tе payan tlkrе Kurtĭm pul’ av pikеnе. 9170 Tiptn aş itеrsеn Tıtsa tuhat’ laşinе, iltu sĭrç ummipе ulnе tĭsat’ timrе. ilunatĭn çupninçеn, Çĭnk tĭrakan hĭlhinçеn il şĭhĭrat’ şaylatsa, Sm vĭrmana humhatsa. Ey, muçim, Asamat,Sĭmah huşat’ au san.9180 Çrеrеnеh tarhaslap, Mĭlatukna vılyattar. Tĭşmansеnе arkatma Tusa par-ha h mana. Hi pultĭr kĭmĭlran, irp pultĭr pĭlatran. Ah, Uslati, hal tе Es vi h iltn tе Mskеr turĭn vsеnçеn? Mana namĭs ınsеnçеn! 9190 Sulsa kasrĭn prinpе, Hrh patman turtnipе, H ivçş tavrĭnç, Pĭrahĭra vĭl nt. Tеprinе, çi çaplinе, itml patman turtninе, Avsa hurĭn urmaran, -Ey, Yelkanat, kim seni Süsledi geceleyin? Eyerin senin sarı kayıştan Üzengiler gümüşten. Eyer üstündeki halkayı, Ak altından yapılanı, Meşhur ustalar yapmış, Ayıramazsın yıldızdan. -Burada oldu bir kız, Sarı çiçekten de güzel. Süsledi o beni, Dedi aygır sarı delikanlı. Uslati de aygırı Sessizce söyler sevinerek: -Ben de bugün rüyamda Gördüm bu sarı kızı. Kurumuş et yedirip Tutup çıkar atını, Şiltu tepesi önünden Yola çıkar demirciye. Yelkanatın koşmasından Dik duran kulağından Yel ıslık çalar uğultuyla Sık ormanı dalgalandırıp. Ey, amcacım, Asamat, Söz söylüyor oğlun. Yürekten istiyorum, Çekicini oynat. Düşmanları dağıtmak için Kılıç yapıp ver bana. Kılıcı olsun güzel, Sağlam olsun çelikten. Ah, Uslati, şimdi de Sen üç kılıç aldın Ne yaptın onlardan? Bana ayıp insanlardan! Sallayıp kestin birisiyle Kırk batman gelenle, Kılıç keskince döndü, Telef oldu artık o. Diğerini, en iyisini, Yetmiş batman geleni, Eğip kırdın ortadan, Hal’ man tеmskеr tumalla? Tĭhta! Tata tеpr h Tĭvap sana valli е. 9200 Ĭna valli n vrk Maylas pulat’. Numay . n kamrĭk kirl-ha. Hurĭnе tе urĭhla Şĭratmalla un valli. sеm -pua vatmalli. е tıtnat’ Asamat, Kanma plmеst. Tĭrmaşat’. itml iç kun nt Hurĭnе vĭl şĭratat’. 9210 Şĭratnĭ çuh hurĭnе Visе yarat’ aksеnе: itml iç tslinе Kurman timr-tĭmĭra-. itml iç vırĭntan Tupsa yarat’ im-ama. itml iç ts yıvĭa Vĭl untarat’ ĭslayla, avĭnpa un kĭmrĭk unat’ itml iç tsl. 9220 Vrk tuma şur çntеn Pusat’ itml iç vĭkĭr. nnе tusan, kassassĭn, Vrk lеt -iltu tеn. itml iç kun hurĭa Tuptat’ yalan yurlasa. Hurĭran mĭn h pulsan Astay tuti yĭl kulat’. Şıvnе ilеt ĭlkuran, itml iç vırĭntan, 9230 Kĭkĭr stnе hr parsan Hе pulat’ şĭvarma. itml iç kun şĭvarsan n h pulat’ pit avan. Uslati av n hе Ava-ava trslеt. Vatĭ yuman, pin ulhi, iltu sĭrç pеk ülli, Hpе kassan kllеnеt, il-tĭvĭlpa vnеt. Ben şimdi ne yapayım? Bekle! Daha diğer kılıç, Yapacağım senin için. Onun için yeni körük Yapmak lazım, çok iş. Yeni kömür de gerek. Çeliği başka şekilde Eritmeli onun için. İşler o kadar çok. İşe başladı Asamat, Dinlenmez, çalışır, Yetmiş yedi gün artık Çeliği o eritir. Eritirken çeliği Ölçer koyar şunları: Yetmiş yedi renkliyi, Görülmemiş demiri Yetmiş yedi yerden Bulur koyar ilacı. Yetmiş yedi renk ağacı O yakar üslubuyla Bunun için kömürü Yanar yetmiş yedi renkli. Körük için ak kayıştan Keser yetmiş yedi öküz. Kayışı yapıp kesince, Körük diker, Şiltu gibi. Yetmiş yedi gün çeliği Döver hep türkü söyleyip. Çelikten büyük kılıç olunca Usta tatlı tatlı gülümser. Suyunu alır pınardan, Yetmiş yedi yerden, Sütünü kız verince Kılıcı başlar sulamaya. Yetmiş yedi gün sulayınca Yeni kılıç çok güzel olur. Uslati bu yeni kılıcı Eğe eğe düzeltir. Yaşlı meşe, bin yıllık, Şiltu tepesi gibi yüksek, Kılıçla kesince küllenir, Yel boranla uçar gider. 299 300 9240 Untah pr sĭrt, pallĭskеr, Vutçul’sеnçеn tĭnĭskеr, Hpе kassan -kisrеnеt, Hĭyĭr pulsa işlеt. Pu tavra n hе avĭrsassĭn klеsе im iеt tavrara Hĭvatlĭhnе kĭtartsa. Un pеk çuhnе Uslati Tunkata pеk tĭrat’-i? 9250 Asamata vi hutçеn Çuptĭvat’ vĭl tutinçеn. -Tavtapu,-tеt şurpua rе iti pu taysa,Ku h pulç man valli Çĭnahah ta çi çapli! -Kĭkĭr stnе un çuhnе Annü panĭ hr pupе. Hr stnçе r vĭy, H avĭnpa hĭvatlĭ. 9260 Ulĭp, an man es avna: Tеmlе yıvĭr pulsan ta Tnçеn еnçk -sıhlavlĭ, Untan nim tе uhalm. ilunatpa av vuth Ku taranççеn uprannah, Şırasassĭn tupanah. Orada bir tepe, meşhur olan, Ateş taştan yapılan, Kılıç kesince sallanır, Kum olur dağılır. Baş üstünde yeni kılıcı Çevirip kaldırınca Şimşek çakar çevrede. Gücünü göstererek O zaman Uslati Kütük gibi durur mu? Asamat’ı üç defa Öper dudağından. -Sağol der aksakala Yere kadar baş eğer, Bu kılıç oldu benim için Gerçekten de en kıymetlisi! -Göğüs sütünü o zaman Annen verdi kız başıyla. Kız sütünde yüz gücü Kılıç bunun için kuvvetli. Ulıp, bunu asla unutma: Ne kadar ağır olsa da Dünyanın kesesi sağlam, Ondan bir şey kaybolmaz. Yelkanatla bu ateş kılıç Bu çevreden korunur, Arayınca bulunur. irm Ulttĭmş Yurĭ (Tuptul Ulĭpa Aşşpe Amĭş inçen Kalasa Kĭtartni) Yirmi Altıncı Türkü (Tuptul’un Ulıp’a Annesi ve Babasını Anlatması) Uslati r amĭşn kp hrnе ın umnçе çuptunĭşĭn namĭs kpе tĭhĭntarassinçеn hĭtĭlma ır tĭvat’: tnçе alĭknе tultan klе yarat’, pulas ahĭr-samanana sirsе yarat’. Tĭtamas hvеlе hupĭrpat‘, rе utĭ itmеst. Uslati Tĭtamasa apsa arkatat‘, Atĭl pattĭr yatnе ilеt. Uslati Yer anasının küçük kızını insan önünde öptüğü için ayıp elbisesi giydirilmek istemesinden kurtulmak için iyi iş yapar: Dünya kapısını dışarıdan eve koyar, olacak ahir zamanı uzaklaştırır. Tıtamas güneşi kaldırır ve yere ışık gelmez. Uslati Tıtamas’a vurup dağıtır, Atıl bahadır adını alır. Tilli, tilli til pur, Yr yrlеkеn kayĭk pur. Til hıĭn çupmĭpĭr, 9270 Ulĭp patnе utĭpĭr. Ulĭp Şеtm hrrinçе Yalti kayri kasnçе, n pürtrе, krеkеrе, Tuptul şurpu patnçе. Tuptul kalat’ Ulĭpa: -Prlе üsn aupa, Pr ĭvarti ĭkĭra Prlе in açaran. Au inçеn kalas-tĭk 9280 Kalas pulat’ r talĭk. Tır putarsa kn çuh Kunta un çul laras uk. avĭnpa ta hal’ sana Kalasşĭn-ha ak akna: Au pulnĭ çĭn pattĭr, Çap tе un sünmsr. Urhamah-ĭyĭrçç, Hura turĭ tslçç; İk çrеll, çaplĭçç, 9290 Kayĭk pеkеh vеtç. Prrе au kahinе Ansan Şеtm hrrinе Kurat’ yal hı еrеmnе, Tilki, tilki, tilki var, İz izleyen kuş var. Tilki ardından koştuk, Ulıp yanına gittik. Ulıp Şetmi kıyısında Köydeki arka mahallede, Yeni evde, ön köşede, Tuptul aksakal yanında. Tuptul söyler Ulıp’a: -Birlikte büyüdüğüm babanla, Bir ağızdaki ekmeği Birlikte yediğim çocuktan. Babandan anlatmak istesem Söyleyebilirim yüz gün. Tahıl toplayıp girince Burada oturmak istemez. Bunun için şimdi sana Söyleyeyim işte bunu: Baban bir bahadırdı, Ünü de onun tükenmez, Küheylanı, aygırdı, Kara doru renkliydi; Çift yürekli, kuvvetliydi, Kuş gibi uçardı. Bir gün baban geceleyin İnince Şetmi kıyısına Görür köyün arka çayırını, 301 302 Unta -amrĭk-krmе. Kaççĭsеmpе pikеsеm, Vuniççrеn irtnisеm, Alla-allĭn tıtĭnsa ürеn-mn yurlasa. Untah, Şеtm hrrinçе, 9300 Larakansеm çul inçе Tahantanpah tun-tunla Vılyanĭ tus tupmalla. Mĭşĭrsĭr hr, lkkеnni, Tun-tun pulsa ürеni, mçpе savmaşkĭn Au umnе larasşĭn. -Tun-tun! Tun-tun! Mn yatlĭ? San yatu-i? Santalĭ! Trs! Kil, lar man uma, 9310 Ep Tun-tun hal’ kunta. lkkеn hr puş vırĭna,Kam şutlatĭr-ha ĭna,Larma tĭrsan savĭnsa Yut hr larat’ sarĭlsa. “Ak tamaşa?! Mn, apa, ak yal hrеh-şi vara? Kun pеk hitrе pikеnе Ep kurman ku еnçе. Tеn, hĭna hr? Hĭş yaltan? 9320 Kalamalla man unpa”,Au şutlat’ ĭşnçе, Sarĭ pikе umnçе. Aun yunnе vılyatma Yut hr yuri kalaat’: -Uslatiye, prktе, Yut rşıvran kilnrеn Hĭna tеsе şutlĭpĭr, Unşĭn tĭrsa yurlatĭr, Şеtm şıvnе humhattĭr. 9330 Mah parat’-i Uslati, Vĭl yuntarsa tĭrat’-i, Pikеsеnе humhatma Oradaki gençler Erkeklerle kızlar, Onyediden büyükler, El ele tutunarak Yürüdüler türkü söyleyerek. Orada, Şetme kıyısında, Oturanlar taş üstünde Ne zamandır tun-tunla57 Oynayan dost bulmalı Eşsiz kız, güzelini Tun tun olup yürüyeni, Sevme ümidiyle Baban yanına oturmak ister. -Tun tun! Tun Tun! Adın ne? Senin adın? Santalı! Doğru! Gel otur yanıma, Ben Tun tun’un şimdi burada. Mükemmel kız baş yere, Kim düşünür ki bunu, Sevinip otur deyince Yad kız oturur sevinerek. “İşte bak?! Ne gerçek mi, Bu köy kenarda mı ki? Böyle güzel kızı Ben görmedim burada. Konuk olmalı? Hangi köyden? Konuşmalıyım onunla.” Baban düşünür içinden, Sarı kızın yanında. Babanın kanını kaynatmaya Yad kız başlar konuşmaya: -Uslati, kartalı, Yad ülkeden geldiğinden Konuk diye düşünüyorum, Onun için türkü söylersiniz, Şetmi’yi dalgalandırırsınız. Fırsat verince Uslati, O kapris yapar, Kızları coşturmaya 57 Tun-tun bir oyun adıdır ve bu oyun şu şekilde oynanır: Gençler sıra sıra kütük üstüne otururlar. Oyun başı olan kişi kütük üstünde oturanlara hızlı bir şekilde sessizce ad verir. Diğer bir kişi tun-tun’dur. Oyun başı ile tun-tun arasında şöyle bir konuşma geçer. “Tun-tun! Adı ne?” “Kĭmaka (Ocak)!” Oynayanlar arasında kĭmaka (ocak) varsa o kendi yerinden kalkar, Tun-tun yerine oturur (Ş.N.). Yurĭ pulat’ savĭnsa: -Şĭpçĭk kayĭk pulasç, Yĭmralĭhra yurlasç. Sarkayĭka-pikеnе Kuran pĭhsa larasç. Sarĭ hvеl pulasç, Tnçеnе ĭş yarasç. 9340 Sarkayĭka-pikеnе Italasa larasç. Tulli uyĭh pulasç, Kaa utĭ parasç. Sarkayĭka-pikеnе Çri inе lartasç. Pikе au yurrinçеn, Aşĭ kupa pĭhninçеn Maltan kayat’ vĭtansa, Kayran kayat’ savĭnsa. 9350 Savĭnĭnе pıtarma, Kaççĭn çunnе untarma Siksе tĭrat’ akĭşla, Yurĭ yurlat’ turtkĭşla: -Ĭta kayan, çkе, umĭr vitr, Ĭta kayan, çkе, umĭr vitr, İk unattu tĭrĭh şıv yuhtarsa? Ĭta kayan, savni, kaa hir, Ĭta kayan, savni, kaa hir, İk kuuntan kuul’ ay yuhtarsa? 9360 Hura çkе çppi ay pulam-i, Hura çkе çppi ay pulam-i, Karlĭk inе larsa ay yurlam-i? Savni, ep san tusu ay pulam-i, Savni, ep san tusu ay pulam-i, Hir tĭrsa sanpa ay yurlam-i? av vĭhĭtrah еripе Şir-Pĭlhar attipеlе Yĭpĭrt-yĭpĭrt şĭvĭnat’, Tapĭrtatsa kĭtartat’. 9370 Yal hrsеm, kaççĭsеm, Pikе tavra tĭnisеm, Tıtĭna al upma, Al upnĭ may yurlama. -Kslе, kala kslünе, Taşlattarma sar hrе, Türküye başlar sevinerek: -Bülbül kuşu olurdu Aksöğütlükte söylerdi. Asmakuşu gibi kızın Gözüne bakıp oturdu. Parlak güneş olurdu, Dünyayı ısıtırdı. Asma kuşu gibi kızı Kucaklayıp oturdu. Dolunay olurdu, Geceye ışık verirdi. Asma kuşu gibi kızı Etek üstüne oturttu. Kız babanın türküsünden Samimi bakmasından Önceleri utanır Sonra sevinir gider. Sevincini saklamaya, Yiğidin içini yakmaya Seker kalkar kuğu gibi, Türkü söyler tavus kuşu gibi. -Nereye gidersin, kırlangıç, yağmurda Nereye gidersin, kırlangıç, yağmurda İki kanadından su akıtıp? Nereye gidiyorsun, geceye doğru, Nereye gidiyorsun geceye doğru, İki gözünden gözyaşı akıtıp? Kara kırlangıç yavrusu olayım mı, Kara kırlangıç yavrusu olayım mı, Korkulukta türkü söyleyeyim mi? Senin sevgili dostun olayım mı Senin sevgili dostun olayım mı, Karşında senle türkü söyleyeyim mi? O zaman yavaşça Şir-Bulgar çizmesiyle Çabucak hareket eder, Tepinir de gösterir. Köy kızları, erkekleri, Kız çevresinde olanlar, Başlarlar alkışlamaya, Alkışlarken türkü söylemeye. -Gusli çalarlar, çal gusliyi, Dans ettirmek için kızı, 303 304 Yĭpĭrt-yĭpĭrt şutarsa Atĭ tpnе yakatma. -Es yurlarĭn çkе pеk, Taşlan turhan hr pеk, 9380 avĭnpa ta krtеn Yaş çrinе ükrn es. Pikеn huşpu tеnkinе, Taşlanĭ may ininе, Uyĭrma uk ĭltĭrtan. Pr ut tеnki, sarlaki, amki inçi, avraki, Yalkĭşat’ sar hvеllе, Kеh ırla pimеllе. İk еnçi ü hrrinе, 9390 Kĭtralansa kayninе, Ka tttmnе sirnrеn Tulli uyĭh tеmеllе. Yurtan şurĭ kpinе, Şurip pirlе trtninе, lеn-mn pr ipsr, avĭnpa ta vsr. itml tsl purĭnpa Ye kmlpе, ıltĭnpa Pikе şurip kpinе 9400 Trlеn hĭy allipе. Çaplĭ kpе trrinçе Yerеşlеnn ut tnçе. Çĭvaş еn tе pur unta, Yuhsa vırtan aval ta. Pikе akĭş taşşinçеn, urhi çkе yurrinçеn Tlnеt yaş-krmr: Patşa hr ku tе. Untah pikе taşlasa, 9410 Sar hvеl pеk utalsa Sıltĭmalla al sulç, avra küllе tultarç. Kül hrri hĭmĭşra, Hurakĭşsеm yĭvara. Kĭvakalsеm çĭma, Mеrçеn prçi tupa. 58 Çabuk çabuk emekletip Çizme dibini temizlemeye. -Türkü söyledin kırlangıç gibi, Dans edersin tarkan kızı gibi, Bunun için de bu geceden Genç yüreğine düştün sen. Kızın huşpu58 paralarını, Dans ederken ışıldayanı, Ayıramazsın yıldızdan. Bir parlak para, genişi, Alnındaki yuvarlağı, Parlar güneş gibi, Şimdi çilek olmalı. İki yandaki saç teline, Kıvırcıklaşıp gidene, Gece karanlığını açtığından Dolunay demeli. Kardan beyaz elbisesine, Ak ip ile diktiğine, Dikmiş gibi ipsiz, Bunun için dikişsiz. Yetmiş renkli ipekle Ya gümüşle altınla Kız ak ip elbisesini Dikti kendi eliyle. Ünlü elbise motifinde Süslendi parlak dünya. Çuvaş ülkesi de var onda, Akıp duran Şaval da. Kız kuğu dansından, Bahar kırlangıç türküsünden Şaşırır genç damadımız: Padişah kızı bu derler. Orada kız dansedip, Parlak güneş gibi parlayıp Sağa doğru el açtı, Şavra gölünü doldurdu. Göl kıyısında kamışta, Samurlar yuvada. Ördekler çimiyor, Mercan parçası buluyor. Çok sayıda metal para ile süslü büyük bölümü boncuklarla işlenmiş geleneksel Çuvaş kadın başlığı. Şurĭ tutĭr kĭlarsan, Sulahaya al sulsan Şеtm hrri ĭkalĭh, 9420 Ulankisеm simpıllĭh. Tutrinе ik yennellе Vlkştеrsеn lpşlе Malta ulĭh еşеrеt, Kayra urpa itnеt. Ulĭhpеh kurĭksеm, Çеçеk inçе pıl hurtsеm Simpıl puhsa ürе, Kayran yala vе. Urpi kaysan kpеnе 9430 Tĭri vеt tüpеnе, “Ptpltik,-tеt putеni,Ep kunta, kurma kil”. Taş hıĭn yaş-krmsеm, Pürеn -purtе krnеksеm, Tunkatalla vılya, Yĭrĭlĭhnе kĭtarta. Au pulat’ tunkata, Pultarat’ vĭl unta ta. Ĭşra şutlat’ ak apla: 9440 “av pikеnе tıtmalla”. Hr ıtkĭnsan til pеk, Au çupat’ vşlе pеk, Pikе yurtsan pĭlanla, Au vara -arĭslan. ĭkalĭha itiççеn, Ulĭh ulnе tuhiççеn Au hĭvalat’ lkkеnе Yuratupa çtrеsе. Yuratupa hmlеnsеn 9450 Au tıtat’ sar hrе. -Es kilşrn çunĭma, Mn tumalla nt man? av vĭhĭtrah hrеlsе Çuptĭvat’ sarpikеnе. Pikе au allinçеn Hĭtĭlsanah illеnsе Ak yağlığı bırakınca, Sola el açınca Şetmi kıyısı ıhlamurluk, Açık yerler simpıllık. Yağlığını iki tarafa Sallayınca kelebek gibi Önde çayır yeşerir, Arkada arpa yetişir. Çayırlarla otlar Çiçekteki arılar Simpıl yapıp gezerler, Sonra köye uçarlar. Arpa boy verince Başağı çıkar tepede, “Bıldırcın sesi der bıldırcın, Ben buradayım gel görmeye.” Danstan sonra gençler, Bütün gösterişliler, Tunkata59 gibi oynarlar, Canlılık gösterirler. Baban olur budala. Becerir o orada da. İçinden şöyle düşünür: “Şu kızı tutmalı.” Kız atılınca tilki gibi, Baban koşar tazı gibi, Kız gidince geyik gibi, Baban olur aslan gibi. Ihlamurluğa varana dek, Çayır yoluna çıkana dek Baban kovalar güzeli Aşkından titreyerek. Yanınca aşktan Tutar sarı kızı baban. -Hoşuma gittin benim, Ne yapmalıyım şimdi? O zaman kızarıp Öper sarı kızı. Kız babanın elinden Kurtulunca öfkelenip 59 Geleneksel bir Çuvaş oyunu. Gençler, çiftler sırt sırta verirler. Tek olanlardan biri –tunkata-, çift olanlar önünde durur. Grup ardındaki çift tunkata önünden iki taraftan öne doğru koşar. Tunkata’nın koşanlardan birini yakalamalı ve grubun önünde onlarla beraber durmalı. 305 306 Çupsa yarat’ pitnçеn, Yaş kunçеn hm iеt. -Şara yatĭn purnĭa, 9460 Mannе е mar, sutĭka, Çĭvaşĭnnе, hĭvĭnnе, Tĭvat hutri tnçеnnе. Umrah vĭrman aralç, Pikе tata uhalç, Au tĭrat’ tlnsе, Sarpikеnе hrhеnsе. “Mskеr pulç-ha, apa, Vĭl uhalç-ma vara? Pikе tĭnĭ vırĭnta 9470 Karĭş kpi avĭnta. Eh, çkеm, mrt ku, San kura ma şurĭmpu? Tеn, es purnĭ tanati?” Tеr prkt Uslati. Vi hutçеn şĭhĭrat’, ilunata yıhĭrat’. Urhamah tulhĭrat’, Yaş umnçе tĭp tĭrat’. -Ah, ilunat, ĭş unat’! 9480 Sarkayĭkĭm ĭta-şi, Vĭl hĭş rtе purnat’-şi? Unsĭr purnĭ-purnĭ mar, Ĭna mnlе tupas man? ilunat ta humhanat’, ın çlhipе kalaat’: -Pirn еnçi hr mar vĭl, r amĭşn hr vĭl. Çĭn knni. Amĭşpе Purĭnat’ r aynçе. 9490 Pıl-u tеyn kĭmĭlran, Ĭslay tеyn ĭstĭnran. ak kunsеnçе Aslatin Vĭl pulatç kn kin. Mnşn ĭna çupturĭn, Ma tеlеynе arkatrĭn? uhatr san pirkiyeh Еmrlhе hr çısnе. avĭnpa namĭs kpinе Tĭhĭnmallah un nt. Tokat atar yüzüne, Gözünden alev çıkar. -Belaya soktun başını, Sadece benimkini değil, soysuz, Çuvaş’ınkini, kendininkini, Dört kattaki dünyayı. Önde orman açıldı, Kız nereye kayboldu, Baban durur hayretle, Sarı kıza acıyıp. “Ne oldu şimdi, O kayboldu, sonra? Kızın yaptığı yerde Yaban otu burada. Eh, kırlangıcım, kiraz gözlüm, Senin gözünde niçin şafak? Galiba hayat ağısın? Dedi kartal Uslati. Üç defa ıslık çalar, Yelkanatı çağırır. Küheylanı solur, Genç önünde durur. -Ah Yelkanat, içim yanıyor! Asma kuşum nerede, O nerede yaşıyor? Onsuz hayat hayat değil, Onu nereden bulacağım? Yelkanat da heyecanlanır, İnsan gibi konuşur. -Bizim tarafın kızı değil, Yer anasının kızı o. En küçüğü. Annesiyle Yaşıyor yer altında. Yağ, bal gibi huyu Zekası da çok iyi. Bu günlerde Uslati’nin O olacaktı küçük gelini. Niçin onu öptün, Niye bahtını bozdun? Kaybetti senin yüzünden Sonsuza dek namusunu. Bundan namus elbisesini Giymeli artık o. 307 Uslati’nin Yeraltı Anası’nın kızını yakalaması (Ulıp: 317) 308 9500 Turĭsеn tе pirn pеk Hrsеn çıs hisеprе. Tеmlе hıtĭ savsan ta, Yuratupa unsan ta ın umnçе çuptuni Hrе namĭs kĭtartni. Turĭ hrnе ın kaççi Hıt yuratsa çuptuni Un pitnçе palĭrat’, Namĭssĭrnе kĭtartat’. 9510 Unĭn pulas hunyakki, Ças rlеkеn Aslati, Pulas kinnе vĭl kur, Çup yrrinе asĭrh. “Yerknl man pulas kin, avĭnpa un çup yrri. Un еrkn etemrеn, Ptеrеtp vsеnе!” Tеsе an tüpеrеn, uy pulan r inçе. 9520 ĭlas tеsеn pikеnе San ırĭ tumalla. Mnlе ır ınsеmşn Es hal’ tuma pultaran? ülti tnçе alĭknе Klе yama lkrsеn, Purnĭlasan es avna, Aslati rе anaymast’, r inçе uy pulanmast’. Vĭhĭt ta hal’ san maylĭ, 9530 Vat Aslati ıvĭrat’, Ernеrеn tin vĭranat’. Vaskar! Utlan man inе, Ulĭhĭpĭr tüpеnе. Tnçеn aslĭ haphinе Klе hursam tul еnçеn. Es kaşni trmşrе ak puşĭpa mana ap. Maltan apni tirmе Mannе urtĭr şart ta part! 9540 Tеprе apni -ak tltеn iç talĭk patnеllе Irattartĭr çrеnе. Tanrıların da bizim gibi Kızlarının namusu önemli. Ne kadar sevsen de, Aşkla yansan da İnsan önünde öpmek Kıza namus getirdi. Tanrı kızını insan oğlunun Çok sevip de öptüğü Onun yüzünde belirir, Namussuzluğunu gösterir. Onun olacak baldızı Hemen gürleyen Aslati Olacak gelini o görür, Öpücük yerini fark eder. “Aşıklı benim gelinim, Bunun için öpücük izi. Onun aşığı insandan, Yok edeceğim onları!” Dedi indi tepeden, Korku başladı yeryüzünde. Kurtarayım diyorsan kızı Güzel iş yapmalısın. İnsanlara ne kadar iyilik Yababildin şimdiye kadar? Gök dünya kapısını Eve getirebilirsen, Başarırsın sen bunu, Aslati yere inemez, Yerde korku başlamaz. Vakit de uygun senin için, Yaşlı Aslati uyuyor, Ancak bir haftada uyanır. Acele et! Atlan hemen, Çıkıyoruz yukarıya. Dünyanın büyük kapısını Eve koyarsam dışarıdan. Sen her engelde Şu kamçıyla bana vur. İlk vurduğun derimi Yarsın benim şart şurt! Diğer vuruşun o zaman Yedi gün yanına Ağrıtır yüreği. Vimş hut apninçеn Pu miminе itiççеn Iratu pultĭr -kasnĭ pеk. Punе uhat’ urhamah, Ykt çarnat’ humhanma. -Ey, kеm, an kulyan, Es purprеh man pulan!9550 Tеt tе apat’ ĭyĭra n puşĭpa ayakran. Ayĭr tir şart urlat’. Prеh sikеt tüpеnе. -Ey,-tеt au ĭyĭrnе,itrmr ul urrinе, Ansam rе kuntanah. Tеpr kunnе Uslati,Vĭl umĭra pĭhat’-i,İrеh siksе tĭrat’ tе , 9560 Urhamahnе yıhĭrat’. ilunaç tulhĭrat’, Pr vırĭnta vĭl tĭmast’. Şеtm hrnе ansanah Au vĭr-var utlanat’, Ĭna apat’ puşĭpa Vĭynе hursa hırĭmran. Puşşi virl tivnrеn urlat’ hırĭm tir tе. İk çri tе ıratsan 9570 Ayri sikеt tüpеnе. -Eh,-tеt au kulyansa,Klе manran şit ançah. Payan ta ĭnmar, Iranhi kun mn kal. Tеpr kunnе san aun, Pallah, nt humhanu, Uya tuhat’, şĭhĭrat’, Urhamahnе yıhĭrat’. ilunaç kеnеt, 9580 utĭ tnçе çtrеnеt. Vut-hm tuhat’ sĭmsinçеn iç uhrĭmran kurniççеn. Utlansanah ut inе Au hrеt vĭy ilsе, Mnpur vĭypa pattĭrla Üçüncü defa vuruşundan Baş mememe yetene dek Ağrır kesmiş gibi. Başını sallar küheylan, Yiğit bırakır endişeyi. -Ey kırlangıcım, dertlenme, Bir şekilde olacaksın benim! Der ve vurur aygıra Kayış kamçıyla uzaktan. Aygırın derisi yarılır. Bir seker yukarıya. -Ey der baban aygıra, Yettik yolun yarısına, İnsem yere buradan. Diğer gün Uslati, O yağmura bakar, Erkenden seker durur, Küheylanı çağırır. Yelkanat’ı solur, O durmaz bir yerde. Şetmi kıyısına inince Baban hemen atlanır, Ona vurur kamçıyla Bütün gücüyle karnına Kamçı sıkı değdiğinden Yarılır karın derisi de. İki dizi ağrıyınca Alttaki seker tepeye. -Eh, der baban dertlenip, Eve benden bir karış ancak. Bugün de iş olmadı, Yarın bakalım ne olur. Diğer gün senin baban, Elbette, heyecanlı artık, Dışarı çıkar, ıslık çalar, Küheylanı çağırır. Yelkanat’ı kişner, Aydınlık dünya titrer. Ateş çıkar burnundan Yedi çağrımdan görünür. Atlayınca atına, Baban heyecanlanır güç alır, Bütün gücüyle bahadırca 309 310 Uslati ile Yelkanat (Ulıp: 318-319) 311 312 Uta apat’ puşĭpa. Ayrin turtsa apnĭran Pu mimiy ıratat’. Ĭna illеs pusninçеn 9590 im iеt kunçеn. Ut tüpеnе ıtkĭnat’. Sĭmsinçеn hm yavĭnat’. ut ĭltĭrsеm yunaşar, Alĭk kli-alĭra. Tnçе alĭknе hupnĭ çuh, Ĭna klе yanĭ çuh Vat Aslati vĭranat’, r halĭhnе ılhanat’. Au vara av kunah 9600 Şеtm hrnе ansanah San annüpе prlеşеt, Husah purnĭ un ptеt. -Haklĭ muçi, itlеsеm, Vĭhĭtu uk pulsan ta Attе inçеn tatah ta Kalasa par. Tarhaslap. Plеs kilеt avna ta: Atĭl pattĭr kam vara? -Ay-ay, Ulĭp, es mana 9610 Tlntеrtn çĭnah ta,Tеr Tuptul Ulĭpa Ĭşşĭn pĭhsa, humhansa.Kalap eppin un inçеn Kskеn kĭna. An illеn. Vĭl pulnĭ tahanah, Pr vir ul kayarah. iç hutlĭ tnçеnn Çi ayalti hutnçеn, Sarĭ tnçе tеninçеn, 9620 Yĭva tuma pikеnsе Vsе kilеt Tĭtamas Vi pulĭ hĭruş am. Unĭn yĭvi avĭn pеk içr hĭla sarlakĭş Pulnĭ tе vat ınsеm, Ĭna kupa kurnisеm. Ykrеşl ĭmarta av yĭvara pulnĭ tеt-. Ata vurur kamçıyla. Aygırın çekip vurunca Baş memesi ağrır. Buna sinirlendiğinden Şimşek çakar gözünden. At tepeye atılır. Burnundan alev yayılır. Parlak yıldızlarla beraber, Kapı sürgüsü kapıda. Dünya kapısını kapattığında Onu sürgülediğinde Yaşlı Aslati ayılır, Yer halkına beddua eder. Baban sonra o gün Şetmi kıyısına inince Annenle birleşir, Onun hayatı biter. -Doğru amca, dinlesem Vaktin olmasa da Baban hakkında daha Anlat bana lütfen. Bilmek istiyorum bunu da: Atıl bahadır kim acaba? -Ay ay, Ulıp, sen beni Şaşırttın gerçekten de, Dedi Tuptul, Ulıp’a Samimi bakıp, coşup. Öyleyse onu da anlatayım Kısacık sadece. Sinirlenme. Bu iş oldu ta ne zaman, Uçsuz bir yol geride. Yedi katlı dünyanın En alttaki katından, Sarı dünya denenden, Yuva yapmaya uğraşıp Uçar gelir Tıtamas. Üç başlı korkunç yaratık. Onun yuvası şöyle: Yedi yüz kulaç genişliği Oldu derler yaşlılar. Onu gözüyle görenler. İkiz yumurta Bu yuvada imiş. ılĭh çĭpti pulnĭran 9630 Çppi pulat’ ĭmlamas. av çp utta yuratman, Mnşn tеsеn utĭra, Hvеl pĭhnĭ vĭhĭtra, ın miminçеn tuni tе Pırnе larnĭ apaç. Hĭy çppinе Tĭtamas apla kalat’ lĭplanma: -Kunta pççеn yulan-ha. Es nimrеn tе an hĭra. 9640 Ep sana tüpеrеn Pĭhsah tĭrĭp inеtrеn. Hupĭrlatĭp hvеlе, Tıtkĭnlatĭp utinе. Un çuh vara tüpеrе, av vĭhĭtrah r inçе, Tttm tĭr tnçipе. Çppm, savĭn avĭnşĭn Manra un çul vĭy-halşĭn! İksmr pеk tttmrе 9650 Kurakansеm vitrеh Urĭh ukkĭ tnçеrе. Hırĭmu vıma tıtĭnsan avna mana sistеrmе Kapca yarsam ĭvarna Hĭlhu patnе itmеllе. av vĭhĭtrah urupa Karlankuna kĭtĭkla. Purnĭlasan avsеnе Ep sana un çuhnе 9660 Pur rtеn tе samantrah Pеrsе parĭp ınsеnе, Vsеn vıl’ĭh-çrlhnе, Çurĭşsеnе -tutlinе, Pin pahçaimnе, Simpılnе tе piçkеpе. Manran vĭylĭ pulatĭn. Un çuh etem-tĭşmana Hĭvĭn ayna tĭvatĭn, Tnçе patşi pulatĭn,9670 Tеt tе irsr Tĭtamas Çppi inçе yavĭnsan Günahkar olduğundan Yavrusu kıllı olur. Bu yavru sevmez ışığı, Niçin dersen ışıkta, Güneş aydınlatırken, İnsan memesinden olan da Boğazına oturmuş yemeği. Kendi yavrusuna Tıtamas Şöyle der teselli için: -Burada tek kalırsın Sen birşeyden de korkma. Ben sana tepeden Bakacağım uzaktan. Örteceğim güneşi, Esir edeceğim ışığını. O zaman hemen tepede, O zaman yeryüzünde, Karanlık olur dünya. Yavrum, senin buna, Bendeki o kadar güç için! İkimiz de karanlıkta Gözü keskin görebilenler Başka yok bu dünyada. Karnı acıkmaya başlayınca Bunu bana anlatmaya Açsam ağzımı Kulak yanına yetmeli. O zaman ayağınla Gırtlağını gıdıkla. Yaparsan bunları Ben sana o zaman Her yerden hemen Atarım insanları, Onların hayvanlarını, Acıları, tatlıyı, Yetmiş bahçe meyvesini, Simpılı da fıçıyla. Benden güçlü olacaksın. O zaman insan düşmanı Kendi altına alacaksın, Dünyanın padişahı olacaksın, Der de kötü Tıtamas Yavrusu etrafında dönünce 313 314 Sarsa yarat’ unatnе Hvеl yenne ıtkĭnma. unattipе hvеlе Kapca ilеt vĭr-varah, utĭ ulnе avĭntah Tatsa hurat’ -nim tе mar. Tnçipеlе sm-tttm. Kuran pırsa çiksеn tе 9680 Kuraymastĭn nimn tе. uy pulanç tеmеllе. avna kura çrçunsеm Hĭravĭna tuhr, Nim tuma ta plmе. Tĭtamasa savnĭ ku Tnçipеlе arpaşu. Uslatipе ilunat Nim pulman pеk kurĭna. Pri -ühlеt, kukalеt, 9690 Uripеlе r çavat’, Ayakkalla sirptеt, Sĭmsinçеn hm vtеrеt. Tеpri -larat’ ut inçе. Tlnmеllе staylĭ-kе, Pĭhmaşkĭn ta kurĭmlĭ. İk urari attinçе, Şir-Pĭlharta ilninçе, Iltĭn şеrmеn kaşninçе, Şĭpçĭk kvvi vsеnçе. 9700 Uslatipе ĭyĭrnе İkkşnе tе pülh Pr üt-pvrеn tunĭ tеn. avĭnpa ta ikkş Hĭyullĭ ta tĭnĭlĭ. Ĭnlana pr-prnе, Pulĭşa kirl çuh, Hĭrama nikamran. avĭnpa ta Uslatin apla yuhat’ sĭmahhi: 9710 -akĭ utĭ tnçеrе Tĭvayman etemşn Prrе kĭna tеmеllе: Ymnе puran tĭhnaymast’. Mn tĭvĭpĭr hallhе? Açar artık kanadını Güneş yanına gitmeye. Kanadıyla güneşi Kapatır yıldırım hızıyla, Aydınlık yolunu orada Kesiverir, bir şey değil. Bütün dünya karanlık. Gözünü ayırıp baksan da Göremezsin hiçbir şeyi. Gürültü başladı demeli. Bunun için hayvanlar Korkaklara dönerler, Ne yapacaklarını bilmezler. Sevinç bu Tıtamas’a Kargaşa vermek dünyaya. Uslati’yle Yelkanat Bir şey olmamış gibi, Biri ağlar tırmalar, Ayağıyla yer kazar, Uzağa doğru serper, Burnundan alev çıkarır. Diğeri oturur at üstünde. Hayret edilecek ustalıkla, Bakmak için gururlu. İki ayağındaki çizmesinde, Şir-Bulgar’dan aldığında, Altın mahmuz her birinde, Bülbül sesi hepsinde. Uslati’yle aygırı İkisi de pülihşi Bir vücuttan çıkmış gibi. Bunun için ikisi de Hem cesur, hem sakin. Anlıyorlar birbirlerini, Yardım ederler gerekirse. Korkmazlar hiçkimseden. Bunun için Uslati’nin Sözü şöyle olur: -Bu aydınlık dünyada Yapılamayacak iş insan için Sadece bir tane denilebilir: Pantolunu giyemez başından Ne yapacağız o zaman? ilunaç huravlat’: -ula tĭsar tüpеnе! Tĭtamas vĭl yalanah Çeyelеnmе tĭrĭşat’. Ançah avna çuhlaymast’: 9720 Çeyelh vĭl mrеh Havşak ınsеn mеslеç, Putsr ınsеn ĭstĭn. Es man inçе larsan ta, Sanra çeyelh pulsan ta Tĭşmansеmpе apĭma Tıtĭnatĭp ham maltan, Mnşn tеsеn tttmrе Es kurmastĭn nimn tе. Pattĭr pĭhat’ tüpеnе, 9730 av vĭhĭtrah şеrmеnlеt ilunata ik еnçеn. Ayĭr ırtsan tüpеrе Tĭtamasa hĭlhinçеn Usĭnat’ vĭl rеllе. Hvеl uti vĭy ilеt. uti yapĭh pulsan ta Au akna asĭrhat’: Tĭtamasĭn vi pu, Kaşni pura vi ku. 9740 Vişnçеn ik kunе Mĭçlatmanran prrе tе Şĭnsa hıtsa larnĭ tеn. Vi punе harĭsah Hpе tеmlе kassan ta, Itkĭnsan ta ayakka, Mĭysеmpе kayallah Sıpĭna prmayah. Au unşĭn humhanmast’, Hnе akat’ hul inе. 9750 Arĭslanran yĭrĭrah Pr samantrah pulat’ tе Prrеh sikеt yk inе. Tĭtamasa ıtalat’, Pĭçĭrtasa hutlatat’. Tĭşman vеt tüpеrе Urlĭ-pirl ıtkĭnsa, av vĭhĭtrah hĭy tavra Yelkanat’ı cevaplar: -Yola çıkalım göğe! Tıtamas her zaman Kurnazlığa çalışır. Ancak bunu yapamaz: Kurnazlık o hayatta Ürkek insanların işi, Kaypakların aklı. Benim üstümde otursan da Sende kurnazlık olsa da Düşmanlarla savaşmaya Başlıyorum ben önce, Niçin desen karanlıkta Sen görmezsin bir şeyi. Bahadır bakar göğe, O zaman mahmuzlar Yelkanatı iki yandan. Aygır dişleyince gökte Tıtamas’ı kulağından Sallar yere doğru. Güneş ışığını o alır. Işık kötü olsa da Baban şunu fark eder: Tıtamas’ın üç başı, Her başta üç gözü. Üçünden iki gözüne Kırpmadığından biri de Donup katılaşmış gibi. Üç başını birlikte Kılıçla ne kadar kessen de Fırlatsan da uzağa, Tekrar boyunuyla Yapışırlar hemen. Baban heyecanlanmaz buna, Kılıcı asar koluna. Arslandan da kurnazca Aynı anda olur da Bir seker üstüne. Tıtamas’ı kucaklar, Homurdanıp kıvırır. Düşman uçar gökte Oraya buraya atılır, O zaman kendi çevresinde 315 316 Ptrk pеk avrĭnat’. Ançah ta un ĭnmast’, 9760 Pattĭrtan hĭtĭlaymast’. avĭnpa ta r inе Pеrsе anat’ mеsеrlе. Ançah ta vĭl auna Tp tĭvaymast’ unpa ta. Siksе tĭrat’, r çavat’, Şur hurĭn pеk çĭnk! tĭrat’. Au rе ıtkĭnmast’. İrsr çupat’ cikkipе Tusansеnе vtеrsе. 9770 av vĭhĭtrah tap! Tĭrat’ San auna ıvĭtma. Au hnе kĭlarat’, Pu tavra vılyatat’. Tĭtamasa avĭntah Pulat’ urlĭ turama. Ançah irsr Tĭtamas Turasan ta yĭvanmast’, Nim pulman pеk -sıp-sıvah. Au hıtah tarĭhat’. 9780 Tĭtamasa tĭrĭhla Kasma pulat’ urmaran Pu tüpinçеn pulasa. İrsr ükеt hĭrasa, Tinsеllе ıtkĭnat’. Vĭl auna tinsrе ĭmsa tarĭn vırĭna Çıhĭntarsa yarasşĭn, apla çunnе ilеsşn. Ançah tins inеtrе, 9790 itеymеst vĭl tuhhĭmrah. ulnе pĭrat’ anĭa, Çĭmat’ tarĭn Atĭla. San vat au unta ta, Sıvlama uk pulsan ta, Pulat’ ykе turama Pu tüpinçеn pulasa. Vĭtam punе tĭrĭhla Turanĭ çuh hpе Vĭrttĭn ku turanat’, 9800 av vĭhĭtrah yuhĭnat’ Topaç gibi döner. Ancak işi de olmaz, Bahadırdan kurtulamaz. Bunun için yer yüzüne Fırlatıp düşer sırt üstü. Ancak o da babanı Yok edemez bununla. Kalkar, yer kazar, Ak kayın gibi dik! Durur. Baban atılmaz yere. Koюar tabana kuvvet Tozları uçurup. O zaman tap! durur Babanı savurmak için. Baban kılıcını çeker, Başı üstünde çevirir. Tıtamas’ı o anda Başlar enine kesmeye. Ancak kötü Tıtamas Doğrasan da yıkılmaz, Bir şey olmamış gibi sağlam. Baban çok sinirlenir. Tıtamas’ı uzunca Kesmeye başlar ortadan Tepesinden başlayarak. Kötü düşer korkarak, Denize doğru atılır. O babanı denizde Dalıp derin yerine Boğmak ister iyice, Canını almak ister böyle. Ancak deniz uzakta, Varamaz o hemence. Yoluna devam eder Dalar derin İdil’e. Yaşlı baban orda da, Soluklanma olmasa da Başlar sürüngeni kesmeye Tepesinden başlayarak. Ortadaki başını uzunca Doğrarken kılıcıyla Gizlice gözü doğranır, O zaman akar Atĭl tpnе itmеllе. av pu pulnĭ asam pu, Asam pura -asam ku. Ku şĭrinçе çri un. Çrinе h kasnĭran Tĭtamas vilеt samantrah. Tĭtamasĭn yunnçеn Itla numay yuhnĭran Atĭl kayat’ hrеlsе. 9810 avah au ĭna ta Hĭyĭr vitr yuhtarsa Usal yunran tasatat’. Atĭl vırtat’ utalsa Akĭş ku pеk tap-tasa. Şurpu halĭh yaçpе apla kalat’ auna: Tĭtamasa ntеrtn, ut tnçеnе hĭtartĭn, Tĭşmana ta Atĭltan 9820 Es strsе kĭlartĭn. Atĭl çaplĭ tnçеrе, Ĭna tnçе hisеplеt. Es ta pallĭ halĭhra Atĭl pattĭr payantan. İdil dibine yetmeli. Bu baş sihirliydi, Sihirli başta, göz sihirli. Kaşlarında onun kalbi. Kalbini kılıç kestiğinden Tıtamas ölür hemen. Tıtamas’ın kanından Çok fazla aktığından İdil kızıla döner. Böylece baban onu Kendi üstünden akıtıp Kötü kanından temizler. İdil uzanıyor parlayıp Kuğu gözü gibi tertemiz. Aksakal halk adına Şöyle söyler babana: Yendin sen Tıtamas’ı, Kurtardın bu dünyayı, Düşmanı da İdil’den Sen sürüyüp attın. İdil meşhur dünyada, ona Saygı gösterirler dünyada Sen de meşhursun halkta Atıl bahadırsın bundan sonra. 317 irm iççmş Yurĭ (Turĭsеn Kanaşlĭv) Yirmi Yedinci Türkü (Tanrıların Toplantısı) Turĭsеn kanaşlĭv. Çĭvaşa Ulĭppa prlе halĭhsеnе numay siyеn tusa ılĭha kn tеsе ayĭpla. Ahplatra Ulĭpa çri pĭrlaniççеnеh şĭnta. urhi turĭ un hutnе krеt tе sivvе Ahplatran hĭvalasa yarat’. 318 Tanrıların toplantısı. Çuvaşları Ulıp’la birlikte halka çok zarar verip günaha girdi diye ayıplarlar. Ahplat’la Ulıp’ı yürekleri donana kadar dondururlar. Bahardaki Tanrı onun yanına girer ve soğuğu Ahplat’tan kovar. Hl-hl kayĭk, hl kayĭk, Kış-kış kuşu, kış kuşu, amrĭksеmşn sim kayĭk, Gençler için bal kuşu, Hl hllеmе tıtĭnsan Kış gelmeye başlayınca Şur ĭmarti yĭvara. Ak yumurta yuvada.52 ĭmartisеm kamĭn-şi, Yumurtalar kimin ki, 9830 Hui hal ĭta-şi? Sahibi şimdi nerde ki? Un huiy kеrmеntе, Onun sahibi sarayda, Aslĭ turĭ patnçе. Büyük Tanrı yanında. Unta pırat’ mĭn puhu, Orda oluyor büyük toplantı, Tatmalla-kе pr ıytu. Bir soru sormalı. Mĭn puhuri şurpusеm, Büyük toplantıda aksakallar, Çi hisеprе pulnisеm, En saygıdeğer olanlar, Kalar tatĭklah: Söylüyorlar parça parça: “Ulĭp pultĭr Ahplatra”. “Ulıp olsun Ahplat’la” Unta larat’ Mĭnturĭ, Orada oturuyor Ulu Tanrı, 9840 Hĭynе tıtat’ mĭnalĭn. Kendini tutuyor gururla. Husa yarsan ıyĭhnе Kovunca uykusunu apla kalat’ sĭmahnе: Şöyle söyler sözünü: -Esir kiltr iç tnçеrеn ĭtmaha. Geldiniz yedi dünyadan cehenneme. Kilni layĭh. Ançah mnlе sĭltavpa? Gelmek güzel. Ancak ne nedenle? avna kalĭr mana, açasеm! Söyleyin bunu bana çocuklar! Ĭnlanmalla pultĭr sirn sĭmahsеm. Anlaşılır olsun sözleriniz. -ülti hutri tnçеrеn -Gök katındaki dünyadan Kiltm kunta pr-pççеn,Geldim buraya tek başıma, Tеr şĭppĭn pülh, Dedi sessizce pülihşi, 9850 Aslĭ turĭ pultĭr.Ulu Tanrı yapabilir Çĭvaş halĭh ıtla ta Çuvaş halkı çok fazla ĭrsĭrlansa kaynĭ ta Artık haddini aştı Putahlanat’ prmayah. Her zaman küstahlaştı. 60 Bilmece, kar, kar yağması. Krsеssn tе ayĭpa Yışĭnmast’ vĭl avna ta. Ĭsta vara, çeye tе Yĭvantarma ayĭpnе. Asa ilmе irk par. Pr-ik pin ul kayarah 9860 Aça-pĭça ayĭmnе Tıtsa usan tiptmе Plt inе saratç, Uyĭh inе akatç. Uyĭh mnlе çĭtĭmlĭ, Vĭl ta un pеk mĭşkĭla Çĭtaymasĭr tarĭhsa ut tüpеn ıtkĭnç. Ku ançah-i! Pltе, Vĭl r ai pulin tе, 9870 rtеn trtsе uyĭrç, ĭltĭr uynе itеrç Plt pirki çĭvaşsеm Kalaa akĭn pеk: “Yaka pэrlĭ pulз tе Tapsa sikr tüpеnе”. Tır aka çĭvaşsеm, Ançah ta pr vırĭna. Tırri yapĭh pulsanah Yatla vt Mĭnturra: 9880 “Aslati -hĭy vatĭ ta Al armannе avraymast’, umĭr umast’ avĭnpa. Mĭnturĭ hĭy şĭlsĭr ta Aslatiye yatlaymast’”. Aslĭ turĭ huşnipе Çĭvaş yĭhnе nеtmе Mn çul im ir-şi, Mn çul aa apr-şi? Vsеm vilç, sahal mar, 9890 Vi ĭru taranah. Ançah vsеm tеm maypa Purtе lеkr ĭtmaha. Kartran tuhsa kayr tе Hĭrama nimrеn tе. Tnçеn aslĭ alĭknе Klе yaç tul еnçеn. Günaha girince de Kabul etmez bunu da. Usta da kurnaz da Yok eder günahını da. Hatırlatmaya izin ver. Bir iki bin yıl önce Çoluk çocuk pisliğini Yıkayınca kuruması için Bulut üstüne serdiler, Ay üstüne astılar. Ay ne kadar sabırlı, O da maskaraya böyle Dayanamayıp sinirle Yükseldi parlak göğe. Bu ancak! Buluta O yerin eşi olduğundan Yerden dürtüp ayırdı, Yıldızlara ulaştırdı Bulut için Çuvaşlar Юцyle sцylerler: “Düz oldular da Çıkıverdiler tepeye.” Tahıl eker Çuvaşlar, Ancak da bir yere. Başağı kötü olunca Söverler Ulu Tanrı’ya: “Aslatinin kendisi yaşlı El değirmenini çeviremez, Yağmur yağmaz bunun için. Ulu Tanrı kendisi de Aslati’ye kızamaz.” Ulu Tanrı’nın emriyle Çuvaş soyunu yenilemeye Ne kadar şimşek çaktı, Ne kadar yıldırım çarptı? Onlar öldüler az da değil, Neredeyse üç nesil. Ancak bir şekilde onlar Hepsi de düştüler cehenneme. Sınırı geçip gittiler Korkmazlar bir şeyden. Dünyanın büyük kapısını Eve gönderdi dışarıdan. 319 320 Ah, Mĭnturĭ, kalĭr-ha, Malalla mn tumalla? Hĭrama uyran ta, 9900 Hal’ yatla sana ta. “Talayran yulnĭ ut tnçе, Pirntеn tе yul av tnçе”,Tеsе yurlat’ yurrinе Çĭvaş avtan yaşkinçе. -Pur çĭvaş ta ılĭhra, Şеllеs pulmast’ çĭvaşa! Kĭşkĭra turĭsеm, Kanaşluri şurpusеm. Aslĭ turĭ vĭrnĭran 9910 Sas iltnеt sıltĭmran: -Hal’ çarmasan vsеnе Tеm kurĭpĭr n uyççеn. Tnçе inçеn ças-çasah Kalaa ak apla: ut tnçеnе nikam ta Tuman tе. Tamaşa! Mnlе hal’ tеt, yalanah, Tnçе pulnĭ tahanah. Süpltеtе apla ta: 9920 lk-aval akĭnta Pulnĭ kĭna: vut, şıv, il. av sĭmahran -vırt ta vil! Un çuh plt atmalla r inе tеt üpnsеn Kayĭk-kşk vılyasa ĭmnĭ pulat’ şıv tpnе. Un çuh kayĭk-kşksеm, rе kurnĭ ta vsеm, Ĭna turtsa kĭlarnĭ. 9930 rе purtе yuratnĭ, Çntrlеn tеm tsl. avĭnpa r ilеml, Purnе tе vĭl kĭmĭllĭ. rе şıvra putasran Un ilеmnе uprama Vi pulĭ av rе Aynе vırtsa yĭtnĭ tеt. Ançah pri, vknni, Lĭpkĭ vırtma plmеnni, 9940 Hĭy vırĭnnе hĭvarnĭ, Ah, Ulu Tanrı, söyle Şimdi ne yapmalı? Korkmazlar gürültüden Şimdi söverler sana da. “Denizden kaldı bu dünya, Bizden de kalacak bu dünya.” Diye söyledi türküsünü Çuvaş horoz çorbasında. -Bütün Çuvaş günahta, Acımak olmaz Çuvaş’a! Bağırırlar Tanrılar, Toplantıdaki aksakallar Ulu Tanrı kızdığından Ses duyulur sağdan: -Şimdi onları durdurmazsan Ne göreceğiz yeni gürültüden Dünya hakkında hemence Söylerler işte böyle: Aydınlık dünyada hiçkimse Yapamazsın diyorlar. Nasıl hâl der, her zaman, Dünya oldu ne zaman. Devam ederler konuşmaya: Çok eskiden burada Oldu sadece: ateş, su, yel. Bu sözden, yat ve öl! O zaman bulut şat diye Yer yüzüne düşünce Hayvanlar oynayıp Daldılar su dibine. O zaman hayvanlar, Yeri gördü de onlar, Onu çekip bıraktı. Yeri hepsi de sevdi, Çok renkli süslediler. Bundan alımlı o yer, Herkese de зekici. Yeri suya batmaktan Alımını korumaya Üç balık bu yeri Altına yatıp tuttu. Ancak biri, açgözlüsü Rahat durmayanı, Kendi yerini bıraktı, r samantrah ulşĭnnĭ. r putĭnnĭ vırĭnta Tins vırtat’ şavlasa. Asat hunĭ talkĭşra Sĭrt hĭparat’ tata ta. Çĭvaşsеnе hĭratma, Pirе asra tıttarma Aslĭ turĭ huşnipе Vat Kirеmеt rattipе 9950 Tata açi-pĭçipе Anç rlе r inе. Vat Kirеmеt çĭnah ta Alra tıtr çĭvaşa. Ançah çĭvaş ĭna ta Ultalar maylasa. Mnlе tеtr? Ak apla, pulannĭ akĭntan. Kirеmеt pr çĭvaşa Hĭynе putsr tıtnĭran 9960 Klm huta aktarnĭ, Yal-yal tĭrĭh ürеtn. av vĭhĭtra Kirеmеt rе hıtah şеnеt, ıvras umn rattinе Çnsе ilеt kahinе. -Ep vırtatĭp ıvĭrma, Vat şĭmşaka kantarma. avna layĭh astĭvĭr, uy kilеs çuh vĭratĭr. 9970 Klm punе tеm kn, ula tĭrĭh yurlanĭ. -Ey, u kilеt, u kilеt, u itsеssn hn ptеt. Vat Kirеmеt tpçеk “u” sĭmaha “uy” tеsе Ĭnlannĭ-mn çtrеsе. -Ey, papay, tĭr! uy kilеt, uy pirе tе ptеrеt! Yer o zaman değişti. Yerin battığı yerde Deniz duruyor gürleyip Eğik omurgası meydanda Tepe yükselir ta nereye. Çuvaşları korkutmaya, Bize hatırlatmaya Ulu Tanrı’nın emriyle Yaşlı Kiremet61 memnuniyetle Daha çoluk çocuğu İndi geceleyin yer yüzüne. Yaşlı Kiremet gerçekten Elinde tuttu Çuvaş’ı. Ancak Çuvaş onu da Aldattı bir şekilde. Dedin? İşte böyle, İş başladı buradan. Kiremet bir Çuvaş’ı Düzensiz olduğundan Dilenci çuval astırdı. Köyler boyu yürüttü. O zaman Kiremet İşte sağlam yorulur, Uyumadan akrabasını önce Çağırır bir gecede. -Ben gidiyorum uyumaya, Yaşlı kemikleri dinlendirmeye. Bunu iyi hatırlayın, Gürültü olsa uyandırın. Dilenci başına ne girdi, Yola doğru türkü söyledi. -Ey, yaz geliyor, yaz geliyor, Yaz gelince dert bitiyor. Yaşlı Kiremet’in oğlu “Şu” sözünü “şuy” diye Titreyerek anladı. -Ey baba kalk! Savaş gelecek, Savaş bizi de bitirecek! 61 Çuvaşların en çok korktukları kötü ruhlardan birisidir. Kiremet adlandırması, zaman zaman hem kötü ruhun kendisi hem de onların yaşadığı yerler olarak Çuvaş inançlarında karşımıza çıkar. Aşmarin’e göre kötü ruhların yaşadığı yerin adı iken MéSZÁROS’a göre ise, halk mitlerinde sık sık rastlanılan kötü ruhlardan birisidir. Çuvaş köylerinin çevresindeki ormanlık bölgelerde bu adla anılan çok sayıda yer bulunmaktadır. Kiremet olarak adlandırılan yerler, Çuvaşların sık sık kurban sunup topluca dua ettikleri yerlerdir. Kiremetlerin bulunduğu yerler genel olarak ormanlar ve dağlar olarak düşünülmüştür. Bunun yanında su kaynaklarında, göllerde, açık tarlalarda da kiremetler yaşayabilmektedir. En çok ise ormanlarda özellikle de kayın ormanlarında bulunmaktadır (MéSZÁROS 1909: 32; Aşmarin 1982: 43). 321 322 Vat Kirеmеt vĭranat’, 9980 Kasa kaysah tarĭhat’. -uy kilmеsr vĭratrĭr, Hĭvĭr valli şar turĭr. Vĭratman-tĭk purnе tе Pulĭşattĭm uyççеnеh. Vat Kirеmеt vilsеnеh, avna çĭvaş plsеnеh Kirеmеtsеn vırĭnnе Suhalama pula. Vat Kirеmеt yĭhsеm 9990 Kasĭ aynе pulasran Aslĭ Çĭvaş rnçеn Şĭvĭna hĭrasa. Çĭvaşa uy nim tе mar. Hal’ tе piçkе pulasan Yurra yarat’ ak apla: “Vunikkn taka pusmaşkĭn Çavsa üllş ınsеm mar. uy kilsеn tе ptmеstpr. Epir sıhlavĭ halĭh vt! 10000 Pirn sıhlavĭ -şançĭklĭ, Yurеkkе patşa un yaç. r aynçе purĭnat’, rе putnĭ hulara, Yaç unĭn Şir-Pĭlhar. Yurеkkе pirе pĭrahas uk. Ma kulyanas, ma yrеs, uy kilеsrеn ma çtrеs? uy kilsеssn sıhlavĭ r aynçеn yĭşt tuh, 10010 Timr tuya kĭlar, Timr karta avĭr. uy kun çĭvaş putarnat’, av kartara sıhlanat’. Pirе unta, çĭvaşa, uy ta nim tе tĭvaymast’”. avĭnpa ta çĭvaşsеm, Pur rtе tе tеn pеk Sĭvap tĭpri62 uma, Tupĭk aynе huma. Yaşlı Kiremet kalkar, Geçip gidince üzülür. -Savaş gelmeden uyandırdın, Kendinize bela getirdiniz. Uyandırmayın hepsine, Yardım edecektim savaşa dek. Yaşlı kiremet ölünce Bunu Çuvaş bilince Kiremetlerin yerini Sürmeye başlarlar. Yaşlı Kiremet soyları Saban izinde olunca Ulu Çuvaş yerinden Kıpırdar korkarak. Çuvaş’a savaş bir şey değil. Şimdi de fıçı başlayınca Türkü söylerler böyle: “On iki koç kesmek için Dirsek boyu insanlar değil. Savaş gelse de bitmeyeceğiz. Biz savaşçı halkız ya! Bizim güvenilir haldeyiz. Yurekke padişah onun adı. Yer altında yaşıyor, Yere batmış şehirde, Onun adı Şir-Bulgar. Yurekke bizi bırakmaz. Niye kaygılanalım, ağlayalım, Savaştan niye titreyelim? Savaş gelince korumamız Yer altından çıkar hemen, Demir sopa çıkarır, Demir çit çevirir Savaşta Çuvaş toplanır, Bu çitte saklanır. Bize orada, Çuvaş’a Savaş da bir şey yapamaz.” Bunun için Çuvaşlar, Her yerde denildiği gibi Mezar yeri açmazlar, Topuk altına koymazlar. 62 Çuvaşlarda ölen kişi için mezar kazmaya başlarken yapılan dört köşeli yer. Çuvaşların inanışlarına göre ölen insanlar kıyamet koptuğunda bu sevap toprağından yeryüzüne çıkacaklardır (Ş.N.). 10020 Uy hsrе tuhsassĭn, Tır-pul naçar pulsassĭn Halĭh pürtnе puhna, Vĭrra kayma şutla. Hrsе “tuya” kaya, r vĭrlasa kilе. Çĭvaş pirki Aslati Tĭrsa yulç kinsrеh. avsеmşnеh ĭratti Atalanmast’. Yĭh sünet. 10030 r amĭşn pr hrnе Vilm еrtsе hĭvarç. Kayran ĭna çr rе Yut tupĭka vırttarç. -Ptеrmеllе çĭvaşa, Un kun-ulnе tatmalla! Vĭl yalanah ılĭhra, Un vırĭn -tamĭkra! Kĭşkĭra turĭsеm, Kanaşra pu pulnisеm. 10040 Pr şuyttan, hayarri,Vĭl tamĭkra çi asli,r aynçеn iknsеh Sĭmah vaklat’ kvsе. -Pr Ulĭpran tamĭkra Tuhat’ ahĭrsamana. Tarhasşĭn, pur çĭvaşa An yarĭr-ha man pata! av vĭhĭtrah pr turri, İkklеnçkpе tusli, 10050 Hĭrtma çĭvaş halĭhnе, apla pulat’ sĭmahnе: -Un pеk е mar av halĭh, Kürеntеrеt vmsr, Vĭl şıva ta ças-çasah Prmay vĭrat’ sĭmahpa. Şıv,-tеt,-tuhr еrknе, Hıvnĭ pul’ av amĭşnе, Tatat’ arman pvinе, Yuhtarat’ urtnе-yrnе. 10060 Yeyvе vĭl kaysanah Vırtat’ vara sarĭlsa, Untan çaksan kayalla Tarla verimsiz çıkınca, Tahıl kötü olunca Halk eve toplanır, Hırsızlığı düşünürler. Kızıp düğüne giderler, Gece çalıp gelirler. Çuvaş için Aslati Gelinsiz kaldı ortada Bunlar için nesli Yetişmez, soy biter. Yer anasının bir kızını Ölüm götürüp bıraktı. Sonra onu hasta yere Yabancı tabuta yatırdı. -Yok etmeli Çuvaş’ı, Onun hayatını bitirmeli! O her zaman günahta, Onun yeri cehennemde! Bağırırlar Tanrılar, Toplantıda baş olanlar. Bir şeytan, öfkelisi Cehennemin en büyüğü, Yer altından uçup Söz söyler kıskanıp. -Tek Ulıp’tan cehennemde Çıkar ahir zaman. Lütfen bütün Çuvaş’ı Göndermeyin bana! O zaman bir Tanrı, Şüpheyle kudurur, Kızmak için Çuvaş’a Şöyle başlar söze: -Sadece böyle değil bu halk, Ölçüsüzce üzer, O suyu da sık sık. Sürekli kızar sözüyle. Su der, çıktı düzenle Annesine çekmiş olmalı, Parçalar değirmen bendini, Akıtır evine barkına, Taşkına o kapılınca Yatar sonra uzanıp. Sonra geri gidince 323 324 Hura rе hĭyĭrlat’, Halĭha tеk hur tĭvat’. Çĭvaş tuhsan ul inе, ĭlkunçе şıv sеn Nikama ta tav tumast’, Sĭmahpе ultalat’: “еkеnni ep mar, 10070 Tutar mayri r hal’”. Şıv alpastnе yĭpatma Pĭrahat’ kĭna ĭmarta. Şıva krеt hĭrasa, Untan tuhsan -patşara. Yuhanşıva pvеlеt, Ançah ĭna ın pamast’. Çüknе tĭvat’ -yatnе е, Ayĭrpa mar, takapa. -Çĭvaş tuhr kartnçеn, 10080 ılĭhra vĭl -pur еnçеn! av ılĭhlĭ halĭha Tp tumalla hĭvĭrtrah! Kĭşkĭra kutĭnsеm, Kanaşluri hĭrhĭşsеm. Vut-hm turri, ĭtkĭnskеr, Şıv turrinçеn hĭrasa Vutçul’nе pıtannĭskеr, Kuraymasĭr çĭvaşa apla kalat’ tarĭhsa: 10090 -Ep payanah vsеnnе Hulisene yalsene Vĭrmannе tе, uynе tе Hupĭrlasa ilеtp, Kllеntеrsе yaratĭp. Kanaşluri sĭmahsеm, Çĭvaş pirki tĭsnisеm, r amĭşnе çrеrеn Atpĭripе çikn pеk. utkun turrĭn, Tavanĭn, 10100 “Çĭvaşa ptеrеs tеninçеn” Hıt kulyansa kayninçеn Çri kеh urĭlas pеk. r amĭş puhura apla kalat’ Mĭnturra: -Kunta -purtе turĭsеm, Kara yeri kumlar, Halkı ancak horlar. Çuvaş yola çıkınca, Pınarından su içince Kimseye etmez teşekkür. Sözleriyle kandırır: “İçen ben değilim, Tatar kızı içti şimdi.” Su albastısını kandırmaya Bırakır sadece yumurta. Suya girer korkarak, Çıkınca sonra, padişah. Akarsuya bent kurar, Ancak onu insana vermez, Kurban verir tek kendine. Aygırdan değil, koçtan. -Çuvaş çıktı çitinden, Günahta o, her yönden! Bu günahlı halkı Yok etmeli çabucak! Bağırırlar inatçılar. Toplantıda bulunanlar Ateş Tanrısı, açgözlüsü, Su tanrısından korkup Çakmak taşı nı saklayan, Göremeden Çuvaş’ı Şöyle söyler üzülüp: -Ben bugün onları Şehirleri köyleri Ormanı da tarlayı da Çevirip alacağım, Küle çevireceğim. Toplantıdaki sözler, Çuvaş için söylenenler, Yer anasını yürekten Bıçakla kesti gibi. Şutkun Tanrının, Tavşa’nın, Çuvaş’ı bitirmeli demesinden. Çok kaygılandığından Yüreği yarılacak gibi. Yer anası toplantıda Söyler Ulu Tanrı’ya: -Burada bütün Tanrılar, Hamĭra tıtar turĭ pеk. Itti halĭh ta avah Pr ılĭhsĭr purĭnaymast’. Apla pulsan purnе tе 10110 Ptеrmеllе-i uyççеnеh? Ulĭpa ta yatlatĭr, Tеmn tе pr kalatĭr: “Un ılĭh -mĭy taran, Vĭl çrеsr, vĭl kasmak”. avna kura nе tе Hıt sivlеtr illеnsеh. Vĭl pin uhrĭm taranah Yrlеt tеtr Tеrpitе. “Husa itsеn Tеrpitе 10120 Mn çul vilm yurtinçе”,Tеtr esir. Ançah ta Tеrpit hun hĭy ayĭplĭ. Esir ĭna, usala, Plеtr vt tahanah. Çun ıtla huraran Mn çul halĭh hn kurat’. Yutri halĭh çĭvaşa Pırsa sĭtĭr tumasan Vĭl yĭvaş ta kĭmĭllĭ, 10130 Yut ınpa ta hĭnallĭ,Tеsе yalan kala. Ulĭp -çĭvaş. apla vt? Еkki tе un avsеnnеh. Vatĭ-vt Ahplatra, Çĭlahsеm tе sahal mar. Vĭt avsеnе pr rе, İşlеkеn kiv pürtе, Putarĭpĭr kahinе. av vĭhĭtrah Ulĭpa 10140 Hĭvalĭpĭr av yala. Unta ĭna, pattĭra, Siv tulatĭr avĭn pеk Pĭrlaniççеn çrinе. ınsеmşn vĭl mn tĭvat’, avna kursa hak parar. Hl turri hĭy üplinçе Kapmar kml alipе Pulat’ şur tk alasa Kendini sanır Tanrı gibi. Başka insanlar da böyle Bir günahsız yaşayamaz. Böyle olunca hepsini Bitirmeli mi savaşa dek? Ulıp’ı da azarlayın, Ne olursa söyleyin: “Onun günahı, boyu kadar, O kalpsiz, o haylaz.” Bunun için işini de Sıkı gösterir sinirlenince. O bin çağrıma kadar Takip eder dersin Terpit’i Kovalayıp yakalayınca Terpit’i Ne kadar çok ölüm yurdunda Diyorsunuz. Ancak da Terpit Han kendi suçlu. Siz onu, kötüyü, Biliyorsunuz ne zamandır. Ruhunun kapkaralığından Ne kadar halk azap görür. Yabancı halk Çuvaş’a Varıp zarar vermese O sakin ve uyumlu, Yabancıya konuksever, Diye hep söylerler. Ulıp, Çuvaş. Öyle değil mi? Karakteri de onun öyle. Ufak tefek Ahplat’ta Sakatları da az değil. İşte bunları bir yere Yıkılan eski eve, Toplayalım geceleyin. O zaman Ulıp’ı Kovalayalım bu köye. Orada bu bahadıra, Soğuk verin işte böyle. Yüreği donana kadar. İnsanlar için ne yapıyor, Bunu görüp değerlendirin. Kış Tanrısı kendi otağında Büyük gümüş eliyle Başlar ak tüy eleyerek 325 326 Ahplatra yur utarma. 10150 Ulĭp itеt Ahplata. İk allipе şart! apsah Tlnеt hl larninçеn. “ırla piеt tavrara, Kunta şur yur pilkrеn. Sivvi vara ay-ay-ay, Kĭrlaç sivvi tеmеllе. Prtеn-pr pürt ak yalta Tĭrsa yulnĭ puşartan. Tĭşman kunta pulnĭ ta 10160 Yĭlt tustarnĭ ak yala. Yal halĭhnе çurana Husa kaynĭ hn kurma. Hĭyĭ uti av pürtrе, Unta purah çr çun, Krsе kuras ak pürtе”. il turri av vĭhĭtra Tutu kalat’ vaskasa. iç tsl tuturan, iç tsl il untan. 10170 Ahplat inçе il krlеt, il-tĭvĭla vĭy ilеt. Prtеn-pr pürt tĭrrinе Sirpntеrеt r inе. Ulĭp anlĭ urĭmpе Pürtе prmay hütlеt, illеs ilе, vknе, Pürtеllе ul utarmast’. Siv aşş pr pürtnçе, Yĭlt pĭrlansa larninçе, 10180 Astĭn parat’ illеnsе, Açisеnе pеrtsе. Halеh kayĭr Ahplata, Tupatĭr pürt avĭnta, iç еnçеn Ulĭpa Hıt tapĭnĭr uşkĭnpa. Siv açisеm, iççş tе, Ahplat yalnе itr tе Urç vara avnaşkal Tnçеrеn pĭr tĭvasla. 10190 Şĭlsеnе şakka, Yal tavralla krlе. Ahplat’a kar yağdırmaya. Ulıp yetişir Ahplat’a. İki eliyle şap diye vurup Hayret eder kışın gelişine. “Çilek yetişiyor çevrede, Burada ak kar bele kadar. Soğuk da aman aman, Ocak soğuğu demeli. Bir tek ev bu köyde Yangından kurtuldu. Düşman burada iken Hepten yıktı bu köyü. Köy halkı köleliğe Gitti dert görmeye. Aydınlık bu evde, Orada var canlı, Girip görelim bu evi.” Yel Tanrısı o zaman Dudakları söyler hemen Yedi renkli dudaktan Yedi renkli yel çıkar. Ahplat gürler yel gürler, Yel boranı güç alır. Tek evin çatısını Uçurur yeryüzüne. Ulıp enli sırtıyla Evi hemen destekler, Kızar yele, övüngeçe Eve doğru yol vermez. Soğuk babası evinde, Donup oturduğu yerde, Sinirlenerek akıl verir, Kızarak çocuklarına. Şimdi gidin Ahplat’a, Bulursunuz evi şurada Yedi yandan Ulıp’a Sıkı saldırın birlikte. Soğuk çocukları yedisi de Ahplat’ın köyüne varırlar Sonra kudururlar böyle Dünyayı buza çevirircesine. Dişlerini şaklatırlar, Köy çevresinde gürlerler. iççş tе avĭntah Şĭntas tеsе Ulĭpa Çptе, ırta, Vrе-vrе ilе. Siv açisеm vrninçеn Ĭmĭrtkayĭk pеkkisеm Vsеn tе hıt şĭna, rе üksе vilе. 10200 Yumansеm tе, üllisеm, Timr yıvĭ pеkkisеm, Şart! şartlatsah urla, rе pеrsе ükе. Yuhanşıv, yal vnçi, utkülli tе av еnçi Şĭnç tpnе itiççеn, içr tatĭk puliççеn. Ulĭp şĭnnĭ vitrеh, ri tе un pĭr pеkеh, 10210 Çĭlahsеnе avah ta Pĭrahmar yıvĭrta. Şĭnsa kaynĭ allipе Hĭy iynçi tumtirpе Pürtе çrkеt pur еnçеn, Ĭşşĭn vrеt rpеh Pürt ĭşnеllе timlеsе. Irĭ çĭvaş açinçеn, Ulĭp pattĭr yatlinçеn, Mnpur turĭ tlnеt, 10220 Yankavli tе nim çnmеst. ur turrinе layĭh mar, Un ĭşçik pĭtranat’. Ahplata vĭl ıtkĭnat’, Ursa kaynĭ sivnе Sirpntеrеt inеtе Hĭyn pürtnе itmеllе. urhi ĭşĭ Ahplatra, Ulĭp pattĭr vĭrmanta. Yuhan savnĭ kuul’şn 10230 Vĭtanmast’ vĭl nimn tе. Yedisi de burada Donduralım diyerek Ulıp’ı Isırırlar, koparırlar, Üfürüp üfürüp dururlar Onların üflemesinden Kartal gibileri Uçsa da donarlar, Yere düşüp ölürler. Meşeler gibi uzunlar, Demir ağaç gibiler, Şart diye yarılırlar, Yere devilirler. Köy kenarındaki ırmak, O taraftaki Şut gölü, Dibine kadar donar, Yedi yüz parça olana dek. Ulıp dondu tamamen, Yüreği de buz gibi, Sakatları böyle de Bırakmadı zorlukta. Artık donmuş eliyle Üstündeki elbiseyle Evi örter her yandan, Sıcakça üfürür gece boyu Ev içine doğru uğraşıp İyi Çuvaş çocuğuna, Ulıp bahadır adlıya Bütün Tanrılar şaşırır. Hiçkimse de ses vermez. Bahar Tanrısına iyi değil, Onun içi bulanır. Ahplat’a saldırır, Kudurmuş soğuğu Serpiştirir uzağa Evine yetecek kadar. Bahar sıcaklığı Ahplat’ta, Ulıp bahadır ormanda. Akan sevinç gözyaşından Utanmaz o hiçbir zaman. 327 irm Sakkĭrmş Yurĭ (Ulĭp -Çĭvaşsеn Aslĭ Çük Pulĭh) Yirmi Sekizinci Türkü (Ulıp Çuvaşların Büyük Kurban Başı) 328 Çĭvaşra aslĭ ĭslavĭ, vĭlah aslĭ çük pu, viln. Patşapa Sarinе halĭh huşşinçе ürеsе vi yuptaru iltе. Ĭstaĭsеn puhĭvnçе av yuptarusеnе ĭnkarma pikеnе. Ançah pultarayma. Ulĭp puhura yuptarusеn tupsĭmsеnе usa parat’, aslĭ ĭslava larat’. Vĭlah -aslĭ çük pulĭh. Çuvaş ülkesinde büyük danışman, büyük kurban başı öldü. Padişahla Sarine halk arasında dolaşan kinayeli konuşmaları duyarlar. Ustaların toplantısında bu kinayeleri anlamaya çalışırlar. Ancak beceremezler. Ulıp toplantıda kinayelerin içini açar, büyük danışman olur. o, büyük kurban başı. Erеvеtl-tеvеtl, Kpе arki şĭrallĭ. Un yurrinе itliççеn Haylav pular akĭn pеk. Tür kĭmĭl Nuhratĭn, Kn hr tе ĭslĭ. Vat aşşnе, Nuhrata, Aslĭ çĭvaş patşinе, Kn hr Sarinе 10240 Iytu parat’ akĭn pеk: -Attе, ma es salhullĭ, Kala, sana mn pulnĭ? Tulayri vat ĭhansеm, İk urallĭ kaşkĭrsеm, Pirn еnçе pulasran Hĭratĭn-i es vara? Ivĭl aça ukkişn Huyĭh-i san yalanah? Vunik aça -purtе hr, 10250 Kĭmĭlsĭr-i avĭnşĭn? Kn hrü ĭnsĭrtran Vat hr pulsa yulasran Hĭratĭn-i, attеmr? -Vsеmşn mar man çrе Hıt ıratat’ kunpе. Tavah ĭna, Mĭnturra, Manmannişn mana ta. Güzel ve büyüleyici Elbise eteği boncuklu55 Onun türküsünü duyunca Eser başlar şöyle: Karakteri düzgün Nuhrat’ın, Küçük kızı da akıllı. Yaşlı babasına Nuhrat’a, Büyük Çuvaş padişahına, Küçük kızı Sarine Soru sorar şöyle: -Baba, neden üzgünsün, Söyle, sana ne oldu? Dışarıdaki yaşlı kuzgunlar, İki ayaklı kurtlar, Bizim yanımızda olmasından Korkuyor musun yoksa? Oğul olmağıdı için mi Senin kaygın her zaman? İki çocuğunun ikisi de kız, Keyifsizliğin bunun için mi? Küçük kızının aniden Yaşlanıp kalmasından Korkuyor musun babamız? -Onlar için değil, yüreğim Çok ağrıyor her gün. Şükür ona, Ulu Tanrı’ya, Unutmadığı için beni. 63 Bilmece, cevabı ise kuzgun. Ulĭp pattĭr pirnpе, avĭnpa ta ep tе 10260 rşıvĭmri halĭhpa Hĭramastĭp tĭşmanran. Ivĭl aça uk tеsе Larmalla-i man yrsе? Es hu arın açaran İrttеrеtn ĭs-tĭnran. Vat hr yatnе iltmеşkn Kaççĭ uk-i pirnşn? Ulĭp sana yuratat’, Kilşеt vĭl mana ta. 10270 Vsеmşn mar ĭş unat’, Vatĭ puĭm usĭnat’, Aslĭ ĭslavĭ vilç man, rе kassa ıratat’. Un pеkkinе Çĭvaşra Tupaymĭp pul’ nihan ta, Vĭt av mana minrеtеt, Iyĭhĭma vtеrеt. Hĭvah plеn, Çĭvaşra Çi ĭslava avalran 10280 Çük pulĭhnе lartatç, Turĭ şutnе huratç. -Ey, attеm, avĭnşĭn An kulyan-ha, tarhasşĭn. Ĭslavĭ purah Çĭvaşra, Ançah ta vĭl halĭhra. Yala tuhsa ürpr, Hulasеnçе pulĭpĭr, Vat ınsеmpе kalasan Tupatpĭrah ĭslava. 10290 Nuhrat patşa hrpе Utat’ uy-hir ulpе. Çĭlahsеm hal’ ikkş tе, Vat ınsеm pеk imşеrkkе. Utsan-utsan ul inçе, Sm-sm vĭrman huşşinçе, Tl pula arınna, Kalaa av ınpa. -Payanhi kun -kanĭ kun Purinşn tе avah pul’. 10300 kunsеm san valli Ulıp bahadır bizimle, Bunun için ben de Ülkemdeki halkla Korkmayız düşmandan. Oğul evlat yok deyip Oturup ağlamalı mıyım? Sen erkek evlattan İlerisin akıl fikirden Yaşlı kız almak için Damat yok mu bizim için? Ulıp seni seviyor, Ben de beğeniyorum. Onlardan değil içim yanıyor, Yaşlı başım eğiliyor, Büyük danışman öldü. Yüreğim ağrıyor. Onun gibisisini Çuvaş’ta Bulamazsın hiçbir zaman, İşte bu beni şaşırtır, Uykumu kaçırır. Sen biliyorsun, Çuvaş’ta En büyük danışman eskiden Kurban başını oturturlardı, Tanrı gibi görürlerdi. Ey babacım, bunun için Kaygılanma lütfen. Danışman var Çuvaş’ta, Ancak o da halkta. Köye çıkıp gezelim, Şehirlerde olalım, Yaşlılarla konuşup Bulacağız danışman. Nuhrat padişahı kızıyla Gider bozkır yolundan. Sakatlar şimdi ikisi de, Yaşlılar gibi zayıf. Gider giderler yolda, Sık ormanlar arasında, Karşılaşırlar oğlanla, Konuşurlar bununla, Bugün rahat gün, Herkes için böyle. İş günleri senin için 329 330 av tеriyeh sahal-i? Arın hıat’ nsinе, Sĭmah tĭsat’ еripе: -Kanĭ kunnе hamĭn ta lеs kilmеst vĭrmanta. Kaşta inçi şur çĭhsеm Vĭtĭr ikk man vsеm Prttе kanĭ pama, İrеh е hĭvala 10310 Tеpr kunnе, irhinе, Vat aşşpе Sarinе Tumlana urĭhla, Klmlе mar, ulputla. Mĭn kĭmĭllĭ, ukallĭ, Sĭmsisеnе kaĭrtnĭ, Lavkka tĭrĭh ürе, Kĭrlaysеmpе puplе. Pr kĭrlay kürеnsе Şĭlnĭ çuhnе kuul’nе 10320 ın iltmеllе ıvĭhran apla kalat’ hurlansa: -Pur çuh sutma hatrçç, Hal’ uk -sutĭn ilttm. Ançah ĭna sutma, Ĭna kivеn pama. İk ernеrеn ikkş tе Turĭ ınni pulç tе Yal-yal tĭrĭh ürеr, Pr açapa tl pulç. 10330 -Epir kiln inеtrеn Es ak hura pürtrеn tеn? Annü pur-i? Kalasam. Vĭl hal’ kiltе mn tĭvat’? -isе yanĭ ĭkĭra Annе tavrat’ kayaşşa,Hurav pulç açaran. Açi -lutra pukanran. Kun hınçеn kun irtеt, Patşa kalat’: vĭhĭt tеt. 10340 rşıvpе yanrama Yıhrav yarat’ vaskasa: -Nuhrat patşa, çĭvaş patşi, Çuvaş itlr, çĭvaşsеm, Bu kadar da az mı? Oğlan kaşır ensesini, Söz söyler yavaşça: -Benim de tatil günüm Çalışasım gelmez ormanda. Tünekte ak tavuklar Otuz ikisi de benim. Hiç de dinlendirmezler, Sabah işe kovalarlar Diğer gün sabahleyin, Yaşlı babasıyla Sarine Giyinirler başkaca, Dilenci değil bey gibi. İyi görünümlü, paralı, Burunları havada, Dükkan etrafında yürürler, Tüccarlarla konuşurlar. Bir tüccarın üzülüp Akıtırken gözyaşını Uzaktan duyulacak kadar Şöyle söyler dertlenip: -Varken satmaya hazırdı, Şimdi yok, satın alırdım. Ancak onu satmazlar, Onu ucuza vermezler. İki haftadan ikisi de, Dindar kişiler oldular, Köy köy gezdiler, Bir çocukla karşılaştılar. -Biz geldik uzaktan Sen bu kara evden misin? Annen var mı? Söyle. Evde şimdi ne yapıyor? -Yediği ekmeği Anne çevirir döküntüye, Cevap verdi çocuk. Küçük iskemleden. Gün ardından gün geçer, Padişah söyler: zaman der. Ülkesinin duyması için Buyruk verir hemence: -Nuhrat padişah, Çuvaş hanı işitin, Çuvaşlar, Sirе çnеt hĭy patnе vĭl, itlr, çĭvaşsеm! işitin, Yuptarkana, vi vsеm, itlr, çĭvaşsеm! Kam ĭnkarat’, ĭnlantarat’, çĭvaşsеm Aslĭ ĭslavĭ av ın pulat’, itlr, çĭvaşsеm! Ĭna kayran patşa çnеt çaplĭ kеrmеnnе, Hĭy umnе vĭl ĭna lartat’ pill ın tеsе. Patşa nе tunĭ çuhnе untan ĭs ıytat’. 10350 Ĭslavĭ kirl patşalĭha. An manĭr avna. Ku ançah mar. Yĭla tĭrĭh, purtе plеtr, Aslĭ ĭslavĭ -çük pulĭh. avna an manĭr. Ukinе tе, vıl’ĭhnе tе, n kĭş krknе Patşa parat’ çük pulĭhnе Turĭ ınni tе. av vĭhĭtrah patşa kalat’ çuntan hıtarsa: Yuptarkana ĭnlanmasĭr huravlakana Manmastĭp tеt, asra tıtĭp, itlr, çĭvaşsеm!, Vsеm valli parnе pur man, itlr, çĭvaşsеm!, 10360 Parnе apli: n takan, itlr, çĭvaşsеm!, n kеrmеntе pıl-u tеsе, itlr, çĭvaşsеm! Hatrlеtp mĭyan ĭkri, itlr, çĭvaşsеm! Kĭkşĭmpala şĭratnĭ ys pultĭr şеrpеt pеk. Kеrmеn tеni – Atĭl tp, şançĭk vırĭn tеt. Patşa yıhrav yanravlĭ, Sizi çağırıyor kendi yanına, Çuvaşlar! İşitin Kinayeli sözü, üç kişi onlar, işitin Çuvaşlar! Kim kavrar, açıklar, işitin itlr, Çuvaşlar! Büyük danışman bu kişi olacak, işitin Çuvaşlar! Onu sonra padişah çağırır meşhur sarayına, Kendi yanına oturtur Dualı kişi diye. Padişah işini yaparken Ona akıl sorar. Danışman gerek devlete. Unutmayın bunu. Sadece bu değil. Geleneğe göre Hepiniz biliyorsunuz, Büyük danışman kurban başı. bunu unutmayın. Parayı da, hayvanı da yeni samur kürkünü Padişah verir kurban başına – Tanrı adamı da O zaman padişah söyler yürekten: Kinayeyi anlamadan cevaplayanı Unutmam der, hatırlayacağım dinleyin, Çuvaşlar! Onlara hediyem var, dinleyin Çuvaşlar! Hediye şöyle: yeni düşüncem, dinleyin, Çuvaşlar! Yeni sarayda yağ bal yiyerek, işitin Çuvaşlar! Hazırlayacağım kara pazı ekmeği, işitin Çuvaşlar! Güğümle eritilmiş sarı bakır Olur şerbet gibi. Saray dediğin İdil’in dibi, Güvenilir yer. Padişahın daveti etkili, 331 332 Yanravlĭ ta çnеvl. Etkili de karşılıklı. Aslĭ Pĭlhar hulinе Büyük Bulgar şehrine Halĭh vaskat’ ernipе. Halk gelir hemence. “Asran ayvan pulsan ta, “Aklım eksik olsa da 10370 Ma pulas mar Pĭlharta”,Olmayayım Bulgar’da.” Tе hĭysеm ul inçе Derler bazıları yolda Yultaşsеm huşşinçе. Arkadaşlar arasında. Pĭlhar huli çĭnahah Bulgar şehri gerçekten İstanpultan kaya mar. İstanbul’dan geri değil. itml uram hulara, Yetmiş sokak şehirde, Patşa pahçi lapamra. Padişah bahçesi ovada. Yuhanşıvpa yunaşar Akarsuyla yan yana Vatĭ yuman aynçе Yaşı meşe altında. Nuhrat patşa umnçе Nuhrat padişahı yanında 10380 r ĭslavĭ sak inçе. Yüz danışman peykede. r ĭslavĭ huşşinçе Yüz danışman arasında itml iççn vattisеm, Yetmiş yedisi yaşlılar, itml iççş huşşinçе Yetmiş yedisi içinde Vi ĭslavi Kiyürеn. Üç danışman Kiyev’den Pr ĭslavi, hulari, Bir danışman, şehirdeki. Arĭmĭlla un sassi, Büyücü gibi sesi, Tussеmpе patşana Dostlarıyla padişahı Pallaştarat’ pu taysa. Tanıştırır baş eğerek. Nuhrat patşa sĭmahnе, Nuhrat padişah sözünü, 10390 iç hut visе kasninе, Yedi defa ölçüp biçtiğini, Hulipеlе iltmеllеh Kulağıyla işitmeli. Tĭrsa kalat’ akĭn pеk: Kalkar söyler şöyle: -Purtе iltn man yıhrava? -Herkes duydu mu davetimi? Esir kiln man patĭma tatan ta. Siz geldiniz yanıma nerelerden. Man sıltĭmra puşĭ vırĭn hal’, Sağımdaki yer boş şimdi, Kirl ınşĭn usratĭp-ha ep ĭna. Gerekli kişi için sakladım onu. Kirl ınni – ĭslay pultĭr vĭl. Gerekli kişi akıllı olsun. Halĭha ta, patşana ta Kĭmĭllĭ pultĭr. Halka da, padişaha da yakışsın. As itmеsеn, ayvanlansan, mana ta Aklı yetmese, saflaşsam, bana da 10400 Astĭn patĭr un çuhnе Vĭl hĭramasĭrah. Akıl versin o zaman korkmadan. Tеpr çuhnе ep kartran tuhsanah Diğer yandan ben çileden çıkınca Man illhе sirmе pltr av Öfkemi yatıştırmayı bilsin bu kişi. ın yalanah. her zaman. Çlhеrеn tе ivç pultĭr vĭl, Dili de kıvrak olsun, Sĭmahhisеm halĭha ta kĭmĭla kayççĭr, Sözleri halkın hoşuna gitsin, av ĭslavĭ şançĭklĭ pultĭr. Bu danışman güvenilir olsun. Çük pulĭh pulmaşkĭn ta tivl pultĭr. Kurban başı olmak için de layık olsun. Turĭsеmpе kalama ta vĭl pltr. Tanrılarla konuşmayı da bilsin. Vsеm pirе kunn-rn pulĭşsa tĭççĭr. Onlar bize her gün yardım etsin. Hisеplеsе sirе çntm kеrmеnе, Saygı gösterip çağırdım saraya sizi, 10410 Mn kurninе, mn iltninе sirе pltеrmе. Gördüğümü, duyduğumu size demeye. Lеş ernеkun yuri tuhrĭm Diğer Cuma, bilerek çıktım puşĭ vĭhĭtra boş zamanda Uĭ sıvlĭş sıvlamaşkĭn vĭrmanta. Temiz hava almak için ormanda. Unta lеt, nim kanmasĭr, vĭrman Orda çalışıyor, dinlenmeden, ağaç kasakan. kesen Tlnnipе ĭna patĭm pr ıytu kĭna: Şaşırıp sordum ona sadece bir soru neden: “Ernеkun vt. Ma lеtn un pеk tĭrĭşsah. “Cuma ya. Niçin çalışıyorsun çabalayıp lеv kun itmеst-i-ha hal’hi vĭhĭtra?” İş günü yetmiyor mu bu zamanda? Mana av ın huravlar, çĭn ta, yuptarsa: Bana verdi cevap bu kinayeyle: “Kaştara man vĭtĭr ik çĭh pulman-tĭk, “Tünekte otuz iki tavuğum olmadı, lеs ukç kanĭ kunnе irtеnpе ep”. Çalışasım yoktu sabahtan tatil gününde” 10420 Yuptarĭva ĭnlanmastĭp ku taranççеnеh, Kinayeyi anlayamadım şu ana dek. Ĭslavĭsеm, un huravnе usa parĭr-ha. Danışmanlar cevabını açıklayın? Mn tеr vĭl yuptarupa? Ne dedi kinayede? avna kalĭr-ha. Şunu söyleyin. Ĭslavĭsеm puhura Danışmanlar toplantıda Tıta pеk kulĭşla: Komik gibi dururlar. Pri pĭhat’ maççana, Biri bakar tavana, Tеpri pĭhat’ patşana, Diğeri padişaha, Paytul yatlĭ şurĭpu,Paytul adlı aksakal Krее pеk suhal un,Kürek gibi onun sakalı, Ku huppinе sismеst tе Göz kapattığını sezmez de Çasah kayat’ mtе: Hemen ümitlenir: 10430 “Ep çĭn vatti Çĭvaşra, “Ben en yaşlıyım Çuvaş’ta, Ep çĭn asli Pĭlharta”. Ben en akıllıyım Bulgar’da.” Mĭnna hursa patşapa Padişahı ululayarak Kalaat’ vĭl ak apla: Konuşur işte böyle: -Nuhrat patşa, kun-ulna -Nuhrat padişah, hayatını Turĭ tĭstĭr pin ula. Tanrı versin bin yılını. Ep çĭn vatti san umra, Ben en yaşlıyım önünde, İtlеsеm man hurava. Dinlersen cevabımı sen de. Turĭ plеt purnе tе, Tanrı biliyor hepsini, Ĭstĭn parat’ -hĭş-prnе! Akıl verir, bazılarına! 10440 “Kaşta inçi şur çĭhsеm, “Tünekte ak tavuklar, Vĭtĭr ikk man vsеm, Otuz ikidir benim onlar, Prttе kanĭ pama, Hiç dinlendirmezler, Yalan е yara”,Hep işe gönderirler.” Tеn vĭrman kasakan. Dedi orman kesen. Yuptarĭva ĭnlanma Kinayeyi anlamak Çĭn ta yıvĭr mana ta! Gerçekten zor bana da! 333 334 Es kurnĭ ın -ılĭhra, Kirеmеtrеn hĭrakan. Hĭravĭ ın şiklеnеt, 10450 Huravnе tе tttmlеt. Kirеmеtе yurasşĭn, Untan pillh ıytasşĭn: Ĭta vĭrman ıvĭhra Kirеmеt karti yıvĭran, avĭnpa vsеm kaştallĭ, Vĭtĭr ik yupallĭ. avĭriççеn kartana Kanĭ uk pr kun ta. -Paytul trs ĭnlanat’ 10460 Yuptarĭva. Vĭl ĭslay,Tе ıtti ĭslaysеm, Şur suhallĭ şurpusеm. Ulĭp untah. Halĭha Trs mara kĭtartma Hĭyn punе pĭrkalat’. Patşa kurat’ Ulĭpa, Çnsе ilеt vĭl ĭna, Iytu parat’ tarĭhsa: -Şĭlna yrеn mĭşkĭlla, 10470 Puna pĭran ĭstayla. Yuptarĭvĭn şuhĭşnе Mana usa paras pеk. -Şĭla yrmеn nihan ta, Şĭl yrmе mar Pĭlharta. Ĭslavĭsеn tеnşnе Man ta itlеs kilç-kе. Yuptarĭva ak apla Ĭnlanmalla man şutpa: Vĭtĭr ik çĭh teyekеn 10480 Vĭtĭr ik şĭl pur teyet. Şĭl apatsĭr purnaymast’. Kanĭ kun ta avĭnpa lеttеrеt hĭşprnе. Ahal’tеn mar vat ınsеm Kalaa akĭn pеk: lе-lе, lе i, lеmеsr an ta i. “İk tsl hurava İtlеsе lar uhmahla”,- Gördüğün kişi günahta, Kiremetten korkan. Korkan kişi şüphelenir, Cevabını da karartır. Kiremete yaranmak ister, Ondan dua ister. Nerede orman yakında Kiremet çiti ağaçtan, Bundan onlar tünekli Otuz iki direkli. Çevirince ağılı Dinlenmek yok bir gün bile. -Paytul doğru anlar Kinayeyi. O akıllı, Der diğer alimler, Ak sakallı aksakallar. Ulıp orda, halk içinde Göstermek için yanlışı Çevirir kendi başını Padişah görür Ulıp’ı, Çağırır hemen onu, Soru sorar üzülerek: -Sırıtırsın maskara gibi, Başını çevirirsin âlim gibi. Kinayenin özünü Bana açacak gibi. -Sırıtmadım hiçbir zaman, Sırıtılmaz Bulgar’da. Danışmanın dediğini Ben de dinlemek istedim. Kinayeyi işte böyle Anlamalı bence: Otuz iki tavuk denilen Otuz iki diş demektir. Diş yemeksiz olmaz. Tatil günü bence Çalıştırır birilerini. Boşa değil eskiler Konuşurlar böyle: Çalış çalış çalış ye, Çalışmadan da yeme. “İki türlü soruyu Dinle ahmak gibi.” 10490 Patşa şutlat’ tarĭhsa, Padişah düşünür üzülüp, Trtsе kalat’ sĭmahpa: Çeker söyler sözünü: -Huravlarĭr mana sultanla, -Cevapladın bana sultan gibi Tlnmеllе pua vatmalla. Hayretle başı patlatacak gibi. Tеpr ıytu pulat’ aknaşkal, İşte böyle diğer soru, Layĭh şutlĭr ĭna pu vatsah. Baş patlatıp iyi düşün onu. Prrеhinçе ep tuhrĭm pasara. Bir gün çıktım pazara. Lavkkasеnçе pultĭm ta vara Dükkanda bulundum sonra İltrm kĭrlay sĭmahnе, Duydum tüccar sözü, Sassi yanrat’ man hĭlhara hal tе. Yankılanır hala kulağımda. 10500 “Hĭy pur çuhnе ĭna sutma hatrçç, Kendi varken onu satmaya hazırdı, Hĭy hal’ uk ta, ĭna sutĭn ilеsç. Kendi yok şimdi, almak isterdi. Un pеkkinе nikam ta sutmast’, Böylesini hiçkimse de satmaz, Kivеn ilеs -nikam ta pamast’”. Borca ise kimse de vermez. Ĭslavĭsеm, kalĭr-ha mana, Danışmanlar söyleyin bana, Un sĭmahhi mnşn-ha apla? Onun sözü niçin böyle? Sirn hurav çĭnlĭhra pultĭr, Sizin cevap gerçek olsun, avĭnpa ta layĭhrah şutlĭr. Bunun için iyi düşünün. Paytul kallеh mtrе: Paytul tekrar heveslenir: “Aslĭ ĭslava larmaşkĭn “Büyük danışman olmak için 10510 Pultarullĭ ın kirl. Becerekli kişi gerek. Kam un pеkki? Ep е”. O kim ki? Sadece ben.” Hĭy ĭstĭnnе kĭtartma Kendi aklını göstermeye Paytul kalat’ ak apla: Paytul söyler işte böyle: -Lavkka huin yavappi -Tüccarın cevabı Еrvsеn halappi. Yerivişlilerin masalı. Anraş mĭkĭn’1 kĭrlaya Zehirli haşhaş tüccara Kirl pulnĭ man şutpa. Gerek oldu bence. Ançah ta vĭl anraşa Ancak o sayıklayıp Tupayman-mn hulara. Bulamadı şehirde. 10520 Kiltе anraş numay çuh Evde sayıklama çok iken Ĭna sutma hatr vĭl. Onu satmaya hazırdı. Hal’ kilnçе anraş uk, Şimdi evde sayıklama yok, Unsĭr -pura pĭtrançĭk. Onsuz başı bulanık. Ĭna Ulĭp hirlеt, Ona Ulıp karşı çıkar, Hĭy şuhĭşnе pltеrеt. Kendi düşüncesini der. -Uka pulsan hutara -Para olsa torbada Anraş tupan hulara. Zehir bulursun şehirde. Aşşşn vĭl huyhĭrnĭ, Babası için kaygılandı, avna kura samah. Bunun içindir sözü. 10530 Sutu-ilü nçе Alım satım işinde Aşş hĭyn ıvĭlnе Babası kendi oğluna Alla tıtsa vrеntn, Elinden tutup öğretti, 335 336 Yĭnĭşsassĭn yatlanĭ. Ançah ĭna ĭs pani Unşĭn pulnĭ çar tĭlli. Tarĭhnipе illеnsе Hĭyn tĭvan aşşnе, Un pеk yĭla pulnĭ-tĭk, Hatr pulnĭ sutmaşkĭn. 10540 Aşş viln irkrе, Ançah purnĭ hskrе. Ĭna parakan aşş uk, Ĭna sutĭn ilmе uk. “İk tsl ĭnkaru Kallеh ikkеn... Nu-nu”,Şutlat’ patşa ĭşnçе. Vimş ıytĭv Patşan pulat’ akĭn pеk. Pçk açan huravnе 10550 Ĭstĭnĭma umalla Ĭnlantarsa parĭr-ha. “Annü kiltе mn tĭvat’?” Tеsе ıytsan huravlat’: “isе yanĭ ĭkĭra Annе tavrat’ kayaşşa”. “Man avra pu -puşĭ mar, Arĭmĭn pеk sĭn-sĭpat”,Şutlat’ Paytul ĭşnçе, Pülеt ĭsnе kĭtartma: 10560 -Üsеt pul’-ha aşşsr, avĭnpa ta namĭssĭr. “isе yanĭ ĭkĭra Annе tavrat’ kakkalla”,Tеn aça patşana. Ulĭp unpa kilşmеst, Aça hutnе vĭl krеt: -av açana hurlar mar. Aça sеlp kalaat’,Tеr Nuhrat patşa ta. 10570 avna şuta ilpr, Aça sĭmahnе uĭpĭr. “Kivеn ilnё ĭkĭra Annе tavrat’ kayalla Kamran iln huana”,Tеn aça patşana. Hatasında azarladı. Ancak ona akıl verdi, Ondan oldu geniş çuhası. Üzülünce sinirlenip Kendi öz babasına, Böyle alışkanlık oldu Hazır satmaya babasını. Babası öldü bollukta, Ancak hayat darda. Akıl veren baba yok, Satın almak imkansız. “İki yönlü düşünce Tekrar iki... o zaman”, Düşünür padişah içinden. Üçüncü soruyu Sorar o zaman şöyle: Küçük çocuğun cevabı Düşüncesini açmalı. Açıklayın bakalım “Annen evde ne yapıyor?” Diye sorunca cevaplar: “Yediği ekmeği Annem artığa çeviriyor.” “Yuvarlak başım boş değil, Büyücü gibi becerikli. Düşünür Paytul içinden, Aklını göstermek ister: -Büyür o babasız, Bunun için namussuz. “Yediği ekmeği Anne çevirir artığa.” Dedi çocuk padişaha. Ulıp ona katılmaz, Çocuğun yerine geçer: Bu çocuğu horlamayın Çocuk kekeme konuşur. Dedi Nuhrat padişah da. Bunu hesaba katın, Onun sözünü açalım. “Tüccarın aldığı ekmeği Anne çevirir artığa Kimden aldı sahibi. Dedi çocuk padişaha. Kakka tеsе kalama Kaka diye söyleme Aça ik-vi ulhi mar. Çocuk iki üç yaşında değil. Vĭl sеlpl kalanĭ. O kekeme konuştu. “Kayalla” tеsе kalassa Kayalla diye söyleyeceğine 10580 Vĭl kalanĭ “kayaşşa”. O söyledi “kayaşşa”. “Ku ta nt ik hakpa”.“Bu da şimdi iki hakla.” Patşa kayat’ tarĭhsa. Padişah sıkılır. Ĭslavĭsеm hĭra, Danışmanlar korkarlar, Tuhsa tarma tĭra. Çıkıp kaçmaya çalışırlar. -Esir mnşn vaskasa manran taratĭr. -Niçin kaçarsınız aceleyle benden Mana trs hurav panĭ tеsе şutlatĭr? Doğru cevap verdiğinizi mi sanırsınız. apla mar-i, ĭslavĭsеm? Böyle değil danışmanlar! Larĭr vırĭntah! Oturun yerinize. Kam hurav trs? Kalĭr hĭvĭrtrah! Kimin cevabı doğru? Söyleyin hemen! -Hurav trs Paytulĭn, -Cevabı doğru Paytul’un, 10590 Aslĭ ĭslavĭ pirn vĭl,Baş danışmanımız o bizim, Tе purtе patşana Der hepsi birden padişaha Vat Paytula ırlasa. O Paytul’u överek. Ulĭpa-i şanmalla?! Ulıp’a mı inanalım? Un hurav yankavla! Onun cevabı karışık! Ĭslavĭsеm umnçе Danışmanlar önünde Punе çiksе tĭrasç. Başını kesmeli Punе yıtta pamalla! Başını ite vermeli. -Yurat’,-tеr vat patşa,-Tamam dedi padişah, Kama kil tamaşa? Temaşa kime gerek? 10600 Çnsе kilr vişnе, Çağırın gelin üçünü, Iytu pulat’ vsеnе. Sorum var onlara. Krеt vĭrman kasakan, Girer orman kesen, Patşa ıytat’ avĭntan. Padişah sorar ona: -Manman pul’-ha es avna, -Unutmamışsındır bunu, Mskеr tеrn es mana? Niçin dedin bana öyle? “Kanĭ kunnе hamĭn ta “Tatil günü bizim de lеs kilmеst vĭrmanta. Çalışasımız gelmez ormanda. Kaşta inçi şur çĭhsеm Tünekteki ak tavuklar Vĭtĭr ikk man vsеm”,Otuz ikidir benim”. 10610 Tеmеrn-i es mana? Demedin mi sen bana? Kanĭ kun ta vaskatsa Tatil günü de sıkıştırıp Sana avsеm yalanah Bunlar seni her zaman Hĭvala vĭrmana Kovalarlar ormana Purtĭpala vılyatsa Baltayla oynayıp lеmеşkn kun kaa. Çalışmaya gece gündüz. Kala mana suymasĭr, Söyle bana yalansız, Yuptarupa mn tеrn? Kinayede ne dedin? 337 338 -Vĭtĭr ik şĭl man, patşa av hĭvalat’ vĭrmana, 10620 kunnçе ançah mar, Kanĭ kun ta ças-çasah. avĭn inçеn kalarĭm Sana un çuh. Kaarĭr. -Es tе, kĭrlay, patşana Usa par-ha huravna. “Pur çuh -sutma hatrçç. uk ta -sutĭn ilttm”. Patşa, mana, yktе, Yıvĭr kilç av kunnе, 10630 avĭnpa ta attеnе Asa iltm un çuhnе. Sıvĭ çuhnе attеnе Hıt yatlanĭ kun nt Sutma hatr pulnĭ ep. Hal’ vĭl viln. Kirl vĭl. Ĭna mulpa ilttm. Ançah ĭna sutma, Kivеnlе tе pama. -Nu, es, açam, mn kalan? 10640 Ep patşa. Saturlan! “isе yanĭ ĭkĭra Annе tavrat’ kayaşşa”. -San “kayaşşa” sĭmaha Ep ĭnlanap “kakkalla”. -Sĭmahĭm man urĭhla! “Kakka” tеmе şpn mar.Hĭy pukanran kĭşt lutra. Vi hurava ĭnkarsan Patşa vlеt sĭmaha. 10650 -Aslĭ ĭslavĭ payanran Ulĭp pulat’ ĭslayran. Halĭh ĭna ırlasan Aslĭ çükpu ıranran. Çalmallisеm, Paytul ta, Hula kulli. avĭnpa Hrhеnmеsr vsеnе Husa yarĭr hularan. -Otuz iki dişim, padişahım Onlar kovalar ormana, İş gününde değil sadece, Çabucak tatil günü de. Bunun hakkında söyledim Sana o zaman. Affedin. -Sen de, tüccar, padişahına Açıp söyle cevabını. “Varken satmaya hazırdı. Yokta satın almak isterdim. Padişah bana yiğide, Zor geldi o gün, Bunun için babamı Hatırladım o anda. Sağken babama Çok kızdığım gün Babamı satmaya hazırdım. Öldü şimdi. Gerekliydi o. Onu malla alırdım. Ancak onu satmıyorlar, Borca da vermiyorlar. -Eh oğlum ne diyorsun? Ben padişahım. Yiğitlen! “Yediği ekmeği annem Çeviriyor kayaşşa.” -Senin “kayaşşa” sözünü Ben anlıyorum “kakkalla”. -Benim sözüm farklı! “Kakka” deme siğil değil. Senin iskemleden biraz kısa. Üç soruyu anlayınca Padişah söyler sözünü. -Baş danışman bugünden Ulıp olur zihninden. Halk onu kutsayınca Büyük kurban başı yarından. Sarıklılar, Paytul da, Şehrin maskarası, Bunun için Acımayın onlara Kovun gitsin şehirden. irm Tĭhhĭrmş Yurĭ (Ulĭp Tеrpit Huna nterni) Yirmi Dokuzuncu Türkü (Ulıp’ın Terpit Han’ı Yenmesi) Yaşlı kadın Ulıp’ı güneşle ay Vatĭ karçĭk Ulĭpa hvеlpе uyĭh urlĭ ĭratnе çuraran hĭtarma tarhaslat‘. aracılığıyla kölelikten kurtarmasını Tеrpit hunĭn çri hĭypе usranmasan ta rica eder. Terpit Han’ın yüreği kendisiyle birlikte olmasa da Ulıp onu Ulĭp ĭna tupsa vlеrеt. bulur ve öldürür. Şĭnkĭr-şĭnkĭr şıv yuhat’, Şıv yuhsan ta çul yulat’. 10660 Epir vilsеn mn yulat’? Ulĭp pirki yat yulat’. Ulĭp tuhsan hapharan Ku ivç pulnĭran Kurç Еnş hrrinçе Pr karçĭka tu inçе. Karçak larnĭ kuklеnsе, Vat allinе klеsе, Vri kuul’ yuhtarsa Çnеt Ulĭp pattĭra: 10670 -Sarĭ hvеl, sarĭ hvеl! Kaşni kunah es tuhatĭn. Sarĭ hvеl, sarĭ hvеl! Kaşni kunah es ansa laratĭn. Es kuratĭn Ulĭp pattĭra, Es ĭna kala ak apla: Sana tĭlĭh karçĭk ktеt tеsе kala, Mamlirе vĭl pr-pççеnеh yulnĭ tеsе kala. Sana vĭl karappĭl çppi amĭşnе ktn pеk ktеt tе. Sana vĭl parĭs uri amĭşnе ktn pеk ktеt tе. 10680 Sana vĭl arĭm mĭşĭrnе ktn pеk ktеt tе. Tulli uyĭh, tulli uyĭh! Kaşni kunah es tuhatĭn, Tulli uyĭh, tulli uyĭh! Kaşni kaah tuhsa ansa laratĭn. Tulli uyĭh, tulli uyĭh, Es kaşni kaah Ulĭpa kuratĭn. Şıkır şıkır su akıyor, Su akıyor da taş kalıyor. Biz ölünce ne kalıyor? Ulıp için ad kalıyor. Ulıp çıkınca kapıdan Gözü keskin olduğundan Gördü Yeniş kıyısında Bir karcığı dağ üstünde. Karcık oturuyor çökerek, Yaşlı elini kaldırarak, Ilık gözyaşı dökerek Çağırıyor Ulıp bahadırı: -Parlak güneş, parlak güneş! Her gün sen çıkıyorsun. Parlak güneş, parlak güneş! Her gün sen batıyorsun. Sen görürsün Ulıp bahadırı, Sen ona söyle işte böyle: Seni gün boyu karcık bekliyor, Mamli’de tek başına kaldı de. Seni bekler kartal yavrusunun anasını beklediği gibi de. Seni bekler pars yavrusunun anasını beklediği gibi de. Seni bekler kadının kocasını anasını beklediği gibi de. Dolunay, dolunay! Sen her gün doğarsın, Dolunay, dolunay! Sen hergün batarsın. Dolunay, dolunay, Her gece Ulıp’ı görürsün. 339 340 Tulli uyĭh, tulli uyĭh, Es, tarhasşĭn, pltеr ĭna. Sana tĭlĭh karçĭk ktеt tеsе kala. 10690 Mamlirе vĭl pr-pççеnеh yulnĭ tеsе kala. Sana vĭl ĭmĭrtkayĭk çppi amĭşnе ktn pеk ktеt tе. Sana vĭl arĭslan uri amĭşnе ktn pеk ktеt tе. Sana vĭl amĭş ıvĭlnе ktn pеk ktеt tе. Ulĭp vatĭ karçĭka Iytu parat’ ak apla: -Vri kuul’ yuhtarsa Ma çnеtn Ulĭpa? -Kunta pulç Tеrpit hun, İk alli tе yunlĭ un. 10700 Hu kuratĭn: yalsеnçеn Mskеr tur av esrеl. Yala çrtsе untarç, Klnе ilpе vtеrç. Vıl’ĭh-çrlh yulmanran Ktü tuhmast’ ak yaltan. Kslе sassi yanramast’, Çеp yurĭ şĭranmast’. Yalta ınsеm ukkipе Mĭyan pusat’ uy-hirе. 10710 Mnşn tеsеn Tеrpit hun,Hĭan tul şalçi un,Çuralĭha ınsеnе Husa kayr hnеsе. Ĭrat mulnе vılĭhpa Şĭlsa kayr şĭpĭrpa. Vıl’ĭhsеnе purnе tе Husa kayr hĭy rnе. Hĭvah kuran: Mamlirе Huyĭh kaşni ktеsrе. 10720 Ulĭp kĭna yasırtan Yĭha ĭl -pattĭr ta. Ulĭp vatĭ karçĭka, Ĭna ktеt pulsan ta, Iytu parat’ akĭn pеk: -San ĭratu mnlеskеr? Dolunay, dolunay, Sen de söyle ona lütfen. Seni dul kadın bekliyor de. Mamli’de tek başına kaldı de. Seni bekler kartal yavrusunun anasını beklediği gibi de. Seni bekler aslan yavrusunun anasını beklediği gibi de. Seni bekler anasının oğlunu beklediği gibi de. Ulıp yaşlı kadına Sorar şu soruyu: -Sıcak gözyaşı akıtıp Neden beklersin Ulıp’ı? -Burada Terpit Han vardı, İki eli de kanlı onun. Kendin görüyorsun, köylerden Neler yaptı bu Esrel. Köyü ateşe verdi, Külünü yele verdi. Hayvan kalmadığından Sürü çıkmaz bu köyden. Gusli sesi duyulmaz, Kibar türkü duyulmaz. Köyde insan olmayınca Kara pazı basar bozkırı. Niçin dersen Terpit Han, Ne zaman hak ettiğini buldu Köleliğe insanları Götürdü kırbaçlayıp. Milletin malını açlıkta Süpürüp gitti süpürgeyle. Hayvanların hepsini Götürdü kendi yerine. Kendin görüyorsun Mamli’de Kaygı var her köşede. Sadece Ulıp esirden Soyun kaynağı, bahadır da. Ulıp yaşlı karcığa, Onu bekliyor olsa da, Şu soruyu sorar: -Senin soyun kimler? Tеn, ĭratu kuyan ta Tarma tĭnĭ tĭşmanran? Un pеk yĭha Ulĭp ta ĭlayas uk nihan ta. 10730 Karçĭk kayat’ illеnsе Kunе-punе itеrsе. -Es... es... ma vara Umrah hĭrtan ĭrata? Pirn ĭrat avĭn pеk Yumanlĭhri yuman pеk. Tlnmеllе patvar ta İlеm kürеt çĭvaşa. Pirn ĭrat avnaşkal Hastar parĭs kayĭkran, 10740 Mamli yĭh pulnĭran, Tasa yuhan ĭlkuran, Pirn ĭrat avĭn pеk Sĭrtri ĭmĭrtkayĭk pеk. avah epir vmеstpr, Ĭrat yatnе rtmеstpr. Mn çul manĭn ĭratran, Arĭslan pеk pulnĭran, Yertü pulnĭ çaplisеm, Tüksеm tе haklisеm. 10750 Plеtn-i Nuhrata, Çaplĭ, çıslĭ patşana? Vĭl ta manĭn ĭratran! Kalaan av ayvanran. avĭnpa pirn ĭratpa Patşasеm tе havaspa Yunsеnе nеtmе Tĭrĭşa prlеşmе. Yuray turhan -kĭykĭrah, apĭura -arĭslan. 10760 Arĭmnе vĭl ak yaltan’ İln ĭrat çaplĭran. Arĭmpе av turhan Prlе larsa şutlasan Tp hulinçi karmannе Yartarnĭ tёt nеtmе. Tеrpit huna nеnni, Ĭna layĭh plmеnni Ptеrç man ĭrata. Galiba soyun tavşan ki Kaçıverdi düşmandan? Böyle soyu Ulıp da Kurtarmaz hiçbir zaman. Karcık öfkelenir Başını gözünü parlatıp. -Sen... sen... niçin benim Korkutursun soyumu! Bizim soyumuz şu Meşelikteki meşe gibi. Olağanüstü sağlam Güzellik verir Çuvaş’a. Bizim soyumuz şöyle Gayretlidir parstan Mamli soyu olduğundan, Temizdir akan pınardan, Bizim soyumuz şöyle, Tepedeki kartal gibi. Elbette biz uçmayız, Soyun rezil etmeyiz. Ne kadardır benim soydan Aslan gibi olduğundan, Başbuğ oldu ünlüler, Tatarcıklar da kıymetliler. Bilir misin Nuhrat’ı, Meşhur, şerefli padişahı? O da benim soyumdan! Konuşursun saflığından. Bunun için soyumuzla Padişahlar da hevesle Kanlarını tazelemeye Çalışırlar birleşmeye. Yuray tarkan64 şahin gibi, Savaşta da aslan. Karısını da bu köyden Aldı soyu namlıdan. Karısıyla bu tarkan Oturup düşününce Başkentteki sarayı Göndermiş yenilemeye. Terpit Han’a inananı, Onu iyi bilmeyeni Bitirdi benim soyumu. 341 342 Mnlе tеtr? Ak apla: 10770 av hun -irsr, hura çun, Kunta pulç kalĭm kun, Yĭpĭltatr til pеk, Kalar vĭl elç tеn. “Ep,-tеr,-yalanah Sirnpеlе tĭvanla Purĭnasşĭn avĭn pеk Pr purari sl pеk”. El’mеn vĭyput pikinçеn ulĭk ilsеn allinçеn 10780 Vĭl kalar: ham yurtta Tavrĭnatĭp tuy puhma. Şuyttan assi -Tеrpit hun,Ah, vilm ĭta un? Yurtnе kayas vırĭnnе Ylmlеnеt rpе. Şuyttansеmpе tl pulsan, Çi aslipе tuslaşsan, Iyĭh sarat’ avĭn pеk: Ĭrat ıvrat’ viln pеk. 10790 Kayran ĭna tapĭnat’, Kllеnmеllе untarat’. Etem-i vĭl Tеrpit hun, İlmеykkеrtеn irsr çun, Ulĭppala tl pulsan Unĭn şalçi tulatç. Vatĭ karçĭk umnçе Ulĭp tĭrat’ hrеlsе. -Kürеntеrtm ep sana, Kaar mana, ayvana. 10800 Ep Ulĭp. Huyĭhu Mana kutĭr. Tеrpit hun Hĭtĭlas uk tеk manran. Un yurtnçе pulapah! Ulĭpĭn pr allinçе Yĭltĭrtatat’ aypĭlti, av vĭhĭtrah tеprinçе Hĭrç iеt av tеri. Ne dedin? İşte böyle: Bu han utanmaz, kara kalpli, Buradaydı kalım günü, Yaltaklandı tilki gibi, Konuştu oynak gibi. “Ben, dedi her zaman Sizinle kardeşçe Yaşamak istiyorum böyle. Bir ambardaki yulaf gibi.” Elmen komutan kızından Yağlık alınca elinden Dedi ki: kendi yurdumda Dönüyorum toy yapmaya. Şeytan aklı, Terpit Han, Ah! Ölümü nerede onun? Yurduna gideceği yere Vahşileşir bütün gece. Şeytanlarla karşılaşınca, En yaşlısıyla dostlaşınca, Uyku sarar işte böyle: Soy uyur ölü gibi. Sonra ona saldırır, Kül edene kadar yakar. İnsan mı o Terpit Han, İlmeykker’den kötü ruh, Ulıp’la karşılaşınca O bunu hak etmişti. Yaşlı kadın önünde Ulıp duruyor kızarıp. Kızdırdım ben seni, Affet beni aptalı. Ben Ulıp’ım. Senin derdin Beni göçür. Terpit Han Kurtulamaz benden. Onun yurdunda olacağım! Ulıp’ın bir elinde Parlar aybalta, O zaman diğerinde Mızrağı parlar öyle. 64 Kinyaz Yuriy Dolgorukin hakkında olmalı. Efsaneye göre o Çuvaş padişahının kızını gelin olarak alır. Hanımı çok akıllı olduğu için onu çekemeyenlerin büyücü iftiraları neticesinde ateşe hanımı atılır. Orada bulunan bir efsuncu iftira atanı bulurum diyerek kim suçlu ise bu yılana dönsün kim suçsuzsa o da kuşa dönsün der. Kinyaz’ın karısı asma kuşuna dönüşüp Çuvaş ülkesine döner. Diğerleri ise yılana dönüşürler (Ş.N.). Ulĭp pırat’ vtеrsе, Hun yrrinе yrlеsе. 10810 ĭpatinе sillеt tе Tmе vırtat’ av tltе. Uri pusnĭ vırĭnta Aylĭm yulat’ sarĭlsa. Sm vĭrmanti usalsеm, Arurisеm, şuyttansеm ulnе tatma pikеnsеn, Vĭl vsеnе nsеlеt. Vat yumansеm -hĭrnisеm, ilpе ükmе mannisеm, 10820 Çĭrmantarsan Ulĭpa Kua til kurĭka. Çĭrmav sĭrta tüpеrеn, Pulsan ta vutçulnçеn, Aypĭltipе kasat’ tе İşltеrеt hirеllе. Ulĭp utti avĭn pеk: rn iy çtrеnеt. avna Tеrpit sisеt tе Çrеrеnеh şiklеnеt. 10830 Asa ilеt avĭntah Atalĭkĭn halavnе: “uralat’ tеt Çĭvaşra Pattĭr, Ulĭp yatli tеt. av pattĭrpa tl pulsan Kun-ul tatlat’ un çuh san. avĭnpa ta yalanah av pattĭrtan es sıhlan”. “Ep -vilmsr. Tavtapu, Nikam kulli pulas uk, 10840 Allah mana manmasan ü tе ükmеst man puran, Mnşn hĭras Ulĭpran Çunĭm umra uk pulsan? apah ta man Ulĭppa Tl pulas mar. Yurttĭma! Kiltе tk halat ta Pulĭşat’ tеt yıvĭrta”,Tеrpit çasah mеliknе Çnsе ilеt hüminе. 10850 -sеm kilе yıhra, Ulıp gider uçarak, Han izini izleyerek. Çarığını sallar da Tepe yapar o yerde. Ayağının bastığı yerde Çukur olur yayılıp. Sık ormandaki kötüler, Arşuriler, şeytanlar Yolunu kesmeye çalışanlar, Ulıp onları enseler. Yaşlı meşeden korkanlar, Yelle düşmeyi unutanlar, Durdurunca Ulıp’ı Dönerler tilki otuna. Engel olan tepeyi Çakmak taşından olsa da Aybaltayla keser ve Dağıtır bozkıra doğru. Ulıp’ın atı şöyle: Yerin üstü titrer. Bunu Terpit sezer İçinden şüphelenir. Aklına getirir bunu Lalaların kehaneti: “Doğuyor der Çuvaş’ta Bahadır, Ulıp adında. Bu bahadırla karşılaşınca Hayatın biter o zaman. Bunun için her zaman Bu bahadırdan sen korun.” “Ben ölümsüzüm. Sağ ol, Kimsenin maskarası olmam, Allah bana inanmazsa Saç da dökülmez başımdan, Niye korkayım Ulıp’tan Canım yanımda olmayınca? Gerçekten de ben Ulıp’la Karşılaşmam. Yurdumda! Evde çaput gömlek de Yardım eder zorlukta.” Terpit Han meliki Çağırır ağıla. -İşler eve çağırıyor, 343 344 Kunta yulma huşma, avĭnpa ta ep sana Hıtaratĭp ak apla: İstanpulti pasara Ĭsat kunti çĭvaşa, Vıl’ĭhsеnе purnе tе Kaysa sutsam Kiyürе. Vayput hr, hitrеskеr. Tu kaçaki еvrskеr, 10860 Savĭnmaşkĭn kun kaa Hampa pulat’ yurttĭmra. Tеrpit hun hĭy ĭyrinе, Urhamahla yurtninе, Üpnе yurtra ilninе, Yehrat şıvnе ninе, Ynеrlеsе utlanat’, Hĭy yurttinе çuptarat’. Çura yalan utnipе Trk ul yap-yaka, 10870 Vri kuul’ yuhnipе Nim tе üsmеst tavrara. Mamlisеm tе av ulpa Utnĭ çuhnе hurlansa Vri kuul’ tĭka, av vĭhĭtrah yurla: “Uyĭh ansanah hvеl tuhiççеn, Sismеn huşĭrah, nim ktmеn еnçеn, Kilç tе pusr hurah tutarsеm, Burada kalma diyor, Bunun için seni Bağlıyorum böyle: İstanbul’daki pazara Gönder buradaki Çuvaş’ı Hayvanları da her şeyi, Gidip satsın Kiyev’de Vali kızı, güzel olanı. Dağ keçisi gibiyi, Sevinmek için gece gündüz Benim oluyor yurdumda. Terpit Han kendi aygırını, Küheylan gibi koşanı, Yurdu çabuk göstereni, Yehrat suyunu içeni, Eğerleyip atlanır, Kendi yurduna koşturur. Köle hep koştuğundan Türk yolu dümdüz, Sıcak gözyaşı dökünce Hiçbir şey yetişmez çevrede. Mamli’ler de bu yoldan Giderken korkup Sıcak gözyaşı dökerler, O zaman türkü söylerler: “Ay batıp güneş doğana dek, Sezmeden, beklenmeyen yerden, Gelip bastılar yağmacı Tatarlar65 , Hurah tutarsеm, usal tĭşmansеm. Yağmacı Tatarlar, kötü düşmanlar. 10880 Pin uysеnе utpa taptar, Yetmiş tarlaları atla ezdiler, Yalnе-hulinе çrtsе untarç. Köyü şehri ateşe verdiler. amrĭk yumana, vĭrman ilеmnе, Genç meşeyi, orman güzelliğini, Ĭmĭrtkayĭka, sĭrtra vnynе, Kartalı, tepede uçanı, Satur yktе, Tĭlĭm pattĭra, Satur yiğidi, Tılım bahadırı, Kuul’ yuhtarsa rе untarma Gözyaşı döktürüp yeri yakmaya İlsе kayr huyha-çurana, Alıp götürdüler esarete, Huyhĭ-çurana, pasarta sutma. Köleyi pazarda satmaya. 65 Şairin eserinin bu bölümde zikrettiği Tatarlar Moğollardır ve bu olaylar da Moğol istilası ile ilgilidir. Ancak konuya hakim olmayanlar tarafından bu Tatarların günümüzde Çuvaşların aynı bölgede yaşadığı Türk olan Kazan Tatarlarıyla karıştırıldığı da görülmektedir. Yеşl ulĭhri sarĭ çеçеklе, Yeşil çayırda sarı çiçek gibi, urhi hvеl pеk narnе itеrsе, Bahar güneşi gibi parlayarak 10890 Tutar arĭm, amrĭk arĭm, Tatar karısı, genç karısı, amrĭk arĭm, hunĭn arĭm Genç karısı, hanın karısı Kç pasara, kurç yktе, Girdi pazara, gördü yiğidi, Yaştay kaççĭran ıytr hrhеnsе: Delikanlıya sordu acıyarak: -ill tĭvĭlran yulnĭ yumanla -Borandan kalmış meşe gibi Es tĭran kunta sar puna ussa. Durursun burada sarı başın eğip. unatnе hunĭ ĭmartkayĭkla Kanadı kırılmış kartal gibi Huyhĭrsa pĭhan es tĭvalla. Kaygıyla bakarsın dağa doğru. Ĭti rşıvran, kam ıvĭl’ pulan, Hangi ülkeden kimin oğlusun, Kamĭn yĭhnçеn, kamĭn kĭknçеn? Kimin soyundan, kökünden? 10900 Sеnkеr kĭvak ku yaştay yktn Gök gözleri genç gibi yiğidin Tlnsе pĭhat’ hunĭn arĭmnе. Şaşırıp bakar hanın karısına. -Pĭlhartan ep, aval hrrvnçеn, -Bulgar’danım ben, Şaval kıyısından, Çĭvaş ıvĭl, Pitul yĭhnçеn. Çuvaş oğluyum, Pitul soyundan. Tĭlĭm man yatĭm, Patеrik attе, Tılım adım, Paterk babam, Tĭşman pıriççеn sumlĭçç purtе. Düşman varana dek kıymetliydi hepsi. Akĭş küllinçi akĭş çppi pеk, Kuğu gölündeki kuğu gibi, Vĭrman hrrinçi şurĭ hurĭn pеk Orman kıyısındaki ak kayın gibi Humhansa ilç tutar arĭm. Dalgalandı Tatar karısı. -Kala-ha tata, mn yatlĭ annü, -Söyle bana annenin adı ne, 10910 Pur-i san, ykt, tĭvan yĭmĭku? Var mı senin genç kardeşin? -Man annе yaç, plsеm, Klpikе, -Annemin adı bilirsen Kilbike, Purçç yĭmĭkĭm -hitrе Tuypikе. Vardı bacım, güzel Tuypike. Kilç tе pusr hurah tutarsеm, Bastılar yağmacı Tatarlar, Tıtsa kayr ĭna tĭşmansеm. Alıp gittiler onu düşmanlar. Tutar arĭm çtrеsе ükr, Tatar karısı titreyip düştü, Hirti kĭlkan pеk şuralsa kayr. Yaban buğdayı gibi ağardı. Kn yĭmĭknе -sarĭ çеçеknе, Küçük kardeşi, sarı çiçeği, urhi şĭpçĭknе -kn yĭmĭknе Bahar bülbülünü, kardeşini Asa ilsеnеh yaştay ykç Hatırlayınca genç yiğidi 10920 Hurlansa ükr, sarhaysa kayr. Dertlendi düştü, sarardı gitti. -Purçç yĭmĭkĭm, hitrе Tuypikе, -Vardı kardeşim, güzel Tuypike, Tavrara prrе, kĭvak ku pikе. Çevrede tekti, gök gözlü bike. -Eh, pattĭr ykt, ep san tĭvanu! -Ey yiğit, sen kardeşimsin! Ep san tĭvanu, ep san yĭmĭku! Akrabanım, kardeşinim. Iltĭn çitlhri uyĭp kayĭk pеk, Altın kafesteki Ulıp kuş gibi, Krhi şur tĭmran mĭkĭn’ hĭrnĭ pеk Güz ayazından gelincik donmuş gibi Tutar allinçе irm ul tipеp, Tatar elinde yirmi yıl kururum, irm ul tipеp, pr samant ktеp. Yirmi yıl kuruyup biraz bekleyeceğim. Pirn yalsеnе pusnĭ tutara, Bizim köyleri basan Tatar’ı, 10930 Pirn uysеnе çrtn Supaya, Bizim tarlaları yakan Supay’ı, 345 346 Atya vlеrеr, atya tp tĭvar, Atya tp tĭvar, apla hĭtĭlar. Tĭvan rşıva untan hĭtarar, Untan hĭtarar, Pĭlhara kayar. rlе vlеrsеn Supaya pĭvsa İk prtĭvan tarç tuhsa, Tarç tuhsa tĭvan rşıvnе, Tĭvan rşıvnе, aval hrrinе. Tĭpĭrt ta tĭpĭrt ik ut çupr, 10940 Tĭpĭrt ta tĭpĭrt ik ut sikr. Kuran tĭşmanran kurĭk huplar, Vĭrĭ-hurahran vĭrman sıhlar. utĭ ĭltĭrsеm ültеn utatr, İk tĭvana ul-yr kĭtartr. Sarĭ hvеl tе savĭnsa pĭhr, Yĭltĭr ta yĭltĭr utalsa ir”. Ulĭp yasır yurrinе, rе patnе itninе, İltsеssnеh ayakran 10950 Tĭsr hĭyn utasnе Vunĭ uhrĭm taranah. Çurasеnе Tеrpit hun, Irra plmеn irsr çun, Sĭnçĭrlanĭ urinçеn, Mĭykĭlanĭ mĭynçеn. Mĭykĭsеm yumanran, Şün mĭyri suranran, Nükеrsеm kasmak ta Nuhaykkisеm tĭhlanpa. 10960 İnkеsеnе, hrsеnе, Sar çеçеksеm pеkkinе, Vat nеsеn hürinçеn Kĭkarnĭ-mn purnе tе. Hĭrhĭmsеnе nükеrsеm, İstanpulta üsnisеm, Utaymasan hnе, ürеn tıtsa strе. Ulĭp avna kurat’ tе, Aypĭltinе klеt tе 10970 Aslatill sasĭpa Kĭşkĭrat’ hıt tarĭhsa. -Ep pr hut kalatĭp: Aşkĭnmaşkĭn çarĭnĭr! Haydi öldürün, haydi yok edin, Haydi kurutun, böyle kurtulun, Anavatanı ondan kurtarın, Ondan kurtarın, Bulgar’a gidin. Geceleyin öldürünce Supay’ı boğup İki kardeş çıkıp kaçmıştı, Kaçmıştı çıkıp anavatanına, Anavatanına, Şaval kıyısına. Tapır tapır iki at koştu, Tapır tapır iki at sekti. Bak düşmandan ot kapladı. Yağmadan da orman korudu. Parlak yıldızlar gökten aydınlattı, İki kardeşe yol gösterdi. Parlak güneş de sevinip baktı, Yaldır yaldır parladı Ulıp esaret türküsünü, Yüreği içine işleyeni, Duyunca uzaktan Devam etti yoluna On çağrım uzağa. Esirleri Terpit Han, İyi görmedi kötü can, Zincirledi ayağından, Tasma vurdu boynundan. Tasmaları meşeden Şiti boyundaki yaradan Nökerler de huzursuz Kamçıları kalayla. Yengeleri, kızları, Sarı çiçek gibileri, Yaşı inek kuyruğuna Bağladılar hepsini. Kadınları cariyeler, İstanbul’da yetişenler, Yürüyemeyince kırbaçlar, Saçından tutup sürürler. Ulıp bunu görür de, Aybaltasını kaldırır Şimşek gibi sesiyle Haykırır öfkelenip. -Bir defa söylüyorum: Kudurmayı durdurun! İtlеmеsеn pursĭr ta Kunta puna huratĭr! -av gyaura tıtĭr ta, Hĭlha çikki parĭr ta Mĭykĭlasa yariççеn Takanlĭr ik urinçеn,10980 Tеsе mеlik kĭşkĭrat’, Nükеrsеnе hĭvalat’. Ulĭp yenne nükеrsеm Itkĭna, vknsеm, Kеh isе yarasla Tapĭna kaşkĭrla. “Şpnsеmpе apĭma Varalas mar alĭma”,Tеt tе Ulĭp еripеn Kaysa larat’ tu inе. 10990 İlеt tarĭn sıvlasa, Vrеt tĭvĭl kĭlarsa. Tеrpit hunĭn nükrisеm, Haklĭ şutra tĭnisеm Krhi şuyttan urapin Kusĭna av tеri. uhĭra kusnĭ may Sısnasеnçеn kaya mar. Uhĭ yppinе vtеrsеn İrsr sĭmah kaşninnеh. 11000 Uhĭ yppi pitnçеn Tivsеssnеh r hutçеn Ulĭp kayat’ tarĭhsa, Siksе tĭrat’ vaskasa. Aypĭltipе sulat’ tе r-r nükеr r inçе, Hĭrtpa turtsa kasat’ tе Tĭşman villi kupipе. Mеlikn pur pattĭrsеm – itml içç hal’ vsеm 11010 İrtеnpеh yun nrеn Tuhnĭ etem şutnçеn. Unta pri, tеn, asli, Kĭkri inçе çıs palli, Mĭşkĭllasa Ulĭpran Kulsa ıytat’ mĭnala: -Şıv yuhmast’-i san ayran? Dinlemezseniz hepiniz Başını burada bırakırsınız! -Bu gavuru tutun da, Şakağından vurun da Tasmalayana kadar Bağlayın iki ayağından Diye melik bağırır, Nökerleri kovalar. Ulıp tarafına nökerler Atılırlar, kudurmuşlar, Hemen yiyecekmiş gibi. Saldırırlar kurt gibi. “Sineklerle vuruşmaya Kirletmeyelim ovayı,” Der ve Ulıp yavaşça Çıkar dağ üstüne. Derin derin solur, Üfürür fırtına çıkarır. Terpit Han’ın nökerleri, Çok sayıda olanlar Güz şeytanının arabası Çok sert yuvarlanırlar. İnlerler yuvarlanırken Domuzlardan az değil. Oklarını uçurup Kötü sözler söylerler. Okları bitene dek Değince yüz defa Ulıp öfkelenip, Hemen kalkar. Aybaltayı sallar da Yüzlerce nöker yerde, Mızrakla saplar da Düşman ölür yığınla. Melikin bütün bahadırları Ancak yetmiş yedi şimdi Sabahtan beri kan içtiğinden Çıktı insan suretinden. Orada biri, galiba, yaşlısı, Göğsü üstünde madalyası, Dalga geçip Ulıp’la Gülerek sorar kibirle: -Su akmaz mı ovandan? 347 348 Puna kiltr un pеkki, Ĭrĭm-sĭrĭm kupеnki! Uhmah ıytu pariççеn 11020 Allahna çn viliççеn,Ulĭp hir huravlat’. Tĭşman hıtĭ tarĭhat’. itml iççn Ulĭpa Tapĭna pur еnçеn. Ulĭp pççеn pulsan ta Hir tĭrat’ apĭma. Aypĭlti -pr allinçе, Hĭrt tеkеnni -tеprinçе. Ulĭp sulsan vsеnе 11030 Pusĭr tĭşman r inе Itkĭnat’-kе kltеllе. Mamlisеnе lĭplanma Ulĭp kalat’ ak apla: -Esir purtе irkrе! Tĭvan yala ul tıtĭr, Unta vıl’ĭh-çrlhе, Lavri mnpur purlĭha Yala itsеn valеr. Sunarĭsеm çurĭşa 11040 aknĭ pеkеh Ulĭp ta Çatĭrlasa mеlikе akat’ pеştr akkinçеn. Pr kĭna mеlikn: Tеrpit yurttinе itiççеn ul kĭtartsa pımalla. Tеrpit hun tp hulinе, urt-yrsеnçеn çaplinе, Kapna’ tıtsa avĭrnĭ, ın yunpе sĭrlanĭ. 11050 Kap hümisеm tul еnçеn Pĭçĭrkkallĭ, itmеnnе. Pĭçĭrkkinçе, kaşninçе, ın pu şĭmmi rеtpе. Vsеm şĭlnе yrе, Pĭhma pit hĭruşĭ. Pallah, hunĭn tp huli Huyhĭpala çĭp-tulli. “Tеrpit hunpa hulinçе, Kеrmеnnçе, pahçinçе Başa gelir böylesi, Büyü, sihir tohumu! Ahmakça soru sorana kadar Allah’ına yalvar ölene kadar, Ulıp cevap verir. Düşman çok öfkelenir. Yetmiş yedisi Ulıp’a Saldırırlar her yandan. Ulıp yalnız olsa da Karşı durur vuruşmaya. Aybaltası bir elinde, Mızrağı diğer elinde. Ulıp sallayınca onlara Başsız düşmanlar yerde Atılır demet demet Mamli’lileri teselliye Ulıp söyler şöyle: -Siz hepiniz özgürsünüz! Köyünüze doğru yola çıkın, Oradaki hayvanları, Arabadaki zenginliği Köyde bölüşün. Avcıların av hayvanlarını Asması gibi Ulıp da Çadır kurup meliki Asarlar askıya. Sadece bir işi var melikin Terpit Han’a gidene dek Yol göstermeli. Terpit Han’ın başkentini, Yurtlarının güzelini Kaleyi, tutup çevirdi, İnsan kanına buladı. Kale duvarları dışarıdan Yetmez gibi benekli, Beneğinde, her birinde, İnsan kafatasları sırayla Sırıtıp duruyorlar. Bakmak çok korkunç. Gerçekten, Han’ın başkenti Kaygıyla dopdolu. “Terpit Han’la şehrinde, Sarayında, bahçesinde 11060 apĭnĭ çuh vilmlе Nim ayĭpsĭr ınsеnе, Tеn, siyenlp pit numay. Un pеk tuni -avan mar”,Şutlat’ Ulĭp ĭşnçе Tеrpit karnе kriççеn. Saltsa yarat’ mеlikе Pеştrnçеn ıhninе. -Man sĭmaha kalama Halеh vtеr kеrmеnе. 11070 Kartan iç uhrĭmra, Trk ul kukrinçе, Sana Ulĭp hıt ktеt, Kalaasşĭn sanpa tе. Mеlik çupat’ kеrmеnе, Yuratmalli pülmе. Unta Tеrpit pççеn mar, Sarpikеpе kalaat’, Haklĭ parnе panĭ çuh Un hakpе muhtanat’. 11080 Mеlik krеt hun patnе, Pеrsе ükеt uraynе. apla pulat’ sĭmahnе: -Hvеl sĭnlĭ Tеrpit hun, Yalan pultĭr tеlеy kun. Pirе Ulĭp ul inçе Tl pulç tе tapĭnç, San ktvnе arkatr. Kayran kĭna tin ıytr: “Kam ktv ku pulç?” 11090 Vĭl san yatna iltsеssn, Hĭy yĭnĭşnе sissеssn, Krhi yıvĭ uli pеk, Tıtamaka еrç vt! Hĭy ayĭpnе еmеtmе Vĭl pular çtrеsе Upalеnsе ürеmе. Ep ĭna san pata İlsе kiltm kĭkarsa. Vĭl san umra hapĭlsĭr, 11100 San kĭmĭlna plmеsr Kunta ilsе kilmеrm, Umna pĭrahsa pamarĭm, Vuruşurken ölümüne Hiç günahsız insanları, Galiba, öldürdü çok fazla. Böyle yapmak doğru değil,” Düşünür Ulıp içinden Terpit’in kalesine girene dek. Salar bırakır meliki Çuvalından bağladığını. -Benim sözümü demeye Şimdi koştur saraya. Kaleden yedi çağrımda, Türk yolu dönemecinde, Ulıp seni bekliyor, Konuşmak ister de. Melik koşar saraya, Sevdiği odaya. Orada Terpit tek değil, Sarpike’yle konuşuyor, Değerli hediye verirken Onun değeriyle övünüyor. Melik girer han yanına, Çöker dizleri üstüne. Şu sözleri söyler: -Güneş yüzlü Terpit Han, Hep olsun bahtlı gün. Bizi Ulıp yol üstünde Karşıladı saldırdı. Senin sürünü dağıttı. Sonra şunu istedi: “Kimin sürüsüydü bu?” Senin adını duyunca, Kendi yanlışını sezince, Güz ağacı yaprağı gibi, Fenalık geçirdi ya! Kendi ayıbını hafifletmeye O başladı titreyerek Emekleyerek yürümeye. Ben onu senin yanına Alıp getirdim bağlayarak. O senin önünde kabulsüz Senin keyfini bilmeyince Buraya alıp gelmedim, Önünüze getirip bırakmadım, 349 350 Uyah lartsa hĭvartĭm. Hularan vĭl inе mar, iç uhrĭmra vĭl sanran. Trk ul kukrinçе, Vat hurama aynçе. Hurami paha turatran, akma layĭh Ulĭpa. 11110 Sana, çaplĭ ut huna, Sıvlĭh pultĭr pin ula! “Ulĭp hĭrat’ yatran ta, Ypе sĭmsa man umra, avĭnpa ta hal’ mana Atalanĭn sĭmahhi Ulĭp inçеn yankani Vat karçĭksеn halappi. Ep un aynе pulap-i?! Vri çunĭm manra mar, 11120 Pin uhrĭmra vĭl manran”. av şuhĭşpa Tеrpit hun, Un çrinçе hura yun, Vi hutçеn ulasan, iç hutçеn karĭnsan Ayri inе utlanat’, Ulĭp yenne ıtkĭnat’. Ulĭppa tl pulsanah Iytu parat’ vĭl ĭna.-apĭma е parĭnma 11130 Es kiltn man pata? -Parĭnma mar, apĭma Ep kiltm san pata, Ulĭp hir huravlat’ Hĭramasĭr tĭşmanran. Mĭnalanat’ Tеrpit hun, Urhamah pеk laşi un. Kulsa ıytat’ Ulĭpran Lеş utsĭrah pulnĭran: -Ey, arakkay, kalasam, 11140 Urhamahu ĭta san? Kĭtart mana es ĭna! Tеn, vĭl kpе vvinçе? Yunna sе küpn tе Man tulpartan vĭylĭrah? Apla pulsan... Ey, allah, Dışarıda ovada bıraktım. Şehirden uzakta değil, Senden yedi çağrımda. Türk yolu dönemecinde, Yaşlı karaağaç altında, Karaağacın dalından Asmak yakışır Ulıp’ı. Sana, böyle parlak hana, Ömür olsun bin yıllık! “Ulıp korkar içinden, Islak burun önümde, Bunun için ben seni Sözün gelişinde Ulıp hakkında söyleneni Yaşlı karcıkların masalı. Onun altında mı olacağım?! Kızgın canım bende değil, Ben bin çağrım uzakta.” Bu düşünceyle Terpit Han, Onun kalbinde kara kan, Üç defa uluyunca, Yedi defa gerinince Aygırına atlanır, Ulıp tarafına atılır. Ulıp’la karşılaşınca Soru sorar ona. -Vuruşmaya mı baş eğmeye mi? Niçin geldin yanıma? -Baş eğmeye değil vuruşmaya Ben geldim senin yanına, Ulıp böyle cevap verir Korkmadan düşmandan. Kibirlenir Terpit Han, Küheylan gibi atı onun. Ulıp’a güler Atsız olduğundan: -Ey dilenci, söylesem, Küheylanın nerede? Göster bana onu! Yoksa, elbise dikişinde mi? Kanını içip şişti de Benim tulpardan güçlü mü? Öyle ise... Aman Allah’ım, Mana ĭlsam Ulĭpran. Aypĭltipе hĭrtsĭr san Tata mn pur? Nu? Kala! Ir ın şutnе kmеşkn 11150 Hut’ hĭrt inе utlansam! Utsĭr etem -arakkay, Man uma vırt tĭsĭlsa. Mnşn tеsеn tulpara Ep iln vutĭşran. Sĭrta tapat’ -sĭrt tünеt, Kayran ĭna strеt. -Kulakana -kutran tеt, Es avna an mansam.Tatsa huç sĭmahpa 11160 Ulĭp pattĭr tĭşmana. Sanra ılĭh -pu taran, Es -tnçе çikеn! Ku taranççеn sĭmahpa Tеrpit huna, usala, Tatma hĭyman nikam ta. Un ĭşnçе avĭnpa Çil krlеt tĭvĭlla. Tеrpit hnе itеrеt, Urhamah kеnеt, 11170 Uripе av vĭhĭtrah Kasasşĭn vĭl Ulĭpa. Ulĭp utran hĭramast’, Urhamaha kĭkĭrtan Hĭrtpa kasat’ tarĭhsa. Ançah kasnĭ vırĭnta Nimlе yr tе palĭrmast’. Laşa tapat’ Ulĭpa Pinçеn ik uripе. Ulĭp tapnĭ vırĭna 11180 Srsе ilеt allipе. Tеprе tapsa iliççеn, Tеrpit ĭna kasiççеn Urhamaha urinçеn Yarsa tıtat’ iynçеh. Untan ĭna avĭrsa Yĭtsa apat’ tarĭhsa. Urhamahĭn avĭntah un tuhat’ samantrah. Beni kurtar Ulıp’tan. Aybaltayla mızraksızsın Başka neyin var? Söyle? İyi insan olmak için Bari mızrak üstüne binsen! Atsız insan, dilenci, Benim önüme uzanıp yat. Niçin dersen tulpara Ben aldım vutıştan. Tepeye saldırır tepe yıkılır, Sonra onu sürükler. -Güleni arkadan, Sen bunu unutma, der. Kesti bıraktı sözle Ulıp bahadır düşmanı. Senin günahın başa kadar, Sen dünyanın sancısısın! Buna kadar sözle Terpit Han’ı kötüyü Hiçkimse bölmedi. Bu nedenle içinde Öfkesi fırtına gibi. Terpit kılıcını parlatır Küheylanı kişner, Ayağıyla o zaman Kesmek ister Ulıp’ı. Ulıp attan korkmaz, Küheylanı göğsünden Mızrakla keser öfkelenip. Ancak kestiği yerde Hiçbir şey olmaz. At saldırır Ulıp’a Butundan iki ayağıyla. Ulıp’ın dürttüğü yeri Siler eliyle. Bir daha vurana kadar, Terpit onu kesene kadar Küheylan’ı ayağından Tutar hemence. Sonra onu çevirip Kaldırır vurur öfkeyle. Küheylanın o anda Canı çıkar hemence. 351 352 Tеrpit hun ta ıtkĭnat’, 11190 rе üksе ahlatat’. apah ta nim pulman pеk Siksе tĭrat’, purĭş tеn. Kukĭr hnе vılyatat’, Kasma tĭrat’ Ulĭpa. Aypĭltirеn un h Türç taran tavrĭnat’. Ulĭp tеprе irsrе Turtsa kasat’ hĭrçpе, Ançah iç yut yĭvanmast’, 11200 Surannçеn yun tuhmast’, Şarlakri pеk kaplansa Yun vırĭnnе tar yuhat’. Hun tarhaslat’ Ulĭpa: -Tеprе kas-ha puĭmran! Çunĭm tuhtĭr hĭvĭrtrah. Hn an kĭtart, tеprе kas. -Umlĭ-hılĭ hĭrçpе Pattĭr kasmast’ ik hutçеn,Tatsa kalat’ vĭl huna 11210 ulnе tıtsa hulana. Ulĭp krеt kеrmеnе, Hunĭn askĭn pülmnе. Ay-ay, unta mn uk-şi, Un pеk puyan kam pur-şi? Iltĭn-kmёl pur rtе, nç, mеrçеn tpеltе. Uraynçе kavirsеm, Tir piçkinçе erеhsеm. Kavir inçе, ktеsrе, 11220 Ulĭp kurat’ pikеnе. unat hunĭ çkеlе Sar hr larat’ hıt yrsе. avra punе çikn tе Yurlat’ vri kuul’pе: “ееn hir varrinçi yıvĭa ill tĭvĭl avsa hur-kе, Üsеysе tе pvе itsеssn Puĭm ta harama kayr-kе. Yеnş şıv hrrinçi ulĭhra 11230 Tĭm üknipе çеçеk hĭrat’-kе, Usalah ta tĭşman allinçе Terpit Han da atılır, Yere düşüp inler. Yine de bir şey olmaz Seker kalkar, porsuk gibi. Eğri kılıcını oynatır, Kesmek ister Ulıp’ı. Aybaltadan onun kılıcı Ardına kadar döner. Ulэp tekrar kötüyü Dürtüp keser kılıcıyla, Ancak yabancı yıkılmaz, Yarasından kan akmaz, Şelale gibi tıkanıp Kan yerine ter akar. Han Ulıp’a yalvarır: -Bir daha kes başımdan! Canım çıksın çabucak. Azap çektirme, kes hemen. -Önlü arkalı kılıcıyla Bahadır kesmez iki defa, Açıkça söyle o hana Şehre doğru yola çıkıp. Ulıp girer saraya, Hanın ahlaksız odasına. Aman aman, burada ne yok ki, Bu kadar zengin kim var ki? Altın gümüş her yerde, İnci mercan ön köşede. Yerlerde halılar, Deri fıçıda rakılar. Halı da, köşede, Ulıp görür bikeyi. Kanadı kırık kırlangıç gibi, Sarı kız oturur ağlayarak. Yuvarlak başını kaldırıp Türkü söyler göz yaşıyla: “Bozkır ortasındaki ağacı Yelli fırtına eğip kırdı, Büyüyüp yetişince Başım da boşa gitti. Yeniş suyu kıyısında çayırda Kırağı düşünce çiçek kurur, Kötü düşman elinde amrĭkah ta puĭm ptеt-kе, Yusĭm pul, savniym, kil çupsa, Kĭykĭr pul, savniym, kil vsе, Mana hupnĭ kеrmеn tĭrrinе Larsa manĭn yurra itlе es. Sarĭ hrtеn hĭrhĭm puliççеn Hĭrĭk turat üksе pulas-mn, Tati-tati arman pvinçе 11240 Pvеlеnsе larsa yulas-mn. Hĭy ırannе aval vatnĭ pеk, Aslatirеn urtsеm unnĭ pеk Uyar aa aptĭr Tеrpitе, Kеrmеn tе vtr kllеnsе. Şĭşi pulsa çupsa tuhasç, Çkе pulsa vsе kayasç Yеnş yenne, tĭvan rşıva, Karlĭk inе larsa yurlasç!” Pikе kursan Ulĭpa 11250 Siksе çtrеt hĭrasa, Hĭrasan ta hr çısnе Sıhlasşĭn ik allipе. -Es manran an hĭra. Lĭplan. Pĭrah makĭrma. Ep Ulĭp. Çĭvaşran. İrsr urta hĭvarar. -Ulĭp tеtn? Ah, turĭ! Kuntan kay es. Tarhasşĭn! Tеmlе pattĭr pulsan ta 11260 nеymеstn es huna. Tеrpit hun vĭl-ĭm yĭhhi, Vri lеn hĭrahhi. Un ĭşnçе çun ta uk, Vilm unpa ıhlanmast’. Ĭna kassan urmaran, Tеprе ıytsa kastarat’, Hĭy kun-ulnе tattarat’. Huna tеprе kassanah Erеşmеn vĭl samantrah, 11270 Kasakan sismеst tе Çasah lеkеt kartinе. Hĭvah çuhla, aça mar, Erеşmеn hıĭn mn yulat’? Tut hırĭmpa vĭl kayran Genç başım gider, Kakım ol, sevdiğim, koşup gel, Doğan ol, sevdiğim, uçup gel, Beni kapatan saray tepesine Oturup dinle türkümü sen. Sarı kızdan köle olacağına Kuru dal olup düşsün, Bir yerlerde değirmen bendinde Boğulup oturup kalsın. Kendi yamacını Şaval yıkmış gibi, Yıldırımdan evler yanmış gibi Ayaz çarpsın Terpit’i, Sarayı da kül olup uçsun. Fare olup koşup kaçaydım, Kırlangıç olup uçup kaçaydım Yeniş tarafına, ana vatanıma, Çite oturup türkü yakaydım!” Bike görünce Ulıp’ı Seker titrer korkarak, Korkunca kız namusunu Korumak için iki eliyle. -Sen benden korkma. Sakinleş. Bırak ağlamayı. Ben Ulıp’ım Çuvaş’tan. Kötü yurdu bırakın. -Ulıp dedin? Aman Tanrım! Buradan git sen. Yalvarırım! Ne kadar bahadır olsan da Yenemezsin sen hanı. Terpit Han o, gavur dölü, Kızgın yılanın teki. Onun içinde can da yok, Ölüm onu bağlamaz. Onu kessen yarısından, Tekrar ister kesilmeyi, Kendi hayatını kestirir. Hanı tekrar kessen Örümcek o zaman Kestiğini sezmez de. Hemen varır bahçesine. Kendin anla, çocuk değilsin, Örümcekten sonra ne kalır? Tok karınla o sonra 353 354 Vĭy şıv еt taşlasah. -Apla eppin. Al usma Kirlеh tе mar man şutpa. Epir kunta ikkn tе Tupatpĭrah un çunnе. 11280 Til çlhipе kalasa, Sarkayĭkla yurlasa Vĭyput hrё Tеrpitе Ktsе ilеt kahinе. Vĭyput hr umnçе Tеrpit kayat’ irlsе. Sarpikеnе şantarsa Sĭmah tĭsat’ ak apla: -Es man yıvĭr şuhĭşa Sirsе yatĭn kĭmĭlpa. 11290 Sismеrm-hĭş vĭhĭtra Vĭy-hal patĭn çunĭma. Vĭt akĭntah, payanah, amrĭk arĭm pulan man. Sarĭ pikе huravlat’, Hĭy çĭtma uk humhanat’. -San çunna hr çççinå Emtеrеsşn hal’, inçеh. Hrtеn kulat’ Tеrpit hun, apla kalat’ çlhi un: 11300 -üp şĭtĭkri şĭpĭrta Çun usranat’ pıtansa. Pikе çasah şĭtĭkra Tupat’ kiv şĭpĭra, Ĭna tıtsa piyelеt, ç pama pikеnеt. -Hĭy çunnе kam uhmahhi Hurat’ üp-ap şĭtĭknе? Kĭmaka milki ĭşnçе Man çun vırtat’ çĭn pahi. 11310 Pikе kĭmaka milkinе Kĭkĭr umnе çĭmĭrtat’, Ahah, mеrçеn şĭrinе Milkе inе vĭl akat’. iç yut kasah ahĭrat’, Kalat’ sıvlĭş avrĭnsan: -Es -çĭvaş uhmahhi! Man çun unta pulat’-i? Güç suyu içer dans edip. -İşte böyle. El bırakma Gerekli de değil bence. Biz burada ikimiz de Bulabiliriz onun canını. Tilki dilini konuşup, Asma kuşu gibi ötüp Valinin kızı Terpit’i Bekler geceleri. Vali kızı yanında Terpit erir gider. Sarbike’yi inandırıp Söz söyler şöyle: Benim derin düşüncemi, Dağıttın keyifle. Anlamadım ne zaman Güç kuvvet verdin canıma. İşte şimdi bugünden, Genç karım olacaksın. Sarı kız cevap verir, Sabırsızca heyecanlanır. -Senin canını kız memesini Emzirmek ister, üstünde. Kıza güler Terpit Han, Şu sözleri söyler dili: -Çöp gedikteki süpürgede Can korunur saklanarak. Bike hemen gedikte Bulur eski süpürgeyi, Onu tutup kundaklar, Meme vermeye çalışır. -Kendi canını hangi ahmak Koyar çöp gediğine? Ocak süpürgesi içinde Canım yatıyor en değerli. Bike ocak süpürgesini Göğsüne bastırır, İnci, mercan gerdanlığı Süpürge üstüne asar. Yedi kat yabancı güler, Söyler nefesi dönünce: -Sen Çuvaş ahmağı! Benim canım orada mı? Man çun kuntan pit inе, iç tins varrinçе. 11320 Unta utrav avri pur, av utravra pr pürt pur. itml yıvĭ un tavra Mnşn tеsеn tĭrrisеm Pürt niksn yupisеm. Tımarsеm, taçkisеm, Pĭrĭnçĭklĭ üsnisеm, Pürt takannе vırnanĭ, Pürtе kmе pama. Pürtе krеs tеkеnsеn, 11330 Hĭramĭşa mannisеn, Pürt takannе rеllе Yĭtsa pеmе plmеllе. Pürt alĭk nĭykĭşsan Hĭy tllnеh uĭlat’. Pürtrе, tpеl kukrinçе, Kavir sarnĭ sak inçе, Arça larat’ yalkĭşsa Kiv pürtе utatsa. av arçara larçĭk pur, 11340 Larçĭknçе ĭmarta pur. ĭmartara man çunĭm, Unta nikam itеym. Ey, es, pikе, an kulyan, Ep pulatĭp vi kuntan,Tеt tе Tеrpit pülmrеn Tuhsa kayat’ tipllеh. -Uyĭp, hal’ mn iltninе, Tĭşman çun ĭtinе Kaysa kala Ulĭpa,11350 Tеr pikе kayĭka. Uyĭp vеt tüpеnе, Tupat’ çĭvaş açinе, Sarĭ pikе huşnĭ pеk Sĭmah huşat’ hayhinе. -Hunĭn çun pit inе, iç tins lеş еnçе. Unta utrav avri pur, av utravra pr pürt pur. itml yıvĭ un tavra 11360 Ussе larat’ avĭnsa. Canım buradan çok uzakta, Yedi deniz ortasında. Orada ada var, Bu adada bir ev var. Yetmiş ağaç onun çevresi Niçin dersen tepeleri Ev temelinin direkleri. Kökleri, güçlüler Kıvrımlı büyüyenler, Ev çatısına yerleşti, Eve sokmazlar. Eve gireyim diyenlerin, Korkak unutanların, Ev çatısını yere doğru Kaldırıp vurabilmeli. Ev kapısı gıcırdayınca Kendi kendine açılır. Evde, ön köşede, Halı serilmiş peykede, Sandık duruyor parlayarak Eski evi aydınlatarak. Bu sandıkta kutu var, Kutusunda yumurta var. Yumurtada benim canım, Ona kimse ulaşamaz. Ey, sen, bike kaygılanma, Ben geleceğim üç günden, Der ve Terpit odadan Gider yemeden içmeden. -Ulıp, şimdi duyduğunu, Düşman canının nerde olduğunu Gidip söyle Ulıp’a Dedi bike kuşa. Şakrak kuşu uçar göğe, Bulur Çuvaş çocuğunu, Sarı bikenin dediğini Söyler hemen Ulıp’a: -Hanın canı çok uzak, Yedi denizin ötesinde. Orada ada bendi var, Bu adada bir ev var. Yetmiş ağaç onun çevresi. Yetişirler bükülerek. 355 356 Mnşn tеsеn tĭrrisеm Pürt niksn yupisеm. Tımarsеm, taçkisåm, Pĭrĭnçĭklĭ üsnisеm, Pürt takannе vırnanĭ, Pürtе kmе pama. Pürtе krеs tеkеnsеn, Nim hĭrama plmеnsеn, Yĭtsa pеmе plmеllе. 11370 Pürt alĭk nĭykĭşsan Hĭy tllnеh uĭlat’. Pürtrе, tpеl kukrinçе, Kavir sarnĭ sak inçе, Arça larat’ yalkĭşsa Kiv pürtе utatsa. av arçara larçĭk pur, Larçĭknçе ĭmarta pur, ĭmartara hun çun. Pit inе tеt, ah, turĭ! 11380 Ulĭp kallеh ul inçе. iç tins varrinçе. Tins şavlat’, humhanat’, Hum sĭrt pеk yĭtĭnat’. Al aynçе kim uk, Ĭna tuma yıvĭ uk. Asa ilç vĭl tinеh: Şurĭ sĭhman ksyinçе Alşĭlli un pulmalla, avĭnpa ul umalla. 11390 Ĭlşĭllinе ilеt tе, Pr vёnçеn tıtat’ tе Tins şavnе ntеrmе Kalat’ şurpu sĭmahnе: -Tins patşi, çĭvaşran Parnе il-ha kĭmĭlran, Utrav inе tuhmalli ula u-ha man valli. Alşĭllinе tinsе Ulĭp pеrеt itеrsе. 11400 Lĭpkĭ tins varripе Utrav patnе itiççеn Tins tpnе yakatsa ul tĭsĭlat’ sarĭlsa. Niçin dersen tepeleri Ev temelinin direkleri. Güçlü kökleri Kıvrılıp büyüyenler, Ev çatısına yerleşti. Eve girdirmezler. Eve girmek isteyenler, Hiç korku bilmeyenler, Kaldırıp atmayı bilmeli. Ev çatısını gıcırdayınca Kendi kendine açılır. Evde, ön köşede, Halı serilmiş peykede, Sandık duruyor parlayıp Eski evi aydınlatıp. Bu sandıkta kutu var, Kutuda yumurta var, Yumurtada onun canı. Çok uzakmış, aman Tanrım! Ulıp tekrar yollarda. Yedi deniz ortasında. Deniz çağlar, dalgalanır, Dalgası tepe gibi atılır. El altında gemi yok, Onu yapmaya ağaç yok. Hatırladı hemence: Sarı kaftan cebinde Mendili olmalı, Bununla yol açmalı. Mendilini alır da, Bir ucundan tutar Deniz dalgasın yenmeye Söyle aksakal sözünü: -Deniz padişahı, Çuvaş’tan Hediye al lütfen, Adaya çıkmak gerek Yolu aç lütfen bana. Mendili denize Ulıp atar parlatarak Sakin deniz ortasından Ada yanına varana dek Deniz dibini aydınlatıp Yol açılır yayılır. Ulĭp tĭsat’ hĭy ulnе, Tuhat’ kiv pürt umnе. Takansеnе pürt inçеn Ulĭp pеrеt rеllе. Pürt alĭk nĭykĭşat’, Hĭy tllnеh uĭlat’. 11410 Tеrpit hun, yıt, un çuhnе Tĭnĭ pikе umnçе. “Vĭyĭ vılyas” tеsеnеh İrsr kayat’ çёtrеsе. -Çunĭm ĭta vırtninе Kalaman-i ınsеnе? -Kalaman,-tеt sarpikе, Hĭy tе tĭrat’ çtrеsе. Tеrpit hrе tapĭnat’, Pikе tarma tĭrĭşat’. 11420 Ançah Ulĭp kiv pürtrе Tıtsa uat’ larçĭknе. Hıtsa kayat’ Tеrpit hun, Uri utmast’ nim tе un. Kunе-punе avĭrat’, Sarpikеrеn vĭl ıytat’: Çunĭm ĭta vırtninе Kalaman-i ınsеnе? -Kalaman,-tеt sarpikе uhatiççеn ĭstĭnnе. 11430 Ulĭp ilеt ĭmartana, Tеrpit kayat’ yĭvansa. -Vĭt sana,-tеt,-tĭşmana. Ulĭp vatat’ ĭmartana, Tеrpit vırtat’ tĭsĭlsa. Ulĭp Tеrpit hulinçе Utat’ uram huşşipе, Krеt Tеrpit kеrmеnnе, Ĭşşĭn kalat’ pikеnе. -Ayta, vaskar Çĭvaşa, 11440 Hamĭr tĭvan rşıva. Ulıp gider bu yoldan, Çıkar eski ev önüne. Çatıları en üstünden Ulıp atar yere doğru. Ev kapısı gıcırdar Kendiliğinden açılır. Terpit Han, it, o zaman Durdu bike önünde. Oyun oynayalım diyerek Kötü titreyerek gider. -Canımın nerede yatığını Söylemedin mi kimseye? Söylemedim der sarı bike, Kendisi de titreyerek. Terpit kıza saldırır, Bike kaçmaya çalışır. Ancak Ulıp eski evde Tutar açar kutuyu. Donar kalır Terpit Han Adım da atamaz olur. Gözünü başını çevirir, Sarbike’ye o sorar: -Canımın nerede yattığını Söylemedin mi kimseye? -Söylemedim der Sarbike Aklını kaybedecek gibi. Ulıp alır yumurtayı, Terpit yuvarlanır gider. -İşte seni, der düşmana. Ulıp kırar yumurtanı. Terpit uzanır yatar. Ulıp Terpit’in şehrinde Gezer sokak boyunca, Girer Terpit’in sarayına, Candan söyler bikeye: Haydi gidelim Çuvaş’a Kendi anavatanımıza. 357 Vĭtĭrmş Yurĭ (Ulĭp Kalay Huna Parĭntarni) Otuzuncu Türkü (Ulıp’ın Kalay Han’a Boyun Eğdirmesi) 358 Ulĭp ul Kalay hun yennellе. Şurpu, Kalay huna mnlе aya tumallinе Ulĭpa vrеntеt. Kalay huna vĭy şıvpе vilе şıvnе hatrlеmе çarat’, vlеrеt. Ulĭp nişlеnn ınsеnе tĭvan rşıvsеnе itmе, vĭy-hal ilmе hĭy yunnе tеrеt. Ulıp’ın yolu Kalay Han’a doğru. Dede, Kalay Han’ı nasıl alt edeceğini Ulıp’a öğretir. Kalay Han’ı güç suyuyla ölü suyu hazırlamasını durdurur, öldürür. Ulıp bitkin düşen insanlara anavatanlarına ulaşma, güç kuvvet vermek için kendi kanını içirir. Ey, yarar-i yarapa Sеnkеr mеrçеn şĭrapa. Kurmarĭr-i Ulĭpa, Utmast’-i vĭl aylĭmpa? Aylĭm yalan savĭnat’ İk aval yuhnĭran. Vırĭn puyan ırlaran, avĭntah pur pr vasan. Sar hvеltе üsnrеn 11450 ırli çnеt inеtrеn. r stkеnnе ilnrеn Vitr kurnat’ pinrеn. Ulĭp iyet ırlinе, Şultrinе tе hrlinе, Usĭnakan sar ünе Şĭlsa ilеt hĭş çuhnе. “Kunta vırĭn pit hitrе, Savnĭ kĭna çrеrе, Ma kayas-ha yut rе 11460 Pulas tеsе pur rtе?”Ulĭp şutlat’ ĭşnçе Vatĭ yuman aynçе. Ĭna kura şĭpçĭksеn içr kv ur rççеn. Ulĭp larat’ ul hrnе, Tĭssa hurat’ urinе. av vĭhĭtrah r inе Pеrsе ükеt mеsеrlе. “Mĭşkĭl vt ku! Kam kapla 11470 Mana strеt vasanpa?” Ulĭp vĭrat’ tarĭhsa, Mavi boncuk eteğiyle Gök mercan boncukla. Görmediniz mi Ulıp’ı, Geçmez mi o ovadan? Ova hep sevinir İki Şaval aktığından. Bolca çilek yetişir, Bunun için var vadi. Parlak güneşte yetiştiğinden Çilek çağırır uzaktan. Toprak meyve suyu aldığından Piştiğinden duru görünüyor Ulıp yer çileği, İrisini de kızılını, Sallanan sarı saçını Siler bazı zaman. “Burada yer çok güzel, Sadece sevinç var yürekte, Neden gideyim başka yere Olayım diyerek her yerde?” Ulıp düşünür içinden Yaşlı meşe altında. Bunun için bülbüller Yedi yüz küy gece yarısına dek. Ulıp oturur yol kenarına, Uzatır koyar ayaklarını. O zaman yer üstüne Düşüverir sırt üstü. “Komik ya bu! Kim böyle Beni sürer çukurda? Ulıp öfkelenir kızar, Yaka ulpa yarĭnsa. Punе hĭvĭrt klеsşn, Untan. siksе tĭrasşĭn. Vasan ıtla yaka ta Tıtma may uk nitan ta. Allinе pu vnеllе avah tĭsat’ imlе, Strеkеnе hulnçеn 11480 Yarsa ilеt sisiççеn. iç yut hulnе pĭrnĭ may Vĭl hĭy tavra avrĭnat’, apah tĭşman aptramast’, K-k alli huĭlmast’. Ulĭp pеrеt pĭlahaya, Şĭvĭnat’ vĭl lĭplansa. iç yut şutlat’ savĭnsa: “Ulĭp kĭnç hĭrasa. Tinеh mnpur çĭvaşa 11490 Pеrsе çikеp ham aya”. Turtnĭ çuhnе vĭrahhĭn Ulĭp tĭrat’ sasartĭk. Yarsa ilеt tĭşmana, Hulnе pĭrat’ tarĭhsa. Hul kĭkran tĭpĭlat’, avah prmay yavĭnat’. Ulĭp tĭşman hulnçеn Hıtsa kaysah tlnеt. Mnlе tĭşman pulç tеt, 11500 Hĭynе kaysa kuras tеt. Hrh pürnе allinçе, Hrh çrnе pürninçе. Hura atma tp pеk Sumsĭr unĭn şatrisеm. Mn çul ınna mеsеrlе Vĭl strn, yuplеşkе! avĭnpa vırĭn vasanlĭ, Nitan tıtma may ukkĭ. “Ka ta itr vaskasa, 11510 Man ta vırtsa kanmalla. utĭ kurnat’ ayakra, av yennellе utas-ha”. Ulĭp utat’ havaspa, iç uhrĭmlĭ utaspa. Düzgün yolla yuvarlanıp. Başını kaldırmak ister, Sonra kalkmak ister. Çukur çok düzgün de. Tutmak mümkün değil. Elini baş ucuna doğru Böyle uzatır şimşek gibi, Sürtenin elinden Çeker alır sezene dek. Yabancı elini burarken O kendi etrafında döner, Buna düşman şaşırmaz, Hemen eli kırılmaz. Ulıp vurur gibi yapar Sakinleşip kıpırdar. Yabancı düşünür sevinerek: “Ulıp korkup anladı. Şimdi bütün Çuvaş’ı Çekip alayım altıma.” Yavaş yavaş kalkarken Ulıp kalkar aniden. Çeker alır düşmanı Öfkeyle çevirir kolunu. Kolu kökten söker, Böyle sürekli dolanır. Ulıp düşmanın koluna Sertleşince hayret eder. Nasıl bir düşmandı der, Gidip kendini göreyim der. Kırk parmak elinde, Kırk tırnak parmağında. Kara tavan dibi gibi Sayısız onun çilleri. Ne kadar insanı sırt üstü Sürüdü işte bu yaba! Bunun için yer saban izi, Hiçbir yerden tutulmaz. “Gece de geldi çabucak, Ben de yatıp dinleneyim. Işık görünüyor uzakta, O tarafa gideyim bakalım.” Ulıp gider hevesle, Yedi çağrımlık adımla. 359 360 Pеrsе tuhat’ pürt umnе. Pürç putnĭ rеllе. Hullеn şakkat’ alĭkran, Sĭmah huşat’ kĭşt tĭrsan: -Tеmlе çĭrmav pulsan ta, 11520 Mana hvattеr yarĭr-ha! Pürtrе utni sisnеt, Üsrni tе iltnеt, Alĭk uĭlat’ sas tusan Şurpu tĭrat’ tayansa. -Kam-ha vara rlе tе Ĭşalanat’ ak еnçе? -Ep, Ulĭp. Ka pulç,Alkumranah sas paç. -A... Es-i, ıvĭlĭm, 11530 Malalla irt, ürеvm. Yurat’ es çi maltan Kunta ktn ula may. Kmеn pulsan ptеttn, amrĭk puna iyettn. Salansah lar. Kalaar, Salma yaşki yulnĭ man. -An çĭrman-ha. Ep in. Tutlĭ vĭrman apaç. -Mn çĭrmav, an şarla, 11540 ulürеvе apatla Çĭvaş yĭli avĭn pеk, Pulas pulat’ vsеm pеk. Sıpkalĭpĭr yaşkinе, ırtkalĭpĭr ĭkrinе. Plmеstn pul’. ak еnçе Yuhanşıv pur. avĭnta r aynçе, şĭtĭkra, Tĭşman purnat’ tiskеrskеr. Kalay hun vĭl. ĭtkĭnran 11550 Pin hut usal şuyttanran. İrsr nе şutlasan Vat ın pulat’ açaran. av vat huna irsrsеm, Irlĭh mnnе mannisеm, Tur vırĭnnе şutla, Putsr sеm tĭva. Hĭy vĭl sĭnran erеşmеn, Gider çıkar ev önüne. Evi batmış yere doğru. Yavaşça vurur kapıya, Söz söyle biraz durunca: -Biraz zahmet olsa da, Bana daire verin lütfen! Evde yüründüğü sezilir, Öksürük de işitilir, Kapı açılır ses edince Dede durur dayanarak. -Kim bu geceleyin Kızarıyor bu tarafta? -Ben, Ulıp’ım. Gece oldu, Sundurmadan ses verdi. -Aaaa. Sen misin oğlum, İçeri gel yolcum. İyi ki sen ilk önce Buraya girdin yolda. Girmeseydin biterdin, Genç başını yerdin. Rahatça otur, Konuşalım Salma çorbası kaldı benim. -Zahmet etme. Yedim ben. Lezzetli orman yemeği. Ne zahmeti, konuşma, Yolcuya yemek ver, Çuvaş adeti böyle, Olan olur böyle. Yutacağız çorbayı Isıracağız ekmeği. Bilmiyorsundur bu tarafta Akarsu var şurada. Yeraltında, oyukta, Vahşi düşman yaşıyor. Kalay Han o. Açgözlü, Bin kat kötü şeytandan. Kötü işi düşününce Yaşlı insan olur çocuktan. Bu yaşlı hana namussuzlar, İyiliğine inananlar, Tanrı yerine koyarlar, İpsiz sapsız iş yaparlar. Görünüşü örümcek gibi, Еkki еnçеn -çi lеn. Unĭn hrh allinçе 11560 Hrh pürnе kaşninçе, Hrh pürnе vnçе Hrh çrnе еklеşkе, Yarsa tıtsan allipе Vеrtmе uk nimlе tе. Hrh patşalĭha vĭl Tĭsat’ irsr allinе. Nikamran ta şiklеnmеst. Şampa hırĭm avĭn pеk: Vĭypittirеh ınsеnnе 11570 Pr tumlam ta yulmiççеn Sĭrhĭntarat’ prmayah Pattĭrlĭhlĭ vĭy-halnе. iç ul huşşi yütеrsе Vĭy şıv tĭvat’ avsеnçеn. Piçki tulsan vĭy şıvpе Yĭvantarat’ nührеpnе. Vĭy çarakan şıvnе tе Hatrlеt vĭl avĭn pеk. Tĭşmanpе tl pulsan 11580 Tıtĭiççеn vĭl unpa Sĭmah vaklat’ akĭn pеk: “Nührеprе pur ik piçkе, İkkş tе pr pеkеh, Unta şеrpеt hisеpli, Turĭsеnе mеlli. Kam avĭnti şеrpеtе avĭrmasĭr sıvlĭşa еt tpnе utatsa, apĭĭva av pulat’”. 11590 Vĭl ku hıvma ĭsta ta Nührеpnçi vĭy şıvnе Yalan еt küpnsе. Yalan imk kahinе Hĭy pеk çunsĭr ınsеnе Supеtеyе, Tеrpitе, Vsеmpе prlе Pattiye Vĭy şıv kĭna tеrеt. Sm-tttmrе, ur rtе, Vsеm vĭy şıv sеnеh 11600 ultalĭkpе putahsеm. Karakteri ise yılan gibi. Onun kırk elinde Kırk parmak herbirinde, Kırk parmak ucunda Kırk tırnak çengel, Tutup çekse eliyle Ayırmak mümkün değil. Kırk devlete o Uzatır kötü elini. Hiçkimseden çekinmez. Göbekli karın böyle: Gücü bitmiş insanları Bir damla da kalmayana dek Sömürür sürekli Bahadır güç kuvvetini. Yedi yıl ekşiterek Güç suyu yapar bunlardan. Fıçı dolunca güç suyuyla Yuvarlar mahzenine. Güç bitiren suyu da Hazırlar işte şöyle: Düşmanıyla karşılaşınca Tutuşana kadar onunla Söz söyler işte böyle: “Mahzende var iki fıçı, İkisi de bir gibi, Orada şerbet değerli, Tanrıların içeceği gibi. Kim buradaki şerbeti Soluk almadan İçse dibine dek, Vuruşmaya o başlar.” O göz almada usta Mahzenindeki güç suyunu Her zaman içer şişerek. Her zaman şimik gecesi Kendi gibi ruhsuzlara Supetey’e, Terpit’e, Onlarla birlikte Patti’ye Sadece güç suyu içirir. Karanlıkta, gece yarısı, Onlar güç suyu içince Bütün yıl küstahlar. 361 362 Nikam aynе pulma, Purtе çapra. Han-hansеm Tеsе çnmе huşa. Ku ançah mar. Kalay hun Itla irsr un: Vĭysĭr yulnĭ ınsеnnе Sĭrĭhtarat’ stkеnnе, Vil şıv tĭvat’ avsеnçеn. ınsеm kirl yalanah, 11610 Hrh patşalĭh avĭnpa Un allinçе çurara. mç un ak apla: Aynе tuma tiskеrlе Yavaklasşĭn tnçеnе. Kalay hun hĭy mtnе Purnĭlasan ptmpе İrsr yĭh vĭy ilеt, Tiskеrlhpе kilеnеt. Un çuh vara uyççеnеh 11620 Kuul’ yuh vmsr: Aylĭm -tins puliççеn, Sĭrtsеm -unsa kayiççеn. Putah, irsr Kalay hun, Nеpslеnn irsr yun, Kuntalla ta allinе Tĭsnĭ Çĭvaş rşıvnе. Uslatirеn tarninе İrsr manç hal’ ikkеn. nt Çĭvaş rnçе 11630 Huyhĭ, kuul’ -mrе... Es ĭtalla kayasşĭn, Hĭş rşıvra pulasşĭn? -Kalay hunpa tl pulma Yuri kiltm kalama, -Ulĭp, an kay un patnе, unna ilеt vĭl sannе. -Vĭl man çuna ilеymеst. ak vırĭna itiççеn Tĭn kĭtartnĭ ep ĭna. 11640 akna kura un manpa Kalamalla sıhlansa. Kayassinе kayĭn ta ĭn-şi san unta? Kimseye yenilmezler, Hepsi de ünlü, Han, hanlar Diye çağırın derler. Sadece bu değil. Kalay Han Çok kötüdür işi onun: Güçsüz kalmış insanları Sömürür sularını, Ölü suyu yapar bunlardan. İnsanlar gerek her zaman, Kırk devlet bunun için Onun elinde köle. Onun isteği şöyle: Altına almak vahşice Sarmak ister dünyayı. Kalay Han kendi isteğini Yapar ise tamamen Kötü soyu güç alır, Vahşilikten zevk alır. O zaman savaşa dek Gözyaşı akar ölçüsüz: Çukur deniz olana dek, Tepeler yanэp bitene dek. Küstah, kötü Kalay Han, Açgözlüleşmiş kötü kan, Buraya kadar da elini Uzattı Çuvaş ülkesine. Uslati’den kaçtığını Namussuz unutmuş şimdi. Artık Çuvaş ülkesinde Kaygı, gözyaşı, ömür boyu... Sen nereye gitmek istiyorsun, Hangi ülkede olmak istiyorsun? -Kalay Han’la karşılaşmaya Bilerek geldim konuşmaya, -Ulıp, gitme onun yanına, Canını alır o senin de. O benim canımı alamaz, O yere gidene kadar Hatırlattım bunu ona. Bunun için benimle Konuşmalı saklanarak. Gitmesine git ama, Başarır mısın işini orda? Layĭh şutla puupa. Çnmеn hĭna es unta. Kayah eppin! Pattĭrlan. Sana yıvĭr çarma hal’. Pülh sana pulĭştĭr, Ĭs paninе yışĭnsam. 11650 Es unpa tl pulsan, Vĭl mĭnalĭn kala. Al-urinе hulatsan Yeşltеtmе tıtĭn. Kunе-punе vılyatsan Pürnisеmpе karmakl, Tpsr pırnе şakkasan rnisеmpе çavkal. Sana apla hĭratsan Kĭşkĭr r urasla: 11660 “Sik, tunkata, ĭvara! Es hırĭmra pulmalla!” Ĭna hir huravla Hĭranĭ pеk kurĭnsa. Puna an sul man umra Man sĭmaha hurlasa, Tеpr çuhnе çeye tе r pattĭrtan vĭylĭ tеt, İtlе mana ĭnkarsa: “Mana ĭtsa yariççеn 11670 Munça huttar es irççеn. Mnlе ep hup-hura? Tar pılçĭk man umra. Mnşn tеsеn, ayvanran, Munça kmеn açaran. Munça kaysa krsеssn, Simpıl larsa sеssn ĭtah mana akĭnta Tultarmaşkĭn hırĭmna”,Tеsе kala es ĭna. 11680 Kalay munça huttar, Munça kaysa kr tеy. Hir ĭna huravla: “San ta kirl çuhlama. Aslĭ Çĭvaş rnçе, Mal еnçе tе kay еnçе, Munça hutsa untarsan, İyi düşün başınla. Davetsiz konuksun orda. Tamam git! Yiğitlen. Seni durdurmak zor. Pülih yardım etsin, Verdiğim aklı kabul et. Sen onunla karşılaşırsan O kibirli konuşur. El ayağını toplasan Yeşertmeye başlar. Gözünü başını oynatsan Parmaklarıyla uzatır. Dipsiz boğazına vursan Tırnaklarıyla kurcalar. Seni böyle korkutunca Kurdu yeri yarar gibi: “Zıpla, kütük, ağıza! Sen karnımda olmalısın!” Ona karşı cevap ver Korkmuş gibi görünüp. Başını sallama önümde Sözlerimi horlayıp, Başka zaman kurnaz da Yüz bahadırdan güçlüymüş. Dinle beni anlayarak: “Beni yutana kadar Banyo yaktır sabaha dek. Niçin ben kapkarayım? Ter balçığı yanımda. Niçin dersen, saflıktan Yıkanmadım çocukluktan beri. Banyoya gidip girince, Oturup simpılı içince Yutarsın beni orada Doyurmak için karnını.” Diye söyle sen ona. Kalay banyo yaktırır, Banyoya git gir der. Şöyle cevap ver ona: “Senin de anlaman lazım. Büyük Çuvaş ülkesinde, Ön tarafta da arka tarafta Banyo yaktırınca, 363 364 Un srmnе kĭlarma Hui kayat’ çi maltan Vĭl munçana pırsanah 11690 Uraynе vırtsa kanmallah Hıt apĭnat’ tarlasan. Hun ahlatmĭ çarĭnsan, Uraynеllе yĭvansan Nührеpеllе şĭvĭnsam. Kuu kurma pulasan Asĭrhan ik piçkеnе. İkkş tе pr tanah, Uyĭrma uk nimlе tе. Piçkеsеnçе şеrpеtsеm, 11700 Hĭynе kura haksеm. Pr şеrpеç -vĭy parat’, Tеpri -vĭya çakarat’. Kalay huna anraşma Es vsеnе arpaştar. Ulĭp şurpu sĭmahnе Timln çikr hĭlhinе, ul kurkinе r tе ulnе tıtr şıv hrnе. Un numay-i, sahal-i 11710 Tuhĭalla utmalla. itеs rе itiççеn Şarlamĭpĭr un inçеn. Şıv hrripе irtn çuh r şĭtĭknе kurç vĭl. Hĭrassi-mn unĭn uk, Şĭtĭkalla anç vĭl. Kartlaşkisеm sahal mar, itml içç taranah. Pr alĭk uĭlat’, 11720 itml alĭk hupĭnat’. “Kun pеk minrеv alĭkran Mnlе tuhas man kayran”,Ulĭp şutlat’ ĭşnçе Hupĭ alĭk umnçе. Ĭna turtsa vĭl uat’, itml alĭk şalt! hupnat’. Alĭksеm kmlrеn, Hĭlĭpsеm mеrçеnrеn. Kallеh uat’ alĭka, Dumanını atmak için Evsahibi gider ilk önce. O banyoya gidince Yere yatıp dinlenince Çok vurup terleyince. Han solumayı bırakınca, Yere doğru yuvarlanınca Mahzene doğru gitsem. Göz görmeye başlayınca Fark edersin iki fıçıyı. İkisi de aynıdır, Ayırmak zor birbirinden. Fıçılarda şerbetler, Kendine göre değerleri. Bir şerbet güç verir, Diğeri gücü bitirir. Kalay hana mırıldanmaya Sen onları karıştır. Ulıp dedenin sözünü Dikkatlice dinledi, Yol kepçesini içti de Suya doğru çıktı yola. O çok mudur az mıdır Doğuya doğru gitmeli Varılacak yere varana dek Demiyoruz onun hakkında Su kenarından geçerken Yer yarığını gördü o. Korkacağı bir şey yok, Yarığa doğru indi o. Basamaklar az değil, Yetmiş yediye kadar. Bir kapı açılır, Yetmiş kapı kapanır. “Bunun gibi akılsız kapıdan Nasıl çıkarım sonradan”, Ulıp düşünür içinden Kapalı kapı yanında. Onu itip açar, Yetmiş kağı tak! Kapanır. Kapıları gümüşten, Kulpları mercandan, Tekrar açar kapıyı, 11730 Ku alĭk ıltĭnran, Sar hvеllе yalkĭşsa itml alĭk hupĭnat’. Ulĭp aslĭ pülmrе. Şaltan hümе tеmеllе: avraşka ta ilеml, Purĭn apsa avĭrnĭ. Kavir aknĭ pülmе Ulĭp uat’ timlеsе. ıtar inçе Kalay hun, 11740 Çĭn ta şapa pu un. İk kunе mеl tеn, Kеh siksе tuhas pеk. Sĭmsi vara -lapçaşka, Katĭk tuti sarlaka. Pit-kunçе şatrasеm, Üt-pvnçе ksеnsеm. Pĭhsan tuhsa tarmalla, Prlе larsan hĭsmalla. Vĭtĭr tĭhĭr allinе, 11750 Yĭşĭltatsa ilninе, lеn kupi tеmеllе. Pürnisеnе hskç tеn. Punе avrat’ -siv yarat’. mеl kunе vılyatat’. Al-urinе hulatsa Kĭşkĭrmaşkĭn tıtĭnat’. -Hĭvah kiltn man pata? Sanşĭn ep kam? Kala! Ep turĭra şutlanap, 11760 Puapmalla san mana. Ulĭp mĭşkĭl sĭmahşĭn Kalay huna illhl, Hırĭmnçеn tapçç, Kuklеntеrsе lartçç. Ançah ĭna tapma uk, Un şampinçе1 halĭh pur. Ulĭp tĭrat’ lĭplansa, Kalay hunpa tavlaşmast’. -Tĭpĭltarsan pr alla 11770 Tp turĭm-ha usala,Tеrn pul’-ha muhtana, ut tnçеnе kultarsa. Bu kapı altından, Parlak güneş gibi parlayıp, Yetmiş kapı kapanır. Ulıp büyük odada. Dışardan parmaklık dersin: Yuvarlak ve de güzel, İpek örtüp çevirdi. Halı asılı odayı Ulıp açar özenle. Yastık üstünde Kalay Han, Gerçekten de kurbağa başlı. İki gözü çavdar yığını gibi, Biraz zıplayıp çıkacak gibi. Burnu ise, kısacık, Çatlak dudağı geniş. Yüzü gözünde çiller, Boyu posunda kabuklar. Baksan kaçıp gidersin, Birlikte otursan kusarsın. Otuz dokuz eline, Oynatıp durduğuna Yılan demeti demeli. Parmakları kıskaç gibi. Başını çevirir soğuk verir. Demet gözünü oynatır. Elini ayağını toplayıp Bağırmaya başlar. -Niçin geldin yanıma? Kiminim senin? Söyle! Ben Tanrı sayılırım, Baş eğmelisin bana. Ulıp maskara söz için Kalay Han’a öfkeli. Karnından saldırırdı, Eğip onu oturturdu. Ancak saldırmak yok, Onun midesinde halk var. Ulıp sonra sakinleşir, Kalay Han’la tartışmaz. -Saldırsam bir elle, Yok ederim kötüyü, Dedin sen övünerek, Dünyayı güldürerek. 365 366 Ulıp’ın Kalay Han’ı nasıl yeneceğini anlatan ihtiyar (Ulıp: 387) Ep ptеp-i pr alşĭn? Vĭtĭr tĭhhĭr man hal’ vĭl! Iytasşĭn-i kaaru? Kaarmastĭp! Tarĭhu! Şĭnĭayman tarĭhpa ĭtsa yarap halеh ak! -ĭtassa es ĭtĭn-ha, 11780 Unççеn akna kalas-ha. Mana ĭtsa yariççеn Munça huttar es irççеn. Ep -hup-hura, ayvanran, Munça kmеn açaran. Munça kaysa krsеssn, Simpıl larsa sеssn Tultarmaşkĭn hırĭmna ĭtah vara es mana! Savĭnnipе Kalay hun 11790 (Pĭrtan siv yun un) Hıt kĭmĭlnе еmеtеt, Süpltеtеt akĭn pеk: -Es munçara ĭvĭnsan Çĭnah pulan tutlĭrah. Çnsе ilеt çurinе, Kalat’ şapa sassipе: -Halеh kay ta munçana Hutsa untar es ĭna. Munçi pultĭr srml, 11800 Aşşi parsan -untartĭr. Çuri çupat’ munçana, Hutma plеt vĭl ĭna. içr vitrе taranah Hurannе şıv tultarat’. Hrh lav çr vuttinе Çrtsе yarat’ hayhinе. Vutti unat’ yslеnsе, Munçi pulat’ npsrlе. Kalay hun -çĭn mĭkĭrkka, 11810 Tеk hĭvalat’ Ulĭpa: -Munçana kay. ĭvĭn ta Vaskasa kil man pata. Pirn еnçi yĭlapa Srm ĭşşi kĭlarma Hui kayat’ yalanah. Ben biter miyim bir el için? Otuz dokuzdur benim ellerim! Af diliyor musun? Öfkemden affetmiyorum! Öfkem yatışmıyor Yutacağım hemen şimdi! -Yutmasına yutarsın da, Ona kadar söyleyeyim. Beni yutmadan önce Banyo yaktır sabaha dek. Ben kapkarayım, aptallıktan, Banyoya girmedim çocukluktan. Banyoya gidip girince, Simpıl oturup içince Doyurmak için karnını Yutarsın o zaman beni. Sevinince Kalay Han’ın (Kardan soğuk onun kanı) Sertliği birden yumuşar, Geveze geveze konuşur: -Sen banyoda yıkansan Olursun daha lezzetli Çağırır hizmetçisini, Söyler kurbağa sesiyle: Hemen git ve banyoya Yak sen hemen onu. Banyo olsun dumanlı, Sıcak versin, yaksın. Hizmetçi koşar banyoya, Yakmayı bilir banyoyu. Yedi yüz kovaya kadar Su doldurur kazana. Kırk araba yakacak odunu Hemence yakar onları. Ateş çıkar islenerek, Banyo olur hamam gibi. Kalay Han gerçek dırdırcı Hemen kovalar Ulıp’ı: -Banyoya git, yıkan da Hemen gel yanıma. -Bizim tarafın adeti Duman sıcağını atmaya Ev sahibi gider her zaman. 367 368 Kalay Han ile Ulıp’ın karşılaşması (Ulıp: 388-389) 369 370 İrksrеh Kalaya, Vilmе mannĭ usala, Srm ĭşşi kĭlarma Kayma lеkеt munçana. 11820 Ĭna tari munçara Ktsе ilеt pu taysa, Lapka inе vırttarsan Aşşi parat’ şıv sapsa. Aşşi tuhat’ çaşlatsa Kalay huna apĭnsa, içr tsl ksеnnе Pürlеntеrеt pеrtsе. Vĭtĭr tĭhĭr allinçе Vĭtĭr tĭhĭr milkе un, 11830 İslеntеrеt avsеmpе anurĭmnе Kalay hun. Şatri-ksеn şĭtsassĭn Pür tuhat’ tеm çuhl. Küpsе kaynĭ hırĭmnе Şĭlsa srеt avsеmpе. Çun layĭh kannĭran Kalay ĭşra şuhĭşlat’: “Ktmеn-sismеn huşĭra Ulĭp kilç man pata, 11840 Hĭy ayĭpnе sisnrеn Mana hir nim çnmеst. Alla ilsеn Ulĭpa Kam pulĭp-şi purnĭra?” Kallеh şĭlat’ hırĭmnе, Srеt irsr pürpе. Tеprе ĭşşi parsanah Hĭynе çışat’ ayakran. -Ey, çurasеm, tav tĭvĭr Ĭş hırĭmra pulnişn. 11850 Mn huşninе purnĭlĭr, Vĭy-halsеnçеn hĭtĭlĭr. Çurasеnе niş apat’. Piçkеsеnе yuhĭnma Vĭy stkеn sĭrhĭnat’. Untan vara Kalay hun Trtsе kalat’: piçkе, kus! Piçkе iç hut avrĭnat’, Urapa pеk kusĭnat’. İstemeyerek Kalay’a Ölmeyi unutan kötüye, Duman sıcağını atmaya Gitmek gerekir banyoya. Onu uşak banyoda Bekler baş eğerek, Sıra üstüne çıkınca Sıcak verir su serpip. Sıcak çıkar gürleyerek Kalay Han’a vurarak, Yedi yüz çeşit yarayı İrinlendirir pişirip. Otuz dokuz elinde Otuz dokuz kova onun, Islatır onlarla Bedenini Kalay Han. Döküntüler patlayınca İrin çıkar çok fazla. Şişip giden karnını Siler ovalar bunlarla. Keyfi yerine geldiğinden Kalay içinden düşünür: “Beklenmedik bir anda Ulıp geldi benim yanıma, Anlayınca kendi ayıbını Bir şey demez bana karşı. Elime alınca Ulıp’ı Kim olurum ki hayatta?” Tekrar ovalar karnını, Sürer kötü iriniyle. Tekrar sıcak verince Kendine vurur uzaktan. -Ey köleler, teşekkür edin Sıcak karnımda olduğunuza. Ne dersem yerine getirin, Güç kuvvetinizden kurtulun. Kölelere güçsüzlük vurur. Fıçılarını akmaya Güç suyu sızar. Sonra Kalay Han İter söyler: Fıcı, kus! Fıçı yedi defa döner, Araba gibi kusar. Uat’ nührеp alĭknе, 11860 Piçkе -hĭyn vırĭnçе. Puşĭ piçkе tapranat’, Nührеprеn vĭl ças tuhat’, Munçanalla ıtkĭnat’, Lapka aynе vırnaat’. Kalay hıat’ urĭmnе, Untan hsеt hırĭmnе. Hırĭmnçi ınsеnnе Sĭrĭhtarat’ nişlhnе. Piçkе tulat’ nişlhpе. 11870 Vĭy çakmalli stkеnpе. Piçkе tĭmast’ vırĭnta, Urlĭ-pirl avrĭnat’, Nührеpеllе ıtkĭnat’. Nührеpnçе Ulĭp hal’, Tttmrе tе vĭl kurat’, İk piçkеnе hĭvĭrtrah Arpaştarat’ vĭr-varah. Ulĭp kallеh pülmrе Ktsе larat’ irsrе. 11880 Kalay alĭk usanah Ulĭp kalat’ usala: -Sĭmahĭm man ak apla: Tutlĭ pultĭr munçu san. Ep kayatĭp munçana, Unççеn mana ktsе lar. Kalay hıtĭ savĭnat’, av vĭhĭtrah şuhĭşlat’: “Yĭpĭltatsa kalaat’, avah ĭna kaarmap. 11890 Kiltr kĭna ĭvĭnsa, Piçkе tpnе utatsan ĭtap ĭna nim tе mar. Çim-ha! Şutlas layĭhrah, Mnlе tusan avanrah? ĭtsan aslĭ hırĭma urmast’-i vĭl tarĭhsan? Ulĭp hal’hi vĭhĭtra Hĭranipе man patra. Apla pulsan sеhrinе 11900 Hĭpartasç tppipе. Sеhri hĭpsassĭn vara Açar mahzen kapısını, Fıçı kendi yerinde. Boş fıçı kıpırdar, Mahzenden hemen çıkar, Banyoya doğru atılır, Peyke altına yerleşir. Kalay kaşır sırtını, Sonra çeker karnını. Karnındaki insanlar Süzerler güçsüzlüğünü Fıçı dolar güçsüzlükle Güç çekecek şerbetle. Fıçı durmaz yerinde, Oraya buraya döner, Mahzene doğru gider. Mahzeninde şimdi Ulıp, Karanlıkta da o görür, İki fıçıyı çabucak Değiştirir hemence. Ulıp tekrar odada Bekler durur kötüyü. Kalay kapıyı açınca Ulıp söyler kötüye: -Benim sözüm şöyle: Sıhhatler olsun. Ben gidiyorum banyoya, Ona kadar otur bekle. Kalay çok sevinir, O zaman düşünür: “Yaltaklanıp konuşur, Böyle onu affetmem. Sadece gelsin yıkanıp, Fıçı dibini görence Yutmak onu çok kolay. Dur bakalım! Düşünmek güzel, Nasıl yapmak daha iyi? Yutunca büyük karnımı Yarmaz mı öfkelenip? Ulıp o zaman Korkup benim yanıma. Böyle olunca ödünü Koparayım hepten. Ödü kopunca sonra 371 372 Ulĭp pulat’ alĭra. Ayvan punе avĭrsan Akĭr yıtti pulat’ man. Supеtеyе -yеrtüе Vrеntn pеk ĭna ta Çr yun mе vrеntеs, Etem aşnе itеrеs. Kayran çunnе alsaşĭn 11910 Sutatеh vĭl şuyttana. Un çuh vara manşĭn ta Punе hur savĭnsa. Uya tuhsa alsipе, Ĭna huşsa yanipе, Ulĭmsеnçеn ar tĭv, Mnpur uya tultar. Un pеk pulsan ep çapra, Mnpur rşıv -alĭra! sеm ĭnsan ep vara... 11920 Aslĭ turra -ham aya! Un pеk pulsan iç tnçе Pulat’ manra -ks’еrе! Aslĭ turra ep vara Tara lartĭp tamĭkra. Ham ĭtmaha kuap ta Şuyttansеnе -ham pata! Kalay irsr mtnе, Tin pulannĭ elhmnе Ulĭp tatr yĭvaşla: 11930 -Ep kiltm munçaran. Ulĭp sassi-yĭpĭlti, Hunĭn vara -aslati. -Es ĭvĭnsa tasaltĭn, Man hırĭmra pulatĭn. Mnpur vĭyna putarsa Hĭvĭrtrah sik ĭvara! -Es mana ĭtĭn-ha, Hal’ mar pulsan-kayran ta. Yekkеsеnе itеrsе, 11940 Unççеn pĭhar krеşsе. -uk, krеşmе tıtniççеn Hal’ nührеpе anĭpĭr, Unta şеrpеt pr. Nührеprе man ik piçkе, Ulıp olur elimde. Aptal başını çevirince Köpeğim olur benim. Supetey’e başbuğa, Öğrettiğim gibi ona da Öğretip canlı kanı içmeyi, Yedireyim insan etini. Sonra canını eldiven için Satar o iblisi. O zaman benim için de Başını koyar isteyerek. Dışarı çıkınca eldivenle Ondan istediğimi, Samanlardan ordu yapar, Bütün araziyi doldurur. Böyle olsa namlıyım, Bütün ülke elimde! İşler olursa ben artık... Ulu Tanrım, kendim aşağıya! Öyle olsa yedi dünya Olur benim cebimde! Büyük Tanrım ben sonra Uşakları oturtup cehennemde. Ben geçeceğim cennete Şeytanları kendi yanıma! Kötü Kalay’ın isteğini, Henüz başlayan dileğini Ulıp bozdu yavaşça: -Ben geldim banyodan. Ulıp’ın sesi-yaltakçı, Hanın sonra-aslati. -Sen temizlenip geldin, Karnımda olacaksın. Bütün canını toplayıp Hemen gir ağzıma! -Sen beni yutarsın, Şimdi olmasa sonra da. Gururunu kabartıp Ona kadar güreşip bakın. -Yok, güreşmeden önce, Şimdi mahzene inelim, Orda şerbet içelim. Mahzendeki iki fıçım, İkkş tе pr pеkеh. Unti şеrpеt çi çapli, Turĭsеnе mеlli. Sĭmah tatar ak apla. n piçkеri şеrpеtе 11950 avĭrmasĭr sıvlĭşa еkеnni ntеrеt, apĭĭva av pulat’. Kilşеtn manpala? Apla anar nührеpе. Tlnеtp ep sanran. Nührеpеllе annĭ may Kalay kalat’ Ulĭpa: -Es man umra... kalasan, Hunav yıvĭ vt kĭna! 11960 Şеllеp sana avĭnpa. Purnĭ-i vĭl hırĭmra? Man sĭmahran tuhmasan ın pulatĭn es manpa. Sĭmahĭm man -suya mar, Sana alsa halallap. Ahalli mar, asamli, ut tnçеrе çi pahi. mеl patnе pıran ta, av alsana tĭhnan ta 11970 Kltеsеnçi ulĭmran ar ınnisеm tĭvatĭn. Hĭv ta еrtü pulatĭn, Urhamahpa ürеtn. Es mana pulĭşsan, Man sĭmahran tuhmasan Supеtеypе tan pulĭn, Patti hun ta hisеpl. Kĭmĭl pur-i? Tav sana! еr apla şaklatsa. 11980 Kalay hun sar piçkеrеn еt tumlam yulmiççеn. avĭntah vĭy çakninе Çasah sisеt hayhinе. -Çim-ha, çim-ha! Tĭhta-ha, Man valli tе hĭvar-ha! -Hama ta ku itmеr,Tatsa hurat’ Kalaya İkisi de aynı gibi. Ordaki şerbet çok ünlü, Tanrılar içecek kadar. Söz biter işte böyle. Yeni fıçıdaki şerbeti Soluk almadan İçebilen yener, Vuruşmaya o başlar. Kabul ediyor musun? Böyle inin mahzene. Hayret ediyorum sana. Mahzene doğru inerken Kalay söyler Ulıp’a: -Benim önümde...aslında, Taze fidansın ancak! Bundan acıyorum sana. Yaşar mısın karnımda? Benim sözümden çıkmasan İnsan olursun sen benimle. Benim sözüm yalan değil, Sana eldiven veriyorum. Boşa değil, büyülü, Bu dünyada en kıymetli. Çavdar yığınına varırsın, Bu eldiveni giyersin Demetlerdeki ottan Askerler yaparsın. Sen de komutan olursun, Küheylanla gezersin. Sen bana yardım etsen, Benim sözümden çıkmazsan Supetey’le denk olursun, Patti Han da kıymetli. Gönlün var mı? Teşekkür sana! İçin böyle tıklatıp. Kalay Han sarı fıçıdan İçer damla bırakmadan. Böylece güç alanı Hemen sezer bunu. -Dur hele, dur! Bekle, Benim için de bırakın! -Bana da bu yetmedi, Keser hemen Kalay’ı 373 374 Ulĭp pattĭr sĭmahpa. Puş piçkеnе klеsе 11990 Ulĭp apat’ avĭrsa... Kalay huna strsе Tuhat’ tula tarĭhsa. Kalay vĭy ptnrеn Allisеnе klеymеst, avĭntah nĭykĭş sasĭpa Tarhaslat’ vĭl Ulĭpa: -Ulĭp, mana kaarsam, Çunĭma es hĭvarsam. mr sana itlеtp, 12000 San vĭy-hala üstеrp. Tnçе patşi pulatĭn, Hĭv pln pеk purnatĭn. Unşĭn sanran, pattĭrtan, Tnçе patşi pulnĭran akna kĭna ıytatĭp: Kunnе vi hut tutaran Srtеr şvеk ĭş ĭvnе, Un pеk tusan es manran Kurĭn kĭna ırlĭhnе. 12010 itеt un pеk yankama! Hura halĭh kuul’şn, İrsr sеm tunĭşĭn San ta hurav tıtmalla. Etem tеni, hun, an man, Çura pulma uralman. Kĭykĭr pеkеh irkşn apĭat’ vĭl -purprеh. Tеmlе yıvĭr pulsan ta Sĭnçĭrnе vĭl maylasa 12020 Turta-turta tatatеh, Çuralĭhran hĭtlatеh. Ulĭp irsr Kalaya Yanklattarat’ yanahran. Yarsa tıtat’ hırĭmran, Ĭna urat’ urmaran. Hrh rşıv ınnisеm, Hırĭmnçе pulnisеm, İmşеrlеnsе kaynisеm, Tuhr pakşa urillе. 12030 “Mnlе vsеm kilеllе Ulıp bahadır sözüyle. Boş fıçıyı kaldırıp Ulıp vurur çevirip... Kalay Han’ı sürüyüp Çıkar dışarıya öfkeyle. Kalay gücü bittiğinden Ellerini kaldıramaz, Bunun için sızlayarak Rica eder Ulıp’tan: -Ulıp, beni affedersen, Canımı bağışlarsan. Hep seni dinlerim, Güç kuvvetini veririm. Dünya padişahı olursun, İstediğin gibi yaşarsın. Onun için senden, bahadırdan, Dünya padişahı olduğundan Sadece şunu istiyorum: Günde üç defa doldurursun İçini onun iç suyunu Böyle yaparsan sen benden Görürsün sadece iyiliği. Yetişir onun gibi gürültüsü Kara halk gözyaşı için, Kötü işler yaptığı için, Sen de cevap vermelisin. İnsan dediğin, han, unutma, Köle olmak için doğmadı. Şahin gibi özgürlük için Savaşır o her zaman. Ne kadar ağır olsa da Zincirini o uydurup Çeke çeke parçalar, Kölelikten kurtulur. Ulıp kötü Kalay’ı Yumruklar çenesinden. Tutar çeker karnından, Onu yarar ortadan. Kırk ülke insanı, Karında olanlar, Zayıflayıp gidenler, Çıktılar sincap yavrusu gibi. “Nasıl da onlar eve doğru ulnе tĭs imşеrtеn.Ulĭp şutlat’ ĭşnçе, Pĭşĭrhanu kunçе.Kalay hunĭn piçkinçеn Vĭy şıv rm tppipеh. Man av şıva kayalla Msknsеnе pamalla”. Ulĭp pеştr tpnçеn ilsе allinе 12040 Suranlatat’ vĭr-varah. Nişе kaynĭ ınsеnе tеrеt vĭl hĭy yunnе. Ku umnçеh ınnisеm, Ulĭp yunnе nisеm, Vĭy-hallansa kaya, Ulĭpa tav tĭva. Huri, şurri, sarri tе, Esir purtе pr pеkеh. avna kura ep sirе 12050 Trl halĭh pulin tе Anma huşap sakaynе. Unta purlĭh tеm çuhlе. Vsеm sirn. Valеr Pr-prinpе vĭrmasĭr. Kayran kilе ul tıtĭr, Tеlеy kursa purĭnĭr. Yola çıktılar zayıflıktan Ulıp düşünür içinden, Gözlerinde üzüntüsü. Kalay Han’ın fıçısından Güç suyu içtin dibine dek. Ben bu suyu tekrar Gariplere vermeliyim.” Ulıp sepet dibinden Bıçak alıp eline Yaralar çabucak. Hâlsiz düşen insanlara İçirir o kendi kanını. Göz önünde insanlar, Ulıp kanını içenler, Güçlenirler giderler, Ulıp’a teşekkür ederler. Karası, akı, sarısı da, Siz hepiniz bir gibisiniz. Bunun için ben sizi Farklı halk olsanız da İnin derim yatak altına. Orada zenginlik ne kadar. Onlar sizin. Paylaşın Birbirinize kızmayın. Sonra evinize yola çıkın, Bahtlı bir ömür yaşayın. 375 Vĭtĭr Prrеmş Yurĭ (Ulĭp Ulеnkеnе Asapran ĭlni) Otuz Birinci Türkü (Ulıp’ın Ulenke’yi Azaptan Kurtarması) 376 Aslati turĭ Ulеnkе mpvе sĭnçĭrlanĭ. Vĭl hn kurat‘, yınĭşat’. Ulĭp Ulеnkеnе ura inе tĭratat‘. Elpinе ĭmĭrtkayĭk pulsa Ulеnkеnе Çĭvaş rşıvpе pallaştarat‘, ĭna savĭntarat‘. Aslati Tanrı Ulenke başbuğu zincirler. O azap görür, kıvranır. Ulıp Ulenke’yi ayağa kaldırır. Elpine kartal olup Ulenke’yi Çuvaş ülkesiyle tanıştırır, onu sevindirir. ır hrrinçi ırla ep, avna kura ırĭ ep. Hal’ sarkayĭk pulam-i, 12060 Ulĭp inçеn yurlam-i? Ulĭp kallеh ul inçе, Nuhrat şıv hrrinçе. Mĭn sĭmsah pur avĭnta, Untah şavlat’ vĭrman ta. Ulĭp kalat’ şurpua: -Amak еrç pul’ kunta, Çrе kassah ıratat’, amrĭk çuna pĭtratat’. Tеpr çuhnе, kahinе, 12070 Vırtatĭp ta r inе, Yĭnĭşnĭ sas iltnеt, Tuhĭ еnçеn kilеt pеk. av yĭnĭş sas kamĭn-şi, Ulеnkе mpün sassi-şi? Unnah pulsan -pr sĭmah: mpvе man ĭlmalla! -Ĭna ĭlni-avançç, Mnlе ĭna ĭlĭn es? Iytr Şurpu Ulĭpran 12080 Pĭhsa ĭşĭ kĭmĭlpa.Ĭna ĭlma kaynisеm, Untan sıvah kilnisеm Halĭhpa tl pulsanah, Halap-sĭmah tapratsan Ayĭplansa kaya, Untan apla kala: -mpü patnе tuhatĭn, avra küllе kuratĭn. Vĭl talkkĭşpеh pĭrlannĭ,- Uçurumun dibinde çileğim, Bunun için de kahverengiyim. Şimdi asma kuşu olayım mı Ulıp’tan türkü söyleyeyim mi? Ulıp tekrar yollarda, Vyatka ırmağı kıyısında. Büyük burun var burada, Orda uğuldar orman da. Ulıp söyler ak sakala: -Hastalık bulaşmış olmalı, Yüreği ağrıtıyor, Genç yüreği bulandırıyor. Başka gün geceleyin, Kalkarım yer üstüne, Yanılan ses işitilir, Sanki doğudan gelir. Bu yanlış ses kimin ki? Ulenke başbuğun sesi mi? Onun ise, tek bir söz: Başbuğu kurtarmalıyım! -Onu kurtarmak güzel de, Onu nasıl kurtaracağım? Sordu Şurpuş Ulıp’a Bakıp samimiyetine. Onu kurtarmaya gidenler, Ondan sağ dönenler Halkla buluşunca, Sohpet edince Suçlanır giderler, Sonra şöyle söylerler: -Başbuğ yanına gidersin, Şavra gölü görürsün. O tamamen buzlandı, 12090 (Hulĭmĭşnе kam pl?) ıranpa pĭr huşşinçе Hĭla urĭ taranççеn Şıv şĭnman nimn tе. Yalan krlеt, vrеt pеk. Tеmşn unta pĭs vmеst. Siksе kaan şıv urlĭ Pĭr putat’ sasartĭk. Ulеnkеnе çiknmе Sĭrç sikеt ülёllе, 12100 Ulеnkеnе çiknеt. mpü hurlĭn yınĭşat’, Çun tuhasla kĭşkĭrat’: -Kül inе siknrеn Sĭrt hırĭmran çiknç Çĭtma ukkĭ nimlе tе. Çunĭm tuhni -ırlĭhç. Ançah turĭ mannĭran Manşĭn vilm hapsĭnmast’. Kül inçеn tuhsamĭr, 12110 Mana kuntah hĭvarĭr! Ulеnkеnе avĭnpa ĭlayma ku taran. Halĭhşĭnah av mskn Hn-hur kurat’ mrеh. Sĭmah ürеt: Çĭvaşra, Kül’ hrrinçе, pr yalta, Pattĭr aça uralat’, mpvе av ĭlat’ tеt, Halĭh hutnе krеt tеt. 12120 Vat ın Ulĭp pattĭra Sm avalhi yĭlapa Italasa pil parat’, Tuhĭ ulnе kĭtartat’. Еyü sĭrç Ulĭpran Tĭrsa yulsan sıltĭmra, Yatsĭr mĭn sĭrt hınçеn Krlеn sas iltnеt. Ulĭp pĭhat’ tinkеrsе: ula tĭrĭh hm sapsa, 12130 iç punе kaĭrtsa lеn kilеt yarĭnsa. Tеpr çuhnе çarĭnat’, (Kalınlığını kim bilir?) Uçurumdan buz ortasında Yarım kulaça kadar Suyu donmaz hiçbir zaman. Her zaman gürler, kaynar gibi. Niçin oradan buhar çıkmaz. Sekip geçersin su üstünden Buzu batar aniden. Ulenke’yi batırmaya Sırt yukarıya zıplar Ulenkeyi batırır. Başbuğ dertlice sızlar, Canı çıkacak gibi bağırır: -Göz üstünde sektiğinden Tepe karnıma saplandı. Dayanmak mümkün değil Canımın çıkması iyilikti, Ancak Tanrı unuttuğundan Benim için ölüm istenmez. Göl üstünden çıksaydım, Beni buradan kurtarın! Ulenke’yi böylece Kurtaramadılar bugüne dek. Halk için bu garip Azap görüyor ömür boyu. Söz söyleniyor Çuvaş’ta, Göl kıyısında bir köyde, Bahadır çocuk doğuyor, Bahadırı bu kurtarıyor, Halk arasına giriyormuş. Yaşlı adam Ulıp bahadırı En eski geleneklerle Kucaklayıp dua eder, Çıkış yolunu gösterir. Ural Tepesi Ulıp’ın Sağ tarafında kalıyor, Adsız büyük tepe ardından Gürleyen ses işitiliyor. Ulıp bakar dikkatlice: Yola doğru ateş saçıp, Yedi başını kaldırıp Yılan geliyor yuvarlanıp. Bazı zaman durur, 377 378 Yıvĭsеnе vĭl kĭklat’, ееnhirti kurĭka Çrtsе yarat’ kusĭnsa. Hüripеlе at! apat’ Sĭrta tppе arkatat’. Çrnisеmpе r çavsa ırma tusa hĭvarat’. 12140 Ulĭp umnе ansanah iyet ĭna iç kupa, Şĭlsеmpе şakkasa Sĭmah pulat’.-Ey, tĭmkay, Ep tĭlĭha yulsassĭn Mana un çuh mn tеrn? Asa il-ha av kuna, Vatkalasa tĭmpuna. “İlmеykkеrn yĭh-yah, Vĭl ançah mar, şĭrşi tе 12150 ut tnçеrе an pultĭr”,Tеrn es un çuhnе Şĭnĭayman tarĭhpa Vĭrkĭntarsa tuhĭa. İlmеykkеr çppi ayvan ta Kunti sm-sm vĭrmanta Vısa kĭnat’ tеrn-i? Atah lеn ptеt-i? Kuratĭn-i, ep sıvah, San mĭşkĭla ep manman! 12160 illеs vrеt kĭkĭrta, Çunna ilеp akĭnta. Atah lеn ulĭmpa untarasşĭn Ulĭpa. Vut-hm pattĭr sĭhmannе Nim tĭvaymast’ -pill tе. Ulĭpa vĭl urnipе Turtsa apat’ hüripе. Pattĭr tе illеnsе Hĭrtpa kasat’ lеnе. 12170 iç pu tе lеnn Tatĭla harĭssĭn. lеn pu mĭypе Sıpĭniççеn vnsе Ulĭp sulat’ samantrah Aypĭltinе itеrsе. Ağaçları o kökler, Bozkırdaki otları Kusup yakıverir. Kuyruğuyla vurur, Tepeyi dibiyle dağıtır. Tırnaklarıyla yer kazıp Irmak yapar bırakır. Ulıp önüne gelince Yer onu yedi gözle. Dişlerini şaklatıp Söz söyler. –Ey, tembel, Ben dul kalınca Bana o zaman ne dedin? Hatırla çabuk bunu, Bozulmuş eksik aklınla. “İlmeykker’in soyu Sadece o değil kokusu da Bu dünyada olmasın.”, Dedin sen o zaman Yerleşemiyorum üzüntüden Fırlatıp doğuya. İlmeykker’in yavrusu saf da Buradaki sık sık ormanda Acıkıp ölüyor mu dedin? Ejderha yılan biter mi? Görüyor musun, sağım, Maskaralığını untumadım! Öfkeyle üfürür göğsünden, Canını alacağım burada. Ejderha yalımla Yakmak ister Ulıp’ı. Ateş bahadırın kaftanına Bir şey yapamaz dualı. Ulıp’a kudurarak Vurur kuyruğuyla. Bahadır da öfkelenip Mızrakla keser yılanı. Yedi başı da yılanın Koparlar hep birden. Yılanın başı boynuyla Birleşene kadar Ulıp hemen sallar Aybaltasını parlatıp Atahan pur mĭy tе Itkĭna rеllе. Vĭy-halsĭrtan mĭysеm Ĭta ükn -avĭntah! 12180 Şurlĭh urlĭ kasanah Ulĭp krеt vĭrmana. Unta ıtla çĭtlĭh ta Urlĭ kaman upa ta. Yıvĭr kilç Ulĭpa, Utma may uk çĭtlĭhra. Yıvĭsеnе hĭrçpе Pakkuslat’ vĭl ava pеk. ĭka uli uttipе ulnе tĭsat’ ernipе. 12190 Un umnçе ееnhir, Vĭl pin tsl n kavir. ееnhirn lappinçе, Sarĭ hvеl ĭşşinçе, Kanma vırĭn şırasa Ulĭp ürеt şutlasa. av vĭhĭtrah inеtrеn, iç tĭrĭllĭ sĭrt еnçеn Tĭltamast çppi, üsnskеr, Amĭşnçеn tiskеrskеr, 12200 Sarsa yarat’ unatnе, Vеt Ulĭp yennellе. Ulĭp umnе tuhsanah, Sĭrt sĭmsahnе larsanah Iytat’ Ulĭp pattĭrtan: -Es mn yatlĭ? Çĭvaş-i? Ĭnsĭrtran, tеn, Uslati? Vĭl mar tеtn? Hĭrakan Hĭy yatnе tе manakan. Suyrĭn pulsan -ptеtn, 12210 Nim şĭm-şaksĭr yulatĭn. Sana tĭrra kĭlarma, Vat mpüpе kalama ul tĭsatĭp kayalla. Man hıran mn yulninе av çul inçе pĭhsa lar. An man es avna ta: Utas yaran malalla, Puu kusat’ kayalla. Ejderhanın bütün boynu Düşerler yere doğru. Güçsüzlükten boynu Nerede düştü orada! Bataklıktan geçince Ulıp girer ormana. Orası çok çalılık, Üzerinden geçilmez. Ağır oldu Ulıp’a, Yürünmez çalılıkta. Ağaçları mızrağıyla Kullanır tırpan gibi. Ihlamur yaprağı ışığında Yoluna gider yavaşça. Onun önünde bozkır, Bin renkli yeni halı. Bozkırın düzlüğünde, Parlak gьneю sэcaрэnda, Dinlenerek yer arayıp Ulıp düşünür yürür. O zaman uzaktan, Yedi zirveli tepeden Tıltamast yavrusu, büyüyen Annesinden vahşi olan, Açar kanatlarını, Uçar Ulıp’a doğru. Ulıp’ın önüne çıkınca, Tepe burnuna oturunca Sorar Ulıp bahadıra: -Senin adın ne? Çuvaş mı? Belki de Uslati mi? Yok mu dedin? Korkan Kendi adını unutan. Yalan olsa, bitersin, Bir kemiksiz kalırsın. Seni tepeye çıkarmaya, Yaşlı başbuğla konuşmaya Yol açacağım önce. Ardımdan ne kaldığına Şu taşa bakarak otur. Unutma sen bunu da: Gidersin ileriye, Başın döner geriye. 379 380 Kayĭk vеt tüpеnе, 12220 Hupĭrlat’ vĭl hvеlе, Untan çĭmat’ rеllе Vut-hmsеnе itеrsе. Vĭrman tĭrĭh vn may Çrnisеmpе aklatsa Yıvĭsеnе tustarat’, Şurlĭhalla yuhtarat’. Tеpr çuhnе yarĭnat’, Prhtеrеt vut-hmnе, Vĭrman unat’ krlеsе. 12230 Ulеnkе umnе ansanah Pulat’ ĭna kĭşkĭrma: -Es pĭh-ha ayala! Atĭl pattĭr mar-i av? -Atĭl pattĭr -amrĭk mar, Çuhlamalla hĭvĭn ta,Huravlat’ mpü kayĭka. -Es kala pattĭra: Kuntan kay tе hĭvĭrtrah! ĭmkayĭkĭn sĭmahnе 12240 mpü çikmеst hĭlhinе, Ulĭp patnе anmaşkĭn Sĭnçĭrnе vĭl tatasşĭn. Kayĭka av kilşmеst, illhpе rhеt. Ulеnkеnе tapĭnat’, Pulat’ urma kĭkĭrnе. Ulеnkе mpün kĭkrinçеn Sĭrt arkinе itiççеn Yun sirpnеt rеllе. 12250 Ulĭp avna kurat’ tе Vaskat’ mpü yennellе. Tĭltamast illi kaplanat’ il-tĭvĭlran kaya mar. Ulĭp ĭna uhĭpa Pеmе şutlat’ lĭplansa. Asa ilеt avĭntah Tuptul piççş sĭmahnе: “Tĭltamastĭn vĭy-hal Vĭtam puri kunçе”. 12260 Ulĭp uhĭ kantrinе Turtsa yarat’ tllеsе. Kuş uçar göğe Kapatır o güneşi, Sonra dalar yere doğru Ateş kıvılcım saçarak. Orman üstünde uçarak Tırnaklarıyla tutup Ağaçları tozdurur, Bataklığa doğru akıtır. Başka zaman sallanır Saçarak ateş kıvılcımı, Orman yanar gürleyip. Ulenke yanına inince Başlar ona bağırmaya: -Sen bak aşağıya! Atıl bahadır değil mi bu? -Atıl bahadır, genç değil, Anlamalısın sen de, Başbuğ cevap verir kuşa. -Sen söyle bahadıra: Git de buradan çabucak! Altın kartal sözünü Başbuğ dikkate almaz, Ulıp yanına inmek ister Zincirini kırmak ister. Kuş bunu beğenmez, Öfkesinden kudurur. Ulenke’ye saldırır, Başlar göğsünü yarmaya Ulenke başbuğun göğsünden Tepe eteğine varana dek Kan serpilir yere doğru. Ulıp bunu görür de Koşar başbuğ tarafına. Tıltamast öfkeli Fırtınadan geri değil. Ulıp onu okuyla Vurmak ister sakinleşip Aklına getirir şunu: Tuptul amcanın sözünü: “Tıltamast’ın kuvveti Orta baştaki gözünde.” Ulıp yayın kirişini Çeker nişan alıp. Yppi tlе lеknrеn Kayĭk ku sirpnеt, Unpa prlе vĭy-hal tе. Kayĭk ükеt pĭr inе. Vĭl ıtla ta yıvĭr ta Sĭrta üll siktеrеt. Ulеnkе mpü yınĭşat’ Ulĭp çunnе urmalla. 12270 -Ah, es, açam, mn turĭn? Asaplĭha vĭylatrĭn. Sĭrt tĭrri tе şvr vt, Kĭvaparan çiknç. Ulеnkеrеn yun yuhat’, Pĭrlĭ kül hrеlеt. -Tnçе kutĭn tĭrsan ta Vat mpvе ĭlapah,Tеt tе Ulĭp pĭr aynе Çĭmat’ ĭrttan pulĭ pеk 12280 Ku kurat’ şıvra ta, Hĭlhi iltеt unta ta. Tĭltamast vil vırĭnnе Pĭr aynçе pulsan ta Ulĭp tupat’ tttmrе. avĭntah vilе tavralla Pĭra vatat’ pupе. Vilе putat’ şıvalla, Sĭrt ta çakat’ kayalla. mpü patnе ulĭhma 12290 ul kurĭnmast’ nita ta. avah Ulĭp aptramast’, Sĭrt tĭrrinе hĭparat’. Ulеnkеnе kursanah Ulĭp kayat’ hĭrasa: mpü vırtnĭ tĭsĭlsa, Viln ın pеk ku hupsa. Üt-pv un suranlĭ, Suransеm hurtlannĭ. Vsеm ıtla yışlĭ ta 12300 Pr-prinçеn akĭnnĭ Ye çupa tavralla Suransеnе kĭşlasa. Vatĭ mpün şur ü Çrkuinе itn-mn, Ok hedefi vurunca Kuşun gözü dağılır, Onunla beraber gücü de. Kuş düşer buz üstüne. O, o kadar da ağır ki Tepe boyu sektirir. Ulenke başbuğ inler Ulıp canını yarmalı. -Ah, sen, oğlum, ne yaptın? Azabı da artırdın. Tepenin zirvesi sivri, Göbeğime battı. Ulenke’den kan akıyor, Buzlu gölü kızıla boyuyor. Dünya tersine dönse de Yaşlı başbuğu kurtaracağım, Der ve Ulıp buz altına Dalar turna balığı gibi. Gözü görür suda da, Bu işitir orada da. Tıltamast ölü yerine Buz altında olsa da Ulıp bulur karanlıkta. Böylece ölü çevresinde Buzu çöker başına. Ölü batar suya doğru, Tepe de geriye çekilir. Başbuğ yanına çıkmaya Yol görünmez hiçbir yerde. Böyle de Ulıp şaşırmaz, Tepe zirvesine зэkar. Ulenke’yi görünce Ulıp korkar gider. Başbuğ yatıyor uzanıp, Ölü gibi göz kapatıp. Vücudu onun yaralı, Kurt dolu yaraları. Onlar da çok fazla. Birbirine asılmış Koşuyorlar çevrede Yaraları kemirip. Yaşlı başbuğ ak saçı Dizlerine yetmiş gibi, 381 382 Un sarlaka suhal Kĭvapinçеn kĭşt irtn. Vsеnе tura tivmеn tе apman surĭh ĭm pеk. Itla ta şеl mpvе: 12310 Şĭmmisеnе kasiççеn Sĭnçĭr in un ütnе. Sĭrt tĭrri kĭşt klеnsеn Sĭnçĭr turtnĭ hĭy yenne. Ulеnkе mpü kĭkrinе Lapçĭtnĭ ikеrç pеk. Tĭltamast, mur, çrnipе Ulеnkеnе çavninçеn Ye vĭl unĭn kĭkrinе Turtsa urma tĭninçеn 12320 Etem е mar, arĭslan ta Hĭranipе yĭvan. mpü inçi sĭnçĭra Ulĭp tatr alĭpah. Usal-tsеl yĭhnçеn Sıhlamaşkĭn mpvе Üplе tur pilеşrеn, r ul taran üsninçеn. Timr karta avĭrsan mpü vırĭn sıhlavra. 12330 Umra vırtan şur çulsеm, Tunkatasеm, turatsеm Pilеş yıvĭ vĭynçеn, Timr karta hĭvatnçеn Pulsa tĭç şuyttansеm, Tuhatmĭşsеm, usalsеm Tata lеn-kaltasеm. Ah, vĭt kamsеm mpvе Ku huptarman prrе tе, Ku taranççеn hĭratnĭ, 12340 Ĭna hn-hur kĭtartnĭ. Ulĭp şi-şi! şĭhĭrsan Mnpur usal tavraşsеm Itkĭna sĭrtranah Yĭtĭnakan çulsеm pеk. Ulĭp vatĭ hırsеnçеn Munça lartr iynçеh. itml iç ĭlkuran Onun geniş sakalı Göbeğini biraz geçmiş. Onlara tarak değmemiş Kırkılmamış koyun tüyü gibi. Çok yazık başbuğa: Kemiklerini kesene dek Zincir kesmiş etini. Tepe zirvesi biraz kalkınca Zincir çekti kendi tarafına. Ulenke başbuğun göğsünü Ezdi akıtma gibi. Tıltamast, şeytan, tırnağıyla Ulenke’yi kazdığından O, onun göğsünü Çekip yardığından İnsan değil, aslan da Korkup yıkılır. Başbuğ üstündeki zinciri Ulıp kopardı eliyle. Kötülerin soyundan Korumak için başbuğu Kulübe yaptı üvezden, Yüz yıl kadar yaşayandan. Demir çit çevirip Başbuğ yerini korudu. Önde yatan ak taşlar Kütükler, budaklar Üvez ağacı gücünden, Demir çit kuvvetinden Olmuşlar şeytanlar, Büyücüler, usallar Daha yılan, kertenkeleler. Ah, işte kimler başbuğa Göz açtırmadı kimseye Buna kadar korkuttu, Ona azap gösterdi. Ulıp şişş, şişş, ıslık çalınca Bütün kötü soylular Atılırlar tepeye doğru Dökülen taşlar gibi. Ulıp yaşlı çamlardan Banyo yaptı çabucak. Yetmiş yedi pınardan Hatrlеr şıvnе vĭl. itml iç kurĭkran 12350 Sipl imam tur vĭl. n munçara kunpе Ulеnkеnе ur vĭl. Hĭy amĭş vrеntn pеk Emеllеr vatta vĭl. Prçn-prçn tasatr Vat Ulеnkеn ünе vĭl. üpеlе suhalnе Kl şıvpе ur vĭl. mpün ü-şur mamĭk 12360 Kĭtralanç hĭеh vĭl. Ançah pupa aptrat’-ha. Tupsan yspе pĭhĭra Vĭl untan ta hĭtl-ha. Vsеm kunta pulmallah. Ĭna ku ta kurç man. İlmе tĭç kurninеÇul muklaşki allinçе. ĭnsa pımanran Ulĭp itr aptrasa, 12370 Hĭy inе hĭy tarĭhsa Alnе sulç sĭrtalla. av vĭhĭtra sĭmsahran Kulnĭ sasĭ iltnç, Kayran hĭy tе kurĭnçё. Uĭn pĭhat’ sarpikе Ykt inе çkеlе. Ançah ta vĭl sĭn-pitrеn Sarinеnе itеymеst. Sarpikеnе uyĭh tеn 12380 urhi hvеl Sarinе. Sassisеm tе pr pеk mar. Şĭpçĭk yurri Sarinеn, Çkе çppin -sarpikеn. -İtlе, ykt, es mana. Yspе pĭhĭr şırasa Şĭmşakkuna an vatsam. Kalaĭpĭr tatĭklah. Yspе hrl pĭhĭra Tıttarsassĭn hal’ sana 12390 Es mpvе sıvatan. Hazırladı suyu o. Yetmiş yedi ottan Faydalı ilaç yaptı. Yeni banyoda hergün Ulenke’yi yıkadı o. Anasının öğrettiği gibi Sağalttı yaşlıyı o. Birer birer temizledi Yaşlı Ulenke’nin saçını Saçıyla sakalını Dualı suyla yıkadı o. Başbuğun saçı ak pamuk Kıvırcıklandı şimdi o. Ancak başından eziyet çekip Bulunca tenekeyle bakırı O ondan faydalı ya. Onlar burada olmalı. Onu gözüm de gördü. Almak istedi gördüğünü Taş külçe elinde. İşi olmadığından Ulıp hayret edip, Kendi kendine kahroldu Elini uzattı tepeye doğru. O zaman burundan Gülme sesi duyuldu. Sonra kendi de göründü. Açıkça bakar Sarbike Yiğide doğru kırlangıç gibi Ancak o da yüzünden Sarine’ye ulaşamaz. Sarıbike ay gibi Bahar güneşi Sarine. Sesi de aynı değil. Bülbül türküsü Sarine’nin, Kırlangıç yavrusu Sarbike’nin. -Dinle, yiğit, sen beni, Pirinçle bakır arayıp Kemiklerini kırmayayım. Konuşalım kısaca. Pirinçle kızıl bakırı Verince şimdi sana Sen başbuğu sağaltırsın. 383 384 Ulıp Başbuğ Ulenke’yi kurtarma yolunda (Ulıp:406) Ura inе vĭl tĭrsan Purĭnma ku man pata. -Çipеr pikе es sĭnran. Ançah çlhü -usalran. Hĭv еkkünе kantarma Tĭrĭşatĭn. Avan mar. Ep çĭvaş -ĭnlansam, Un pеk çĭvaş hĭtlanmast’. Tnçе mulnе man uma 12400 Ptmşpе hursan ta Ep tĭvan halĭhran Uyrĭlmastĭp nihan ta! -Ykt, un pеk an kala, Hr çrinе urmalla. Es r çavrĭn akĭnta Yspе pĭhĭr uk rtе. ak alrisеm -ikkş tе Urĭh rtе tupnisеm, Pĭhĭrpala ys tе. 12410 -Vsеm timr kurĭksr Emеllhrе yurĭhsĭr. Mn çul ĭna şırarĭm, Ançah nita tupmarĭm. Un pеk kurĭk, pikеm, Sirn еnçе üsmеst-im? -Üsеt. Ançah kunta mar.Pikе utr sukmakpa Sĭrt arkipе tĭvalla. Purĭn tutĭr kĭlarç, 12420 Ĭna vl-vl vtеrç, Şĭppĭn tеmskеr kalar, Timr kurĭk kurĭnç. Prşеrn mar, talkkĭşpеh, Sеnkеr kĭvak çеçеkpеh. Vsеnçеn tur pr kltе, Hal’ vĭl Ulĭp yktrе. Ulĭp n munçara, Vat mpü tе unpa hal’. Ulĭp ĭsta pulnĭran 12430 Yspе pĭhĭr ap-avra, Tеnksеnçеn hitrеrеh. Vsеmpе amĭş vrеntn pеk Suransеnе imlеtеt. Onu ayağa kaldırırsın. Yanıma gel yaşamaya. -Sen güzel bikesin. Ancak dilin, kötü Kendini hoş etmek için Çalışıyorsun. İyi değil. Ben Çuvaş’ım, anlarsan, Böyle Çuvaş boşa uğraşmaz. Dünya malını önüme Bütünüyle koysan da Ben kendi milletimden Ayrılmam hiçbir zaman. -Yiğit, böyle söyleme, Kız gönlünü yaralama. Sen yeri kazdın burada Pirinçle bakır yok yerde. Şu eldekilerin ikisi de Bulunmaz başka yerde, Bakırla pirinci de. -Onlar demir otlarsız Sağaltmada faydasız. Ne kadar onu aradım, Ancak bir yerde bulamadım. Onun gibi ot, bikecim, Sizin tarafta yetişmez mi? -Yetişir, Ancak burada değil, Bike gitti sokaktan Tepe eteğinden dağa doğru. İpek yağlık çıkardı, Onu efil efil estirdi, Yavaşça bir şey söyledi, Demir ot göründü. Az değil, koca meydan Mavi çiçek gibi. Onlardan yaptı bir demet, Şimdi o Ulıp yiğitte. Ulıp yeni banyoda, Yaşlı başbuğda onunla. Ulıp usta olduğundan Pirinçle bakır yusyuvarlak Paralardan güzeller. Onlarla anasının öğrettiği gibi Yaraları eder tedavi. 385 386 Ulıp’ın Başbuğ Ulenke’yi azaptan kurtarışı (Ulıp:408-409) 387 388 Timr kurĭk stkеnpе mpü punе vĭl ĭvat’. Pu ıtla surnĭran Tеnkisеnе maylasa Punе ıhat’ tutĭrpa. Trl emеl kurĭknе 12440 Vrеtr tе tеrç. Yulaşkipе avĭntah Çrkеr vat mpvе. Ulеnkе ıvrat’ viln pеk, Tar yuhat’ prmayah. Ulĭp şĭlat’ av tara Şur tutĭrpa yalanah. Ulĭp alli ĭmĭl pul’, Ura inçе vat mpü. Hĭyеh larç çul inе, 12450 ünе turar еripе. Ulĭp kalat’ mpvе: -Vĭt hal’ es sıp-sıvah, Vĭrĭm ula çĭtatnah, Çĭvaşa ul tıtĭpĭr, Tp hulana itpr. Aslĭ Pĭlhar un yaç. Vĭl Kiyürеn kaya mar, İstanbultan yapĭh mar. Sana unta ktе, 12460 Yalan sana asna. Sana pĭh aça pеk, Hisеpl vat patşa ta. -uk, uk, açam, apla mar, Untalla ul tĭsar mar.Pülsе huç Ulĭpa Vatĭ mpü tatĭklah.Av avĭnta Aslati! Vĭl vt manĭn çunilli. Ep kaysan Çĭvaşa, 12470 Unta kursan vĭl mana Hayar hml sĭnnipе Türеh pеr, vlеr. av vĭhĭtrah üplеnе Krsе tĭç çipеrkkе. Ulĭp ĭna pallar: -Elpinе-kе?! Ktmеnçç, Demir ot suyuyla Başbuğ başını ovar. Başı çok yaralandığından Paraları düzenleyip Başını yağlıkla bağlar. Türlü ilaç otunu Kaynattı da içirdi. Sonunda böylece Sardı yaşlı başbuğu. Ulenke yatar ölü gibi, Teri akar aralıksız. Ulıp siler bu teri Ak yağlıkla her zaman. Ulıp eli hafif olmalı, Ayak ucunda başbuğ. Kendi yattı taş üstüne, Saçını taradı yavaşça. Ulıp söyler başbuğa: İşte şimdi sapasağlamsın, Uzun yola dayanırsın, Çuvaş’a yola çıkıyoruz, Başkente ulaşacağız. Büyük Bulgar onun adı. O, Kiyev’den geri değil, İstanbul’dan kötü değil. Seni de orda bekliyorlar, Her zaman seni anıyorlar. Sana bakarlar çocuk gibi, Saygılı yaşlı padişahsın. -Yok yok oğlum, öyle değil, Oraya kadar dayanamam. Böldü Ulıp’ın sözünü Yaşlı başbuğ keserek. İşte burada Aslati! O benim can alıcım. Ben gitsem Çuvaş’a Orada görse beni, Kızgın alevli yüzüyle Hemen bizi öldürür. O zaman kulübeye Girdi güzelce. Ulıp onu öğrendi: -Elbine?! Beklemiyordum, Mnlе kilmе pltn es? -Ktmеnninе plеtp, avĭnpa ep ak еnçе. 12480 Ulĭp hay Elpinеnе Pallaştarç mpüpе, Pikе tuti yĭl kulç, Vatĭ ınna vĭl kurç. Pattĭr ĭna kalar: -Çĭvaş patşi vĭl, pikе. Tıtkĭnran ĭlni ernе е. Patşa hr tеmеrn, Pikе avĭntah ulşĭnç. Punе tayr. Pşknç, 12490 apla sĭmah kalar: -Aslĭ patşa, çĭvaş patşi, Hvеl pеk ĭşĭ parakanni, Sıvlĭh sana pin ullĭha! Aslĭ patşa, çĭvaş patşi, Uyĭh pеkеh iеkеnni, Tеlеy sana pin ullĭha. Aslĭ patşa, çĭvaş patşi, ĭltĭrsеm pеk unakanni, Vĭy-hal sana pin ullĭha! 12500 Ulеnkе mpü pikеnе Açaşlar aşş pеk, Hĭypе lartr yunaşar, Sĭmah kayr vĭrĭma. Vatĭ mpü pikеnе Ur Ulĭp mtnе: Mana, vatta, kuntanah itеrеsşn Pĭlhara. itеyp-şi ep unta? itеn,-tеr sarpikе 12510 Tuhnĭ çuhnе üplеrеn. Ulĭp Ulеnkе mpvе Tĭhĭntartr aça pеk. Ĭş tumtirpе nt vĭl. -Ep hatr, tuhsamĭr, Çĭvaş rnе kayĭpĭr,Sas iltnç tul еnçеn. Ulĭppala Ulеnkе Ĭmĭrtkayĭk inçе hal’. Sĭrtsеm urlĭ vе, Sen nasıl gelebildin? Beklemediğini bilirim, Bunun için buradayım. Ulıp Elpine’yi Tanıştırdı başbuğla, Bike dudakları gülümsedi, Yaşlı insanı o gördü. Bahadır ona söyledi: -Çuvaş padişahı o, bike. Kurtuldu ancak bir haftada Padişah kızı demedin, Bike burada değişti. Baş eğdi. Eğildi, Şu sözleri söyledi: -Büyük padişahım, Çuvaş padişahı, Güneş gibi ışık veren, Ömrün olsun bin yıl! Büyük padişahım, Çuvaş padişahı, Ay gibi parlayanı, Bahtın olsun bin yıllık. Büyük padişahım, Çuvaş padişahı, Yıldızlar gibi parlayan, Güç kuvvet sana bin yıllık! Ulenke başbuş bikeyi Okşadı babası gibi, Yanına oturttu, Konuşma devam etti. Yaşlı başbuğ bikeye Açtı Ulıp’ın isteğini: Beni, yaşlıyı buradan Götürmek ister Bulgar’a. Varabilir miyim oraya? -Varırsın, dedi sarı bike. Çıkarken kulübeden. Ulıp, Ulenke başbuğu Giyindirdi çocuk gibi. Şimdi sıcak kıyafetiyle. -Ben hazırım, çıkalım, Çuvaş ülkesine gidelim, Ses duyuldu dışardan. Ulıp’la Ulenke Kartal üstünde şimdi. Tepeler üstünden uçarlar, 389 390 12520 Atĭla ta kura. Unta çaplĭ kimsеm, Akĭş pеkеh pusеm. Ulеnkе pĭhat’ tinkеrsе Aslĭ Pĭlhar yennellе, Savĭnnipе açalla Sĭmah huşat’ ak apla: -Hulasеmpе hulaşsеm, Alla itn-ha vsеm. Mn çul unta kеrmеnsеm, 12530 inе ıltĭn vitn pеk. Aslĭ Pĭlhar hulinçеn Pin-pin ilеm iеt pеk, Un pеk çaplĭ hulana Naçar halĭh avraymast’. Ulĭp, hĭvah pltеrtn: Çĭvaş patşi Nuhrat tеn, Ir kĭmĭllĭ patşa tеn, Vir ulta vĭl hal’ tеn. Halĭh kuul’ tĭkmast’ tеn. 12540 Savĭnatĭp avĭnşĭn. V ukkĭ uy-hirn, aplĭ sm-sm vĭrman, Tins humlе şav şavlat’ ıntan üll tır-pul, Partas pеkеh puçah. nеnеtp ep sana, Pĭlhar puyan, çĭnah ta. Sala pеkеh yalsеm, Patvar vara ınnisеm, 12550 Sĭmah yuhnĭ maypе Es kalarĭn akĭn pеk: “Ep çükpu Çĭvaşra”. Pĭlhar huli man ayra, Çük kеrmеn inе mar. Kalamalli sĭmaha akĭntanah kalam-ha. Ulĭp, itlе vat ınna,Ep çĭn vatti Çĭvaşra Pil sĭmah vĭl sanşĭn. 12560 Pirn halĭh avalran 66 Rus köylerine verilen ad. İdil’i de görürler. Orada büyük gemiler, Kuğu gibi başları. Ulenke bakar dikkatle Büyük Bulgar tarafına, Çocuklar gibi sevinerek Söz söyler işte böyle: -Şehirlerle ilçeler Bu kadar gelişmişler. Ne kadar çok saray, Üstüne altın örtmüş gibi. Büyük Bulgar şehrinden Binlerce güzellik saçar gibi, Böyle güzel şehri Kötü halk yaşatamaz. Ulıp, kendin söyledin: Çuvaş padişahı Nuhrat galiba, İyi kalpli padişah, galiba, Uçsuz bucaksız yolda, galiba. Halk gözyaşı dökmez, galiba. Seviniyorum bunun için. Ucu bucağı yok arazinin, Büyük sık ormanı, Deniz gibi uğuldar İnsandan uzun ekini Kefal gibi başağı. İnanıyorum ben sana, Bulgar zengin, gerçekten de. Sala66 gibi köyleri, Güçlü de insanları, Söz aktı düzenle Sen söyledin böyle: “Ben kurban başıyım Çuvaş’ta.” Bulgar şehri elimde, Kurban sarayı uzak değil. Söylenecek sözleri, Orada söyleyeyim ya. Ulıp, dinle bu sözü, En yaşlıyım Çuvaş’ta Dualarım senin için. Halkımız eskiden Sumra tĭnĭ yalanah, Mnşn tеtn? akĭnşĭn Unĭn pulnĭ rşıv, Halĭh ĭna yuratnĭ, Tĭşmansеnçеn sıhlanĭ, Unşĭn punе hunĭ vĭl. Unĭn pulnĭ tĭvanlĭh, Ĭna hıtĭ sıhlanĭ, Tеmlе yıvĭr vĭhĭtra 12570 Ĭna arkatma vĭl paman. Unĭn çlhi -avalran, Nihan rtmеn tımarnе. Ĭna pĭhnĭ aça pеk, Kapĭrlatnĭ mrеh. Malaşnе tе avĭn pеk Sumra usrĭr vsеnе. Saygı duydu her zaman, Niçin dedim? Bunun için Onun oldu ülkesi, Halk onu sevdi, Düşmanlardan korudu, Onun için başını koydu. Onun oldu akrabalığı, Onu sağlam korudu, Çok ağır zamanda Onu dağıttırmadı. Onun dili eskiden, Kökleri çürümedi hiç. Ona baktı çocuk gibi, Süsledi ömür boyu. Geleceği de böyle Sayınızı koruyun onlara. 391 Vĭtĭr İkkmş Yurĭ (Ulĭp utkun rşıvnçe) Otuz İkinci Türkü (Ulıp Şutkun Ülkesinde) 392 utkun rşıvnçе puyanlĭh vĭy iln, naçarlĭh ptn, halĭh tĭvanla purĭnat‘. Ulĭp utkun rşıvnçе. Ninеl patşa Ulĭpa patşalĭhri yrkеnе sarma vrеntеt. Ulĭp kirl sĭmaha manas mar tеsе kilе itiççеn prrе tе ıvĭrmast’. Vupĭr kuşak pulsa Ulĭpa ıvĭratsa yarat’, kirl sĭmaha manptarat‘. Şutkun ülkesinde zenginlik güçlendi. Fakirlik bitti, halk kardeşçe yaşıyor. Ulıp Şutkun ülkesinde. Ninel padişah Ulıp’a ülkedeki düzeni yaymasını öğretir. Ulıp gerekli sözleri unutmamak için eve gidene kadar hiçbir şekilde uyumaz. Vupır kedi olup Ulıp’ı uyutur ve gerekli kelimeyi unutturur. Sarpikеsеn mn huyhi? ĭlran siv şıv yĭtassi, Kapa vĭyya tuhassi, 12580 Sarkayĭkla yurlassi. Annеpе man mn huyhĭ? Yal-yal tĭrĭh ürеssi, Ulĭp inçеn yurlassi, Un ır yatnе sarassi. Ulĭp upan mĭn punе imе larsan çul inе Şurpu tuhr un umnе Aran yĭtsa tuyinе. -Muçi, larsam, hĭna pul. 12590 Kahi apat pultĭr ku. Ulĭp alri kakaynе Parat’ halsĭr muçĭşnе. Muçĭş ĭna tav tĭvat’, Vat kupе hıt savat’, Untan parat’ ıytĭvnе Plmе Ulĭp şuhĭşnе: -Ulĭp, sana mn pulnĭ, Laran ıtla salhullĭ? Yıvĭr şuhĭş pusat’-i 12600 Ye çir sana tullat’-i? -Sıvah-ha ep. Vĭl еnçеn Üpkеvm uk, nеnsеm. Yıvĭr şuhĭş çĭnah man, Hĭtlaymastĭp avĭntan. Es numay purĭnnĭ, Hura-şurra ta kurnĭ. Sarı bikelerin derdi ne? Pınardan soğuk su taşımak, Gece oyuna çıkmak, Asma kuşu gibi türkü yakmak. Annemle benim derdim ne? Köy köy yürümek, Ulıp hakkında söylemek, Onun iyi adını yaymak. Ulıp ayının büyük başını Yemeye oturunca taşa Aksakal çıktı onun önüne Yavaşça kaldırıp sopasını. -Amca, otur, konuk ol. Akşam yemeği olsun bu. Ulıp elindeki eti Verir hâlsiz amcaya. Amca teşekkür eder, Yaşlı gözüyle çok sever, Sonra sorar sorusunu, Bilmeye Ulıp’ın düşüncesini: -Ulıp, sana ne oldu, Oturursun asık suratlı? Ağır düşünce bastı mı Yoksa hastalandın mı? -Sağlıklıyım ben. O yönden Kızgınlığım yok, inan. Ağır düşüncem gerçekten Kurtulamıyorum bundan. Sen çok yaşadın, Akı karayı gördün. Tĭvan rşıv ilеmnе Hak parsamçç vat ın pеk. Pĭhsam yri-tavralla. 12610 Mskеr uk-şi Çĭvaşra? Sĭrtra kĭykĭr yavĭnat’, Hirtе tĭri yarĭnat’, Sm vĭrman ilеmrе, mrtlh çеçеkrе. Çеçеk inçе pıl hurtsеm, Psеhinçе simpılsеm. Hurtsеm yala vе, Savĭnnipе nĭrla, Vllisеnе krе, 12620 Karasa pıl sapa. Yumanlĭhra pakşasеm, ĭmnе tĭksa” kilnisеm, Mĭyĭr tşşi iye, Pltrhisеm ku tе. Pirn еnçi şĭpçĭksеm Şuĭmpa tan tĭra, Pin-pin tsl kvvisеm ur rççеnеh yanra. Sarkayĭksеm Çĭvaşra, 12630 Kĭntĭrta hl kanisеm, Kvvisеnе tĭsa, Çĭvaş rnе muhta. ĭkalĭha pıratĭn Vnе-hrnе tuhmastĭn, ulisеm tе avĭn pеk, Mn kalasa ırnĭ tеn. Ulankĭna tuhatĭn, akna kĭna kuratĭn: Kurĭksеm ın üllş, 12640 Çеçеksеm pin tsl. Hirpе utsa pıratĭn, Tlnnipе çarnatĭn. Iraşsеm şĭrkara, urhi tırĭ -hĭmĭşra. Yuhanşıvsеm sahal mar, Kaşnin şıv ıranran. Pĭhan -tpyе kuratĭn, Şıva krsе savnatĭn. Yarĭna pullisеm, 12650 itml iç tslisеm, Anavatanım güzelliğini Anlasaydım yaşlı adam gibi. Baktım oraya buraya. Ne yok ki Çuvaş’ta? Tepede şahin dolanıyor, Yerde buğday sallanıyor, Sık orman güzellikte, Kuş kirazı çiçekte. Çiçekte bal arıları, Boğazında simpılları. Arılar köye uçuyorlar, Sevinçle vızıldıyorlar, Kovanlara giriyorlar, Peteğe bal yapıyorlar. Meşelikte sincaplar, Tüy döküp gezenler, Fındık içi yiyorlar, Geçen yılınki bu diyorlar. Bizim tarafta bülbüller Şafakla kalkarlar, Bin türlü küyleri Gece yarısına dek inler. Çuvaş’ta asma kuşları, Güneyde kış geçirenler, Küylerini sıralarlar, Çuvaş ülkesini överler. Ihlamurluğa gidersin, Ucuna bucağına çıkamazsın, Yaprakları bunun gibi, Ne söyleyip yazmış. Boş yere çıkarsın, Sadece şunu görürsün: Otları insan boyunda, Çiçekleri binbir renkli. Tarladan gidersin Hayretle durursun. Ekinler polende, Yaz buğdayı sapta. Akarsular az değil, Herbirinin suyu yamaçtan. Bakar dibini görürsün, Suya girer sevinirsin. Dolanıyor balıklar, Yetmiş yedi türlüler, 393 394 Vĭlçisеnе sapa, Atĭlalla işе. Aslĭ Çĭvaş rnçе, Mal еnçе tе kay еnçе, Çurĭşsеm tе sahal mar Samĭr apat numayran. Çĭvaş lеt vĭy-halpa, sr larmast’ nihan ta. Unĭn tеm tе pulmalla, 12660 Irĭ kĭna kurmalla. Ançah purnĭ Çĭvaşra Tеmşn vara un pеk mar. Prin purnĭ -pıl ta u, Tеprin -hn-hur, ay tur-tur. Mn sĭltavpa? Kala-ha! -Tеpr çuhnе ham ta ep avĭn inçеn şutlatĭp,Tеr Şurpu Ulĭpa.Purnĭ tıtma ĭmĭl mar, 12670 Atĭl urlĭ kani mar. Pĭh-ha hĭvĭn alluna, Mskеr kuran es unta? Pur pürnе tе pr pеk mar. avĭn pеkеh purnĭ ta Ĭtan pultĭr pr tanah? Vat asattе man purçç, Tеmn tе pr plеtç, Yumah yama ĭstaçç, Hĭş çuh apla kalatç: 12680 “ut tnçеrе, pr rtе, Şavla tins lеş еnçе, Pur tеt çaplĭ patşalĭh, Unta purnat’ r halĭh. avĭnta tеt, çĭnah tеt, Tеlеy purnĭ unta tеt, Puyanlĭh vĭy iln tеt, Naçarlĭh tеt kĭnnĭ tеt. Purinşn tе unta tеt lеssi savnĭ tеt, 12690 lе tеt pççеn mar, Uşkĭnpa tеt puhĭnsa, Apat-im kaşnin tеt, iç ullĭha hatr tеt, Purĭna tuslĭ tеt, Oltaları saçarlar, İdil’e doğru uçarlar. Büyük Çuvaş ülkesinde, İleride de geride de, Avları da az değil Semiz yiyecek çokluğundan Çuvaş çalışır güç kuvvetle, Boş oturmaz hiçbir zaman da. Onun neyi olmalı, Sadece iyiyi görmeli. Ancak hayat Çuvaş’ta Nedendir sonra böyle değil. Birinin hayatı bal ve yağ, Diğerinin dert kaygı, ay Tanrım. Niçin böyle? Söyle bana! -Başka zaman ben de Bunu çok düşündüm, Dedi Aksakal Ulıp’a. Hayat tutmak kolay değil, İdil üstünden geçmek değil. Bak kendi eline, Ne görüyorsun onda? Her parmak bir değil. Hayat da bunun gibi Nasıl olsun birbirine denk? Yaşlı dedem vardı, Neleri de bilirdi, Masal anlatmada ustaydı, Bazen şöyle söylerdi: “Bu dünyada, bir yerde, Şavla denizin ötesinde, Var derdi bir ülke, Orada yaşar yüz halk, Orada gerçekten der, Bahtlı hayat orda der, Zenginlik çoğaldı der, Fakirlik azaldı der. Herkes için orda Çalışmak sevinç, der. Yalnız çalışmak değil, Bir araya gelerek der, Her birinin yiyeceği, Yedi yıllığı hazır der. Dostça yaşarlarmış, Pr purari sl pеk. av patşalĭh yaç tеt Tlntеrеt purnе tе: utkun tе rşıvnе, Ninеl tе patşinе”. 12700 Asattеnе yalsеnçе Kut hınçе çuhnе tе Çĭn-çĭn pattĭr tеn tеt. Yalan sumra tĭnĭ tеt. apah ta vĭl utkuna itsе kurman -kaysan ta. utkunĭn tеt alĭk aplĭ Srеn kpеr. Umnе pırsan pıtanat’, Urĭh rtеn kurĭnat’. 12710 av alĭkran nikam ta Ku tarinççеn tuhayman. utkun еnçi purnĭa Nikam kaysa kurayman. Sanra vĭy-hal -pattĭrsеn, Ĭstĭnu ta ĭsçahsеn. Tеmlе yıvĭr pulsan ta Kaysa kur-ha utkuna. Unti purnĭ yrkisеm Kilşsеssn sana ta 12720 Vrеntttn pirе es utkunri pеk purĭnma. Şurpu halap-yumahnе Vilm vĭrttĭn iltn tе mçpе hıpĭnsa Kuskalama pikеnn: “utkun yatlĭ rşıv ta Pur-i utĭ tnçеrе. Man avĭnta pulmallah, Kĭtartmalla yеkkеnе. 12730 Ep unta vırnasan utkunta uy. Ay, avan... Srеn vitr yamasan Un urlĭ ta kamalla. unat ukki -nim tе mar, Kunta Ulĭp pur vt man. Vĭl illеnsеn -tеm tĭvat’, Tüpеnе tе ıvĭtat’. Ulĭp mana ıvĭtsan Bir çatıdaki yulaf gibi. Bu ülkenin adı Hayrete düşürür herkesi. Şutkun derler ülkeye, Ninel derler padişahına” Dedeye köylerde Arkasındayken de Gerçek bahadır demiş. Her zaman kıymet vermiş. Böylece o Şutkun’a Gitse de varamamış. Şutkun’un kapısı Meşhur gökkuşağı. Önüne varsan saklanır Başka yerden görünür. Bu kapıdan hiçkimse Bu güne kadar çıkamamış. Şutkun tarafındaki hayatı Hiçkimse de görememiş. Sende güç kuvvet bahadırca, Aklın ise âlimler. Ne kadar ağır olsa da Gidip gör Şutkun’u. Oradaki hayat düzenini Hoşuna giderse senin de Öğretirsin bize de Şutkun’daki gibi yaşamayı. Aksakal masalını Ölüm gizlice duydu da Arzusundan tutuşup Telaşlanıp çabaladı. “Şutkun adlı ülkede İş var bu dünyada. Ben oraya gitmeliyim, Göstermeliyim kendimi. Ben orada yerleşince Şutkun’da panik. Ay, güzel… Gökkuşağı geçmesen Onun üstünden de geçmeli. Kanat yok, önemli değil, Burada Ulıp var ya benim. O sinirlense neler yapar, Göğe de atılır. Ulıp beni fırlatsa 395 396 Srеn kpеr man ayra. 12740 Ep un urlĭ kaapah, utkunra ta pulapah. е pulas akĭntan Ulĭpran ta inе mar, Şurpu vırtat’ man umra”. Şurpu umnе larsanah Vilm е tıtĭnat’. Vat ın çunnе kĭlarma Un şĭmşaknе mutalat’, Ulĭp avna asĭrhat’, 12750 Tarĭhnipе vĭl ıytat’: -Es kunta mn hĭtlanan, Ma vat ınran mĭşkĭllan? Tasal kuntan hĭvĭrtrah! İtlеmеstn? Ak sana! Yarsa ilsеn Vilmе Allipеlе ünçеn Itkĭntarat’ ülеllе. Vilm vеt tüpеnе iç talĭk tеmеllе. 12760 rе pеrsе ükiççеn Sеhri hĭpat’ avĭn pеk Nim kurĭnmi puliççеn. İk ernе vat ınna Ulĭp pĭhat’ açalla, Vatĭ ınni vĭy ilsеn Kilе kayma vĭhĭt tеt. Ulĭpa vĭl ıtalat’, Çrеrеnеh tav tĭvat’, av vĭhĭtrah vĭl untan 12770 apla ıytat’ kĭmĭlpa: -utkun pirki halapa Manman-i-ha? Avan-ha. Ivĭlĭm, sana pil pultĭr, utkun ulnе vĭl utĭr. Ulĭp vaskat’ utkuna, Sm vĭrmanpa -pil pur ta ееnhirе vĭl tuhat’, utkun rn alĭk Yunaşarah Ulĭppa. 12780 Tuhma tĭrat’ un vitr Alĭk kunĭ aylĭma. Ulĭp kallеh un yenne Gökkuşağı altımda. Onun üstünden geçerim, Şutkun’a da varırım. İşe başlarım o zaman Ulıp’tan da uzak değil, Aksakal uzanır önümde.” Aksakal yanına oturunca Ölüm işe başlar. Yaşlı canı çıkarmak için Onun kemiğini karıştırır, Ulıp bunu fark eder, Üzüntüyle sorar: Sen burada ne yapıyorsun, Niçin ihtiyarı maskara edersin? Yok ol buradan çabucak! Duymuyor musun? Al sana! Tutup çekince ölümü Eliyle saçından Fırlatır yukarı doğru. Ölüm uçar göğe Yedi gün demeli. Yere düşene kadar Ödü kopar böyle. Hiç görünmez olana dek. İki hafta yaşlı adama Ulıp bakar çocuk gibi, Yaşlı adam güçlenince Söyler eve gitme zamanı. Ulıp’ı kucaklar, Candan teşekkür eder, O zamanlar ondan Şunları ister gönülden: -Şutkun hakkındaki masalı Unutmadın mı? Güzel. Oğlum, sana duam olsun, Şutkun yolunu o açsın. Ulıp gider Şutkun’a, Sık ormana, var dua da O hemen bozkıra çıkar, Şutkun ülkesinin kapısı Yanında artık Ulıp’ın. Çıkmak ister üzerinden Kapı gider ovaya. Ulıp tekrar onun yanına ulnе tĭsat’ vaskasa. Alĭk tata pıtanat’, Tеpr еnçе yalkĭşat’. “Alĭk çĭn ta ilеml, Ançah еkki ultavlĭ. Hĭynе kura akĭnta Şahvĭrtmalla man ĭna”. 12790 av şuhĭşpa vĭl larat’, İk urinе ças saltat’. ĭpatinçеn tĭprinе Tasatat’ vĭl ipе. Unta tĭpra numayran Tmе pulç avĭntan. Kallеh sırat’ urinе Vaskamasĭr prinе. Sırnĭ çuhnе tеprinе Srеn kpеr yunaşar. 12800 Mеnpur vĭynе putarsa Alĭk vitr şĭvĭnma Arĭslanla ıtkĭnat’. ĭpata kantri, hĭyamat, r tminçеn aklanat’ Ulĭp ükеt tĭsĭlsa, Srеn tarat’ hĭrasa. Ulĭp avah hĭy nе Pĭrahmaşkĭn kilşmеst, Kunn-rn pikеnsе 12810 Yrlеt Srеn kpеrnе. avna ülti tüpеrеn, aplĭ sеnkеr kеrmеnrеn Kĭvak huppi hrsеm Sĭnanĭ-mn irtеnpеh. ulĭk tutri pamanran Vsеm purtе pikе-ha. Tlnmеllе pr sĭnlĭ, Tumtirsеm pr tsl. ıpĭullĭ inеşkе, 12820 Purtе -yaştak hurĭnran, üsеm kĭtra pulin tе, ivçsеm uraran. Ku harşisеm avĭn pеk Tin uralnĭ uyĭh tеn, Sеnkеr kĭvak kusеm İlrtüll pur еnçеn. Yola çıkar aceleyle. Kapı bir yere saklanır, Diğer tarafta parlar. “Kapı gerçekten de güzel, Ancak kendi kandırıcı. Kendine göre burada Konuşturmalıyım onu.” Bu düşünceyle oturur, İki ayağını sallar. Çarığından toprakları Temizler o saçarak. Toprağın çokluğundan Tepe oluşur bunlardan. Tekrar giyer çarığını Acele etmeden birini. Giyerken toprağı Yanında gökkuşağı. Bütün gücünü toplayıp Kapı içinden geçmeye Aslan gibi atılır. Çarığın ipi, lanet olsun, Tümseğe takılır. Ulıp düşer uzanır, Gökkuşağı korkar. Ulıp böylece işini Bırakmaya yanaşmaz, Gece gündüz uğraşıp İzler gökkuşağını. O bunu gökyüzünden, Büyük mavi saraydan Kuzey ışığı kızları Denemişler sabahtan beri. Yağlığını vermediğinden Onların hepsi de bike. Olağanüstü benzerler Elbiseleri de bir türlü. Tertemiz ince belli, Hepsi de kayından düzgün, Saçları kıvırcık da, Belikleri ayağa kadar. Kirpikleri de şöyle: Yeni doğmuş ay gibi, Mavi gök gözleri Cezbedici her yandan. 397 Kalpaknçе nçsеm İk-vi mar, rеh tеn. Çĭn pısĭkki -ilrtmş, 398 12830 isе ilеt samant е. ınsеm avna ktе, Kĭvak huppi ku tе. Yĭltĭrt isе süniççеn Pirе pulĭş av еnçеn Tеsе ças-ças ıyta. Vsеm un çuh ıytninе Purnĭla kaşninnе. Kĭvak huppi hrsеn Ulĭp inçе kusеm. 12840 Pr-prinpе humhansa Kalaa ak apla: -ültеn numay kurĭnat’, Kun pеkkinе tin sĭnan. Ykt mnlе tĭrĭşat’, Sĭn-sĭpaç pit avan. Unpa aslĭ Çĭvaşra Kam purn-şi savĭnsa? Ykt punе avĭrar, Hamĭr yenne uttarar. 12850 iç pikе kĭkrinçеn iç astarmĭş ilrtеt, Sar hvеl pеk ĭşĭtsa Ulĭp çunnе humhatat’. ulnе tĭsnĭ vĭhĭtra Ulĭp şutlat’: “Ma vara amrĭk çrе humhanat’, Vrilеnеt çunĭm ta?” -amrĭk çunĭm, lĭplansam, Humhanmaşkĭn pĭrahsam, 12860 Ĭstĭnĭma ivçlеt, utkun rnе itеrsеm. Hĭynе tıtma plnrеn Ulĭp çri lĭplanat’, Yrlеt Srеn alĭknе, Ivĭnni tе palĭrmast’. -Kĭvak huppi hrnçеn Kunе pĭrman turĭ ta. Ak ku ykt, ın kĭna, Pirn yenne pĭhmast’ tе. 12870 Epir ĭna ayakran Kalpağında inciler İki üç değil, yüzlerce. En büyüğü alımlı, Parlayıverirler bir anda. İnsanlar bunu beklerler, Kuzey ışığı bu derler. Parlayıp sönene kadar Bize yardım et bu yandan Diye sık sık sorarlar. Onlar o zaman istenileni Yaparlar herbirini. Kuzey ışığı kızları Ulıp üstünde gözleri. Birlikte sallanıp Konuşurlar böyle: -Gökten çok görünüyor, Öylesini zor görürsün. Yiğit nasıl çabalıyor, Görünüşü çok güzel. Onunla büyük Çuvaş’ta Kim yaşıyor sevinerek? Yiğit başını çevirsin, Bizim tarafa atılsın. Yedi kız göğsünden Yedi iffetsiz cezbeder, Parlak güneş gibi ısıtıp Ulıp ruhunu oynatır. Yola çıktığı zaman Ulıp düşünür: “Niçin Genç yüreği oynar, Ruhum da kavrulur?” -Genç ruhum, sakinleş, Dalgalanmayı bırak, Aklımı keskinleştir, Şutkun ülkesine ulaştır. Kendini tutmayı bilince Ulıp’ın yüreği sakinleşir, İzler gökkuşağını, Yorgunluğu da belirmez. -Kuzey ışığı kızlarından Gözünü alamaz oldu. İşte bu yiğit, insan sadece, Bizim tarafa bakmaz da. Biz onu uzaktan avrayas uk nihan ta, Hir tuhar un umnе, apla tatar un ulnе,Tе iç hr tüpеrеn, Kĭvak huppi hrsеm. Ulĭp ulnе tatmaşkĭn ulnе tıtr rеllе, itml iç ts çеçеkrеn Pu kĭşĭlnе maylar. 12880 Alla-allĭn tıtĭnsa Hurĭn tavra avrĭnç, Çurkunnеhi şĭpçĭkla Çеp yurĭ yurlar. “Plt tе mar, uyar mar, Kеh ĭvas umĭr mar. Ni hura mar, sarĭ mar, Epir kayas kaççĭ mar. Akĭş vеt kiklеtsе, Şurĭ hura astarsa. 12890 Kunta kilеt sar aça Pikеsеnе humhatsa. An v, şurĭ akĭşĭm, Şurĭ hura astarsa. An kil, ykt, prktm, Pikе punе avĭrma”. Ulĭp hrsеn umpе İrtn çuhnе ulpе Lеkеt hrsеn kartinе, İtlеt vsеn yurrinе. 12900 “Çĭpar-çĭpar ĭmarta, Yp çikmеşkn vırĭn uk, Epir vĭyya tuhsassĭn Kaçça tĭma vırĭn uk. Tĭma vırĭn uk tеsе Erlеnn-i es tе, r sum uka pur tеsе Vılyasşĭn mar pirnpе?” Ulĭp hĭy tе yur ĭsti, Yurlamasĭr tĭrat’-i? 12910 İlеt tarĭn sıvlasa, Yurĭ pulat’ ak apla: Çeviremiyoruz hiç, Çıkın onun karşısına, Böyle kesin yolunu, Derler yedi gökten, Kuzey ışığı kızları Ulıp yolunu kesmeye Yola зэkarlar yere, Yetmiş yedi renkli çiçekten Bir yığın seçtiler. El ele tutuşarak Kayın çevresinde döndüler, Yaz bülbülleri gibi Nazik türkü söylediler. “Bulut da değil, ayaz da değil, Birden yağan yağmur da değil. Kara da değil, sarı da değil, Evleneceğimiz erkek de değil. Kuğu uçuyor gülerek Ak kazı cezbederek. Buraya geliyor sarı çocuk Bikeleri heyecanlandırıp. Uçma, ak kuğum, Ak kazı cezbederek. Gelme, yiğit, kartalım, Bike başını çevirme.” Ulıp kızların önünden Geçerken yolundan Varır kızların bahçesine, Dinler onların türküsünü. “Ala ala yumurta İğne batırmaya yer yok, Biz oyuna çıkınca Güveye çıkacak yer yok. Çıkacak yer yok deyip Gücenir misin sen de, Yüz sum67 para var diye Oynamak istemez misin bizimle?” Ulıp kendisi de türkücü, Söylemeden durur mu? Alır derin nefes, Türkü başlar söyle: 67 Orta İdil bölgesinde Türkler arasında para birimini ifade eden terim. Örneğin yüz ruble ya da yüz lira ifadeleri yüz sum şeklinde karşılanmaktadır. 399 “Kĭatĭn vvi uk tеsе Şıvsеm inçе an ürr, Prrе ura ypеnеt, Tеprе kĭat islеnеt. Ep kuntan kaysassĭn Sĭmah aynе an tĭvĭr. Prrе çunĭm hurlanat’, Tеprе halĭh kulyanat’. 400 12920 ĭlku tĭrĭ şıv tеsе Kpе kaysa an çühr. Prrе şıv pĭtranat’, Tеprе ĭlku yĭtĭnat’. Ep kuntan kaysassĭn Ktmеn ykt an tеyr. Prrе çunĭm hurlanat’, Tеprе halĭh kulyanat’. Ulmi üsn-ha tеsе Hrеlmеsr an iyr. 12930 Prrе isеn şĭl şanat’, Tеprе vırtsan hĭy rеt. Ep kuntan kaysassĭn, ula tatma an tĭrĭr. Prrе çunĭm hurlanat’, Tеprе halĭh kulyanat’. -Ulĭp, apla an yurla Hr çrinе urmalla,Tе hrsеm-pikеsеm, ut tüpеri şĭpçĭksеm. 12940 -Vĭrĭm ulna tatiççеn Hĭrĭk turat pulas-mn, Tati arman pvinçе Pvеlеnsе vırtas-mn. Ançah, ykt, avah ta, Vĭrttĭnlĭh pur pulsan ta, Hĭvna mnlе şannĭ pеk Pirе şansam -purnе tе. San ul ĭta vlеnеt, Hĭş rşıvra pulan es? 12950 -Man ul v avĭnta, utkun rn uynçе. Yalan çĭrmav man umra, Mnlе hĭtlas man untan? av mur utkun alĭknе, “Çizmenin dikişi yok diye Sular üstünde yürümeyin, Bir ayak ıslanır, İkincisi dikiş ıslanır. Ben buradan gidince Sözümü çiğnemeyin Önce canım kederlenir, Sonra halk dertlenir. Pınar duru su diye Çamaşırı durulamayın. Önce su bulanır, Sonra pınar dağılır. Ben buradan gidince Beklenmeyen yiğit demeyin. Önce canım sıkılır, Sonra halk dertlenir. Elma yetişmiş deyip Kızarmadan yemeyin. Önce, yersen diş kamaşır, Sonra yatınca o çürür. Ben buradan gidince, Yolu kesmeye çalışmayın. Önce canım sıkılır, Sonra halk dertlenir. -Ulıp, böyle söyleme Kız yüreğini dağlar Derler kızlar bikeler, Parlak gökteki bülbüller. -Uzun yolu kesene kadar Kuru dallar olun, Bir yerde değirmen bendinde Set olup yatmak niye. -Ancak, yiğit, böyle de, Gizlilik olsa da, Kendine inandığın gibi, Bize de inansan, herkese. Senin yolun nerde biter, Nereye gideceksin sen? -Benim yolumun ucu orda, Şutkun ülkesinin önünde. Her zaman engel önümde, Nasıl kurtulurum ben ondan? Bu şeytan Şutkun kapısını, Yp-yklti srеnе Mnlе avras ham yenne? Mnlе tuhas un vitr? -Es un pirki an kulyan. Kalama ta avan mar, 12960 Epir iççn prtĭvan, Es çrеrе payantan. Sĭmahĭmĭr çĭn pultĭr, Sana apla kalatpĭr: Huyhu pultĭr pirntе! Epir Srеn kpеrnе Hamĭr mayla avratpĭr. Unççеn kunta yulatĭn, Yuri viln pеk ıvĭr. Astu, Srеn kpеr 12970 Umran irt vĭrahĭn. Srеn vitr tuhsanah Es un çuh şar kurĭn. Kaççĭ sĭnnе uhatsa Sarĭ pikе es pulĭn. Hrsеm kaysan kеrmеnе Ulĭp vırtat’ ıvĭrma. Harlattarma tıtĭnsan ıvrat’ tеtn viln pеk. Kĭvak huppi hrsеm 12980 Astarmaşkĭn plе, Srеn kpеr yennellе Çrе ĭşşi yara. Srеn çri irlеt, mçpе klеnеt, Şusa hrsеn kеrmеnnе Yuratupa hmlеnеt: “Kun pеkkinе vsеnçеn Tеm çul mr ktn ep. Ep vsеn çrinе 12990 Ükn pul’-ha, çun sisеt”. Srеn kpеrn lеş еnçе Ulĭp pulç sarpikе. Çĭvaş tum un inçе Çaplĭ patşa tumnçеn. iri tum vsr, Pin-pin ippе trlеn, Çĭvaş rn ilеm Oynak gökkuşağını Nasıl çevirir kendime? Nasıl geçerim içinden? -Bunun için dertlenme. Söylemek de gerekmez, Biz yedi öz kardeş, Kalbimizdesin bugünden. Sözümüz gerçek olsun, Sana şöyle söylüyoruz: Kaygın olsun bizim de! Sen gökkuşağını Bizim tarafa çeviririz. O zamana kadar burada kal, Sanki ölmüş gibi yat. Dikkat et, gökkuşağı Önünden geçecek yavaşça. Gökkuşağından geçince O zaman belayı bulursun. Erkek sıfatını kaybedip Sarı bike sen olursun. Kızlar gidince saraya Ulıp uzanır uyumaya. Horlamaya başlayınca Uyuyor dersin ölü gibi. Kuzey ışığı kızları Yoldan çıkarmayı bilirler, Gökkuşağı tarafına Yürek sıcağı verirler. Gökkuşağının içi erir, Ümidi ortaya çıkar, Kayınca kızların sarayına Sevgiyle parıldar: “Bunun gibisini onlardan Ne kadar çok bekledim. Ben onların gönlüne Girdim, bunu yürek sezer.” Gökkuşağının diğer yanında Ulıp oldu sarı bike. Çuvaş elbisesi üstünde Güzel padişah elbisesinden. Üstündeki elbise dikişsiz, Binlerce iğneyle işlenmiş, Çuvaş ülkesinin güzelliği 401 402 Trrisеnе vırnanĭ. Pu inçi tuhyinе 13000 İlеmlеtn nçpе. Tеnkisеm -şur kmltеn, iеkеnsеm -mеrçеnsеm. Pikе ü kĭtrinçе Tulli uyĭh pĭhat’-kе, Pikеn kpе aynçе Pin ulma -pur еnçеn. İk urinçi attinе Şir-Pĭlharta tunĭ pеk: Yĭltĭrtatsa iе, 13010 Kaççĭn punе avra. Utti -akĭş işşi-kе, Sassi -şĭpçĭk yurri-kе, Ku harşiy pk pеk, inе tuti ırla pеk. İk ku tе mеrçеn pеk, Hitrе urhi pltrеn, isе kĭna tĭra, Hrе nar е para. Kĭvak huppi hrsеm 13020 Hayarlannĭ pеk vsеm, Srеn kpеrnе yatla, Trtsеh apla kala: -Es krü kaççi mar, Hĭnçĭr vatĭ kuyanran, avĭnpa ta san ayran Tuhat’ timr şapa ta. Kuratĭn-i sar hrе? Hal’ san vitr tuhr vĭl. Es avna, pikеnе, 13030 Kayalla kĭlar çĭrmavsĭr, Un çuh vara kĭmĭlsеm avrĭn san yenne. Ulĭp-pikе -sar çеçеk, utkun rnе hıt vaskat’, Ku taranççеn av yenne itsе kurman nikam ta. Ulĭp sĭrtsеm huşşipе Tuhsassĭnah irhinе, Pr sĭrt tĭrri klеnеt, 13040 Tiskеr Pеrk1 sikkеlеt, Motiflerle bezenmiş. Başında da tuhyası Güzelleşmiş inciyle. Paraları, ak gümüşten, Parlayanları, mercanlar. Bikenin kıvırcık saçında Dolunay bakar gibi, Bikenin elbisesinde Olmuş elma, her yerde. İki ayağındaki çizmesi Şir-Bulgar’da yapılmış gibi. Parıldayıp duruyorlar, Gencin başını döndürürlar. Gidişi kuğu yüzüşü Sesi bülbül ötüşü, Kaşları yay gibi, İnce dudağı kiraz gibi. İki gözü de mercan gibi, Güzel yaz bulutundan, Sadece parlayıp duruyor, Kıza güzellik verirler. Kuzey ışığı kızları Öfkelenmiş gibiler, Gökkuşağına kızarlar, Dürtüp şöyle söylerler: -Sen damatlık genç değil, Şaşı ihtiyar tavşandan, Bunun için senin altından Geçer kaplumbağa da. Görüyor musun sarı kızı? Şimdi altından geçti o. Sen bunu, bikeyi, Tekrar geri çevir, O zaman gönüller Dönerler senin tarafına. Ulıp –bike-sarı çiçek, Şutkun ülkesine gider, Bu taraftan o tarafa Kimse geçip görmedi. Ulıp tepeler üstünden Çıkınca erkenden, Bir tepe zirvesi çekilir, Vahşi Perkiş seker, Al-uriy -r hĭla, Vĭl ta pulin susĭrlĭ, Sĭmsi pısĭk punçеn, Atan pultĭr vĭl çеçеn. Kunе-punе pĭrkalat’, Ulĭp-hrе hupĭrlat’, Hrn punе avĭrma Pulat’ apla kalama: -Sĭrtra man mul -kĭrmanpa, 13050 avna sana halallap, Pеrk ratnе tĭsmaşkĭn amrĭk arĭm pulsamĭr. -Mulpa man pеk pikеnе avĭrasşĭn-i vara? Iytu parat’ Pеrkе Ulĭp hıtĭ yrnsе. Pеrk pulat’ srlеmе, Hĭy allinе hĭy mmе, araymasĭr vçhnе 13060 Çasah kayat’ küpnsе. -ivt aynе yĭştasan, Kutĭnĭşran tasalsan Hĭvah tuyan ep mnlе avĭratĭp hrsеnе. Yarsa ilеt pikеnе ivtnçеn illеnsе. Ulĭp-pikе usala Yanklattarat’ hĭlharan. Hĭtĭlma un allinçеn 13070 Tеprе parat’ kĭkrinçеn, Untan ĭna mĭynçеn Ças yavaklat’ ivtpе. Pеrk kayat’ antĭhsa, Altĭr kunе avĭrsa, Kallеh ĭna hĭlhinçеn “Pikе” parat’ vi hutçеn. Usal kayat’ ıtkĭnsa, Şĭmşakkinе arkatsa. -ula tatma tĭnĭşĭn 13080 Şĭmşakkuna salatrĭn,Tеt tе “pikе” malalla Utat’ ulpa vaskasa. ulnçеn vĭl pĭrĭnmast’, Eli ayağı yüz kulaç, Buna rağmen sakat, Burnu büyük başından, Nasıl olsa o dilbaz. Gözü başı dönüyor, Ulıp-kızı kuşatıyor, Kızın başını döndürmeye Başlar söze işte şöyle: -Tepede benim malım-kasayla, Bunu sana vereyim, Perkiş’e akraba olmaya Genç karım olsaydın. -Malla benim gibisini, Kandırabilir misin ki? Soru sorar Perkiş’e Ulıp çok iğrenerek. Pirkeş başlar bağırmaya, Kendi elini emmeye, Durduramaz kıskançlığını Hemen başlar şişmeye. -Saç altını kazınca Kötülükten temizlenince Sen anlarsın ben nasıl Çeviririm kızları. Çeker alır bikeyi, Örgüsünden öfkeyle. Ulıp-bike kötüyü Yumruklar kulağından. Kurtulunmaz onun elinden Diğeri vurur göğsüne, Sonra onu boynundan Hemen sarar tırpanla. Perkiş tıkanır gider, Tek gözünü çevirip, Tekrar onun kulağına “Bike” vurur üç defa. Kötü atılır kalır, Kemiklerini parçalar. -Yolu kesmek istediğinden Kemiklerini dağıttın, Der ve bike ileriye Gider yolundan aceleyle. O yolundan vazgeçmez, 403 404 Kanĭ inçеn şutlamast’. Ĭna Nĭrna asĭrhat’, avĭntah çĭmlat’ (mn tеtr?), Hĭyar çĭmlat’ tattisr. Çĭtlĭhra vĭl tеm еt, Pitnе-kunе itеrеt. 13090 Süpltеtеt “pikеpеk -Es kiltn man pata, Kuntah yulan purĭnma, Hĭyar aksa üstеrеn, Ĭna mana itеrеn. Mana savan, ıtalan, Hıt yuratsa çuptĭvan, mr manpa purnatĭn, Man ĭrata tĭsatĭn. -Hĭv patĭntan yamastĭn, 13100 ula tĭsma pamastĭn? Yurat’ eppin. av pultĭr: Man ıtama çĭtsassĭn Ep kuntah yulatĭp. Ulĭp-pikе mĭynçеn Italar Nĭrnana, İrsr çеççе pitnçеn Ku ıtkĭnç şıvalla, Çun tuhr vĭrkĭnsa. “Pikе” irsr Nĭrnana 13110 Itkĭntarat’ ırmana. ul vĭrĭm, tiks mar, avah “pikе” ıvĭnmast’, Kallеh tĭsat’ hĭy ulnе, itsе tuhat’ şıv umnе. Şıv şavlĭ -tins tеn, Hura yun pеk ts tе. Ulĭp umnе ĭmlamas Siksе tuhat’ şavlasa. Hĭlhi -çĭn ta vĭlaşka, 13120 ĭvar tе kĭmaka. Prtеn-pr ku -çarmaşka, Arman çul pеk avraşka. Hırĭm tĭrĭh çеçеnsеm rtеn irtn karçĭksеn. Dinlenmeyi de düşünmez. Onu Nırna (kötü) fark eder, O anda çiğner (ne diyorsunuz?), Hıyar çiğner sınırsız. Çalılıkta o ne içer, Yüzünü gözünü parlatır Konuşur kız gibi -Sen geldin yanıma, Burada kalırsın yaşamaya, Salatalık yetiştirirsin, Onu bana yedirirsin. Beni sever, kucaklarsın, Çok sever öpersin, Ömür boyu benle yaşarsın, Benim soyumu temizlersin. -Yanından göndermezsin, Yola çıkarmaz mısın? İyi öyleyse. Şöyle olsun: Benim kucağıma dayansan Ben burada kalacağım. Ulıp bike boynundan Kucakladı Nırna’yı. Çiçek bozuğu yüzünden Gözü çıktı suya doğru Canı çıktı çabucak. “Bike” kötü Nırna’yı Fırlatır ırmağa. Yolu uzun, düz değil, Bunun için o yorulmaz, Tekrar devam eder yoluna, Gider varır su kıyısına. Suyu gürültülü, deniz gibi, Kara kan gibi rengi de. Ulıp’ın önünü kesemez Seker çıkar gürleyip. Kulağı gerçekten tekne. Ağzı da ocak gibi. Sadece gözü pörtlek Değirmen taşı gibi yuvarlak. Göbek boyu güzeller Yüzü geçmiş yaşlılar İk urinçе çrnеsеm, Uyĭrma uk sеnkrеn. -Ep Pirе1. Pallaşar! Prlе tĭrsam yunaşar. Hraçasеm ĭnsĭrtran 13130 Yıvĭrlansan vĭyĭra Mana susa lĭplana, Namĭslĭhran hĭtĭla. Es kiltn man pata, Arĭm pulan payanah. Manpa purnĭ -pıl ta u, Es tе mana tıtsa su. An man avna, pikеm, Tarĭhtarsan -ep im! unatĭn ta kllеnеn, 13140 avra ilpе vnеn. Hal’ -manpa lar yunaşar, Vılyasşĭn-ha ep sanpa. Ahal’tеn mar ep Pirе, rmе puyan ta hitrе! -Es manran, lpsrçk, Yıvĭr ınah tĭvasşĭn, Kaskalansa kaymaşkĭn Man kĭkĭra mеsşn? Pultarĭn-şi es mmе 13150 Ak akĭn pеk çççmе? Ulĭp Pirе ĭvarnе Pеrsе çikеt çışkinе. İrsr Pirе sıvlĭşnе avĭraymast’ nimlе tе. Pirе vilеt antĭhsa Usal şĭrşĭ kĭlarsa. Ulĭp Pirе villinе Itkĭntarat’ pit inе. Şavla tins aşkĭnat’, 13160 Sĭrt üllş hum kĭlarat’. Hum ırana apĭnsan r kisrеnnn tuyĭnat’. Pikе şupĭr ksyinçеn Şur alşĭlli kĭlarat’, ırana hum mriççеn Tins hrnеh ıvharat’. Alşĭllinе vtеrеt, İki ayağında tırnakları, Ayıramazsın yabadan. -Ben Pire. Tanışalım! Birlikte oturalım. Kadınlar aniden Ağırlaşınca oyunda Bana saygıyla dinlenir, Utançtan kurtulurlar. Sen geldin yanıma, Kadın olacaksın bugün. Benim hayat yağ bal, Sen de bana saygı göster. Unutma bunu bikecim, Üzersen ben şimşeğim! Yanar kül olursun, Hortumla uçarsın. Şimdi otur yanıma, Oynamak isterim seninle. Boş yere değil, Pire’yim, Çok zengin ve çok güzel! -Sen benden, iyisin Hamile bırakmak için, Yoldan çıkarmak için Göğsümü emmez misin? Sen bunu yapabilir misin? Эюte bцyle gцрsьmь? Ulıp Pire ağzına Vurur yumruğuyla. Kötü Pire nefesini Alamaz bir şekilde. Pire ölür boğulup Kötü kokular salıp. Ulıp Pire’nin ölüsünü Fırlatır çok uzağa. Gürler deniz kudurur Tepe gibi dalgalanır. Dalga yara vurunca Yerin titrediği duyulur. Bike kaftan cebinden Ak mendil çıkarır, Yara dalga kırdığından Deniz kenarına yaklaşır. Mendilini uçurur, 405 Humsеm inе ükеrеt. Tins urlĭ ul vırtat’, 406 13170 av ulpa vĭl ul tĭsat’. Şavla tins lеş еnçе Pĭrĭnsanah hirеllе Kurat’ urtri pussinе, Unta tırĭ vırninе. Yĭran ukkĭ pusĭra, Tır vıra savĭnsa. Ulput tavraş kurĭnmast’, Salamat ta vılyamast’. Uşkĭnpala aknĭran 13180 Tırri üsn ut taran. Ulĭmsеm hĭmĭş pеk, Puçahsеm partas pеk, Tşşisеm tе ykеl pеk, Yalkĭşa ıltĭn pеk. Şurpu kurat’ Ulĭpa, Unpa puplеt kĭmĭlpa: -Es ipuran kunti mar, Lar-ha manpa yunaşar. Kala: ĭti rşıvran 13190 Es kiltn ku taran? Mn şuhĭşpa? Huravla! Manpa uĭ pulmalla. -Ep -Atĭl hrrinçеn, Aslĭ Çĭvaş rnçеn. Hulasеnçе, yalsеnçе Sĭmah ürеt vĭl еnçе: Pur tеt utĭ tnçеrе, av-av rtе, pr rtе, utkun yatlĭ rşıv tеt, 13200 Halĭh unta -ırlĭhra. Unti purnĭ urĭhla, Tlnmеllе unta. Puyanlĭh tеt vĭy iln, Çĭvaş r yapĭh mar, Halĭh tе sahal mar, Hĭşprisеm apah ta Hn kura naçartan. utkun purnĭ yrkinе Plеs kilеt tppipе. 13210 Kunti yrkе kilşsеn Dalga üstüne düşürür. Deniz üstünde taş yatar, Bu yoldan o yola çıkar. Şavla denizin ötesinde Dönerek kıra doğru Görür evdeki ekin tarlasını Oradaki ekinin biçildiğini. Sınır yok ekin tarlasında, Ekin biçiyorlar sevinip. Bey çevrede görünmez, Kırbaç da oynamaz. Birlikte ekildiğinden Ekin yetişmiş at gibi. Sapları kamış gibi, Başakları kefal gibi, Taneleri kozalak gibi, Parlıyorlar altın gibi. İhtiyar görür Ulıp’ı, Konuşur keyifle onunla: -Giyim kuşamın buradan değil, Otur bakalım yanıma. Söyle: Hangi memleketten Sen geldin buraya kadar? Ne için? Cevap ver! Benimle açık olmalısın. -Ben, İdil kıyısından, Büyük Çuvaş ülkesinden. Şehirlerde, köylerde, Konuşulur o tarafta: Var derler bu dünyada, Oralarda bir yerlerde, Şutkun adlı ülke var, Halk orada rahat yaşar. Oradaki hayat başka, Hayret edersin orada. Zenginlik güçlenmiş, Çuvaş ülkesi kötü değil, Halkı da az değil, Bazıları gerçekten Azap görür sıkıntıdan. Şutkun’un hayat düzenini Bilmek isterler tamamen. Buradaki hayatı beğenirsem Ĭna sarĭp ham еnçе. -mtü san pit avan, Yĭh tımar san ĭtan? Au-annü mn yatlĭ? Hr mar vt es? es -kaççĭ. -Hr pulmasĭr ak yenne itmе mai uk nimlе tе. Yatĭm-Ulĭp, asattе, Uslati-ha man attе, 13220 Annе -kе. İkkş tе rе kç vĭhĭtsĭr. nt ak ut tnçеrе Ep purnatĭp vsеmsr. Yĭhĭm pırat’ avalran, Ulеnkеpе Vaisran. Kunti purnĭ yrkipе Pallaşasç tppipе. Şurpu Ulĭp-pikеnе Çnsе krtеt pĭltĭra. 13230 Ĭna kеrmеn tеsеn tе Namĭs pulmast’ nihan ta. -San tp tımar tasaran Es halĭhşĭn tĭrĭşaц. Kunta itmе ĭmĭl mar. Pur çĭrmav ta tĭşmanran. Vsеm kunti purnĭa Sarasşĭn mar halĭhra, Es itrn man pata, Kĭtartam-ha yapala, 13240 utkun halĭh purnĭnе Pallaştarma rpе. Vat ın lartat’ Ulĭpa Tkr umnе kĭmĭlpa. Tkr ilеt yalkĭşsa, Ulĭp çunnе ĭşĭtsa. Tkr vitr çipеrеh Pattĭr kurat’ aksеnе: Kunti halĭh tslrеn, Tumsеm tе hĭysеn pеk. 13250 ukkĭ kunta harkaşu, Purtе tĭvan, purtе tus. Tus-tĭvanlĭh tımarnе Nikam kilsе kĭklaym. Onu yayacağım öz vatanıma. -İstediğin çok güzel, Soyun senin kimlerden? Ana-babanın adı ne? Kız değilsin sen? Erkeksin. -Kız olmadan buralara Gelmek mümkün değil. Adım Ulıp, dedecim, Uslati’dir benim babam, Annem Çikeş. İkisi de Zamansız öldüler. Artık bu dünyada, Yaşıyorum onlarsız. Soyum gelir eskilerden, Ulenke’yle Vaşis’ten. Buradaki hayat düzenini Öğrenmek isterim iyice. Aksakal Ulıp-bikeyi Çağırır sokar odaya. Saray desen de ona Ayıp olmaz hiç buna. -Senin soyun temiz, Halk için çalışıyorsun. Buraya gelmek kolay değil. Bütün engeller düşmandan. Onlar buradaki hayatı Yaymak istemezler halka, Sen geldin buraya, Göstereyim sana, Şutkun halkının hayatını Tanıştırayım bütün gece. İhtiyar oturtur Ulıp’ı Ayna önüne keyifle. Ayna parlayıverir, Ulıp’ın içini ısıtır. Ayna içinde güzel Bahadır görünür bunlara: Buradaki halk farklılar, Elbiseleri de kendileri gibi. Yok burada kargaşa, Hepsi akraba hepsi dost. Dost kardeşlik kökünü Kimse gelip sökemedi. 407 408 Hulasеnçе, yalsеnçе, Şehirlerde köylerde, Vĭrmansеnçе, hirsеnçе Ormanlarda kırlarda Halĭh lеt uşkĭnpa, Halk çalışır birlikte, nе kura savĭnat’. İşine göre sevinir. Unta avĭn apa, Orada ahır yapıyorlar Kunta kеrmеn larta, Burada saray yapıyorlar, 13260 Prlе k е. Birlikte içki içiyorlar. Tĭvanla rе para. Kardeşçe işte veriyorlar. Uka-tеnk kunta uk, Para pul burada yok, Parĭm paras huyhi uk. Borç kaygısı burada yok. Ĭta imе çun turtat’ Nerede yemek istiyorsan Unta kay ta apatlan. Oraya git ve yemek ye. ut kеrmеntе uşkĭnpa Parlak sarayda birlikte Apatlanan halĭhpa. Yemek yersin halkla. Kiltе prlе kil-yışpa Evde aileyle birlikte iyes tеsеn apata Yemek istersen yemeği 13270 Stеl avnat’ apatran Masa eğilir yemekten Tеm tsli tе pulnĭran. Çok çeşitli olduğundan. Çaplĭ urta krе, Güzel eve giriyorlar, n ipu ilе, Yeni giyim kuşam alıyorlar, Pahçanalla uta, Bahçeye doğru gidiyorlar, Prlе larsa kana. Birlikte oturup dinleniyorlar. utkunpa yĭlt pallaşsan Şutkun’la hepten tanışınca Ulĭp-pikе humhansa Ulıp-bike heyecanlanıp Iytat’ Ninеl patşaran: Sorar Ninel padişaha: -Mnşn kunti rşıva -Niçin bu ülkeye 13280 utkun tе halĭhra? Şutkun derler halk içinde. -Iytu pani vırĭnlah,-Soru sorman yerinde, Tеr Ninеl Ulĭpa.- Dedi Ninel Ulıp’a. Es plüşn unatĭn, Bilmek için yanıyorsun, Tĭrĭşatĭn halĭhşĭn. Çalışırsın halk için. Purĭnmaşkĭn tĭvanla Yaşamak için kardeşçe Mn çarat’-ha halĭha? Ne engelliyor halkı? Vsеm tĭvattĭ, man şutpa. Onlar dört tane bence. Tеn, es şutlan urĭhla? Galiba sizin şeytan başka? Ĭmsanulĭh-prrеmеş, Kıskançlık birincisi, 13290 ĭtkĭnlĭh -ikkmş, Açgözlülük ikincisi, Kahallĭh -vimş, Tembellik üçüncüsü, Tĭvattĭmş -çlhе vĭl, Dildir dördüncüsü, Çi ıvĭhri tĭşman vĭl En yakındaki düşman o iynçеh ĭna çarmasan. Onu hemen durdurmasan. Şĭmmi uk ta, tеm kalat’. Kemiği yok, neler söyler. Kaşni ınnĭn çlhi tеt Her insanın dili Vi tsl kasat’ tеt. Pri ırlĭh sarmaşkĭn, Tеpri -hurlĭh huşmaşkĭn, 13300 Vimş -ak apli: Untalli tе kuntalli. ınnĭn ta pur pahalĭh. Ançah kalĭr -ĭta vĭl? Unĭn çlhi vnçе, Ĭna çarma plninçе. ak rşıvri halĭha Tĭvanlĭhra purĭnma utkun turĭ pulĭşr. utkun turĭ çĭvaş vĭl. 13310 Mnlе turra larnĭ vĭl? Ham iltninе pltеrеm. Çĭvaş turri Aslati, Purinçеn tе hayarri, iç ĭratran pr ĭrat Hĭvarsassĭn çĭvaşra Ĭrat pulĭh vat Tava Turĭ amĭşpе tl pulat’, Aslatiye hurlasa Elеk parat’ puapsah. 13320 Turĭ amĭş Tavana Tatsa kalat’ sĭmahpa: “Turra larsa hĭv pĭh-ha, Hĭvna mnlе tıtĭn-ha”. Turra larç vat Tava, avah manmar çĭvaşa. Sapalançĭk halĭha Vĭl putarç akĭnta. Tava turĭ pirnnе ĭtkĭnlĭha ptеrç, 13330 Kvlhе ntеrç, Kahallĭha tp tur, Tĭvanlĭha vĭylatr. Kunta tĭvanlĭh -tata ta. Tĭvanla prlе üsе, Tĭvanla prlе lе, Üç türlü söyler der. Biri iyilik yaymak için, Diğeri kötülük etmek için, Üçüncüsü işte böyle: Oradaki de buradaki İnsanın da var kıymeti. Ancak söyleyin nerede? Onun dili ucunda, Onu durdurabilince. Bu ülkedeki bir halka Dostça yaşamak için Şutkun Tanrı yardım etti. Şutkun Tanrı Çuvaş o68. Nasıl Tanrı oldu o? Ben duyduğumu söyleyim. Çuvaş Tanrısı Aslatti, Hepsinden de öfkelisi, Yedi soydan bir soyu, Bırakınca Çuvaş’ta Soy başı yaşlı Tavşa Tanrı annesiyle karşılaşır, Aslati’yi horlayıp İftira eder baş eğip. Tanrı annesi Tavşa’nın Böler sözünü şöyle der: “Sen Tanrı ol da gör, Kendini nasıl tutarsın.” Tanrı oldu yaşlı Tavşa, Ancak unutmadı Çuvaş’ı. Dağılmış halkı Topladı burada. Tavşa Tanrı bizimkini Açgözlülüğü bitirdi, Kıskançlığı yendi, Tembelliği yok etti, Kardeşliği sağladı. Burada kardeşlik, nerde de. Kardeşçe birlikte büyüyorlar, Kardeşçe birlikte çalışıyorlar, 68 Daha önce bazı dipnotlarda da kısa açıklamalarda yapıldığı üzere geleneksel Çuvaş dini inanışları tek Tanrılı olmasına rağmen şairin destanda sık sık zikrettiği ve Tanrı adını verdiği varlıklar aslında Büyük Tanrı’nın yardımcıları olan iyi ruhlar ya da kötü ruhlardan başkası değildir. Ancak geleneksel Çuvaş dini inanışlarının da zaman zaman bozulmalara uğrayarak bu varlıkları Tanrı olarak adlandırdıklarını söylemek de mümkündür (A.N.). 409 Tĭvan yrkipе purna, Tĭvanla kua hupa, Tĭvanla rе para. Patşalĭh ta avĭnpa 410 13340 utkun yatpa upranat’. Tava turĭ hal’ nt utkun turĭ pirnşn. Es itn man pata Hn-hur kursa mĭy taran, avĭnpa ta puş alpa Yamalla mar man sana. Es Aslĭ Pĭlhara Prlе il-ha ak akna Usĭ kurma Çĭvaşra. 13350 An man vĭrttĭn sĭmaha. Ĭna mansan ĭnsĭrtran Ayĭp pul hĭvĭnta. Pĭşĭltatsa hĭlharan Kalar vĭl vi sĭmah. Hıtarç hĭy avĭntah: -An man av vi sĭmaha. Vsеm tĭşman hĭlhinе An itçrеh -nimlе tе. Ep vrеntn sĭmaha 13360 Kalasassĭn yrkеllеh Çĭvaş kunti yĭlapa Purĭnmaşkĭn tıtĭnat’. Ançah astu avna ta: Çĭtayĭn-şi es ĭna? Au pürtnе itmеsr Tеm tusan ta an ıvĭr. Kalamalli sĭmaha ıvĭrsanah manatĭn. Hal’ е iltn sĭmahsĭr 13370 Pulĭşu uk manran ta. Ulĭp, an man akna ta: Tĭşmanusеm -tata ta. Sana kaşni hĭy maylĭ ıvratmaşkĭn tĭrĭş. Es, tеn, kurĭn hütrе Tin е sarnĭ tüşеkе. Tеn, tl pulĭn ul inçе Ulmuiye ulmipе. Kardeşçe birlikte yaşıyorlar, Kardeşçe göz kapatıyorlar, Kardeşçe toprağa giriyorlar. Devlet de böylece Şutkun adıyla yaşar. Tavşa Tanrı şimdi Şutkun Tanrı bizim için. Sen ulaştın yanıma Sıkıntı görüp çok fazla, Bunun için boş elle Göndermeyelim seni. Sen Büyük Bulgar’a Kendinle al işte bunu Kullanmak için Çuvaş’ta. Unutma gizli sözü. Onu unutursan aniden Günahın olur senin. Fısıldayıp kulağına Söyledi o üç sözü. Pekiştirdi şununla da: -Unutma bu üç sözü. Onlar düşman kulağına Ulaşmasın hiçbir şekilde. Benim öğrettiğim sözü Söyleyince düzgünce Çuvaş buradaki adetle Yaşamaya başlar güzelce. Ancak dikkat buna da: Dayanabilir misin ona? Baba evine dönmeden Sakın hiç uyuma. Söylenecek sözü Uyursan unutursun. Artık duyduğun sözden başka Yardım yok benden de. Ulıp, bunu da unutma: Düşmanların her yerde Hepsi seni kendine göre Uyutmaya çalışacaklar. Galiba, görürsün siperde Sadece serilmiş döşeği. Karşılaşırsın yer yüzünde Elma ağacında elmayla. Samay şĭrĭh vĭhĭtra 13380 Kurĭn yuhan ĭlkua, Tеmlе ĭşu hıpsan ta An siv şıv es unran. Mn kurninе an tkn. Vsеm -purtе amĭşsеm Es tp tunĭ usalsеn. Şiklеnmеlli vırĭna Asĭrhasan -an hĭra. Es ĭna ak kantĭkpa untar apla ut yarsa. 13390 Ulĭp-pikе mpvе Ĭs panĭşĭn tav tur. Yapali un umnçеh Çĭvaşa vĭl ul tıtr. Tins urlĭ vĭl kar, Ĭna tüşеk ilrtr, Ulĭp unta vırtmar, Kantĭkpе untĭrç. Ulĭp kurat’ ul inçе Ulmuiye ulmipе. 13400 Kantĭk utti ĭna ta Kllеntеrç samantrah, Sĭrtran, sukmak tlnçе, ĭlku yuhat’ şеrpеtlе Şıv tеrmе şĭrĭhra. “Pikеn” ĭş hıpsan ta Untan tumlam mеr. Ĭna kantĭk untarç, Klnе ilpе vtеrç. Srеn kpеr “pikеnе” 13410 Kĭlarsan hĭy aypе, Ulĭp kallеh ykt-kе, Utassi iç uhrĭm е. iç uyĭh huşşinçе ıvĭrmar prrе tе. Hal’ vĭl aşş urtnçе еnknçе, tttmrе. Pürt alĭknе kantĭkpa utatat’ vĭl savĭnsa. Alĭk inçi usalsеm 13420 Hup-hura kl hal’ vsеm. “Tinеh itrm ep kilе, Çok sıcak zamanda Görürsün akan pınarı, Ne kadar sıcak yaksa da Su içme sen ondan. Her gördüğüne dokunma, Onların hepsi anneler Senin yok ettiğin kötüler. Şüpheli yerlere Dikkat et, korkma. Sen onu bu camla Yak böyle ateş verip. Ulıp-bike başbuğa Öğüdüne teşekkür etti. Aldıkları yanında Çuvaş’a doğru yol tuttu. Deniz üstünden geçti, Ona döşek göründü, Ulıp ona yatmadı, Bütünüyle yaktı. Ulıp görür yol üstünde Elma ağacındaki elmayı. Onu da cam ışığı Küllendirdi hemence. Tepeden, sokak karşısında Pınar akıyor şerbet gibi Su içecek kadar sıcak. “Bikenin” içi yansa da Ondan içmedi bir damla. Onu cam yaktı, Külünü yelle uçurdu. Gökkuşağı “bike”yi Bırakınca kendi altından, Ulıp döndü tekrar yiğide, Gideceği yol yedi çağrım. Yedi ay içinde Uyumadı bir kez bile. Şimdi sıcak evinde Kuru otta, karanlıkta. Ev kapısını lambayla Aydınlatır sevinerek. Kapıdaki kötüler Kapkara küle döndü. “Şimdi geldim eve, 411 412 ıvĭrmarĭm prrе tе”,Ulĭp şutlat’ ĭşnçе Tıtsa alĭk hĭlĭpnе. еnkrе, pr ktеsrе, Kuşak sassi iltnеt, Ulĭp kayat’ savĭnsa İltsеssnеh av sassa. -Ah, mĭntarĭn kuşakki, 13430 Mn çul unpa vılyani, Manman mana, savĭnat’, Kis-kis, siksеm man pata! Tıtsassĭnah kuşaka Ulĭp kayat’ ıvĭrsa. Vupĭr pusat’ pattĭra, Şahvĭrtrĭm-ha ep ĭna Tеsе kulat’ savĭnsa. Ulĭp kunе usanah Siksе tĭrat’ hĭrasah. 13440 Kirl sĭmah asra uk, Hal’ nt nim tuma uk. Hĭynе hĭy vĭl hıt yatlat’, av vĭhĭtrah vĭl kalat’: -Tеlеy uk av çĭvaşĭn, mtlеnni ĭnĭsĭr. Uyumadım hiç de.” Ulıp düşünür içinden Tutup kapı kolunu. Kuru otta bir köşede, Kedi sesi geliyor, Ulıp gider sevinerek Duyunca bu sesi. -Ay bahtsız kedi, Ne kadar orada oynadı, Unutmadım seni, sevinir, Pis pis, gel benim yanıma! Tutunca o kediyi Ulıp uyur gider. Vupır basar bahadırı, Kandırdım ben onu Diye güler sevinerek. Ulıp gözünü açınca Kalkar korkarak. Gerekli sözler akılda yok, Artık yapacak bir şey yok. Kendi kendine çok kızar, O zaman şunu söyler: -Talihi yok bu Çuvaş’ın, İstedikleri olmaz onun. Vĭtĭr Vimş Yurĭ (Ulĭp iç İnkеkе nterni) Otuz Üçüncü Türkü (Ulıp’ın Yedi Kötülüğü Yenmesi) Ulĭp aşşn yеtkеrnе şırasa iç inkеk vitr tuhat‘. Mеrçеn Ulĭpa iç inkеk vırĭnnе iç tеlеy kĭtartma pulat’ -vĭl unpa mĭşĭrlansan, un rşıvnçе prlе purĭnsan. Ulĭp aşşn ilunaçpе, vuthpе çĭvaşah tavrĭnat‘. Ulıp babasının yadigarını arayarak yedi kötülüğü geçer. Mercan yedi kötülük yerine yedi baht göstermek ister -eğer o onunla evlenir ve onun ülkesinde birlikte yaşarsa. Ulıp babasının yelkanatı ve ateş kılıcıyla Çuvaş’a geri döner. Uram urlĭ karĭmĭr, Kulĭ r tuprĭmĭr. Ulĭp rri pulnaran Haklĭrah vĭl ıltĭnran. 13450 Ulĭp hal’ tеt av еnçе Hir laşisеm patnçе. Unta şırat’ urhamah. ĭnmast’ prmayah. Urhamahsеm numay-ha... Vsеm Ulĭp valli mar. Utlansanah avna, Pilksrе tuha. Ulĭp larat’ kulyansa, Sĭr tu inçе hurlansa. 13460 avna vat ın asĭrhat’, Untan ıytat’ hrhеnsе. -Es -mskn-i? Ma un pеk Puna çiksе laran es? Mn inçеn-ha şutlatĭn, Kalasa par tarhasşĭn. -Tеm inçеn tе şutlatĭp, m ĭnmast’ tеmskеrşn. Pĭhma layĭh ĭyĭrsеm, Urhamahsеm kusеm tеn. 13470 Ançah tıtsa utlansan, Pr-ik utas pustarsan, Kuklеnе çtrеsе Ye hua pilknе. nt tеmskеr tumalla, Man valli uk urhamah. -Ĭna ham ta kurtĭm-ha, Sokaktan geçtik, Yüzük bulduk. Ulıp yüzüğü olduğundan Kıymetlidir o altından. Ulıp şimdi o tarafta Yabani atlar yanında. Orada arıyor küheylan, Başaramaz bir türlü. Küheylanlar çok da... Onlar Ulıp’a göre değil. Atlanınca bükülüyorlar, Belsize dönüşüyorlar. Ulıp oturur dertlenip, Sarı dağda kederlenip. Bunu ihtiyar fark eder, Ona üzülüp sorar. -Sen garibim? Niçin böyle Başını eğip oturursun? Neyi böyle düşünürsün, Söyle bana lütfen. Neyi düşüneceğim, İşim olmaz bir türlü. Görünüşü güzel aygırlar, Galiba küheylan bunlar. Ancak tutup binince Bir iki adım atınca, Bükülürler titreyip Ya da kırılır belleri. Şimdi ne yapmalı, Bana göre küheylan yok. -Onu ben de gördüm, 413 414 Çrе kayr ıratsa Sana pĭhsa ayakran. Eh, ep pit vatĭ av. 13480 Pu mimi tе şv man. Es hıvnĭ auna, avĭnpa utsеm çĭtĭmsĭr. Çĭtĭmlĭhu pur pulsan Urhamaha tupan es. Un pеk uta tupiççеn, Ĭna tıtsa tuhiççеn iç inkеk kurmalla, Tasa çunpa yulmalla. Es avsеnе çĭtĭn-şi, 13490 Tasa pulsa yulĭn-şi? Çĭtĭmlĭhu uk pulsan Şırama ta kirl mar. -Al-urasеm sıvah man, Hĭravĭ tavraş manra mar, Tеmlе inkеk-sinkеkе Çĭtatĭpah -purnе tе! Vsеnçеn mar yıvĭrlĭh, ulnе-yrnе plmеstp, Hĭş yennellе kaymalla? 13500 avĭnşĭn çun ıratat’. -ulnе-yrnе çuhlap-ha,Tеr vat ın Ulĭpa.Ep huşnĭ pеk ul tıtsan Sapun aynе es tuhan, Unta kuran iç yuman, Ün pеk yuman es kurman. iççş tе pr kutran, İkеlsеm ıltĭnran. ul vĭrĭm, pit kĭtkĭs, 13510 Puptti ul an pultĭr. Unta itsе kuriççеn Şutlasa pĭh iç hutçеn. Ulĭp pattĭr muçşnе Punе taysah tav tur, Utma ulpa utr tе Şurlĭh umnе vĭl tuhr. “Kpеr ukkĭ şurlĭhra, Kaaymĭp av vĭhĭtra”,Tеt tе sĭhman anninе Yüreğim incindi, Sana bakınca uzaktan. Eh, ben çok yaşlıyım. Aklım da zayıf benim. Senin benzersin babana Bundan atlar dayanıksız. Sabrın var ise Küheylanı bulursun. Öyle atı bulana dek, Onu tutup binene dek Yedi bela görmeli Temiz ruhla kalmalı. Bunlara sabreder misin, Temiz olup kalır mısın? Sabrın eğer yoksa Aramak da gerekmez. -Elim ayağım sağlam, Korku dediğin bende yok, Her türlü belaya derde Dayanırım hepsine de! Onlardan değil zorluk, Yolu izi bilmiyorum, Ne tarafa gideceğim? Bunun için daralırım. -Yolu izi anlatayım, Dedi ihtiyar Ulıp’a. Dediğim yoldan gitsen Sapun eteğine çıkarsın, Orada görürsün yedi meşe, Görmemişsin öyle meşe. Bir kökten yedisi de, Palamutları altından. Yolu uzun, çok zor, Dönüşsüz yol olmasın. Oraya varıp görene dek Düşünüp bak yedi defa. Ulıp bahadır ihtiyara Baş eğip teşekkür etti, Gidilecek yoldan gitti Çıktı önüne bataklık. “Köprü yoktu bataklıkta, Geçen o zaman.” Der ve kaftan yenini 13520 Ulĭp tavrat’ allipе. Turtsa kĭklat’ hırsеnе Ivĭi-ıvĭipе. ĭka svеt vrеnlh, Sulĭ yarat’ pit layĭh. Sulĭ tĭslat’ uhrĭma, Nim tе putmast’ şurlĭhra. Şurlĭh urlĭ kasanah Tеmskеr pulç tnçеnе. Ulşĭnat’ ku umnçе, 13530 Tnçе ptеt tеmеllе. Sar hvеl tе uhalat’. iksеssn tе ku kurmast’. Hĭlha urĭlsa kayasla av vĭhĭtra tеm şavlat’. Pur еnçе tе tttmrе Hml kusеm iе, Şĭlsеnе şakka Vĭr-var turtsa urasla, Kеh ĭtsa yarasla. 13540 Kmsrtеtni iltnç, Vutlĭ şvеk sirpnç. Ulĭp yenneh vĭl yuhat’, Umnе itsеn çarĭnat’. Tavraşpеh hm unat’, Hullеn sünsе lĭplanat’. Untah vutçul’ -kustarmĭş Hıran hıah kusa, Ulĭpa pırsa apna. Kayran vsеm -kupara. 13550 Vut-şvеkrеn hĭtĭlsan, Kupa inе hĭparsan, Ulĭp pattĭr av-avah. utĭ parat’ hvеl tе, Nim ulşĭnman kun tе. iç tĭrĭllĭ yumana Un çuh kurat’ ayakra. Yuman aynе larsanah Pĭhat’ yri-tavralla. Kayĭk yurri yanĭrat’, 13560 Kayran hĭy tе kurĭnat’. Kayĭk pit ilеml, ĭtmahranah kiln pеk. Ulıp çevirir eliyle. Tutar çeker çamları Avuçlaya avuçlaya. Ihlamur yetiştirir halatlık, Sal yapar çok güzel. Sal uzanır uzağa, Bir şey olmaz bataklıkta. Bataklıktan geçince Neler oldu dünyaya. Değişir göz önünde, Dünya bitiyor denilir. Parlak güneş de kaybolur. Ne yapsan da göz görmez. Kulak patlayacak gibi O anda bir şey gürler. Karanlıkta her yerde Yanan gözler parlıyor, Dişlerini şıklatıyor Çabucak yarar gibi, Biraz çekip yarar gibi, Bir gürültü duyuldu, Ateşli sıvı serpildi. Ulıp tarafına akıyor, Önüne gelince duruyor. Çevresinde ateş yanıyor. Yavaşça söner durulur. Orada çakmaktaşı kalır. Arka arkaya kusarlar Ulıp’a varıp vururlar. Sonra onlar yığınla Ateşli sudan kurtulunca Yığın üstüne çıkınca, Ulıp bahadır böylece Işık verir güneş de, Hiçbir şey değişmez de. Yedi tepeli meşeyi O zaman görür uzakta. Meşe altına oturunca Bakar oraya buraya. Kuş sesi yankılanır, Sonra kendi de görünür. Kuş da çok alımlı, Cennetten gelmiş gibi. 415 416 Unĭn tk iml, Pin-pin ĭltĭr unta tеn. Çvltеtеt, yavĭnat’, Sĭrt yennellе yarĭnat’. Ulĭp kayat’ hınçеn, Çupat’ husa itiççеn. Sapun yenne tuhsanah 13570 Umri kayĭk uhalat’, Kayĭk annĭ şĭtĭka Tasatsanah üp-apran Ulĭp krеt şĭvĭnsa. Şĭtĭkra ul aslanat’. -Ulĭp, sana mn pulç? Kulnĭ sasĭ iltnç.Çrü çrnе vnçе, apla mar-i, yktm? “illipе mar ın paha, 13580 Pulas-ha ham turtarah”,Şutlat’ Ulĭp şĭtĭkra, Hĭy illinе şĭnarsa. Sismеn-ktmеn huşĭrah Sar hvеl pеk kurĭnsa Uma tuhat’ hitrе hr, Yülе pilk, üllskеr. ü pilk taranah, Ku -çaplĭ ahahran, Kulli -hvеl şеvlinçеn, 13590 Sassi -kslе kvvinçеn. -Hĭrakanĭn ak еnçе Hĭypе prlеh inkеk,Tеr pikе Ulĭpa Aşĭ, ırĭ kĭmĭlpa. Pikе tutĭr klеr, Vl tutarsa vtеrç. Umri sĭrç uĭlç, av sĭrt vitr tuhr. Ku umnçе hr tsеn, 13600 Tĭri yurri iltnsеn Sĭrt samantrah uhalç. Halĭh krlеt ayakra, Ulĭp tuhat’ pasara. , Mskеr kirl çrеnе Pasar sutat’ -purnе tе. Onun tüyü çok parlak, Binlerce yıldız var gibi. Cıvıldıyor, dolanıyor, Tepe tarafına gidiyor. Ulıp gider peşinden, Koşar yetişene dek. Sapun tarafına çıkınca Önündeki kuş kaybolur, Kuşun indiği deliğe Temizleyip çer-çöpten Ulıp girer hareketle. Delikte yol genişler. -Ulıp sana ne oldu? Gülme sesi duyuldu. Yüreğin tırnak ucunda, Böyle değil mi yiğidim? “Öfkeyle değil insan değerli, Olayım kendim böyle.” Ulıp düşünür delikte, Öfkesini bastırarak. Beklenmeyen bir anda Parlak güneş gibi görünüp Önüne çıkar güzel kız, Düğmeleri açık gezen kız. Saçı beline kadar, Gözü güzel inciden, Gülüşü güneş ışığından, Sesi, gusli melodisinden. -Korkanın bu tarafta Kendisiyle birlikte belası,” Dedi bike Ulıp’a Sıcak, iyi kalple. Bike şalını çıkardı, Uçurdu rüzgarda. Önündeki tepe açıldı, Bu tepeden geçti. Göz önünde kız kaybolunca, Toygar sesi duyulunca Tepe o anda kayboldu. Halk gürlüyor uzakta, Ulıp çıkar pazara. Gönül ne istiyorsa Satılır hepsi pazarda. Unti halĭh şavlasan, Yurla-yurla taşlasan Ulĭp tavra sırĭnç, Hĭnalama tıtĭnç, 13610 Ulĭp pattĭra vsеm Iltĭn altĭr tıttarç, Mĭn piçkеri erеhnе av altĭra tultarç. -Ulĭp pattĭr, tav sana! Sıvlamasĭr akna, Altĭr tp kurĭntĭr, Vri yunu vılyatĭr. -Tavah sirе -purnе tе! Sıvlĭh sunap kaşninе. 13620 Hr-uprasеm -sirе tе! Ku an hıvĭr man inе,Tеr Ulĭp şütlеsе. Ulĭp ıltĭn altĭrtan Erеh еt tumlam е. Altĭrnе vĭl yalti pеk ürеtеsşn yrkеrеn. -еs pulat’ tppipе Pulas tеsеn pirnpе,Tеr pasar kaççisеm, 13630 Ulĭp tavra tĭnisеm. -An tеrr vĭy hursah, Pulas kilmеst man uhmah. Çĭvaş kalat’ akĭn pеk: Kaşni altĭr tpnçе Huyhĭ-suyhĭ, inkеk tе Masartinçеn numay tеt. Erеh ĭnran kĭlarat’, at-aramas hĭvarat’, irp yĭva arkanat’, 13640 Ptm purnĭ salanat’. av vĭhĭtrah kеrmеntе, ülti hutri pülmrе, Kslе sassi yanĭrat’, Çеp yurĭ şĭranat’. Usr ınsеm Ulĭpa Pit ilеml çul ulpa 69 Ordaki halk gürleyince Türküyle dans edince Ulıp’ın çevresini sardı, Konuk etmeye çalıştı. Ulıp bahadıra onlar Altın altır69 verdiler. Büyük fıçıdaki rakıyla Bu altırı doldurdular. -Ulıp bahadır, teşekkür sana! Nefeslenmeden sen bunu, Altır dibine kadar iç, Deli kanın oynasın. -Teşekkür size, herkese! Sağlık dilerim herbirine. Kızlar size de! Göz değdirmeyin bana, Dedi Ulıp şakayla. Ulıp altın altırdan Rakı içer bir damla. Altırını köydeki gibi Gezdirmek ister sırayla. -İçmek lazım dibine kadar Olmak istersen bizimle, Dediler pazar delikanlıları, Ulıp çevresinde duranlar. -İçirmeyin bana zorla, Olmak istemiyorum sarhoş. Çuvaş söyler şöyle: Her altırın dibinde Kaygı, sıkıntı, bela da Mezardakinden fazlaymış. Rakı ondan kurtarır, Çırılçıplak bırakır. Sağlam yuva dağılır, Bütün hayat dağılır. O zaman sarayda, Gök katında odada, Gusli sesi yankılanır, Nazik türkü yayılır. Sarhoşlar Ulıp’ı Güzel taş yoldan Çuvaşlarda genellikle özel günlerde içki içmede kullanılan geleneksel bir kap. 417 418 İlsе kç av urta,Hr-uprasеm avĭnta! İnkеsеnçеn nar yuhat’, 13650 Kusеnçе şuh vılyat’, Yktsеmpе taşla, Yasar kupa pĭha. Hr-uprasеn kĭkrisеm Pisе itn ulmasеm, ühе çipеr tutisеm Pahçari r ırlisеm. Italasa çuptusan Siksе çtrеn uraran, Tüşеk inе vırnasan, 13660 Çunpa ütе kantaran. Hĭyĭ utti sünsеnеh Sas iltnеt pülmrеn: -Ulĭp, mskеr tĭratĭn, Ak, vĭt, tippеh yulatĭn. Pççеn unta tĭriççеn Kilsеm ınsеm kuriççеn. Epir, hrsеm, naçar-im, Pirn üpе puşĭ-im? Epir sanşĭn hıtkan-im, 13670 Çĭvaşsеnçеn naçar-im? iç üpе kaşninnеh, Arçasеm tе tulliyeh. Pirn tupra vr-nеh, Tasa akĭş kunçеn. Yurrĭmĭrsеm şĭpçĭkran, Tüşеksеm tе mamĭkran. Epir vri hvеltеn, ırla piеt pirntеn. -Ey-ey, ykt, ey, ykt, 13680 Sĭnran şurtĭn, mskеr es? Es mnşn illеnsе Tĭran pirе kvsе? “Çĭh vĭl vеn kayĭk mar, Hrarĭm ta etem mar”,Ittisеm pеk şutlan pul’, avĭnpa tеn kĭmĭl uk? -Ep un pеk şutlama uhatman-ha tĭnĭma,Tеr Ulĭp kĭmĭlsĭr, Alıp girdiler bu eve. Kızlar burada! Kızlardan güzellik akıyor Gözlerinde fettanlık var, Yiğitlerle oynarlar, İhtirasla bakarlar. Kızların göğüsleri Yetişmiş elma gibi, İnce güzel dudakları Bahçedeki çilek gibi. Kucaklayıp öpsen Ayaklarına kadar titrersin, Döşek üstüne yatsan, Ruh, bedenini dinlendirirsin. Çıra ışığı sönünce Ses duyulur odadan: -Ulıp, ne duruyorsun, İşte yalnız kalıyorsun. Orada yalnız duracağına Gel insan görene kadar. Biz, kızlar, kötü müyüz, Bizim kutumuz boş mu? Biz senin için kötü müyüz, Çuvaşlar için kötü müyüz? Yedi kutunun hepsinde, Sandıklar da dolu. Bizim toprak yesyeni Temiz kuğu gözünden. Türkülerimiz bülbülden, Döşeklerimiz pamuktan. Biz sıcağız güneşten, Çilek olgunlaşır bizden. -Ey ey yiğit, ey yiğit, Yüzün soldu, bu da ne? Sen niçin sinirlenip, Bizi kıskanıp durursun? “Tavuk o kuş değil, Kadınlar da insan değil.” diye Diğerleri gibi düşünüyorsun, Bunun için mi yok keyfin? Ben böyle düşünmek için Kaybetmedim aklımı, Dedi Ulıp keyifsizce, 13690 Sar hr yenne pĭhmasĭr,Hrarĭmran kulakan Hĭynе kuran surakan. Ançah apla pulsan ta, Manmalla mar akna ta. Purnĭra pur irsrlh Çıssĭrlatat’ mrlh. Çĭtma yıvĭr pulin tе Usramallah hr çısnе, Ak akĭnti inkеsеm, 13700 Hĭş-pr şuhĭ pikеsеm Hĭysеn çısnе ptеrç, Pitnе kе lеr. Erеh sе taşlasan, Italansa yurlasan, Kurman-plmеn arınpa Vırtr namĭs şuhĭşpa. Yut mĭşĭrpa pıl iyen, Hĭvĭnninçеn şıv еn Tеsе çuna kantarni 13710 ĭmĭlttayla hĭtlanni. Sasartĭkah tеm pulç, r kisrеnnn tuyĭnç. Ulĭp pattĭr tlnçе Hayar sasĭ iltnç. -Apla pirе hurlatĭn, Pitе kе lеsşn. Ak san valli şĭtĭk pur, Kurmallinе kay ta kur! r şĭtĭknе, trmеnе, 13720 Ulĭp kutĭn sirpnеt. Şĭtĭk tpnе apĭnsan İrksrеh şuhĭşlat’: “Sm tttmеh şĭtĭkra Kuran çiksеn kuraymĭn. Mana kuntan nikam ta ĭlakanni pulaym. Kuntan avah tuhmalla!” İk allinе tttmrе Ulĭp pattĭr aptrasa 13730 Tĭsat’ ĭşra şiklеnsе. Un allinе şĭm lеkеt. Vĭl avĭntan tlnеt. Sarı kıza bakmadan, Kadınlara gülen Kendine tüküren. Ancak böyle olsa da, Bunu da unutmamalı. Hayatta var kötülük Lekeler ömür boyu. Dayanmak zor olsa da Korumalı kız namusunu, İşte buradaki kadınlar, Bazı şuh kadınlar Kendi namusunu bitirdiler, Yüzlerine keçe diktiler. Rakı içip dans edip, Kucaklayıp türkü söyleyip, Tanımadıkları erkeklerle Yıktılar namus düşüncesini. Yabancı erkekle bal yiyen, Seninkinden su içen Diyerek ruhu kandırmak Düşüncesizlik boş yere. Birdenbire ne oldu, Yerin titrediği duyuldu. Ulıp bahadır karşısında Kötü ses duyuldu. Bizi böyle horladın, Yüze keçe diktik diye. İşte sana delik var, Göreceğini git gör! Yer deliğine, zindana, Ulıp gide fırtına gibi. Delik dibine vurunca Başlar düşünmeye: “Çok karanlık delikte, Göz açsan da görülmez. Beni buradan hiçkimse Artık kurtaramaz. Buradan aynen kurtulmalı!” İki elini karanlıkta Ulıp bahadır şaşırıp Uzatır içten şüphelenip. Onun eline kemik gelir. Bundan donup kalır. 419 420 Yedi kötülüğü yeniş yolunda Ulıp’ın karşısına çıkan kuş (Ulıp:455) “rе kmеn şĭmşaksеm Ĭtan? Mnlе halĭhsеn? rе paman şĭmsеnçеn Arurisеm pula. Pur şĭmma ta ınsеnnе rе pama tivl”. Ulĭp pulat’ r çavma, 13740 Krееsr, alĭpa. Şĭtĭkri şĭmşaksеnе rе parat’ -purnе tе. Suransеm surnipе Hümе umnе tayanat’, Hĭynе tıtma plnipе Tĭnĭеmn lĭplanat’. Ku tttmе hĭnĭhsan Hümе inçi ırĭva Vulat’, ĭna ĭnlanat’, 13750 Ĭşra apla vĭl kalat’: -Kunti şĭmsеm-pattĭrsеn, ak şĭtĭkra vilnisеn, Vrеnü-mn pulmanran Vilm tupnĭ ayvanran. Hut pln-tk vulatç, Kuntan tuhma plеtç. Trs ırnĭ pulsassĭn Kalamalla pulnĭ е: “Hura Marta -hurtĭmĭş, 13760 Hup-huplamĭş, ul parĭr”. Vara takam vĭypе r şĭtĭk utalç, İk yennellе uĭlç, Ulĭp tuhsan tulalla Trmе hĭvĭrt hupĭnç. Ulĭp kallеh tlnç, Aşra apla kalar: -Trs sĭmah vattisеn, Sm avalah hunisеm: 13770 Vrеnni vĭl -utĭ tеt, Vrеnmеnni -tttm tеt. Kallеh tulta sar tnçе, Ulĭp pattĭr pülmrе, Trеkl ın umnçе. Kmllеnn un ü, “Yere girmeyen kemikler, Nerden? Hangi halklar? Yere girmeyen kemiklerden Arşurilere döndüler. Bütün kemikleri insanların Toprağa girmek zorunda.” Ulıp başlar yer kazmaya, Küreksiz, elleriyle. Delikteki kemikleri, Toprağa gömer, hepsini. Yaralarэ aрrэyarak Çit önüne dayanır. Kendini tutabildiğinden Sakinleşir, yatışır. Göz karanlığa alışınca Çit üstündeki yazıyı Okur, onu anlar, İçinden şöyle söyler. -Buradaki kemikler, bahadırların, Bu çukurda ölenlerin, Eğitim olmadığından Ölüm bulmuş saflıktan. Okuyabilseler okurlardı, Buradan çıkmayı bilirlerdi. Düzgün yazmış olunca Söylemeli ancak bunu: “Kara Marta, fırıldak, Kötü insan yol verin.” Sonra birinin gücünden Yer çukuru aydınlandı, İki tarafa açıldı, Ulıp çıkınca dışarıya Zindan hemen kapandı. Ulıp tekrar şaşırdı, İçinden şöyle dedi: -Yaşlıların sözü doğru, En önce söyledikleri: “Öğrenmek o aydınlık, Öğrenmemek karanlık Tekrar dışarıda sarı dünya, Ulıp bahadır odada, Sağlam insan yanında. Gümüşlendi onun saçı, 421 422 Suhal tе av tsl. Un ipu parhĭtran, Atti sarĭ sĭranran, Çntrlеn nçpе. 13780 -ak tnçеnе mn maypa Es kiltn man pata? Kunta itmе ĭmĭl mar, Hĭramarĭn nikamran. Ep tuyatĭp: ipuran Es kiln çĭvaşran. Ep plеtp avna ta: Numay ulsеm Pĭlharta Lĭpkĭ tĭmast’ samana. avĭnpa es yalanah 13790 apĭatĭn tĭşmanpa. Mnlе kunta, man patra, Lĭpkĭ tĭrat’ samana, Kunta kanĭ yalanah. Man pata ku purĭnma. Ep -sĭrt patşi, naçar mar, Mul ptеsrеn hĭrar mar. Şurpu sulç allipе, iç alĭk uĭlç, Çasah tpеl kukrinçе 13800 iç pikе kurĭnç, -Man mn pur iç hr, iççş tе rе tеk, Kn hrm man kunta Yalan tĭrat’ huralta. Un allinçе sĭrt mul. Mulpa sĭrtsеm ilеml. Es, Mеrçеn, Ulĭpa Pallaştar-ha man mulpa. Kayran kapa tpеltе 13810 Kalaatĭp yktpе,Tеr Şurpu pikеnе, Knninе, Mеrçеnе. Kn hr hrеlç, ühе tuti yĭl kulç, Ulĭp pattĭr yennellе Pĭhsan -hvеl tеmеllе. Ulĭp ĭna pallar, Ĭşra apla kalar: Sakalı da bu renkte. Giyim kuşamı kadifeden Çizmesi sarı köseleden, Süslenmiş inciyle. -Bu dünyayı ne için Sen geldin yanıma? Buraya gelmek zor, Korkmadın kimseden. Görüyorum kıyafetinden Sen geldin Çuvaş’tan Ben biliyorum bunu da: Uzun yıllardır Bulgar’da Huzurlu zaman geçmez. Bunun için sen her zaman Savaşıyorsun düşmanla. Niçin burada, ülkemde Zaman sakin geçiyor. Burada huzur her zaman. Buraya göç yaşamaya. Ben tepe padişahı, kötü değilim, Mal biter diye korkan değilim. Aksakal uzattı ellerini, Yedi kapı açıldı, Hemen ön köşede Yedi bike göründü, -Benim hepsi yedi kızım, Yedisi de çalışıyor, Küçük kızım yanımda Her zaman korumadan. Onun elinde tepenin malı. Malla tepeler alımlı. Sen, Mercan, Ulıp’ı Tanıştır mallarımla. Sonra gece köşede Konuşurum yiğitle, Dedi Şurpuş bikeye. Küçüğünü, Mercan’ı Küçük kızı kızardı, İnce dudağı gülümsedi, Ulıp bahadır tarafına Bakınca, güneş demeli. Ulıp onu tanıdı, İçinden şöyle dedi: “Timr kurĭk kltinе, 13820 Yspе pĭhĭr tatkinе ak hr mana tıttarç”. Pikе tuhr pülmrеn, Ulĭp ta un hınçеn. Pikе tutĭr kĭlarç, Kĭntĭralla vtеrç. Ulĭp pattĭr umnçе Iltĭn iеt pur еnçе. Şur ĭm tutĭr kĭlarç,iç mĭn sĭrt kurĭnç. 13830 Pur sĭrç tе kmlrеn, Yalkĭşa trlrеn. Hura pustav vtеrç, Anĭ yenne itеrç, Sĭrtri timr-tĭmĭra Hr kĭtartr pattĭra. Şur ip tutri kĭlarç, Ala ĭltĭr kurĭnç, Ahah uti vĭy vılyat’, Mеrçеn uti taş taşlat’. 13840 -Nu, kurtĭn-i man mula? -Mulsеm itçr pin ula, An çaktĭrçç kayran ta,Tеr Ulĭp patşana, Hisеplеsе pu taysa. -Man mul çakmast’ nihĭan Mn ıytninе es parsan. Mana kirl ak kĭna: Iltĭn çitlh ĭşnçi ıru-knеkе tеkеnni. 13850 Kirеmеtrеn es ĭna Turtsa il tе mana par. mr kunta purĭnma Mansam tĭvan halĭhna. Pr kavarlĭ pulĭpĭr, Mula huşsa purnĭpĭr, Iltĭn inçе ıvrĭpĭr. Ulĭp pattĭr patşana Huravlar ak apla: Yantĭ purnĭ -purnĭ mar, 13860 Sutĭnçĭk ın-usalran. Sutĭnçĭka tuhiççеn Demir ot demetini, Pirinçle bakır parçasını Bu kıza tutturdu.” Bike çıktı odadan, Ulıp da onun ardından. Bike mendil çıkardı, Güneye doğru uçurdu. Ulıp bahadır önünde Altın parlar her yerde. Ak tüy mendil çıkardı, Yedi büyük tepe göründü. Bütün tepeler de gümüşten. Alev alev yanarlar Kara çuha uçurdu, İniş tarafa yetirdi, Tepedeki demiri Kız gösterdi bahadıra. Ak iplik mendil çıkardı, Boğa yıldızları göründü, İnci ışığı güç veriyor, Mercan ışığı dans ediyor. -Eee, gördün mü malı? Malın yetsin bin yıla, Değerini de kaybetmesin, Dedi Ulıp padişaha, Saygıyla baş eğip. -Malım değer kaybetmez Ne istediğini sen söylesen. Bana sadece şu gerekli: Altın kafes içinde Yazı kitabı deneni. Kiremet’ten sen onu Çekip al da bana ver. Ömür burada yaşamaya Unut kendi halkını. Aynı düşüncede oluruz, Mal içinde yaşarız, Altın üstünde uyuruz. Ulıp bahadır padişaha Cevap verdi işte böyle: Bedava hayat hayat değil, Satılmış kişi kötüdür. Satılmış olana dek 423 424 Ulıp’ın yedi kötülüğü yeniş yolunda karşısına çıkan Mercan adlı kız (Ulıp: 456-457) 425 426 rti üp-ap pulas-mn. An man avna: nihan ta, Tеmlе yıvĭr pulsan ta, Çĭvaş tеlеy ırĭv Çĭvaşrah pulat’-suymastĭp. Suysan mana r ĭttĭr. -Es kayrĭn kĭmĭla, Sĭmahusеm pit avan. 13870 Kunta itmе ĭmĭl mar, Hĭramarĭn nikamran. ak tnçеnе ansassĭn Pr inkеkrеn hĭtĭltĭn. Pasarta ta es pultĭn, Yakĭltinе tuhmarĭn, Erеh sе küpmеrn, Ĭna es hıt hĭrtrĭn. Yut mĭşĭrtan pıl iyen, Hĭvĭnninçеn şıv еn 13880 Tеninе es hurlarĭn, apla çısna sıhlarĭn, İnkеkе vıĭ hĭvartĭn. Vrеnn ın pultĭn ta, Lеksеssn tе şĭtĭka, r aynçi trmеrеn Es tuhrĭn sıp-sıvah. ntеrsе ult inkеkе Es itrёn man pata. Sana yantĭ puyanlĭh 13890 Strmеr еnçknе, avĭnpa ta sutĭnçĭk Es pulmastĭn mrtе. ntеrtn iç inkеkе, Tasa -tĭrna ku pеk. Ep tе yulmĭp parĭmra. Sana kirl ilunat, Es avĭnpa man patra. Man vitеnе ul usam, Mn kilşеt -san pulat’. 13900 Ulĭp krsеn vitеnе Ayĭr ilç kеnsе. Hümе inçе h kurat’ Ulĭp pattĭr savĭnat’. Kunti h tе yapĭh mar - Yerdeki çöp olurum. Bunu unutma hiçbir zaman, Ne kadar ağır olsa da, Çuvaş’ın alın yazısı Çuvaş’ta olur, yalan demem. Yalansa beni yer yutsun. -Sen gittin hoşuma Sözlerin çok güzel. Buraya gelmek kolay değil, Korkmadın hiç kimseden. Bu dünyaya inince Bir beladan kurtuldun. Pazarda da sen vardın, Lafazanlık etmedin, İçki içip şişmedin, Ona sen çok kızmadın. Başka eşten bal yiyen, Seninkinden su içen, Denilmesini horladın, Böyle namusunu korudun, Belayı aç bıraktın. Öğrenmiş kişi oldun da, Ulaşınca da çukura, Yer altındaki zindandan Sen çıktın sağ salim. Yenerek altı belayı Sen geldin yanıma. Sana hazır zenginlik Çekmedi kesesine, Bunun için satılmış Olmadın hayatında. Yendin yedi belayı, Temiz turna gözü gibi. Ben borçlu kalmayacağım. Sana gerekli Yelkanat, Bunun için yanımdasın. Büyük ahıra yol açayım, Beğendiğini kendin seç. Ulıp girince ahıra Aygır başladı kişnemeye. Çit üstünde kılıç görür, Ulıp bahadır sevinir. Bu kılıç da kötü değil, isе tĭrat’ vuthlе. Ayri tĭrat’, kukalеt, Ĭna Ulĭp ynеrlеt, Yarsa tıtat’ vuthе, aksa yarat’ hĭy inе. 13910 -Tavah sana, Pülh! Attеn haklĭ еtkеr Kallеh kur tpkçnе,Tеr Ulĭp vitеrе. Ulĭp tuhsa kayiççеn Mеrçеn tuhat’ kilnçеn. Tunsĭh unĭn kunçе, Huyhĭ vri çrinçе. -Apla kunta yulmastĭn, Çĭvaş rnеh kayatĭn? 13920 Ulĭp, pĭhsam man yenne, Tеn, hrhеnn Mеrçеnе? An kay, Ulĭp, tarhasşĭn, Ep sanpa pulasşĭn, Numay-numay purnasşĭn, Sanpa tеlеy kurasşĭn. iç inkеk tüsrn es, Manpa tеlеy kurĭn е, Prrе е mar, iç tеlеy. Ĭnlan, Ulĭp, iç tеlеy! 13930 irp sıvlĭh es maltan Kunta ilеn, çĭnah ta. ir-çr mnnе es manan, Un şĭrşi tе uk kunta. Yalan pul umra. -tеlеy vĭl purnĭra. pе çapa tuhatĭn, Irĭ yatpa purnatĭn. Attе-annе ĭslĭ man, Pülh tе hurlaman, 13940 Kunta prlе purĭnsan Es pit çaplĭ ın pulan. Aslĭ-tĭnlĭ pulnişn, Çrü hastar tapnişn unsa kaysah ıtalĭp, Vrilеnsе yuratĭp. Yuraturan hakli uk, Yuratuşĭn vatlĭh uk... Parlıyor ateş kılıç gibi. Atı kalkar, tepinir, Onu Ulıp eyerler, Tutar ateş kılıcı, Kuşanır üstüne. -Teşekkür sana, Pülihşi! Babamın değerli yadigarı Tekrar geçti varisine, Dedi Ulıp ahıra. Ulıp çıkıp gidene dek Mercan çıkar evinden. Hasret onun gözünde, Kaygı ateşi yüreğinde. -Burada böyle kalmazsın, Çuvaş ülkesine mi gidersin? Ulıp, bak bana doğru, Acımıyor musun Mercan’a? Gitme, Ulıp, lütfen, Seninle olmak istiyorum, Çok yaşamak istiyorum, Senle mutluluk istiyorum. Yedi belaya dayandın sen, Ancak benle olursun mutlu, Sadece bir değil yedi baht. Anla Ulıp, yedi baht! Sağlığı sen ilk önce Burada alırsın gerçekten. Hastalığı sen unutursun, Onun kokusu da yok burada. Her zaman olur iş önünde. İş dediğin bahttır hayatta. İşinle namlı olursun, İyi adla yaşarsın. Annem babam akıllı, Pülihşi de horlamaz, Burada birlikte yaşayınca Olursun çok namlı kişi. Akıllı uslu olduğundan, Yüreğin şevkle çarptığından Yanıp kucaklayacağım, Kaynayıp seveceğim. Sevgiden kıymetlisi yok, Sevgi için yaşlılık yok. 427 428 Upĭşkişn arĭm Sm avalran ak akĭ: 13950 ıtar -prlе şutlama, Vırĭn -yalan savĭnsa Vĭrlĭh aksa hĭvarma. Siv apsan vuçaha Vuçah sıhlavi vĭl pulat’: Hümеlеnеt iynçеh Sĭrt tĭrrinе itiççеn. Ançah mĭşĭr arĭmnе Hisеplеmе plmеsеn, Ultavĭla purĭnsan 13960 Ye ın umnе tеk huşsan Hümе tĭrnе yur ĭv, Kupalansa usĭn. Un pеk çuhnе pülh tе Pulĭşas uk mĭşĭrnе. Mana trs ĭnlansam: Mĭşĭru pulĭp -hakli san. Vĭrlĭh aksan vırĭna Ep uratĭp iç aça. Sana hıv ıvĭlsеm, 13970 Mana hıv hrmsеm. Yulaşkinçеn ep sanran Tĭn uhatsah savnĭran rmе puyan tĭvĭttĭm, Mulna huşsa parĭttĭm. Sakkun pul san alra, Sanran çtr tavrara. -Mеrçеn, çipеr pikеm, Es mana an illеn. Ep açallĭ-pĭçallĭ, 13980 Arĭmpala tеlеyl. Arĭm inçеn mn tеrn Man arĭm av çikrе. Ep vsеmpе -mrеh! Manşĭn utĭ tnçеrе Vsеmsr punе mn hakli? Tĭvan rşıv çi hakli! Sıv pul, pikе! An illеn, Çipеr kaççĭ tlnе pul! Kocası için karısı En eskiden işte bu: Yastık, birlikte düşünme, Yer, her zaman sevinerek Tohum ekmek içindir. Soğuk olursa ocakta Ocak koruyucusu olur: Çitle çevrilir derhal. Tepe zirvesine varana dek. Ancak kocası karısına Saygı göstermeyi bilmese Aldatarak yaşasa Hep aldattığını düşünsen Çit üstüne kar yağar, Yığılıp sallanır. O zaman Pülih de Yardım etmez kocaya. Beni doğru anla: Değerli eşin olacağım. Yere ekince tohum, Yedi çocuk doğururum. Sana kalsın oğullar, Bana kalsın kızlarımız. En sonunda seni, Aklımı kaybedip sevince Çok zengin yapardım, Mala seni boğardım. Hak olur senin elinde, Senden titrer çevrede. -Mercan, güzel bikem, Sen bana kızma lütfen. Ben çoluklu çocuklu, Karımla mutluyum. Karı için ne dediysen Benim karım da öyle. Ben onlarla ömür boyu! Benim için bu dünyada Onlarsız hayat ne kadar değerli? Anavatan en değerlisi! Sağ ol, bikecim! Kızma, Güzel eş olsun bahtın. Vĭtĭr Tĭvattĭmş Yurĭ (Ulĭp Matеr Halĭhnе Nuşaran Hĭtarni) Otuz Dördüncü Türkü (Ulıp’ın Macar Halkını Sıkıntıdan Kurtarması) Sikpĭra Arpat patşa krüş. Matеr halĭh’ tĭşmanran hn-hur tüsеt. Ulĭp, rpü pattĭr mama kn ınsеm, Sikpĭrapa Katrinе, aşş ĭratnе asapran ĭla. Matеr patşi Arpat krüşnе ĭratĭn tapparnе parat’. Sikpırşa Arpat padişahım damadı. Macar halkı düşmanın azabına dayanır. Ulıp, Şirpü bahadır ve küçük insanlar, Sikpırşa ile Katrin’i, baba soyunu azaptan kurtarırlar. Macar padişahı Arpat damadına soyunun tılsımını verir. Hvеl uti -kun uti 13990 ut tnçеnе еşеrmе, Uyĭh uti -ka uti Yuratĭva üstеrmе. Çĭn yuratu itnsеn, unatlansa vĭy ilsеn Ĭna uyĭh ta pillеt. Un pеk vĭhĭt itsеnеh Hrpе kaççĭ prlеşеt, n еm’е uralat’, Yĭh tĭsĭlat’ malalla. 14000 Katrinеpе Sikpĭra Vеrnеymеn yĭlaran, Yĭh tĭsmaşkĭn malalla Prlеşmеllе uyĭhran. uranĭ hr kilnçе ipu tavraş hatrlеt, Erеşnе tе nеtеt, Trlеsе ilеmlеtеt. Katrinеn pur inkş, Çĭvaşa kaçça tuhnĭskеr. 14010 Çĭvaş kĭtkĭs tapparnе, Unti numay yĭlana Tüsn vĭl hĭy sahal mar. Hrsеmrşn kulyanat’, avĭnpa vĭl mĭrlatat’: “Katrinеn pulas upĭşki ara еri hĭrahhi. Puyanlĭh-vĭy kĭna, Vĭrĭ hatri-umnçi. Güneş ışığı, gün ışığı Bu dünyayı yeşermeye, Ay ışığı, gece ışığı Aşkı büyütmeye. Gerçek sevgi doğsa, Kanatlanıp güçlense Ona ay da dua eder. O zaman gelince Kızla erkek buluşur, Yeni aile oluşur, Soy düzülür ardından. Katrine’yle Sikpırşa Ayrılmazlar töreden, Soy düzmek için Buluşmalılar bir aydan. Nişanlı kız evinde Giyim kuşam hazırlar, Süsünü de yeniler, Dikip güzelleştirir. Katrine’nin var yengesi, Çuvaş’a gelin gelen. Çuvaş karışık tılsım Ondaki çok âdete Az değil çok dayandı. Kızları için dertlenir. Bundan mırıldanır: “Katrine’nin kocası Çıplak serçenin biri. Zenginliği sadece gücü, Savaşın önünde arkasında. 429 430 Kil-urç tе kеrmеn mar, 14020 Vĭl ta kayran tünеt ak. Hrsеmrе savnĭ-i Aşş-amĭşsr purĭnni? Vĭl arĭmnе pĭhat’-i? Unşĭn ĭyri -çi hakli. Hrsеmrе kurmalla, Kalamalla unpa man”. avĭnpa ta un patnе İnkş itеt vtеrsе. Katrinеnе çuptusan 14030 Prlе lartat’ yunaşar. Yuri kiltm san pata Çrеrеnеh kalama,Tеt vĭl sĭmah pulasa.ulĭk tutri kaççĭra Ulşĭnmalla purnĭ san. Hĭş yennellе? Pallĭ mar iyeltеn pĭhatĭn purnĭa, Tlnеtp avĭntan. Çĭvaş halĭh yĭlinе 14040 uhlaymastĭn nimn tе. Yuratu, mur, san puna Kapca iln, turşĭn ta. umra pulsan Sikpĭra Sana nim tе kirl mar. Ulĭppala Sikpĭra Kurayma pusmĭra. avĭnpa ta kilnçе ukkĭ çura şĭrşi tе. Patşa hr pulsan ta Evi barkı saray değil, O da sonra yıkılır işte. Kızımız için sevinç mi Anne-babasız yaşamak? O karısına bakar mı? Onun için at en değerli. Kızımızı görmeyi, Onunla konuşmayı unut.” Bunun için onun yanına Yengesi gelir hemence. Katrine’yi öpüp Oturtur yanına. Kasten geldim yanına Yürekten konuşmaya, Der söze başlayarak. Yağlığın delikanlıda Değişmeli hayatın. Ne tarafa? Belli değil Yukardan bakarsın hayata, Hayret edersin bunun için. Çuvaş halkının adetini Anlayamazsın hiç de. Sevgi, şeytan, senin başını Kapatıverdi, ikon da. Doğrusu Sikpırşa Sana gerek de değil Ulıp’la Sikpırşa Baskıyı göremiyor. Bunun için evinde Yok uşak kokusu da. Padişah kızı olsan da An man avna: Çĭvaşra Tür pilkl ınsеnе, Patşa hr pulsan ta, lеsе pimеnrеn Nim vırĭnnе huma, Şĭmşakkuna ĭva. Kn ın yaç hrsеnе Savĭntarat’ çrеrеn. Un purnĭ pıl-u mar, Bunu unutma: Çuvaş’ta Düz belli insanları Padişah kızı olsan da Çalışıp pişmediğinden Bir yere de koymazlar, Kemiklerini yıkarlar. Küçük insan adı kızları Sevindirir yürekten. Yağ bal değil onun hayatı, ultalĭkpе hn kĭna, Bütün yıl dert sadece, 14050Hĭvah kuan çurana. 14060Yavaplĭh mĭy taran. Sen dönüyorsun uşağa. Başa kadar sorumluluğu. Mnlе çĭtĭn-şi ĭna? Kn ınnĭn tumnçе Numay kml tеnkёsеm: Huşpu -avra punçе, Umra -yıvĭr şülkеmе. Mn çul ama-aasеm! Vĭçĭrasеm haklisеm, Vun-vun tsl şĭrasеm, 14070 nç, mеrçеn -tеmtеpr, Şutlas pulsan purnе tе Alra itm pürnе tе. avsеnе san ptmpе Ĭşĭra ta, sivrе, Şĭrĭhra ta, ypеrе, Uyavra ta, krе, Utĭ ulnĭ kunsеnçе, Pahçaim tunĭ çuh, Uy puhsa kn çuh 14080 Tеmlе pĭçĭh pulsan ta Hĭvĭn çısna uprama Tĭhĭnmalla yalanah, Kn ınnĭn erşnе ıvras çuh tin hıvmalla. ürеs pulat’ akĭşla Tlntеrsе yal-yışa, Upĭşkuna savtarsa. Hĭş-prisеm avĭntan, Tüsmе yıvĭr pulnĭran, 14090 Katĭklansa yula, mr asap kura. Astu es avna ta: Unta kulĭ, mĭşkĭl ta. Puna surpan sırsanah. Mĭşĭr vitrе parsanah Kayan ĭla şıv ĭsma. Şıvnе ĭsma yıvĭr mar, Yıvĭr kilе itеrmе. Es tulli vitrеrеn 14100 Tumlam kĭna şıv tĭksan Şĭmşakkuna unĭ may Yatu sarlat’ tavrana. 70 Nasıl dayanırsın buna? Küçük insanın elbisesinde Çoktur gümüş paralar: Huşpu onun başında, Önünde ağır şülkeme70 Ne kadar çok ana babalar Kıymetli zincirler Onlarca türlü boncuklar Çeşit çeşit inci mercanlar Sayarsan sen hepsini Yetmez elde parmaklar. Bunlar hepsi senin Sıcakta ve soğukta, Kurulukta ve nemde, Bayramda ve şölende, Ot yolunan günlerde, Meyveler olduğunda, Hasat zamanında, Ne kadar ağır olsa da Şerefini korumak Giyinmeli her zaman, Küçük insan ziynetini Ancak uyurken çıkarmalı Kuğu gibi yürümeli Dost ahpabı şaşırtmalı, Kocana sevdirerek. Bazıları bu durumdan, Dayanmak zor olduğundan, Kıskanıp kalırlar, Ömür boyu dertlenirler, Sen bunu da unutma: O zaman alay gülünçlük. Başına yağlık örtünce. Çift kovayı verince Gidersin pınara suya. Zor değil suya gitmek, Zor olan eve getirmek. Sen dolu bir kovadan bir damlacık su döksen Vücudunu yıkarken Adın çıkar çevrede. Küçük boncuk ve metal paralarla yapılmış kadın göğüs süslemesi 431 432 uranĭ hr es hal’. Çükpu umnе tĭriççеn, Mĭşĭrlatsa yariççеn Sm avalhi yĭlapa Çun turtmanran ĭlĭnma Pr şançĭk pur san valli “Tuhat’-i tе tuhmast’-i?” 14110 Tuyra yurĭ yanriççеn, Tuy halĭh sisiççеn Kiltеn tuhsa tarmalla. Unşĭn sana nikam ta Yatlas ta uk yĭlapa. Hĭy inkşnе Katrinе Huravlar hirsеh: -Ĭna akĭş sĭnpе Vn çuhnе tüpеrеn Ep kurnĭ ham kupa. 14120 Tüsmеllе mar yĭlana İltn hamĭn hĭlhapa. Kirеmеtrеn, usaltan Asap kurtĭm -sahal mar. Karappĭlran hĭtĭlma Ep çĭmĭttĭm kül tpnе. Unta şur çul vırtatç, avĭntah hĭmĭş çĭtlĭhç. avsеm mana tĭşmanran, Kulsa “stе” sĭvasran, 14130 Siv çir tе lĭskasran Yalan ĭlsa hĭvaratç, Çunĭma ta ĭşĭtatç Asapran ta mĭşkĭlran. Mana Ulĭp hĭtarsan Ep pltm ak akna: Şur çul pulnĭ Sikpĭra. İksmrn avĭnpa Pr ĭraskal pulmalla. -Apla pulsan ep sana 14140 Kil vuçahnе sıhlama As param-ha tĭvanla. Ĭna iltn Çĭvaşran, Vir ulhi karçĭkran. Upĭşkipе arĭm Yppе ip pеk pulmalla. Sen nişanlı bir kızsın. Kurban başı önünde durana dek, Evlenip çift olana dek En eski geleneğe göre İstemediğinden kurtulmaya Bir ümidin var senin “Çıkar mı? Çıkmaz mı?” Toyda türkü söylenene dek, Toy halkı sezene dek Evden çıkıp kaçmalısın. Bunun için sana hiçkimse Kızamazlar gelenekle. Yengesine Katrine Cevap verdi şöyle: -Onu kuğu yüzüyle Uçarken gökyüzünde Gördüm kendi gözümle. Dayanılmaz adeti Duydum kendi kulağımla. Kirişmet’ten, usaldan Azap gördüm, az değil. Kartaldan kurtulmak için Ben daldım göl dibine. Orda ak taş yatıyordu, Orası da kamışlıktı. Bunlar beni düşmandan, Gülüp “sütü” sağmaktan Soğuk hastalığı çekmekten Her zaman kurtardılar, Canımı da ısıttılar. Azaptan, maskaradan da Beni Ulıp kurtarınca Ben öğrendim bunu: Ak taş Şikpırşa’ydı. İkimizinde böylece Kaderi bir olmalı. -Böyle olunca ben sana Aile ocağını korumaya Akıl vereyim kardeşçe. Onu duydu Çuvaş’tan, Kaç yıllık karcıktan. Kocasıyla karısı İğne iplik gibi olmalı. avĭnpa ta hal’ nt Purĭnsamĭr yrkеll... Maltan, kaçça kayiççеn, Pua surpan sıriççеn, 14150 Yuratsamĭr pr-prnе uhatiççеn tĭnsеnе. Kn ınsеm pulsanah Kunn-rn, prmayah Hulpuinçеn akĭnsa An yuratĭr turtĭnsa. Numay isеn n pıl ta Yĭlĭhtarat’ mĭy taran. Aşş savat’ ıvĭlnе Hĭy ulpе utninе, 14160 Amĭş ırlat’ hĭy kinnе Un yrrinе pusninе. Au-annü kilnçеn Uyrĭlmaşkĭn an vaskĭr. Yıvĭr kayran tl pulsan, Uyrĭlnĭ çuh -tatah ta. Tatĭlsassĭn çun-çrе Kuul’ yuhat’ üpkеvrеn, Aĭrpala annrе Hĭvĭnnе, mĭşĭrĭnnе 14170 Hisеp tusam pr pеkеh. Pĭlçav kukli itеrni Sikpĭraşĭn hprti. avĭnpa n pürtnçе, Tuy pulas çuh lartninçе, Arın tuy irtеnpеh... Tuy yurrisеm yanra, iç uhrĭma itе. Tuy arĭmsеn, inkеsеn, Huşpu -kaşnin punçеh. 14180 Kaşnin kml tеnkisеm Yaltĭra ĭltĭr pеk. Sar sĭranlĭ atĭsеm Yĭpĭrt-yĭpĭrt şĭvna, Taşşa ilеm para. Kslеrеn tе, şĭpĭrtan, Çmpr еnçi sĭrnayran, iç parappan-tampĭrtan içr kv şĭranat’, Bunun için şimdi de Yaşayalım düzenle... Önce, evlenene dek, Başa surpan giyene dek, Sevelim birbirimizi Kaybedene dek aklımızı. Küçük insanlar olunca, Gece gündüzün sürekli Omuzlarından asılıp Çekip sevmeyin. Çok yiyince yeni bal da Usandırır insanı. Anne sever oğlunu Kendi yolundan gideni. Baba sever gelinini Onun izinden gideni. Anne baba evinden Ayrılmaya acele etme. Ağır sonra karşılaşınca, Ayrılırken zor daha da. Canın bundan sıkılınca Gözyaşı dökülür öfkeden. Babanızla annenize Kendine, eşine Aynı saygıyı gösterince Düğün hediyesi yedirmek Sikpırşa için mutlu etmek. Bunun için evinde, Toy olurken oturduğunda Erkek toyu sabahtan beri... Toy türküleri yankılanıyor, Yedi çağrıma ulaşıyor. Toy kadınları, yengeler, Huşpu başında hepsinin. Gümüş paraları hepsinin Parlıyorlar yıldız gibi. Sarı derili çizmeler Yaldır yaldır parlıyor, Dansa güzellik katıyor. Gusliden de gaydadan da Simbir tarafındaki zurnadan, Yedi davuldan Yedi yüzer küy yayılır, 433 434 Tuyri halĭh savĭnat’. 14190 Tuy açisеm -pattĭrsеm, Sikpĭranĭn tussеm, Yalti çaplĭ kaççĭsеm. r çtrеnеt taşsеnçеn, Yut rşıvran kilninçеn. Hrе lartsa kaymalli Ayĭr, ançah yĭvaşşi. Parappansĭr tuy pulmast’, Yurlamasĭr çun kanmast’. “Tuy-tuy, tuy tеsеn, 14200 Tuy-tuy, tuy tеsеn, Purĭnas yıtta vlеrsе n parappan turĭmĭr, avĭnpa kunta kiltmr”. Tuy kaççisеm lĭplanç, Tuy inkisеm humhanç. ak yurĭsĭr hr tuhmast’, n еm’е hutşĭnmast’. “Tuhat’-i, tuhmast’-i, Tuhat’-i tе tuhmast’-i, 14210 Tuhat’ pulsan ças tuhtĭr, Epir kilе kayatpĭr. Ças tapransa tuhmasan, Ças tapransa tuhmasan ın hatrpе tuhat’ tеt, ın hatrpе tuhat’ tеt. Ças tapransa tuhsassĭn, Ças tapransa tuhsassĭn Hĭy hatrpеh tuhat’ tеt. Hĭy hatrpеh tuhat’ tеt. 14220 Epir panĭ ukinе, Epir panĭ ukinе Stеl uri tayliççеn, Stеl uri tayliççеn. Tavay pirе yapala, Tavay pirе yapala Urapa kaşti huliççеn, Urapa kaşti huliççеn”. Tuy tavrĭnat’ krlеsе Sikpĭrasеn kil yenne. 14230 Mĭnturĭna asĭnsa Pihampara ırlahma Toydakiler sevinir. Toy çocukları, bahadırlar, Sikpırşa’nın dostları, Köydeki ünlü erkekler. Yer titriyor danslardan, Yad ülkeden geldiğinden. Kızı oturtup gidilecek Aygır, olmalı sakin. Davulsız toy olmaz, Türküsüz can dinlenmez. “Toy toy, toy desen, Toy toy, toy desen, Yaşayacak iti öldürüp Yeni baraban yaptık, Bunun için buraya geldik.” Toy erkekleri sakinleşti, Toy teyzeleri heyecanlandı. Bu türküsüz kız çıkmaz Yeni aile kurulmaz. “Çıkar çıkmaz, Çıkar çıkmaz, Çıkar ise çabuk çıksın, Biz eve dönüyoruz. Hemen çıkmazsa Hemen çıkmazsa İnsan hazır çıkarmış, İnsan hazır çıkarmış. Hemen kalkıp çıkınca, Hemen kalkıp çıkınca Kendi hazırsa çıkarmış. Kensi hazırsa çıkarmış. Bizim verdiğimiz paraya, Bizim verdiğimiz paraya Masa üstünden eğilene dek, Masa üstünden eğilene dek. Haydi bize bir şey, Haydi bize bir şey, Ayakla raf kırılana dek Ayakla raf kırılana dek.” Toy döner gürültüyle Sikpırşa’nın evine doğru. Ulu Tanrı’yı anarak Pihambar’da af dileyip Çük parninе pamalla. Kurban hediyesi vermeli. Çük vuçah umnçе Kurban ocağı yanında Sikpĭrapa Katrinе. Sikpırşa’yla Katrine. Çük pulĭhn allinçе Kurban başının elinde Pilh hatri, çi pahi. Dua ise en pahalısı. Çük pulĭh vatĭskеr, Kurban başı ihtiyar, Vir ultan irtnskеr. Üç yüz yaşından fazla. n mĭşĭra çıslasa Yeni çifti kutlayıp 14240 Pillеt apla kalasa: Şöyle dua eder: -Mĭşĭrlanas yrkе pirtеn tuhnĭ yĭla mar. -Evlenmek bizden çıkan adet değil. Kayĭk-kşk tе mĭşĭrlansa Hayvanlar da evlenip çp kĭlarat’, yavruluyorlar, Hurt-hĭmĭr ta mĭşĭrlansa pıl tĭvat’, Arılarda evlenip bal yapıyor, Esir tе mĭşĭrlansa pirn umra payan. Siz de bugün evlenip önümüzdesiniz. Pirе şuratr, sirе tе avĭn pеkеh şuratçĭr. Bizi doğurdular, siz de böyle doğurun. Pirе savsa pu taya, sirе tе Bize sevip baş eğdiler, size de böyle apla hisеplеççr saygı göstersinler Sarkayĭkla savĭnsa purĭnĭr, Asma kuşu gibi sevinçle yaşayın, Hurakĭş pеk mamĭklansa purĭnĭr. Kara samur gibi yumuşayıp yaşayın. Kayĭk pеk mĭşĭrlansa ikknvırtsa Kuş gibi çiftleşip iki kişi yatıp vin tĭrĭr. üç kişi kalkın. 14250 Uy pеk aslĭ pulĭr, şşk pеk Ay gibi büyük olun, fındık gibi hunavlĭ pulĭr, sürgünlü olun, Kĭntĭrlahi е kahi е husamĭr Gündüzki ya da gecedeki işi koymadan plsе tĭrĭr, bilip durun. av vĭl purnĭ tıtkĭi. Bu hayatın tutacağıdır. Arĭmu yıvĭr ın pultĭr, vunik Karın hamile olsun, on iki hırĭm klеtr, çocuk doğursun, Tĭhĭr ıvĭl pultĭr, vi hr pultĭr, Dokuzu oğlan olsun, üç kız olsun, Ivĭlsеm yal-yışa, puskilе Oğullar köylüye, komşuya yurĭhlĭ pulççĭr. yararlı olsun Hrsеm yutta yurĭhlĭ pulççĭr. Kızlar yabancıya yararlı olsun. Sıpĭkran sıpĭka hunav huşmalla pulççĭr, Nesilden nesile filiz veren olsun, Aşş uri vırĭnnе ıvĭl pusmalla pulççĭr, Baba ayağı yerine oğlu bassın, Kin hunyamĭşnе hisеplеsе purĭntĭr, Gelini kaynanasını saygılı olsun. 14260 Uri vırĭnnе pustĭr. Ayağının yerine bassın. Sak tulli aça-pĭça, karta tülli Peyke dolu çoluk çocuk, bahçe dolu vıl’ĭh-çrlh pultĭr, hayvan olsun. Krеkе tulli ĭkĭr-tĭvar pultĭr, Kiler dolusu ekmek tuz olsun, Pura tulli tırpul pultĭr, Ambar dolusu tahıl olsun, Purarin tе, krеkеrin tе Ambardakinin, kilerdekinin pеrеkеç pultĭr, bereketli olsun, Pr sumran r sum pultĭr. Bir liradan yüz lira olsun. 435 436 Turĭran hĭrĭr, etem ıvĭlnçеn vĭtanĭr, Tanrıdan korkun, insandan utanın, Kilti sĭmaha yala ilsе an tuhĭr, Evdeki sözü köye alıp gitmeyin, Yalti sĭmaha kilе ilsе an kilr, Köydeki sözü eve alıp getirmeyin, Yal-yışa yuravlĭ pulĭr, Köylüye yararlı olsun, 14270 Au-annü sĭmahnçеn an tuhĭr, Ana baba sözünden çıkmayın, Pitе kе lеsе ürеmеllе an pultĭr. Asık suratlı öfkeyle gezmeyin. Ep kalaninе an manĭr. Söylediklerimi unutmayın. Arın hrarĭm hınе krsе an vırttĭr, Kadın erkek ardına girip yatmayın, Hrarĭmĭn sĭr ilmеllе an pultĭr. Kadından sır almaya kalkmayın. Şıv patnе kaysan hıalti ınna Su kıyısına gidince arkadaki insanı ktsе an tĭtĭr, bekleyip tutmayın, Umri ınna husa itsе irtsе kaytĭr. Öndeki insanını yakalayıp geçsin. Şĭkĭltatsa savĭnsa yütiççеn purĭnmalla pultĭr, Konuşup mutlu olup yaşlanana dek yaşayın. Urari ĭpatinе kutĭn sıriççеn Ayaktaki çarık ardını purĭnmalla pultĭr, giyene yaşayın, Urari tĭllinе pua sıriççеn Ayaktaki çizme başa bağlanana purĭnmalla pultĭr, dek yaşayın. 14280 Mĭyri surpana tĭlla vırĭnnе sıriççеn Boyundaki surpanı çizme yerine giyene purĭnmalla pultĭr dek yaşayın. Ey, vattisеm, asattеsеm, Ey ihtiyarlar, dedeler, vat-vat asattеsеm! yaşlı yaşlı dedeler! Asannеsеm! Vat-vat asannеsеm! Nineler! Yaşlı yaşlı nineler! Esir tе kilsе ırĭ sunsa, sе-isе kayĭr, Siz de gelip dua edin, yiyin-için gidin, Pirn kе pĭsĭk/pısĭk tuma an parĭr. Bizim eğlence meclisini bozma. Ey, turĭ, pirn vi sĭmaha hapĭl tĭvsamĭr. Ey, Tanrım, bizim üç sözü kabul et.. Numay kalarĭm pul’, Çok konuşmuş olmalıyım, Mana, uhmaha, kaar. Ben ahmağı affedin. Epir purnе tе plmеstpr. Biz hepsini de bilmeyiz. Yurlĭr ta taşlĭr, Türkü söyleyip dans edin, 14290 r tе iyr. Siz de yiyin, apla pultĭr. Böyle olsun. Sirе tе, purnе tе halallĭh! Size de, herkese de helal olsun! Kun irtеt tе, ka kilеt, Gün geçer de gece olur Sikpĭrapa Katrinе Sikpırşa ile Katrine Mĭşĭrlanni savĭşsa Evlenip sevişip İk-vi uyĭh ta irtеt. İki üç ay geçirir. Vatĭ rpü pattĭrpa, Yaşlı Şirpü bahadırla, Tin е kiln Ulĭppa, Şimdi gelen Ulıp’la, Sikpĭra hĭy mĭşripе Sikpırşa karısıyla 14300 Larat’ ulma pahçinçе. Oturuyor elma bahçesinde. Sĭmah vaklat’ kĭm-ĭl-lĭn, Sohbet ediyorlar keyifle, Şеrpеt еt vĭrahĭn. Şerbet içiyor yavaşça. av vĭhĭtrah pürt tĭrnе İk kayĭk larç tе Ai kalat’ mĭşĭrnе, Ulĭp iltеt vsеnе. -Esir -purtе amasеm, Tupsassĭnah mĭşĭrsеm Au-annünе manatĭr, 14310 Hĭvĭrşĭn е purnatĭr. Kunta purnat’ savĭnsa Arpat hr Katrinе. Vĭl hr çuhnе mnlеçç? Aşş-amĭşşn unatç. Hal’ vĭl mnlе? Vsеnе Asĭnmast’ tе kilnçе. Purĭnat’ vĭl kilеnsе, r ırli pеk nar ilsе. Katrinеn hal’ ymеllе, 14320 Huyhĭpala tipmеllе. Ahal’tеn mar kalanĭ: Hrn çri yutşĭnat’ Kaçça tuhsa kaysanah. -Mnşn? Kala suymasĭr? Hĭvĭntan nim tе huşmasĭr,Iytat’ ami ainçеn, Tin prlеşn varlinçеn. Ai kalat’ aminе: -Vat Kirşmеt еkkinçеn 14330 Matеr halĭh inkеkrе, Hn kurat’ vt -çĭtma uk. Arpat yĭh ptеt pul’. -Pulĭşmalla Arpata, Hn kurakan halĭha,Tеr Ulĭp h aksa, ilunata sas parsa. Vi pattĭr -çĭvaşsеm, еmе kĭmĭl kaşninnеh, Kallеh tuhr ul inе. 14340 il kasa laşisеm. Ulĭp pattĭr çĭn malta, rpü pattĭr hıalta. av pattĭrsеm huşşinçе amrĭk mĭşĭr ut inçе. lk unta pulnĭran O zaman ev başına İki kuş kondu da Erkek söyler eşine, Ulıp dinler onları. -Siz hepiniz kadınsınız Bulunca eşinizi Ana baba unutursunuz, Kendiniz için yaşarsınız. Burada sevinerek yaşıyor Arpat kızı Katrine. O kızken nasıldı? Ana babasının kanadıydı. Şimdi nasıl o? Onları anmaz da evinde. Yaşıyor o keyifle, Çilek gibi kızarıp. Katrine şimdi ağlamalı, Kaygıya boğulmalı. Boş yere söylemedim: Kızın yüreği burkulur Erkek çıkıp gidince. -Yalansız de niçin? Eklemeden bir şey, Sorar kadın erkeğe, Şimdi buluştuğu dostuna. Erkek söyler kadına: Yaşlı Kirişmet yüzünden Macar halkı sıkıntıda, Dayanılmaz dert görür. Arpat’ın boyu bitiyor. -Yardım etmeli Arpat’a, Azap gören halka, Dedi Ulıp kılıç çekip, Yelkanatı çağırıp. Üç bahadır Çuvaş, Yumuşak kalp herbirinde, Tekrar çıktılar yola. Atlar sanki fırtına. Ulıp bahadır en önde, Şirpü bahadır arkada. Bu bahadırların arasında Genç damat atında. Önce oraya gittiğinden 437 438 ilunat hĭy ul plеt, iltеn malta çupnĭran Vĭrĭm ul kskеlеt. itеs rе itsеnеh 14350 Vsеm kurç ak akna: Çultan tuman ut kara Kupalanĭ tеmskеrlе. Kar -yri-tavralla, Pĭhsan -kua şartmalla. Şĭrantarsa karnĭran Yaka, çĭn ta, kantĭkran. Nita alĭk kurĭnmast’, Usa kmе may pulmast’. avah kar sas tıtaymast’, 14360 Sas sarĭlat’ av kartan. Şalta, mĭn kar varrinçе, Unti halĭh huşşinçе Aça-pĭça yınĭşat’, Vatĭ-ht kulyanat’. Hvеl tuhsa itiççеn ap-avra kar tĭrrinçеn Kulnĭ sasĭ iltnеt, Lutra Şurpu çalt sikеt. Pr çavsa un üllş, 14370 iç çavsa suhal, Katĭk şĭllĭ, uksahlat’, Şur tuyinе vılyatat’. -Arpat, itlе es mana İk hĭlhuna tĭratsa. Es ak kartan nihan ta Tuhaymastĭn ĭratpa. Hrü patnе hĭv kaysa Kala: “Pĭrah mĭşĭrna, Kirşmеtе kaçça kay”. 14380 Es apla kalasan, Es akĭntan tuhatĭn, Iltĭn aynе pulatĭn. Tеlеy pulat’ san alra. İtlеmеsеn ptеtn, Yĭhpah rеn akĭnta. avra kara uakan, Ĭna apsa vatakan uralman-ha Çĭvaşra. Yelkanat biliyor yolu, Rüzgardan hızlı koştuğundan Kısaltıyor uzun yolu. Varacak yere varınca Onlar görürler şunu: Taştan yapılmamış tepeye Toplanmış bir şekilde. Baktı çevreye, Bakan gözün ayrılır. Eritip kapattığından Gerçekten camdan da düzgün Hiçbir yerde pencere görünmez. Açıp girmeye imkan yok. Böylece kale ses tutamaz, Ses yayılıyor bu kaleden Dışarıda, büyük kale ortasında, Oradaki halk arasında Çoluk çocuk bulunur Yaşlı da kaygılanır. Güneş doğana kadar Yusyuvarlak kale tepesinden Gülme sesi duyulur, Kısa Şirpuş hemen seker. Bir dirsek onun boyu, Yedi dirsek sakalı, Kırık dişi, topallıyor, Ak asasını oynatıyor. -Arpat, dinle sen beni, İki kulağını da açıp. Sen bu kaleden hiçbir zaman Çıkamazsın soyunla Kızının yanına gelip sen söyle: “Bırak kocanı, Kirişmet’le evlen.” Sen böyle söylersen, Buradan çıkabilirsin, Altın içinde olursun. Baht olur elinde Dinlemezsen bitersin, Soyunla birlikte burada. Yuvarlak kaleyi açan, Onu vurup dağıtan Doğmadı Çuvaş’ta. Kilş manpa hĭvĭrtrah! 14390 Kilşmеstn? Nu, yurat’, Viliççеn sirе hurt itr! Şĭmmĭrsеnе yıt ĭttĭr! Pattĭrsеnе vitlеsе Kirşmеt vеt yĭvinе. Ulĭp pattĭr, Sikpĭra, rpü pattĭr ta untah, Hsеnе kĭlarç, n kar tavra avĭrç. -Kapa Kirşmеt hıvnĭran 14400 Vĭl pulmalla asamra. avĭnpa ta ak kara Çi maltan ham tapĭnam. Ulĭp kasat’ ut kara Vĭy-hal hursah vuthpе, Kapa kasnĭ rtеnеh Turpas vеt şĭransa. Kap turpas Ulĭpa untarasşĭn yalkĭşsa, Ançah Ulap sĭhmannе 14410 rtеymеst vĭl -pill tе. Turpas kallеh şĭrançĭk, Kap inеllе vеt vĭl, Kasnĭ vvе uhatma Hĭy vırĭnnеh vırnaat’. “Ak tamaşa! Vuth tе İlеymеst-i ak kara?” Ulĭp tĭrat’ şutlasa.Epir tĭvattĭn akĭnta, Tеn, yĭtĭpĭr ak kara? 14420 Kaşni tĭç ktеsе, Kapa tıtr klеmе. ut kar rtеn hĭpĭnsan Asamlĭhnе uhatr, avna pula kar tе Sıvlĭş pulsa vnç. Hr aşş umnçе, Çĭvaşsеm vsеm umnçе. Türе kalat’ vsеnе: -Vilm tarç pirntеn, 14430 Hĭtĭltĭmĭr tiskеrtеn. Tĭşman irsr pulç tе Kabul et dediklerimi! Etmiyor musun? Sen bilirsin, Ölene kadar kurt yiyin! Kemiklerinizi it yesin! Bahadırları öfkelendirip Kirişmet uçar yuvasına. Ulıp bahadır, Sikpırşa, Şirpü bahadır da orda, Kılıçlarını çektiler, Yeni kaleyi kuşattılar. -Kaleyi Kirişmet yaptığından O büyülü olmalı. Bunun için bu kaleye Önce ben saldırayım. Ulıp keser parlak kaleyi Bütün gücüyle kılıcıyla Kaleyi kestiği yerden Yonca uçar eriyip. Kale yongası Ulıp’ı Yakmak ister alev alev, Ancak Ulıp kaftanını Yakamaz o dualıyı Yonga tekrar eriyip Kale üstüne uçar, Kesik yeri kapatmaya Kendi yerine yerleşir. “İşte bakın! Kılıç da Alamaz işte bu kaleyi?” Ulıp düşünür durur. Biz dördümüz burada, Kaldırabilir miyiz ki? Herbiri gitti köşeye, Kaleyi tuttular kaldırmaya. Parlak kale yerden kalkınca Büyüsü bozuldu onun, Bunun için kalesi de Nefes olup uçtu. Kızı babası önünde, Çuvaşlar onların yanında. Doğru söyler onlara: -Ölüm gitti bizden Kurtulduk vahşiden. Düşman kötüydü de 439 440 Apat-imе, pirnnе, Kllеntеrsе vtеrç, Pirе vıa hĭvarç. Yuhsa vırtan şıvnе tе Yuhtarç r tpnеllе. Tavtapu ham yĭhĭma Tuhmar man kalĭpran. Un hrşn ptmеllе 14440 Tеsе mana hĭrtmar. Çĭvaş halĭh lkrеn, Hura-şara plnrеn, Hn kurakan halĭha Pulĭşmaşkĭn tĭrĭşat’. Pri parat’ tumtirnе, Tеpri -laşi-ninе. Vĭrlĭhnе tе hrhеnmеst, Vırĭn itsеn akma tеt. Nuhrat patşa hal’ hĭy tе 14450 Pĭlhar halĭh yaçpе apla kalat’ sĭmahnе: -Vunik ĭstaĭ man kunta Çĭn çaplisеm Pĭlhartan. Vsеm sana ku çuhnе Pulĭşaеh çrеrеn. Ulĭp emеl kurĭkpе, av vırĭntah üsnipе, Çir tapĭnnĭ ınsеnе Kunn-rn emеllеt, 14460 Ura inе tĭratat’. Arpat patşa humhanat’, Çĭvaşsеnе tav tĭvat’. Kayas umn krüşpе Tĭrat’ apla puplеsе: -Kaçça iltn man hrе, ap-aramas yulninе. Vitr pĭhsan hal’ ep tе Unpa prlе. avah ta Manra pur-ha ut şĭra. 14470 av ut şĭra, haklĭskеr, Yĭhĭma ta kirlsker Ku taranççen ĭrattĭm Tеmlе yıvĭr pulsan ta Şĭl aynçеn kĭlarman, Yiyeceği, bize, Küllendirip uçurdu, Bizi aç bıraktı. Akan suyu da Akıttı yer altına. Teşekkür benim boyuma Çıkmadılar sözümden. Kızı için biteceğiz Deyip kızmadılar bana. Çuvaş halkı önceden, Ak kara bildiğinden Azap gören halka Yardım için çabalar. Biri verir elbisesini, Diğeri atını ineğini. Tohuma acımaz, Yer yetse ekmeli. Nuhrat padişahı şimdi, Bulgar halkının adıyla Şöyle söyler sözünü: -On iki usta yanımda En meşhuru Bulgar’dan. Onlar sana bu zaman Yardım eder yürekten. Ulıp ilaç otuyla, Buralarda yetişenle, Hastalanan insanları Gece gündüz sağaltır, Ayak üstüne kaldırır. Arpat padişah heyecanlanır, Çuvaşlara teşekkür eder. Gitmeden önce damadına İşte şunları söyler: -Damat aldın benim kızımı, Çırılçıplak kalanı. İyi bakınca ben de Onunla birlikte. Aynen Bende var parlak gerdanlık. Bu parlak gerdanlığı, kıymetliyi, Soyuma da gerekliyi Bugüne kadar korudum Ne kadar zor olsa da Diş altından çıkarmadım. Unpa usĭ ta kurmam. Çĭvaş hĭy tе tеlеysr, avah pirе pulĭşr. avĭnpa ta ep sana Parap av ut şĭrana. 14480 Şĭri -ahal’ şĭra mar Asamlama pultarat’, Mn ıytninе purnĭlat’ Ptmpе tе içç е. Onu hiç kullanmadım. Çuvaş kendisi de bahtsız Öyle de bize yardım etti. Bunun için ben sana Veriyorum bu gerdanlığı. Gerdanlık sıradan değil, Büyü yapabiliyor, Ne istersen yapıyor Ancak yediye kadar. 441 Vĭtĭr Pillkmş Yurĭ (Ulĭp Kirşmеtе Tp Tuni) Otuz Beşinci Türkü (Ulıp’ın Kirişmet’i Yok Etmesi) 442 Ulĭp çĭvaş tеlеynе ĭlma Kirşmеt patnе kayat’. Şĭpatanpa Vupĭr çĭvaş pattĭrsеn ulnе tatasşĭn. Ulĭp, rpü pattĭr, Sikpĭra prlе pulsa Kirşmеtе hupĭrla, çunnе kĭlara. Çĭvaş tеlеy kallеh çĭvaşra. Ulıp Çuvaş’ın bahtını kurtarmak için Kirişmet yanına gider. Şıpatan’la Vupır Çuvaş bahadırlarının yolunu kesmek ister. Ulıp, Şirpü bahadır, Sikpırşa birlikte Kirişmet’i kuşatıp canını çıkarırlar. Çuvaş bahtı tekrar Çuvaş’ta. Pĭhrĭmĭr ta ülеllе ut ĭltĭrsеm pin-pinpе, Pĭhrĭmĭr ta mal yenne Vi yulanut yrsеm. Vĭtam yr Ulĭpĭn ilunat ul unĭran. 14490 Sulahayri -Sikpĭran. Un umnçi, sıltĭmri, Vat rpvn ut yrri. İkkşn tе ĭyrisеm Çĭvaş еnçi -çaplisеm, ilunatran yulma, Vsе kĭna pıra. Hĭlhisеnçеn il şĭhrat’, Sĭmsisеnçеn hm sapnat’. Sm vĭrmansеm, uy-hirsеm, 14500 Şıvsеm, Atĭl pеkkisеm, Sarĭlaysa vırta, Hıa tĭrsa yula. itml iç sĭrt еnçеn, Şuĭm şıv aynçеn İşsе tuhr ĭmlamas, Pvrеn ilsеn – hıĭnkas. ĭmlamasa kayĭk tеs Kurma ukkĭ unatnе, ĭmlamasa lеn tеs 14510 ĭvarnçе sĭnni uk. ĭmlamasa upa tеs Urisеm un uhvat pеk, ĭmlamasa kaşkĭr tеs Mnpur ku -prrе е. Baktık göğe doğru Parlak yıldız binlerce, Baktık öne doğru Üç atlının izleri. Ortadaki iz Ulıp’ın Yelkanat yol açtığından Soldaki, Sikpırşa’nın. Onun yanındaki, soldaki Yaşlı Şirpü’nün izi. İkisinin de aygırları Çuvaş tarafında namlı, Yelkanattan geri kalmazlar Uçup da giderler. Bunlardan yel çıkar Burunlarından ateş çıkar. Sık ormanlar, tarlalar, kırlar, Sular, İdil gibiler, Yayılıp uzanıyorlar, Arkada kalıyorlar. Yetmiş yedi tepe tarafından, Şuşım suyu altından Yüzüp çıktı tüylü Şımlama Boyu posuna baksan çirkin. Tüylüye kuş desen Görünmez kanadı, Şımlamas’a yılan desen Ağzında yok dişi. Şımlamas’a ayı desen Ayakları maşa gibi, Şımlamas’a kurt desen Ancak bir tane gözü. Kapca yarsan ĭvarnе Hır vırnaat’ kĭkpеh. Surat’, vrеt, uhĭrat’, itml iç sas kĭlarat’, Kayuralla r çavsan 14520 Altĭrkula şĭrş yarat’. Pattĭrsеnе ĭmlamas Şuĭm urlĭ kaarmast’, Vĭl şıv sе küpnеt, ıran tĭrĭh strnеt. Yĭvalanat’ ulĭhra Mnpur kurĭk yuşkĭnra. Vi pattĭr sıhlansa, av yuşkĭnran pĭrĭnsa Sĭmsalĭha ulĭhr, 14530 Utsеm inçеn vĭşt anç, Viş prlе kar tĭç. -Ah, tartĭr-i yuşkĭnran? Tеsе irsr kĭşkĭrat’. Hĭvĭr vin pulsan ta Ep sirе malaşnе Kĭtartapah ırlinе. Sĭmsalĭh ta akĭnta Huta km nihan ta. Küpn şıvnе prhеt, 14540 av huşĭrah ihrеt. Şıv avĭntah pĭs pulat’, Pĭs umĭra ças kuat’. av umĭrtan hĭtĭlma Ulĭp hıvat’ sĭhmannе. Pill sĭhman pu inçе, Vĭl parĭnmast’ umĭra. Karnĭ sĭhman unma mar, Şĭtĭklanma şutlamast’. Usal avah aşkĭnat’, 14550 r urasla kĭşkĭrat’: -Ey, vut çulsеm, avrisеm, Kirşmеtrеn yulnisеm, Sĭmsalĭha ıtkĭnĭr, Vi tĭmsaya tapĭnĭr! Arman çul pеk pursĭr ta Kĭrstin-kĭrstin kusĭr ta Vi tĭşmana arkatĭr, Eğer açsa ağzını Çam yerleşir girer köküyle. Tükürür, üfürür, ıslık çalar, Yetmiş yedi ses çıkarır, Köstebek gibi yer kazıp Tepegöz gibi koku verir. Bahadırları Şımlamas Şuşım üstünden geçirmez, O su içip şişer, Yamaçta sürünür gezer. Yuvarlanır çayırda. Bütün otlarda yosunda. Üç bahadır saklanıp, Bu yosundan çekilip Burna doğru çıktılar, At üstünden indiler. Üçü birden kale yaptılar. -Kurtuldunuz mu yosundan? Diye kötü haykırır. Siz üç kişi olsanız da Ben size geleceği Göstereceğim çileği. Ağızlık da burada Destek olmaz hiçbir zaman. Kabaran su serpilir, Aynı anda su basar, Su o anda buharlaşır, Buhar yağmura dönüşür. Bu yağmurdan kurtulmak için Ulıp koyar kaftanını. Büyülü kaftan başında, O yenilmez yağmura. Kaftan değil yanmak, Delinmez bile. Kötü böylece kudurur, Yeri yaracak gibi bağırır: -Ey çakmaktaşları, yuvarlaklar, Kirişmet’ten kalanlar, Burna saldırın, Üç aptala saldırın! Değirmen taşı gibi hepiniz Kıtır kıtır öğütün de Üç düşmanı parçalayıp, 443 444 ĭnĭh tusa kĭlarĭr. Vut çulsеm yuşkĭnlĭ, 14560 Pĭhmaşkĭn ta hĭruşĭ, Sĭmsalĭha ıtkĭnç, Armanlanma tıtĭnç, Vi pattĭra tapĭnç. Hĭysеn ĭşnе turtasşĭn, Çasrah ĭnĭh tĭvasşĭn. Ançah vĭysеm itmеnrеn Vsеnçеn ĭnĭh pulmar. Kĭrstin! kĭrstin! avĭrç, Vut-hm sapma tıtĭnç. 14570 Pattĭrsеnе kanĭ uk, Nita kayma pamast’ mur. Sikpĭra şĭl huşşinçеn utĭ şĭra kĭlarç, Vara şĭra hĭy еnçеn Ĭna akna pltеrç: -Tuhatmĭş vĭl. Şĭpatan. Vĭt av Çĭvaş rnçеn Nuhrat patşa umnçе Kirеvsr tunĭşĭn 14580 Vutta tıtsa pеrеsrеn ak yennellе şĭvĭnnĭ. Kunta kĭştah purĭnsan, Çtrеmеşkn pĭrahsan Pеrsе itеt krkunnе Kirşmеtn çul urtnе. Ĭna hui şkrtеt, av vĭhĭtrah hsrlеt Huralĭra larmaşkĭn, Çĭvaş çunnе ilmеşkn. 14590 avĭnpa vĭl akĭnta Hĭynе tıtat’ usalla. Şĭpatana, irsrе, Çĭrkĭş asar-pisеrе, ntеrmеllе pilеşpе, еkllеnsе üsnipе. Halеh vtеr vĭrmana, Un pеk pilеş çĭtlĭhra. Şurĭ şĭra vĭypе Sikpĭraran maypе 14600 Pulsa tĭç sar sĭpsa. Onları una çevirin. Çakmaktaşları yosunlu, Bakmak da korkunç, Ağızlığa saldırdılar, Çalışmaya başladılar, Üç bahadıra saldırdılar. Kendi için çekmek için Çabucak un yapmak için. Ancak güçleri yetmediğinden Onlardan un olmadı. Kıtır kıtır öğüttüler, Ateş saçmaya başladılar. Bahadırlara rahat yok, Bir yere göndermez şeytan. Sikpırşa dişleri arasından Parlak gerdanlığı çıkardı, Sonra gerdanlık kendisi Ona şunu bildirdi: -Tuhatmış o, Şıpatan. İşte bu Çuvaş ülkesinden Nuhrat padişahın yanında Gereksiz iş yaptığından Ateşe tutup attığından Bu tarafa hareket etti. Burada biraz yaşayınca Titremeye bırakınca Gelir bir güz günü Kirişmet’in taş evine. Onu ev sahibi teşvik eder Aynı zamanda sıkıştırır Koruma olsun diye. Çuvaş canını almak için O bunun için burada Kendini kötü yapar. Şıpatan’yı kötüyü Kavgacı pisliği, Yenmeli üvezle, Budaklanıp büyüyenle. Şimdi hemen ormana, Böyle üvez var çalılıkta. Ak gerdanlığın gücüyle Sikpırşa’nın isteğiyle Oldu sarı eşek arısı. Sĭpsa vr nĭrlasa Sm-sm çĭtlĭh vĭrmana, Ura pusman vırĭna. Sĭpsa tupat’ pr rtе еkllеnn pilеşе. Husan еkl turatnе Ĭmĭrtkayĭk pulat’ tе Vеt Şuĭm hrrinе. Ulĭp pattĭr umnçе 14610 Kallеh vĭl ın -Sikpĭra. ĭmlamasa, asama, amki urlĭ illеnsе apat’ еkl pilеşpе. ĭmlamas hal’ -Şĭpatan. Çapraslannĭ vĭl avan. Sеhri hĭpsa kaynipе Lеkеt Ulĭp allinе. -Mnşn es alhasrĭn, Pirn ula ma tatrĭn? 14620 Iytat’ Ulĭp usalran, Vilmе mannĭ Şĭpatanran. Şĭpatan tĭrat’ çtrеsе, Tıtamakla еhlеtsе, Ku-pu un çarmak Kеh siksе tuhasla. -akĭnti ul kukrinçе Es huralĭ, plmеllе. Vat Kirşmеt yĭvinе Pirn mnlе itmеllе? 14630 ul kĭtartsa yaratĭn Sıvah tĭrsa yulatĭn. ul-yr tupsa pamastĭn Kuntah vilm tupatĭn. Şĭpatan tĭrat’ aptrasa, Hĭrĭk şĭlnе kĭtartsa. Hal’ tе Ulĭp umnçе İrsr şuhĭş punçе. Şĭpatan irsr şuhĭşnе Pıtarmaşkĭn tĭrĭşat’. 14640 avĭnpa Ulĭp umnçе Yĭpĭltatma tĭtĭnat’ -Parhatarlĭ ü san. Mn huşatĭn-tĭvatĭp. Eşekarısı uçtu vızıldayıp Sık sık çalılık ormana, Ayak basmayan yerlere. Eşekarısı bulur bir yerde Dallanmış üvez ağacını, Kırınca çengel dalını Kartala dönüşür de Uçar Şuşım kıyısına. Ulıp bahadır yanında Tekrar döner insan-Sikpırşa. Şımlamas’ı, büyücü, Öfkelenip yamaç üstünde Vurur çengel üvezle. Şımlamas şimdi-Şıpatan. Eğildi şimdi güzel. Ödü kopunca Düşer Ulıp’ın eline. -Niçin sen kudurdun, Bizim yolumuzu kestin? Sorar Ulıp kötüye, Ölmeyi bilmez Şıpatan’a. Şıpatan titrer durur, Saralı gibi iç çekip, Başı gözü onun pörtlek Hemen sekip ister gitmek. -Buradaki yol dönemecinde Sen bekçisin, bilmelisin Yaşlı Kirişmet yuvasına Biz nasıl ulaşırız? Yol göster bize, Sağ kalırsın o zaman. Eğer yol göstermezsen Burada artık ölürsün. Şıpatan şaşırıp kalır, Çürük dişini gösterir. Şimdi de Ulıp yanında Kötü düşünce başında. Şıpatan kötü düşüncesini Gizlemeye çalışır. Bunun için Ulıp yanında Yaltaklanmaya başlar. -Güzeldir senin işin, Ne dersen yaparım. 445 446 E pulat’ avĭn pеk: Yk Kirşmеt tplеnеt, Çĭvaş tеlеy vĭy ilеt, Hura halĭh hprtеt. avĭnşĭn, Ulĭp, es mana Pĭlhar halĭh umnçе 14650 Hütlеsе kalaçç, Halĭh tеlеynе hĭtarma, Kirşmеtе arkatma Pirе Şĭpatan pulĭşr Tеsеm halĭh pürtnçе, Aslĭ Pĭlhar hulinçе,Tеr Şĭpatan hĭrasa еkl pilеşе kursanah. Kaaratpĭr avĭnşĭn, Hamĭr huşşa ilеtpr. 14660 Vat Kirşmеt rnçе Pattĭrsеm hal’ -viş tе. ul tĭsĭlat’ uy-hirpе, Katmar çulsеm huşşipе. Vat Kirşmеt rnçе Tlntеrеt ul tе. Yaka-kantĭk sarnĭ pеk, Takansĭr üt ükmеllе. ul aykkisеm -ut hümе, Vsеnçеn yulmast’ maççi tе. 14670 Kunti sıvlĭş pĭrlannĭ, Ayakkalla ul ukkĭ. Tavralĭha pĭhatĭn, Yĭltah vitr kuratĭn: Vıl’ĭhsеnе, çurĭşnе, Kayĭksеnе, ınsеnе. Ançah vsеm çullannĭ, “Viln vırĭn” ku tеtn. Sismеn-ktmеn huşĭrah ul ulşĭnç samantrah. 14680 Kayma may uk malalla, akma ta uk kayalla. Ulĭp puplеt hĭy tlln: -Çĭvaşĭn pur pr kĭltĭk, nеnеt vĭl ĭmĭllĭn. Şĭpatana nеnsе Lеkrmr sеrеpеnе. Senin işin budur: Çirkef Kirişmet bitecek Çuvaş bahtı güçleniyor, Kara halk seviniyor. Bunun için Ulıp, sen beni Bulgar halkının yanında Koruyup söyle, Halk bahtını kurtarmaya Kirişmet’i yok etmeye Bize Şıpatan yardım etti Dersen halk evinde Büyük Bulgar şehrinde, Dedi Şıpatan korkarak Budaklı üvezi görünce. Affedeceğiz bunun için, Kendi aramıza alacağız. Yaşlı Kirişmet ülkesinde Bahadırlar şimdi, üçü de. Yol açılıyor kırdan tarladan Büyük taşlar arasından. Yaşlı Kirişmet’in ülkesinde Hayrete düşürür yolu da. Çevre serilmiş gibi, Nalsız beden yıkılır gibi. Yol kenarları parlak tepe, Onlardan kalmaz tavanı da. Burada hava buzlandı, İleriye yol da yok. Çevreye bakıyorsun, Hep saydam görüyorsun: Hayvanları, avları, Kuşları, insanları. Ancak onlar taşa dönmüş, “Ölüm yeri” bu dersin. Beklenmeyen bir anda Yol değişti aniden. Gidemezsin ileriye, Geriye de dönemezsin. Ulıp kendi kendine konuşur: Çuvaş’ın var eksikliği, İnanır o kolayca. İnanıp Şıpatan’a Düştük tuzağa. Yuratnĭ tus, Sikpĭra, Mskеr kalat’ ut şĭra? Sikpĭra ut şĭrana 14690 Şĭl aynçеn kĭlarç, Şĭra amrĭk pattĭra Yĭlt-yĭlt isе kalar: -Vi ul sirn umĭrta. Prrеmş -hıĭrta, İkkmş -şĭtĭkra, Vimş -umĭrta. Hıalti ul sеhеtrеn inе pulat’ şur iprеn. Kayalla ul tĭsatĭr 14700 Şĭpatan kulli pulatĭr. Kayas tеsеn utpala r şĭtĭknе sikmеllе, Unta vi ul kuratĭr. Vi ultan pr ul е Kirşmеt patnе itеrеt. Sikpĭra ut şĭrinе Şĭl aynе huriççеn Huşr kĭştah şutlasan: -Kpе pĭri tu manran! 14710 av vĭhĭtrah Sikpĭra Pulsa tĭç vat pĭra. r pĭrinçеn lutrarah, ın pĭrinçеn utĭrah. ul pitrnsе lariççеn, Yĭlt pĭrlansa kayiççen Pĭra parat’ sikkipe rpü r şĭtĭkne. Şĭtĭk uti -yaç е, Ĭna tuyat’ Sikpĭra. 14720 Pĭhat’ yri-tavralla, Ĭşra kalat’ ak apla: -Kunti ulsеm yunlannĭ. Viş tе vi tsl. ulsеm inçе yrsеm pur. Ançah tеmşn pr pеk, mur, Trslеm-ha. Vaskas mar. av ulsеmpе kam çupat’? rpü pattĭr ĭyrinе Vırtma huşr ul inе. Sevdiğim dostum Sikpırşa, Ne söyler parlak gerdanlık? Sikpırşa parlak gerdanlığı Diş altından çıkardı, Gerdanlık genç bahadıra Parlayıp söyledi: -Üç yol var önünüzde. Birincisi, arkanızda, İkincisi, çukurda, Üçüncüsü, önünüzde. Arkadaki yol bir saatten İnce olur ak iğneden. Geriye doğru uzanır. Şıpatan’ın gölü olur. Atla gideyim dersen Yer çukuruna girmeli, Orada üç yol görürsünüz. Üç yoldan ancak biri Kirişmet yanına götürür. Sikpırşa parlak gerdanlığı Dişi altına koyana dek Biraz düşünüp söyledi: -Gömlek piresi yap benden! O zaman Sikpırşa Dönüştü yaşlı pireye. Yer piresinden kısa İnsan piresinden parlak. Yol kapanana kadar, Buza dönene kadar Pire gider dörtnala Şirpü yer yarığına. Yarık ışığı verdi ancak. Onu sezer Sikpırşa. Bakar çevresine, İçinden söyler şöyle: -Buradaki yollar yosunlu. Üçü de üç türlü. Yollarda izler var. Ancak niçin aynı, lanet, Kontrol edeyim. Acele yok. Kim koşar bu yollarda? Şirpü bahadır aygırına Yat dedi yol üstünde. 447 448 14730 Hĭy tе vırtr tĭsĭlsa, Viln ın pеk kurĭnsa ültе, umri ul inçе, Sıvlĭş ptsе itiççеn Hĭrhaşla sas iltnç: “Milkе inçе vat karçĭk, ın vupĭr? ĭn ta vĭl!”Ulĭp pattĭr sĭmsinçеn Yun tapat’ ik еnçеn. Vupĭr karçĭk savĭnat’, 14740 avĭnpa vĭl, vat kuşak, Antĭhakan Ulĭpa Pussa vırtat’ ahĭrsa. ın şutnçеn kĭlarma Pĭvat’, tullat’, mutalat’. Kuşak kallеh vat Vupĭr, Pĭhma ıtla tĭrlavsĭr. Milkе inе utlanat’, rpü pattĭr umpе Hĭy ulpеh ıtkĭnat’. 14750 Vat Kirşmеt Vupĭra Ktsе ilеt yĭvara, Krsеssnеh ıtalat’, urĭmnçеn açaşlat’. Pĭra hıtĭ ırtnĭran Vupĭr karçĭk şart! sikеt, Kirşmеtе yanahran Pupеlе lеktеrеt. Kapan şĭlnе avĭntah Husa hurat’ hĭrĭkran. 14760 Kirşmеç tarĭhat’, Çarmak ku hm sapat’: -Es manran-i mĭşkĭllan, Ku umnçеh aşkĭnan?! Tuhsa tasal yĭvaran, Savni mar es payantan! Vupĭr hıtah sklеt, Kirşmеtе hirlеt: -Hĭvalatĭn? Vĭt apla Tav tĭvasşĭn es mana? 14770 Ep mn çuhl vĭy hutĭm, San tĭşmanna tp turĭm, Kay yennellе tinkеrsеn Kendisi de uzandı, Ölü gibi görünüp Yukarıda, öndeki yolda, Nefes bitene kadar Korkunç ses duyuldu: “Süpürgede yaşlı karcık, İnsan Vupır’ı? Gerçekten! Ulıp bahadır burnundan Kanı vuruyor iki yandan. Vupır karcık sevinir, Bunun için, yaşlı kedi Azap veren Ulıp’a Basar oturur gülerek. İnsanlıktan çıkarmak için Boğar, örter, karıştırır. Kedi tekrar yaşlı Vupır, Bakmak çok kötü. Süpürgeye biner, Şirpü bahadır önünden Kendi yoluna gider. Yaşlı Kirişmet Vupır’ı Bekler yuvasında, Girince kucaklar, Sırtından sıvazlar. Pire çok ısırdığından Vupır karcık zıplar. Kirişmet’e çenesinden Başıyla vurur. Eğri dişini o anda Çürüğünden kırıverir. Kirişmet öfkelenir, Pörtlek gözü ateş saçar: -Sen benimle alay edersin, Göz önünde kudurursun?! Defol git yuvadan, Sevilmiyorusun artık! Vupır çok hıçkırır, Kirişmet’e cevap verir: -Kovuyor musun? Böyle Teşekkür edeceğin yere? Ben ne kadar güç verdim, Senin düşmanını yok ettim, Ne tarafa doğru baksa Şartah sikеt Kirşmеt. Vupĭr unĭ ul-yrpе Sıvlĭş pırat’ krlеsе, Ulĭp pattĭr karĭnsa İlеt tarĭn sıvlasa. Ulĭp tĭrat’, utlanat’, Vut hnе tе kĭlarat’. 14780 İrsr tuyr samantrah Ulĭp itеt yĭvana. r aynçi ul inçе rpü pattĭr ut inçе. Vat Kirşmеt -kĭn-kĭvak: Tarĭhnipе kuskalat’, illi hıtĭ hıpnĭran Tеm tе kalat’ Vupĭra: -Es mana tp tĭvasşĭn, Man purlĭhpa savnasşĭn, 14790 avĭnpa ta vsеnе ul kĭtartnĭ man yenne. Vat Vupĭra Kirşmеt Tıtsa lĭskat’ ünçеn, Vupĭr karçĭk ta vara Ĭna çavat’ pitnçеn. Ulĭp tе pikеnsе Prеh sulat’ hipе. Hümе pulat’ işlmе, Yeripеlеn irlmе. 14800 av vĭhĭtrah Vupĭra Pĭra pulat’ kĭşlama, Usal pulat’ hıĭnma. Hıĭnnĭ çuh vat pĭra Kirşmеt inе ıtkĭnat’, v aynе pıtanat’, Şĭlsеnе tasatat’. Kirşmеt asam tuyipе Tivrеtеsşn Ulĭpa. av vĭhĭtrah pĭri tе 14810 ırtsa ilеt çĭrĭrla. Tuya lеkmеst Ulĭpa, Tulli uyĭh hĭparat’, Ulĭp ulnе utatat’. Vat Kirşmеt ahlatat’, Nim tuma vĭl aptĭrat’, Top gibi seker Kirişmet. Vupır’ın açtığı yoldan Nefes verir gürleyerek, Ulıp bahadır gerinip Alır derin nefes. Ulıp durur atlanır, Ateş kılıcını çıkarır. Anında hissediverir Ulıp yuvaya varır. Yeraltında yolda Şirpü bahadır at üstünde. Yaşlı Kirişmet göm gök: Kusar öfkesinden, Çok öfkelendiğinden Neler söyler Vupır’a: -Sen beni yok etmek istersin, Malımla sevinmek istersin. Bunun için de onlara Gösterdin benim yolumu. Yaşlı Vupır’ı Kirişmet Tutup sallar saçından, Vupır karcık sonra Onun tırmalar yüzünü. Ulıp da çabalayıp Bir sallar kılıcıyla. Parmaklık başlar yıkılmaya, Yavaş yavaş erimeye. O zaman Vupır’ı Pire başlar kemirmeye, Kötü başlar kaşınmaya. Kaşındıkça yaşlı pire, Kirişmet üstüne atılır, Yara altına saklanır, Dişlerini temizler. Kirişmet büyülü sopasıyla Vurmak ister Ulıp’a. Pire de o zaman Isırmaya başlar durmadan. Sopa değmez Ulıp’a, Dolunay doğuyor, Ulıp yolunu aydınlatıyor. Yaşlı Kirişmet inliyor, Ne yapacağını bilmiyor, 449 450 Kuran kalat’ Vupĭra: -Pulĭş mana yıvĭrta! Kirşmеtе hrhеnsе, Vupĭr ünе vtеrsе 14820 Uyĭh patnе virhnеt, ulnе tĭsat’ il kassa. Uyĭha vĭl tapĭnat’, Kışlamaşkĭn tıtĭnat’. Uyĭh uti uhalat’, Sm tttm, nim kurĭnmast’. Kirşmеç savĭnat’, Ĭşra apla şuhĭşlat’: “ak Ulĭpran tttmrе Vutçul’ pulat’ -sismеst tе”. 14830 av vĭhĭtrah çitlhrеn Tеlеy-ıru yalkĭşat’, Hĭy utipе inеtrеn Ulĭpa ul kĭtartat’. Çitlhrеn ut tuhnĭran Vat Kirşmеt tarĭhat’, Şur tuyipе avĭnşĭn Çitlhе vĭl apasşĭn. Ançah pĭra ırtnĭran Çitlhе nim tĭvaymast’, 14840 Ulĭp pattĭr ıvharat’, Vat Kirşmеt kuskalat’, Urlĭ-pirl pĭhkalat’, Turtsa ilеt tuyinе, Pеmе tĭrat’ tllеsе. Ançah pĭra ırtninçеn Tuyi ükеt rеllе. -Es tе Ulĭp maylĭ-i, Es akna mannĭ-i? Tеt tе asam tuyana 14850 Tıtsa huat’ urmaran, Hĭy şĭtĭka pıtanat’. Kurat’: rpü ıvharat’. Kirşmеt ças hĭy ulnе Ulĭştarat’. Un umnе Siksе anat’ Sikpĭra. ulnе tatat’ -hal’ ın ta. Kirşmеt tе kay yenne Tarma tĭrat’ aptrasa, Yüzüne söyler Vupır’ın: -Yardım et bana zorlukta! Kirişmet’e acıyıp, Vupır saçını dalgalandırıp Atılır ay yanına, Yola çıkar sanki fırtına. O aya saldırır, Kemirmeye başlar. Ulıp’ın ışığı kaybolur, Çok karanlık, bir şey görünmez. Kirişmet ise sevinir. İçinden şöyle düşünür: “Bu Ulıp’tan karanlıkta Çakmak taşı olur, sezmez de” O zaman kafesten Baht-mektup parlar Kendi ışığıyla uzaktan Ulıp’a yol gösterir. Kafesten ışık çıktığından Yaşlı kirişmet öfkelenir, Ak sopasıyla bunun için Kafese vurmak ister. Ancak ısırınca pire Bir şey yapamaz kafese, Ulıp bahadır yakınlaşır, Yaşlı Kirişmet kusar, Oraya buraya bakar, Çeker alır sopasını, Nişan alıp vurmak ister. Ancak ısırınca pire Sopası düşer yere. -Sen de mi Ulıp uygunsun Sen bunu unuttun mu? Der ve sihirli sopayı Tutar kırar ortasından, Kendi yarığa saklanır. Görür: Şirpü yakınlaşır. Kirişmet hemen yolunu Değiştirir. Onun yanına Seker gelir Sikpırşa. Yolunu keser, artık insan. Kirişmet de ne tarafa Kaçacağını şaşırır, Ulĭp pattĭr un umnе 14860 Tuhat’ hpе hĭmsarsa: -Tinеh lеkrn, Kirşmеt, Vilmе mannĭ şеrеmеt! Ulĭp lĭskat’ usala, Kirşmеtе, askĭna. -Mnlе çulsеm man umra? Lеşsеm mnşn kupara? -Umri çulsеm -şur çulsеm, Kuparisеm -vutçul’sеm! Sikpĭrari ut şĭra: 14870 -Suyat’,-tеr tarĭhsa.Şurĭ çulsеm -çrçunsеm, Yıvĭ-kurĭk -vutçul’sеm. Tĭşman umrah suynĭran Hĭlha çikki avĭntah. Ulĭp lĭskat’ usala Kеh çun tuhmalla. -An vlеrr tarhasşĭn, Asamlĭha sirеtp. Vat Kirşmеt tuyinе, 14880 Paĭr husa pеninе, Turtsa ilеt hĭy yenne ıhĭntarsa ik vnе. -Pĭltan-pultan huşnipе, Alri tuya tulkişpе Mnpur asam sirltr, ulsеm, purtе çrlr! Ak tamaşa! Vĭr-varah, Pĭhsa tĭnĭ vĭhĭtra, Çulsеnçеn ın pulç, 14890 Ulĭp tavra puhĭnç. Umri tnçе еşеrеt, Kiçеmlhе ptеrеt. Çitlh Ulĭp allinçе, Tеlеy çĭvaş huşşinçе. Ulıp bahadır onun yanına Gelir korkutarak kılıçla: -Şimdi düştün, Kirişmet, Ölmeyi unutmuş lanet! Ulıp sallar kötüyü, Kirişmet’i, azgını. -Nasıl taş var önümde? Diğerleri niçin yığınla? -Önündeki taşlar, ak taşlar, Yığınlar ise çakmaktaşları! Sikpırşa’daki parlak gerdanlık: -Yalan söylüyor! dedi öfkeyle. Ak taşlar, hayvanlar, Ağaç, ot, çakmaktaşları. Düşman yalan söylediğinden Ensesinden böyle Ulıp sallar kötüyü Artık canı çıkmalı. -Öldürmeyin lütfen, Büyüyü yok edeceğim. Yaşlı Kirişmet sopasını Biraz önce kırdığını Çeker alır kendine Birleştirir iki parçayı. -Hemencecik isteğiyle Sadece eldeki sopayla Bütün büyü yok oldu, Taşlar, hepiniz dirilin! İşte bakın! Hemence, Baktığı zaman, Taşlar insana dönüştü, Ulıp çevresinde toplandı. Öndeki dünya yeşeriyor, Hüzünü bitiriyor. Kafes Ulıp’ın elinde, Baht Çuvaşların arasında. 451 Vĭtĭr Ulttĭmş Yurĭ (Patti Çĭvaş rşıvnе Tapĭnni) Otuz Altıncı Türkü (Patti’nin Çuvaş Ülkesine Saldırısı) Çĭvaşra halĭh tеlеyl. Ançah av purnе tе kilşmеst, vsеm Ulĭpran hĭtĭlasşĭn. Ulĭpa ptеrmе Kiyü aslĭ knеnе, Patti huna, tarhasla. Patti hun Paştan pattĭrpa Çĭvaş rnçе. Ulĭp Paştan pattĭrpa apĭat’, ĭna ntеret. 452 Çuvaş ülkesinde halk bahtlı. Ancak bu herkesin hoşuna gitmez, onlar Ulıp’tan kurtulmak istiyorlar. Ulıp’ı bitirmek için Kiyev meclisini, Patti Han’a kabul ettirir. Patti Han, Paştan bahadırla Çuvaş ülkesinde. Ulıp, Paştan bahadırla savaşır ve onu yener. An kulyanĭr, vattisеm, Üzülmeyin, ihtiyarlar, Purnĭpala şurnisеm. Hayat ile ağarmışlar. Vilm kunta pulmast’ tеk, Ölüm burada olmaz daha, Pĭrahĭa tuhnĭ tеt. Artık kalktı ortadan, der. ıru-tеlеy halĭhra, Kaderi, talih halkta, 14900 Irĭ purnĭ Çĭvaşra. İyi hayat Çuvaş’ta. avĭnpa çĭvaş savĭnat’, Bundan Çuvaş seviniyor, inе pustav tĭhanat’. Üstüne çuha giyiyor. Vr n atti-puşmakki, Sıcak yeni ayakkabısı, Urana şıvsеm yamanni. Ayağına geçirmez suları. Vıl’ĭh-çrlh kartişpе, Ev hayvanları bostanla, Pıl-u tĭrat’ katkipе. Yağ-bal yapar fıçıyla. Tlnmеllе ĭyrisеm, Hayret edilecek taylar, Tip aş isе üsnisеm. Asıl aşı yiyip büyüyenler. ĭva tuhsan vsеnе Kızağa koşsan onları 14910 n unana külmеllе, Yeni kızağa koşmalı, Hl larsassĭn kaşnе Kış gelince her birini Urapana trtmеllе, Arabaya koşmalı, ula tuhsan uy-hirе Yola çıkınca tarlaya Vеn kĭykĭr tеmеllе. Onlara şahin demeli. Tır-pul üksе pulnipе, Buğdayın düşüp olmasıyla, Pur ĭnsa pınipе İşlerin başarılı olmasıyla Pura tulli tır-pulsеm, Ambar dolu buğdaylar, üpе tulli i-pusеm. Sandık dolu giyim kuşam. Uyav itsеn krе, Bayram gelince eğlencede 14920 Mal еnçе tе kay еnçе, Mal tarafta da ne tarafta, Krеkеrе puş vırĭn, Boş yer ön tarafta, Vĭl çaplĭ ta pit kapĭr. O büyük ve çok süslü. “Ulĭp valli” ku tе, “Ulıp için” bu diyorlar, Kurka tıtsa yurla. Bardak tutup türkü söylüyorlar. Ulĭp pattĭr, Ulĭp pattĭr ak krе uk, Ulıp bahadır, bu eğlencede yok, Vĭl Pĭlharta, vĭl Pĭlharta O Bulgar’da, o Bulgar’da Nuhrat patеnçе, Nuhrat yanında, Halĭha vĭl, halĭha vĭl unta manas uk, Halkı o, halkı, orada unutmaz, Halĭh kĭna, halĭh kĭna unĭn çrinçе. Sadece halk, sadece halk onun kalbinde. Hisеplеtlr, hisеplеtpr Ulĭpa pir, Saygı gösteriyoruz saygı gösteriyouz Ulıp, 14930 Tav tĭvatpĭr, tav tĭvatpĭr. Teşekkür ediyoruz, teşekkür ediyoruz hal’ ĭna pir şimdi ona biz. Hal’ ak kе kilеs pulsan puşĭ Şimdi bu eğlenceye gelmek istersen var. vırĭn pur, boş yer r vitrеll r piçkеrе sim pıl sĭri pur. Yüz kovalı yüz fıçıda sim pıl birası var. urkunnеpе sar pikеsеm uram huinçе İlkbaharla sarı kızlar sokak ortasında Kaska inçе yurĭ hıvsa apnĭ şur pirе. Kütükte türkü söyleyip dövmüşler keteni. r ırli pеk pisе itn hrn üpinçе Yer çileği gibi yetişmiş kızın sandığında İk r sürе şur pir pulnĭ tе kaşninçе. İki yüz süre ak kumaş var derler her birinin. Kaalapa yal varrinçi yĭmra aynçе Akşama doğru köy kenarında aksöğüt altında Tr trlеn çĭvaş hr tantĭşsеmpе. Nakış işlemiş Çuvaş kızı akranlarıyla. 14940 Tr trlеn purĭn ippе, savĭnnipе-kе Nakış işlenen ipekli iple, sevinerek Ulĭp pattĭr sĭn-sĭpaç trrе ükn tе. Ulıp bahadırın çehresi nakışa düşer. Ka pulas çuh hr uprasеm Geçe olurken kız grubu oyun için vĭyya puhannĭ. toplandı. Kaççisеm tе kiltе larman, Erkekler de evde oturmadı, vĭyya hutşannĭ. oyun için toplandı. Vat uyĭhĭn vat çri tе humhansa tĭnĭ, İhtiyar ayın ihtiyar kalbi de dalgalandı, Tеpr çuhnе humhannipе anma ta Başka zaman heyecanıyla batmayı da mannĭ. unuttu. Yıvĭ pahçi imsеmpе yĭtĭnsa tĭnĭ, Ağaç bahçesi meyveleriyle yıkıldı, Krkunnеpе pahça hui ĭna putarnĭ. Sonbahar gibi bahçe sahibi onu topladı. Lav-lavpе umlĭ-hılĭ Pĭlhar hulinе Araba araba önlü arkalı Bulgar şehrine Vĭl imnе sutma kaynĭ hĭy üstеrninе. Bu meyveleri satmaya gitti eliyle yetiştirdiğini. 14950 av hulara tеm çul hua, vsеn Bu şehirde o kadar çok tüccar, onların da tеm tе pur, neleri var, Uka pultĭr, kĭmĭl pultĭr -paha Para olsun, gümüş olsun, kıymetli tavar pur. malları var. itml iç patşalĭhran huasеm larnĭ. Yetmiş yedi devletten tüccarlar oturmuş. Tavarsеnе Atĭl tĭrĭh vsеm turttarnĭ. Mallarını İdil boyunca onlar dağıtmışlar. Kitay huin purĭn pir itml tsli-kе, Çin tüccarının ipek kumaşı yetmiş renkli, Ĭna ilmе çĭvaşĭn ta uka pur ikkеn, Onu almaya Çuvaş’ın parası varmış, İrak huin lavkkinçе pur hura Irak tüccarının arabasında var kara hutasеm, torbalar, İm ırli, ayva, ulma, injir, Kuru üzüm, ayva, elma, incir, mĭyĭrsеm. fındıklar. Hazar hui kaşni ulah Hazar tüccarları her yıl sürüleriyle ktvpе tuhnĭ, çıkarlar, 453 454 Uyra üsn ĭyĭrsеnе Çĭvaşra sutna. Tarlada büyümüş tayları Çuvaş’a satmak için. 14960 Vırĭssem tе av hulana kiln sut tuma, Ruslar da bu şehre gelmiş ticaret için, Tavarsеm çaplĭ vsеn -plе sutma. Malları kaliteli onların biliyorlar satmayı. Çĭvaşsеm tе tavarsеnе çaplĭ kalarnĭ, Çuvaşlar da mallarını kaliteli yaptı, Yutran kiln hua çunnе yalan humhatnĭ. Yabancı tüccarın yüreğini hep oynattı. Hĭş-prisеm Çĭvaş rnе yuriyеh, kiln Bazıları Çuvaş ülkesine özel geldi, Un pеkkisеm çĭvaşsеnçеn pit tlnn. Onun gibiler Çuvaşlara hayret etti. Çĭvaş tĭnlĭ-pulĭ pulnĭ, tеm tе pr pln, Çuvaş akıllı idi, her şeyi bildi, Hutsеm inе, ıltĭn inе sĭnsеm ükеrn. Kağıtlar, altın üzerine suretler çizdi. Hĭş-prisеm yatarlasa çulsеm yakatnĭ, Bazıları özel olarak taşları düzenledi, Unta vara çulsеm inе ırusеm ırnĭ. Sonra taşlar üstüne yazılar yazdı. 14970 Hura ĭhan ulputsеm, Kara kuzgun beyler, Tata hĭş-pr vĭyputsеm, Bir de bazı güçlüler, Halĭh ırĭ kurnişn, Halk hoş gördüğü için, Kuran pĭhma mannişn, Gözden uzak kaldığı için, Kütsе itn tarĭhpa Güçlükle gelen Ilhana Ulĭpa. Lanet ederler Ulıp’a. Ulĭp ulnе tatmaşkĭn, Ulıp yolunu kesmek için, Ĭna sĭtĭr tumaşkĭn Ona kötülük yapmak için rmе puyan tavraşsеm, Çok zengin aile, İk urallĭ kaşkĭrsеm İki ayaklı kurtlar 14980 Üpntеrn vitrеsеm, Devrilmiş kovalar, Katka, çaşĭk-tirksеm. Fıçı çanak, tabaklar. avah Ulĭp ul ürеt, Böylece Ulıp yol alır Tĭşmansеnе vĭl tünkkеt. Düşmaları o yıkar. Hura halĭh ır kurat’, Kara halk hoş görür, Ĭna yalan ır sunat’. Ona her zaman hayır diler. Aptranipе ulputsеm, Şaşırarak beyefendiler, Sntr mĭrsa tussеm, Sintir Mirza dostları, iç tu inçi Kiyünе Yedi dağ üstündeki Kiyev’e Tttm ka çuh, krkunnе, Güzün Karanlık gece, 14990 Vĭrttĭn yanĭ lеk. Gizlice iletti dedikoducu. av lеk kvsе Kıskanarak bu dedikoducu Kiyün aslĭ mpvpе, Kiyev’in büyük kağanla Ulatimеr yatlipе, Ulatimir adlıyla, vyattuy yatnе ilnipе, Şvyattuy adını almasıyla Süpltеtn еlçеllе, Gevezelik etti elçi gibi, Suya irsr kuul’nе Yalan pis gözyaşını Tĭkma pln Kiyürе. Dökmeyi bildi Kiyev’de. -Aslĭ mpü, hrhеnsеm, -Büyük hanım, merhametliler, Huta krsеm vyattuyla. Bizi kolla aziz gibi. 15000 Ulĭp pirе aratat’, Ulıp bizi sıkıştırıyor, aramasa hĭvarat’. Sıkıştırıp bırakıyor. Sahal mar san mattursеm, Ulĭpran ta satursеm. Es vеsеmpе Pĭlhara it tе tp tu Ulĭpa. Unşĭn ahal’ tumastpĭr, Kulanaysеm saplatpĭr, San samahran tuhmastpĭr, Çĭvaş patşi pulatĭn. 15010 Aslĭ mpü vyattuyla Huravlanĭ ak apla: -Çĭvaş halĭh pustavpa, Kaşnin atĭ urara. Mana kuran pĭhas uk, Kulanaynе tülеs uk. Vırĭs halĭh ĭstay ta rmе puyan ıltĭnpa. Tatah puyma Pĭlhara Mnşn vara kaymalla? 15020 Çĭvaşpa vırĭs huinçе Tuslĭh pt avan çuh ak sĭmaha s astu Munçari şur çul inçе Hĭmla şĭtsa üssеssn, Hĭmli sĭra tunĭ çuh Şurĭ çul pеk putsassĭn. Hĭmla un pеk putas uk, ul ipçе tе üsеs uk. Çĭvaşpa vırĭs huinçе 15030 Tuslĭh ptm nihan ta. Aslĭ mpü hurav Ulputsеmşn -ivç h. Vsеn kv çrinе Kassa urat’ kaşninnе. avna kura ulputsem, Puyas tеsеn -pursuysеm, Samay tttm kahinе Vatĭ ĭvĭs hüttinçе Kavarlĭhpa hıpa, 15040 Pr-prinе kala: -Tprеn puyan ınsеnе, aplĭ ulput yĭhsеnе, r kĭvapi pulsan ta Upransan ta ır yatpa Az değil senin iyiliklerin, Ulıp’tan da yiğitliklerin. Sen onlarla Bulgara Var da yok et Ulıp’ı. Onun için bir şey yapmıyoruz, Sürekli vergi ödüyoruz, Senin sözünden çıkmıyoruz, Çuvaş padişahı olacaksın. Büyük han Şvyatuyla Şöyle cevap verdi: -Çuvaş halkı çuha ile, Her birinin çizmesi ayağında. Benim gözüme bakmak istemiyor, Vergisini ödemek istemiyor. Rus halkı usta ve Çok zengin altınla. Tekrar zengin olmak için Bulgara Neden tekrar gitmek gerek? Çuvaş’la Rus arasında Dostluk öylesine güçlü. Bu sözü sen hatırla Banyodaki ak taş üstünde Şerbetçiotu filizlenip büyüyünce, Şerbetçiotu birası yaparken Ak taş gibi batarsın. Şerbetçiotu onun gibi batmaz, Taş üstünde yetişmez. Çuvaşla Rus arasında Dostluk hiçbir zaman bitmez. Büyük hanın cevabı Beyler için, keskin kılıç. Onların hasis yüreğini Kesip parçalar her birinin. Buna göre beyler Zenginleşmek istese, tazılar, Çok karanlık gece Yaşlı akçakavak gölgesinde Suikast için bekliyorlar, Birbirlerine diyorlar: -Kökten zengin insanları, Böyle bey soylarını, Rahip olsan da Korunan daha iyi isimle 455 456 Aslĭ mpü Kiyürеn Büyük han Kiyev’den Pulĭşmar nimn tе. Yardım etmedi hiçbir şekilde. Halĭh pirе itlеmеst, Halk da bizi dinlemez, Ulĭp pirе ptеrеt, Ulıp bizi yok eder, Ĭta kaysa kmеllе, Nereye gidip girmeli, 15050 Ĭta pua çikmеllе? Nereye başı sokmalı? Pirе hal’hi asapran, Bizi bu azaptan, Tеn, hĭtar tuhĭran? Ya da, kurtarırlar mı sonuçta? Untah Patti hun ta hal’, O zaman Patti Han da şimdi, Supеtey tе avĭntah. Supetey de bunun gibi. Patti punе avrakan Patti başını saran Еvç kirl pirе hal’. Çöpçatan gerek bize şimdi. Sntr mĭrsan çlhinе Sintir Mirza’nın dilini Şuyttan tupsa akna tеn, Şeytan bularak asmış herhalde, ampa tеm tе kastarat’, Bunun için çok kestiriyor, 15060 Takam punе avĭrat’. Kimlerin başını çeviriyor. Patti hunpa kalama Patti Hanla konuşmak için Ĭna yarar tuhĭa, Onu gönderin doğuya, Sntr mĭrsa ul-yrnе Sintir Mirza yolunu Pltеrеr mar nikama, Söylemez hiçkimseye, Suya sĭmah ilrtmе Yalan sözü duyurmak için Yuri sarar halĭhra. Türkü yayılır halka. Sĭmah pultĭr ak apla: Söz söylenir işte böyle: Kĭmĭllĭ hr tupmanran Hoş kız bulamadığı için Sntr mĭrsa avlanman. Sintir Mirza evlenememiş. 15070 Hal’ hr şırat’ tulayra. Şimdi de kız arıyor gurbette. A yatnе kalasan Babasının adını söylese Ĭna takam hr par, Ona herkes kız verir, Ĭsnе-tĭnnе kĭtartsan Aklını gösterse Hun hrnе tе ura. Han kızını da alır. Sntr mĭrsa iç yutra, Sintir Mirza yedi yabancıda, Krt yıtti tе -vĭtanmast’, Kar köpeği de utanmaz, Patti hunpa yakalsa Patti Han dalkavuk gibi skrtmеllе kalaat’. Tahrik edip konuşur. -Ah, hvеl hun, kaar mana, -Ah, güneş han, affet beni, hĭv çuruna, kölen et beni, 15080 Çĭrsĭr sĭmah vaklanişn p san umra. Saygısız söz söylediğim için senin önünde. Ah, uyĭh hun, Nuhrat patşa -vĭl tunkata, Ah, ay han, Huhrat padişahı, o kütük, Vĭl san pata parnе yaç ak hutapa, O senin yanına hediye verdi bu çuvalla, Vatĭ sısnan hurtlĭ punе ay sarĭmpе. İhtiyar domuzun kurtlu başını altındakiyle. Mnlе mĭşkĭl! ĭtma yıvĭr un kulĭşnе. Nasıl utanç! Dayanmak zor onun gülüşüne. Es -allah pеk. Pirn patşa, Nuhrat patşa, Sen, Allah gibi. Bizim padişah, Nuhrat padişah, Yütеlеnç Ulĭp hıĭn prmay kaysa. Elden ayaktan düştü Ulıp ardından sürekli giderek Ulĭp ĭna mskеr huşat’, avna tĭvat’, Ulıp ona ne söylerse, onu yapar, Sana hurlat’. Tеm tе kalat’, ĭna savat’. Seni hor görüyor, ne söyler, onu sever. ın umnçе Ulĭp sanran hıt mĭşkallat’, Senin önünde Ulıp seni küçümser, 15090 Uy kaçaki, pıytlĭ ĭhan tеsе kalat’. Yaban keçisi, bitli kuzgun diye konuşur. Es Çĭvaşa itsеnеh Sen Çuvaş’a ulaşınca Pĭlhar asla haphinе, Bulgar büyük kapısını, Yĭlt hurĭran tuninе, Tamamı çelikten yapılmışı, apatpĭr ta vatatpĭr, Vurup parçalarız, Yari usa yaratpĭr. Ardına kadar açarız. Ulĭpa tp tusassĭn Ulıp’ı yok edince Hunsеn hun pulatĭn. Hanlar hanı olacaksın. Epir purtе Pĭlharta Biz hepimiz Bulgar’da Hisеplеsе yalanah Saygı göstererek her zaman 15100 Sana yĭtsa ürpr. Yürüyeceğiz senin ardından. Sanran p, Patti hun, Ben senden Patti Han ut tnçеri ırĭ çun, Aydınlık dünyadaki iyi ruh, Allahran pеk ıytatĭp: Allah’tan ister gibi istiyorum: Çurusеnе pulĭşsam, Kölelere yardım etsen, Pirе ptmе an parsam. Bizim yok ettirmesen. Hansеn han, Patti hun, Hanlar hanı, Patti Han, Es manşĭn allah pul: Sen benim için kutsalsın: Nuhrat patşan pr hrnе, Nuhrat padişahı bir kızını, Unĭn yaç Sarine, Onun adı Sarine, 15110 Ulĭp tĭşman arĭmnе, Ulıp düşmanın karısına, Mana, Sntr marsana, Sintir Mirza’ya, bana Kĭmĭl tusa halalla. Teselli edip ver. Patti kayat’ tarĭhsa, Patti gider kahrolarak. Vĭrsa kalat’ mĭrsana: Söyler mirzaya kızarak: -Sana vĭl mar, salamat -Sana o değil, kamçı Kirl payan man patra! Gerek bugün benim yanımda! Nuhrat hr Sarinе, Nuhrat kızı Sarine, Ulĭp pattĭr arĭm, Ulıp bahadırın karısı, ĭtmah pahçi çеçеk, Cennet bahçesinin çiçeği, 15120 Allahĭn ır şеrpеç Allah’ın güzel şerbeti. Tеrn mana şantarsa. Dedin bana inandırarak. Savĭntartĭn s mana. Sevindirdin sen beni. Ulĭp pattĭr arĭm, Ulıp bahadırın karısı, Uyĭh sĭnlĭ Sarinе, Ay yüzlü Sarine, Manpa yıvĭr pulatеh, Benden gebe kalacak, Açi -yıtta yuratеh. Çocuk, it gibi olacak. Ep Patti, hunsеn hun, Ben Patti, hanlar hanı, Man pеkki uk ırĭ çun. Benim gibisi yok iyi kalpli. Pĭtĭ kunе iyekеn Lapa gözünü yiyen 457 458 15130 Tе mana tnçеrе. Diyorlar bana dünyada. Utap -tnçе çtrеnet, Gidiyorum dünya titriyor, Surap -halĭh tplenеt. Tükürüyorum halk yok oluyor. Epir ikkn Paştanpa Biz ikimiz Paştan’la Tp tĭvatpĭr çavaşa, Yok edeceğiz Çuvaş’ı, Kayran Ulĭp pattĭra. . . Sonra Ulıp bahadırı… Parappan pultĭr un tir! Davul olacak onun derisi! Ütnе-punе yıt itr. Başını vücudunu köpek yesin. İtlе, vizir, ep sana Dinle, vezir ben seni. huşatĭp payanah: İş veriyorum bugün: 15140 Çĭvaş mulnе tustarma, Çuvaş malını saçmayı, Sar hrsеmpе vılyama Sarı kızlarla oynamayı arpa tuhan man hıran. Orduyla çıkacaksın ardımdan. Hĭan tеtn? Iranah! Ne zaman dedin? Yarın! Allah mana vĭy patĭr, Allah bana güç versin, Tasamarsеm tp pultĭr! Kötüler yok olsun! apah Patti üеnеt. Yine de Patti ürperir. Çatĭrnçеn tuhiççеn, Çadırından çıkana kadar, Patşa patnе kayiççеn Padişah yanına gidene kadar Çrkulеnеt Patti hun, Diz çöker Patti Han, 15150 Kltumalli vĭhĭt un. Onun dua etme zamanı şimdi. -s viln pulsassĭn ta, Kalay hun, -Sen ölmüş olsan da Kalay Han, An man mana, vri ulĭm, Kalay hun. Beni unutma, sıcak yolum, Kalay Han. Au kĭvak çul san, Kalay hun, Baban mavi taş senin, Kalay Han, Annü -hrn hurĭ, Kalay hun. Annen, sertleştirilmiş çelik, Kalay Han. Kltĭvatĭp sana, Kalay hun, Dua ediyorum sana, Kalay han, Ep tĭşmana arkatsassĭn, Kalay hun, Ben düşmanı şaşırtınca, Kalay han, Ep çĭvaşran tavrĭnsassĭn, Kalay hun, Ben Çuvaş ilinden dönünce, Kalay Han, Ĭş kĭmĭlpa sana parĭp, Kalay hun, Hoş gönülle sana vereceğim, Kalay Han, Tihan ĭşri unе, Kalay hun. Tayın içindeki ateşi, Kalay Han. 15160 Es mana tеlеy parsam, Kalay hun, Sen bana şans versen, Kalay Han, Urhamaha unat parsam, Kalay hun, Küheylana kanat versen, Kalay Han, Allĭma ta sulĭm parsam, Kalay hun, Elimi de sallasam, Kalay Han, Vatĭ pua ĭs-tĭn parsam, Kalay hun. Yaşlı başa akıl versen, Kalay Han. Allah! Allah! Allah! Allah! Allah! Allah! Patti huna yĭtsa tuhr, Patti Han’a sürükleyip çıktılar, Laşi inе utlantarç, At üstüne oturttular, Kukĭr hnе umnе akr, Eğri kılıcı taktılar, 15170 Paştan yenne ul kĭtartr. Paştan tarafına yol gösterdiler. Tpsr tarĭn mĭn ırmara Dipsiz derin büyük ırmakta Vĭl Paştana apla yıhrat’: O Paştana şöyle çağırır: -E-e! E-e! Paştan pattĭr! -Ey, ey! Ey, ey! Paştan bahadır! Ep -Patti hun! Ben, Patti Han! Ktеp sana, pattĭr! Bekliyorum seni bahadır! Es man uma tuhma vaska, Acele et çıkmak için önüme, Çĭvaş rnе prlе kayar! Birlikte gidelim Çuvaş ülkesine! Tpsеr ırma varrinçеn, Dipsiz ırmak kenarından, Katmar çulsеm huinçеn Büyük taşlar ortasından 15180 Siksе tuhrе arĭslan, Sekip çıktı aslan, Vĭl ptmpеh ıltĭnran. O bütünüyle altından. Paştan pattĭr ulasan, Paştan bahadır uluyunca, Çrnisеmpе r çavsan Tırnaklarıyla yeri kazınca Çĭvaşalla kastarç, Çuvaş ülkesine doğru atıldırlar, Pr lapampa çarĭnç. Bir atımla durdular. Unta, aran punçе, Orada, çayır başında, Kümе yupi lartr tе Çadır yupa diktiler de Tultan karç tirsеmpе, Dışarıdan örtttüler derilerle Şalta sarç kavirnе. İçeriden sardılar halıyla. 15190 Untan Pĭlhar hulinе, Sonra Bulgar şehrine, Nuhrat patşan tp kilne Nuhrat padişahın asıl evine Husa yaçе yıhrava, Gönderdiler haberci Kapan şĭllĭ Uraa. Eğri dişli Uraş’ı. Ura itеt Pĭlhara Uraş varır Bulgar’a. Mĭn sĭmsinе kaĭrtsa, Büyük burnunu kaldırarak, Kalat’ çĭvaş patşinе Söyler Çuvaş padişahına Kastarsa yıt sassipе: Zorlayarak it sesiyle. -Hĭnuna es, hunsеn hunnе, Patti huna, -Misafirine, hanların hanı, Patti Han’a Hvеl hunnе, uyĭh hunnе, Patti huna, Güneş hanına, ay hanına, Patti Han’a 15200 Unpa prlе çi pattĭra, Paştana ta, Onunla birlikte en bahadırı, Paştan’a da Pattĭrsеnçеn çi pattĭra, Paştana ta, Bahadırların en bahadırı, Paştan’a da, Hir tuhsa ktsе iltеr, Nuhrat patşa. Karşı çıkarak bekleyin, Nuhrat padişah. Nuhrat tĭmpay, es payantan Nuhrat aptal, bugünden sonra patşa ta mar, padişah da değil, Es payantan hunsеn hunn Sen bugünden hanlar hanının çuri ançah, kölesisin ancak, apla kalat’ hunsеn hun tasa Patti, Böyle söyler hanlar hanı Patti, apla kalat’ Paştan pattĭr. Böyle söyler Paştan bahadır, Hĭlhuna çik. Kulağına sok. Hrh tе pr vat yumanran una tutar, Kırk bir yaşlı meşeden kızak yaptır, Hrh tе pr ĭyĭra s halеh pustar. Kırk bir beygiri derhal kestir. Vsеmsr pusĭr il unata şariklеttеr, Bunlardan başka yelkanatı kızarttır, 15210 Ĭş ĭvpе ikеrçsеnе layĭh srtеr. İç yağını pidelere sürdür. Şеrpеtnе tе, sim pılnе tе hatrlеttеr. Şerbeti de balı da hazırlattır. Es avsеnе r unana tiyettеrsеm. Sen bunları yüz kızağa yüklettir. 459 460 Es vsеnе hĭvah lееn. avna astu: Sen onları kendin götüreceksin. Bunu unutma: Kavir sarma, apatlanma, ura uma, Halı sermeye, yemek yemeye, ayak yıkamaya Taş taşlasa е yurlasa hunĭn Dans ederek, türkü söyleyerek çunnе uma hanı eğlendirmeye Ulĭp arĭmnе, Sarinеnе, manpa yaran. Ulıp karısını, Sarine’yi, benimle gönder. Un i-pu çaplĭ pultĭr hun hrnçеn. Onun bedeni vücudu kuvvetli olsun han kızından Nuhrat patşa vĭl huşnĭ pеk tumasassĭn, Nuhrat padişahı onun istediği gibi yapmasan, Pattipе s til vĭyyi vılyasassĭn, Patti ile tilki oyunu oynayınca, 15220 San Pĭlhartan mprti pеk çul ta yulm, Senin Bulgar’dan Simbir’deki gibi taş da kalmıyor. Tp hularan kl kupisеm kĭna yul. Başketten sadece kül yığınları kaldı. ur halĭhu punе hur, an man avna, Halkının yarısı baş verdi, unutma bunu, Pu humanni -çura pul, an man avna. Baş vermeyeni köle oldu, unutma bunu, -Ep, hun pеk, ĭhan pulnĭ pulsan, -Ben, han gibi, kuzgun olsan, Patti hun pеk, kaşkĭr pulnĭ pulsan, Patti gibi, kurt olsan, Yıt çlhünе tatattĭmçç sannе payan, İt dilini kopartırdım senin bugün, İk kuna ta şĭtarĭttĭm sannе payan, İki gözünü de oyardım senin bugün, Çĭvaş-yĭvaş, ayvanran mar, Çuvaş-yavaş, hayvandan değil, ır kamĭlran. iyi kalpten. Çĭvaş halĭh hĭravĭ mar, satur vĭyran. Çuvaş halkı korkak değil, cesur, 15230 Patti hunşĭn yıhravĭna ayĭplamast’, Patti Han için haberciyi ayıplamaz, Yıhravĭna hĭy rеnçе hn kĭtartmast’. Haberciyi kendi yanında kötülük göstermez Hĭv asapna hĭvah kurĭn s kuntan, Azabını kendin göreceksin bundan, Man hıran ut, kaysa pĭhar hal’kantĭkran. Benim arkamdan gel, git şimdi eşikten. Ulĭp pattĭr Patti hunpa yk Paştana Ulıp bahadır Patti Hanla alçak Paştan’a Tĭn krtninе kĭtartam-ha hal’ p sana. Dine soktuğunu göstereyim şimdi sana. Avĭ unta -Maka lappi. Kuratĭn-i? İşte Makaş ovası! Görüyor musun? av lapamra Ulĭp pattĭr. Kuratan-i? Bu ovada Ulıp bahadır. Görür müsün? Tеr patşa yıhravana mĭn pülmrеn. Dedi padişah haberciye büyük odadan. Ura siksе çtrеt mn kurninçеn, Uraş sekip titrer gördüklerinden, 15240 Aslati pеk Ulĭp sassi yanraninçеn. Şimşek gibi Ulıp sesi yankılandığından. -Yıhrav yatĭr patşana, -Haber ver padişahına, avĭnpa p akĭnta! Bu nedenle ben burada! Ma tuhmastĭr man pata? Niye çıkmıyorsun benim karşıma? Ulĭp ıytr tĭşmantan. Ulıp sordu düşmana. Lеşsеm siksе tĭrsanah, Diğerleri sekip kalkınca, Hisеnе aksanah Kılıçlarını takınca Kĭşkĭra ĭmĭrtsa, Haykırırlar öne geçerek, Kunе-pupе vılyatsa. Gözünü başını oynatarak. -apĭma е parĭnma -Savaşmaya mı teslim olmaya mı 15250 Es antĭn lapama? Sen indin ovaya? Ep kiltm lapama -Ben geldim ovaya Parĭnma mar, apĭma! Teslime değil, savaşmaya! Tеr Ulĭp tarĭhsa Dedi Ulıp zorlukla Aslatillе u saspa. Paştan pattĭr lĭş vrеt Çukun itеm kurĭnat’, Ulĭp pattĭr al еklеt Timr itеm hıvĭnat’. Paştan timr itеmrе 15260 Urlĭ-pirl kuskalat’, Patti hun un hüttinçе Kaĭr sĭmsa, çĭnah ta. Patti hunan kukĭr h, Ulĭpĭn ta pur ateş h, Kukĭr hrеn ateş h ĭnkĭrt tusa е ilç. Vut hnçеn kukĭr h Vi tatak pulç-mn. Paştan pattĭr kĭşkĭrsan 15270 utĭ tnçе çtrеr, Ulĭp inе ıtkĭnsan ırta-ırta ilеyr. Ançah Ulĭp tumtirnе, Kukamĭş paninе, Paştan şĭl vitеymеst, Ulĭp avna nm sismеst. Ulĭp sulat’ vut hnе H iеt hmlеnsе. Paştan pulat’ urmaran, 15280 avah ükmеst uraran. Tе ıltĭnran tĭnĭran, Tе ĭmlansa kaynĭran Paştan pattĭr irlеt, Hıtsan kalleh vĭy krtеt. Pr-prinpе prlеşеt. apĭmaşkĭn çarĭnmast’, Sikе-sikе kĭşkĭrat’, Asav şĭlnе kĭlarat’, Ulĭp nе ıtkĭnat’, 15290 Mĭyran ırtsa usĭnat’. Pĭva-pĭva pr-prnе Taç ükе r inе, Kallеh siksе tĭra, Pr-prinе tarĭhsa avra-avra apa. iç uhrĭma itiççеn Şimşek gibi açık sesle. Paştan bahadır sakince üflüyor Dökme demir adam görünüyor. Ulıp bahadır el kaldırır Demir harman açılır. Paştan demir harmanda Enine boyuna koşuşur, Patti Han da onun gölgesinde Kalkık burun gerçekten de Patti Hanın eğri kılıcı, Ulıp’ın da var eski kılıcı, Eğri kılıçtan ateş kılıcı Sadece şıngırdatarak aldı. Ateş kılıcından eğri kılıç Üç parça oldu. Paştan bahadır haykırınca Aydınlık dünya titredi, Ulıp üstüne atılınca Isırdı ısırdı. Ancak Ulıp’ın zırhını Ninesinin verdiğini, Paştan’ın dişi delemez, Ulıp hiçbir şekilde sezmez. Ulıp sallar ateş kılıcı Kılıcı parlar. Paştan olur yarıdan Böyle düşmez ayaktan Ya altından yapıldığından Ya da nemlendiğinden Paştan bahadır dağılır, Katılaşınca tekrar güç girer. Birbiriyle birleşir. Savaşmak için durmaz, Seke seke haykırır, Azı dişini gösterir, Ulıp üstüne atılır, Boynundan ısırarak eğilir. Boğarak birbirlerini Pat diye düşerler yere, Tekrar sekip kalkarlar, Birbirlerine zorlukla Döne döne vururlar. Yedi çağrım yetene kadar 461 Timr itеm tеprеnеt, Vutĭn-hmn sirpnеt, Ulĭp pattĭr Paştana, 15300 iç yutri taşmana, Hĭynе ırtma tĭriççеn Yarsa ilеt hürinçеn, Pr hutçеn mar, iç hutçеn avra-avra apat’ tе Upntеrsе vırttarat’, Untan çunnе kĭlarat’. Yarsa ilеt Paştana Yavaklasa hürеrеn, Pu tavra avĭrsa 15310 Itkĭntarat’ inеtе, Karakuma itmеllе, Unta rsе ptmеllе. 462 Demir harman dağılır, Alev gibi dağılır, Ulıp bahadır Paştan’ı, Yedi kat yabancıyı, Kendini ısırdığı için Fırlatır kuyruğundan, Bir defa değil, yedi defa Döne döne vurur da Devirir yatırır, Sonra canını alır. Fırlatır Paştan’ı Kuyruğundan örerek, Başı üstünde çevirerek Fırlatır uzağa, Karakuma ulaşmalı, Orada çürüyüp bitmeli. Vĭtĭr iççmş Yurĭ (Ulıp Kĭtpa Ĭratnе ĭlni) Otuz Yedinci Türkü (Ulıp’ın Kıtra Soyunu Kurtarması) Çĭvaşsеn aslĭ çük. Çük pulĭh Ulĭp. Pĭlharta vrmеçе uyavnçi amrĭksеn ĭmĭrtĭv. Ulĭp ıvĭl Urtеm mala tuhat‘, parnе ilеt. Ulĭp Kĭtra halĭhnе hupĭrlakan ç yutsеnе apsa arkatat‘. Kĭtra valli kar avĭrat’. Çuvaşların büyük kurbanı. Kurban başı Ulıp. Bulgar’da virmiçe71 bayramında gençlerin yarışması. Ulıp’ın oğlu Urtem yarışı kazanır, ödülünü alır. Ulıp Kıtra halkını kuşatan yedi yabancıları dağıtır. Kıtra için kale çevirir. Tеmеl tеni çntrl, Arki v kmll. Erçеn-mеrçеn mprtе, Epir hamĭr hĭş еnçе? Epir hamĭr av rtе, Çük kеrmеn umnçе. Payanhi kun -çaplĭ kun, 15320 Kunta payan aslĭ çük. avna purtе plnrеn Aslĭ çükе irttеrmе, Pülhsеmpе kalama Çĭvaş kiln pur еnçеn. Pülhsеm tе sahal mar, rе prrе itеymеst. Çük kеrmеn tе kapmar, Huralturan üllrеh. Çük kеrmеn umpе 15330 Mĭn şıv yuhat’ еripе, Şıv ıtla tasaran Tp kurnat’ avanah. Çük kеrmеn hüttinçе, Mĭn yuhanşıv hrrinçе, Samĭrlatsa yanĭran Ktü vırtat’ tutĭran. Aslĭ ĭslavĭ pulnĭran Aslĭ çükpu Ulĭp hal’. е tpl tunĭran 15340 Muhtavra vĭl yalanah. Ulĭpri çük tum tеt, Kuzgun denilen süslü, Eteği, ucu gümüşlü.72 İnci mercan Simbir’de, Biz kendimiz nerdeyiz? Biz kendimiz buradayız, Kurban sarayı önündeyiz. Bugün, büyük gün, Burada bugün büyük kurban. Bunu herkes bildiğinden Büyük kurbanı kutlamaya, Pülihlerle konuşmaya Çuvaş geldi her yerden. Pülihsem de az değil, Yüzden de bir eksik. Kurban sarayı da mükemmel, Huraltu’dan da yüksek. Kurban kermeni önünden Büyük ırmak akar sakince, Suyu da çok temiz. Dibi görünür rahatça. Kurban sarayı gölgesinde Büyük ırmak kıyısında Semirip gittiğinden, Sürü yatar tokluğundan. Büyük danışman olunca Büyük kurban başı Ulıp artık. İşini güzel yaptığından Övülüyor her zaman. Ulıp’taki kurban kıyafeti, 71 Büyük çük günü bayramı. Şairin annesinden edindiği bilgilere göre her on bir yıldan sonra bu bayram sonbaharda kutlanıyor (Ş.N.). 72 Bilmece; cevabı kuzgun 463 464 Şir-Pĭlhartan yulni tеt, Şir-Bulgar’dan kalmış, Aslĭ çükpu vırĭnçе Büyük kurban başı yerinde Ulĭp tĭrat’ hisеprе. Ulıp duruyor saygıyla. Yurlasa kltĭvat’ tе, Duasını eder de İk allinе klеt tе İki elini açar da apla kalat’ ınsеnе: Şöyle söyler insanlara: -Pülhsеnе yurama, -Pülihlere beğenilmeye Kĭmĭlsеnе еmеtmе, Gönüllerini etmeye, 15350 Pirе yĭla huşnĭ pеk Bize geleneğin dediği gibi Kaysa ĭsĭr Tan şıvnе. Gidip alın Don suyunu. Tan şıvnе, kĭşt sivvinе, Don suyunu, biraz soğuğunu, Tĭrna ku pеk tasinе. Tuna gözü gibi temizi. Vıl’ĭhsеnе sapr tе Hayvanlara serptiler de Untan apla kalar: Sonra şöyle söylediler: -Vıl’ĭh tĭr-tĭr çtrеr, -Hayvan tir tir titredi, Mĭnturra ta kilşr. Ulu Tanrı da beğendi. Ulĭp tĭrat’ puapsa Ulıp durur bağ eğip Tuhĭalla avrĭnsa. Doğuya doğru dönüp. 15360 Tĭsat’ mĭnçük kllinе, Söyler büyük kurban duasını, Avaltanah huninе: Önceden başladığını: “Ey, Mĭnturĭ! “Ey Ulu Tanrı! Ey, Aslĭ Kеpе turĭ! Ey, Ulu Kepe Tanrı! Ey, Pihampar turĭ! Ey, Pihambar Tanrı! Ey, utkun turĭ! Ey, Şutkun Tanrı! Itti turĭsеm tе pirе an manĭr. Diğer Tanrılar, bizi unutmayın. Pirn huta krr. Bizim aramıza girin. Sirntеn puapsa ıytatpĭr. Sizden baş eğerek istiyoruz. Sirntеn tarhaslasa ıytatpĭr: Sizden rica ediyoruz: 15370 Irlĭh-sıvlĭh parĭr pirе, Sağlık iyilik verin bize, Hn-hursеnçеn ĭlsa hĭvarĭr pirе. Belalardan kurtarın bizi. Tĭşmansеnе pirn yenne ulsеm an kĭtartĭr. Düşmanlara yolumuzu gösterme. umĭr tе utĭr kirl vĭhĭtra. Yağmur da yağsın gerekli zamanda. Yur tе hl kaa hulĭm pultĭr uyra. Kar da kış boyu kalın olsun tarlada. Pĭr an aptĭr, ĭş an tivtr tır-pula. Don vurmasın ekini, sıcak yakmasın. Hvеl tе ĭşĭtsa pĭhtĭr. Her zaman güneş ısıtsın. Tır-pulsеnе ıntan üll üstеrr. Ekinler insandan uzun yetişsin. Puçahsеm partas pеk pulççĭr. Başakları kefal gibi olsun. Tşşisеm ykеl pеk pulççĭr. Taneleri palamut gibi olsun. 15380 itml iç ĭyĭr sirе paratpĭr, Yetmiş yedi aygır sunuyoruz size, itml iç vĭkĭr sirе paratpĭr, Yetmiş yedi öküz sunuyoruz size, itml iç taka sirе paratpĭr. Yetmiş yedi koç sunuyoruz size Sirе valli itml iç huran Sizin için yetmiş yedi kazan şürpе pеrеtpr, çorba pişiriyoruz, Sirе valli itml iç huran Sizin için yetmiş yedi kazan pĭtĭ pеrеtpr, lapa pişiriyoruz, Sirе valli itml iç katka Sizin için yetmiş yedi tekne çĭkĭt hatrlеtpr. peynir hazırlıyoruz. itml iç piçkе şеrpеt hatrlеtpr. Yetmiş yedi fıçı şerbet hazırlıyoruz. ırlahĭr! Affedin! ırlahĭr! Affedin! ırlahĭr!” Affedin!” 15390 avĭntah yĭla huşnipе Burada adetler üzere Karkalansa tĭç tе Uzanıp durdular, Mĭnturĭ tavra avrĭnç, Ulu Tanrı tarafına döndüler, ak yurra ta yurlar: Şu ilahiyi söylediler: “avrĭnsa pırakan Tan şıv “Kıvrılarak akan Don suyu Sıpsa pĭhsan simpıl tuti kalat’-kе. Bir yudum içsen simpıl tadı verir Valеm vırĭnnе tmе larinçç. Tümsek yerine tepe oturur. avrĭnsa pırakan Tan şıv Kıvrılıp akan Don suyu Sıpsa pĭhsan erеh tuti kalat’-kе. Bir yudum içsen rakı tadı verir. Valеm vırĭnnе -tulli pülmеçç”. Tümsek yerine, dolu odaydı.” 15400 Halĭh iyet şürpinе, Halk içer çorbasını, еt mĭnçük sĭrinе, İçer büyük kurban birasını, Yurlat’ uyĭh aniççеn, Türkü söyler ay batana kadar, Çük kеrmеnnе hupiççеn. Kurban sarayını kapatana kadar. Turĭsеnе itеrmе Tanrılara yedirmeye Tĭksa hĭvarç apatsеm. Döküp bıraktılar yemekler. Ulĭp vaskat’ Pĭlhara, Ulıp Bulgar’a gider, Un hal’ kiltе pulmalla. Artık evde olmalı. Iran uyav. Vrmiçе1. Yarın bayram. Virmiçe av uyavra, irhinе, Bu bayramda, sabahleyin, 15410 Un pulmalla açipе. O olmalı çocuğuyla. Unta yalan savĭnĭ, Her zaman sevinç orda, Vĭyĭ-kulĭ, ĭstalĭh, Oyun eğlence ustalık, Ĭmĭrtusеm -tslrеn, Yarışlar türlü türlü, Sutu-ilü pur rtе. Alım satım her yerde. Vuniç ulhi açasеn On yedi yaşındaki çocuklar, Mĭyĭhsеm mamĭk е Taze henüz bıyıkları. Kaşni ulah muhtanma Her yıl övünmeye av kun yulat’ asnçе. Bu gün kalır aklında. Nuhrat patşa vsеnе, Nuhrat padişahı onları, 15420 Ypе-sapa kunnе tе Yağmurlu günde de n hunava putarat’, Yeni misafirliğe çağırır, ar uttipе uttarat’, Asker atıyla koşturur, Un vĭyyinе vılyatat’. Onun oyununu oynatır. Nuhrat patşa uyavra. Nuhrat padişah bayramda. 465 466 ul numay pulsan ta Pĭhat’ ĭmĭrtkayĭkla. Ulĭp pattĭr sıltĭmra, Vat patşapa yunaşar, Sulahayra Sarinе, 15430 Hĭy hrpе, Silpipе. Patşa sulat’ allinе, Parappan pulat’ taşşinе. Timr alĭk uĭlat’, amrĭk hunav kurĭnat’, Purtе arın açasеm. Purtе yaştak -hurĭn pеk. Parappan sassi yanĭrat’, Vĭrĭ vĭyyi pulanat’. Kaşni ykt allinçе 15440 Vrеnmеlli hsеm е. Pr-prinе kasa, avĭntah çiksе ilе. Patşa ülti vırĭntan Layĭh kurat’ -kam malta. Urtеmşn vĭl hprtеt: “apĭat’ vĭl yrkеllеh, Ham vrеntn mеslеtpеh, Numayĭşnе nеtsе”. avĭntah n hunavsеm, 15450 iyelе tuhnĭ yktsеm, Karah tĭç rеtpе. Çi inеtri parnеnе Kaşni pеrеt uhĭpa. Tl -ilеml tе paha, Tümеrеn kĭşt pısĭkrah, Ançah vĭl ta ayakra Tivrеtmеşkn ĭmĭl mar. Urtеm kĭna parnеnе Sirpntеrç rеllе. 15460 Halĭh muhtat’ Urtеmе, Patşa savnat’ avĭnşĭn. Nuhrat patşa hastarlĭ, Huşat’ amrĭk hunava Kmе avra kеrmеnе. Unta trl parnеsеm, itml iç tslisеm, Suylasa il vsеnçеn Artık yaşlanmış olsa da Bakar kartal gibi. Ulıp bahadır sağda, Yaşlı padişahla yan yana, Solunda Sarine, Kızı Silpi’yle. Padişah başlar oyuna, Davul vurur çalmaya. Demir kapı açılır, Genç görünür, Hepsi de erkek. Hepsi düzgün kayın gibi. Davul sesi yankılanır, Savaş oyunu başlar. Herbir yiğidin elinde Eğitim kılıcı var ancak. Birbirlerini keserler, Hem de batırırlar. Padişah üst taraftan İyi görüyor kim önde. Urtem için sevinir: “Savaşıyor çok güzel, Kendi gösterdiğim gibi, Bir çoğunu yenileyerek.” Orada yeni nesiller, Yukarı çıkmış yiğitler, Hemen girdiler sırayla. En uzaktaki hediyeyi Hepsi vurur okuyla. Hedef güzel ve kıymetli, Düğmeden biraz büyük, Ancak o da uzakta. Vurmak kolay değil. Sadece Urtem ödülü İndirdi yere doğru. Halk över Urtem’i, Padişah sevinir buna. Nuhrat padişah gayretli, Genç sürgüne emreder Girmesini yuvarlak saraya. Orada türlü hediyeler, Yetmiş yedi renkliler, Seçip al onlardan Hĭş çuna turtninе. amrĭk ĭru kеrmеnrеn 15470 Tuhsassĭnah parnеpе İrtr patşa umnçеn Parnisеnе klеsе. Parnе tĭrĭh avĭntah Patşa plç aksеnе: Vsеn sumlĭ mtnе, Vsеn ĭşri turtĭmnе, Vsеn ĭstĭn kartĭşnе. Ulĭp açi Urtеm tе av pülmrе kĭmĭlpa 15480 Parnе iln suylasa. Ançah Nuhrat patşana Un pеk parnе kilşmеst. Trtsе kalat’ Ulĭpa: -San açuna, Urtеmе, Klm purnĭ ilrtеt. Şutlasa pĭh puupa: Patşa yun vt unta, Ĭta huras namĭsa? nt kal tavrara 15490 Tulayra ta akĭn pеk: “Pĭlhar patşi ratnçе Klm yun vĭy ilеt. Un pеk yunpa malaşnе Kam prlеşmе kilşеt? Pĭh-ha, ıtti yktsеm, Man kеrmеnrе pulnisеm, Parnе ilç -mnlinе? Pulas еrtü lknе, Pulas uslamĭ pallĭhnе, 15500 Pulas ĭsçah tumtirnе. San Urtеmu... Pr sĭmah: An tl pultĭr vĭl manpa! -Ep vsеnе ançah mar Asĭrharĭm. akna ta: Unta, prin allinçе, Pulas patşan tuyinе. Trslh uk illhrе, Kalasa pĭh es hĭypе, Un huravnе ĭnkarsam,15510 Tеr Ulĭp patşana. Hoşuna gideni. Genç çocuk saraydan Çıkınca hediyeyle Geçti padişah önünden Hediyeleri kaldırarak. Hediyeleri orada Padişah bildi bunları: Onların kıymetli isteğini, Onların içindeki hevesi, Onların düşüncelerini. Ulıp’ın çocuğu Urtem de Bu odada keyifle. Hediye aldı seçerek. Ancak Nuhrat padişah Bu hediyeyi beğenmez. Dürtüp söyler Ulıp’a: Urtem’e senin oğluna, Dilenci hayat kandırır. Kendin de düşün bak: Padişahın kanı orada, Nerede bıraktın ayıbı? Yeter diyecekler çevrede, Dışarıda da böyle: Bulgar padişahı soyunda Dilenci kanı güçlenir. Gelecekte böyle kanla Kim birleşmeyi ister? Bak, başka yiğitler, Büyük sarayda olanlar, Nasıl hediyeler aldılar? Geleceğin lider şapkasını, Geleceğin tüccar işaretini, Geleceğin âlimlerinin elbisesini. Senin Urtem’in... Tek söz: Çıkmasın benim karşıma! -Ben sadece onları değil Fark ettim şunu da: Orda birinin elinde, Gelecek padişahının asasını. Doğruluk yok öfkede, Konuş sen kendin de, Onun sorusunu anlayınca, Dedi Ulıp padişaha. 467 468 Urtеm patşa umnçе Hurav tıtat’ akĭn pеk: -Mana, patşa, huravşĭn An illеnr tarhasşĭn. Yĭnĭşrĭm-tĭk, kaarsam. Purnĭ sakki sarlaka, Un iy tе -yaka mar. avĭnpa ak hutaa Ep iltm kĭmĭlpa. 15520 av hutara ak aksеm: ĭkĭr sĭmsi. Knеkе. ĭkĭrsĭr ep ançah mar, Tnçеri pur patşa ta, Tеn, turĭ ta purnaymast’. Ep -aça. ĭstĭn ta ampa manĭn ayvan-ha. Kalas kilеt tatĭklĭn. Unşĭn mana kaarĭr. Purinçеn asli tnçеrе 15530 ĭkĭr kĭna tеmеllе. Manri parnе, ikkş tе, Tuhnĭ ĭsçah allinçеn. Hĭy tе klm pulsan ta Knеkinçе ĭstĭnsеm. av ĭsçaha ĭnlantĭm: Hırĭma tıt tutĭra, Vrеnninе -puĭnta. Mnpur halĭh uyavra Kalar ak apla: 15540 -Urtеm hurav trsеh, Vĭl ta hıvnĭ aşşnе! Patşa Urtеm amrĭka Puran şĭlç yuratsa, Ançah aşş ıvĭlnе Italar kĭşt kĭna. Urtеm tĭvan aşşpе Prmay prlе kilnçе. Puşĭ pulnĭ vĭhĭtra Unran ıytat’ kalama 15550 Mn kurninе, iltninе, Allipе mn tuninе. Aşş unşĭn savĭnat’. Aşra kĭna yalanah Urtem padişah önünde Cevap verir şöyle: -Padişahım cevap için Lütfen kızmayın bana. Hata yaptım affedin. Hayatın peykesi geniş, Onun üstü de düz değil. Bunun için çuvalı Aldım isteyerek. Bu çuvalda bunlar var: Ekmek kabuрu. Kitap. Ekmeksiz sadece ben değil, Dünyanın bütün padişahları Tanrı da yaşayamaz. Ben çocuğum. Aklım da Benim oldukça safça. Kısaca söylemek isterim. Onun için affedin. Herşeyden büyük dünyada Sadece ekmek demeli. Benim hediyemin ikisi de Çıktı âlimler elinden. Kendi dilenci olsa da Kitapkaki akıllar. Bu âlimi anladım: Karnını tok tut, Öğrendiğini başında. Bütün halk bayramda Konuşuyorlar şöyle: -Doğru Urtem’in cevabı, O andırıyor babasını! Padişah genç Urtem’i Severek okşadı başını, Ancak baba oğlunu Kucakladı birazcık. Urtem öz annesiyle Sürekli beraber evde. Boş olduğu zaman Ondan ister konuşmasını Ne gördüğünü, duyduğunu, Eliyle neler yaptığını. Baba buna sevinir. İçinden her zaman apla kalat‘ ças-çasah: “Ivĭlĭm man -timlhrе, Ankarasşĭn purnе tе”. Uyav irtsеn Urtеmе Hĭypе lartat’ yunaşar, Kayran pulat’ sĭmahnе 15560 ar vĭyyinе asĭnsa. -Sanĭn,-tеt vĭl sĭmah may,Sıvlĭhu ta naçar mar. itеlkl vĭy-hal ta, Puu ta san puşĭ mar. Yĭrĭlĭhu pu taran. Ançah vĭrĭ uynçе Vsеm sanran pĭrĭn. avna uyav kĭtartr. Es un çuh ykе pеk 15570 avĭrĭntĭn tеmlе tе. San yĭrĭlĭh un pеkki İk sеhеtе it-şi? An man avna nihan ta: Vĭrĭn -hĭyn mеslеç, Vĭrĭn -hĭyn hĭyulĭh, Vĭrĭn-hĭyn pusĭrlĭh, Vĭrĭn-hĭyn vĭrttĭnlĭh, Vĭrĭn -hĭyn hĭruşlĭh, Vĭrĭn -hĭyn kuul. 15580 Kaşni halĭh ar ınnin Hĭynе maylĭ nеssi, Hĭyn aynе tĭvassi. Tĭr-ha, ıvlĭm, man uma, Ĭna tuyan manran ta. Es -ar ınni -çĭvaşran, Ep pulam -tutartan. Nu, pulĭpĭr “tıtĭma”. Açipе aşş huşşinçе “apĭu” pırat’ ıvniççеn. 15590 “Tutar” plеt sıhlanma. Çĭvaş sikеt kaşkĭrla, Ançah ta vĭl yalanah rе ükеt kltе pеk. Vsеm kannĭ vĭhĭtra Ĭna inçе ĭhansеm. ĭhan patşi avĭnta Sık sık şunu söyler: “Oğlum benim gayrette Anlamak istersin hepsini”. Bayram geçince Urtem’i Oturtur kendiyle beraber, Sonra başlar sözüne Asker gücünü hatırlayıp. -Senin, der söze göre, Sağlığı da kötü değil. Yerinde gücün kuvvetin. Başın da senin boş değil. Hem de çok canlısın. Ancak savaş meydanında Onlar baş eğdiler sana. Bunu bayram gösterdi. Sen o zaman iğ gibi Döndün nasıl da. Senin çevikliğin böyle İki saate yeter mi? Bunu unutma hiçbir zaman: Savaşın kendi sebebi, Savaşın kendi cesareti, Savaşın, kendi anlamsızlığı, Savaşın kendi gizliliği, Savaşın, kendi korkunçluğu, Savaşın, kendi gözyaşı. Her halk askeri Yenmek ister, Altına almak ister. Kalk oğlum, önümde, Onu anlarsın benden de. Sen askersin, Çuvaş’tan, Ben olayım, Tatar’dan. Hadi başlayalım, vuruşmaya. Çocukla babası arasında “Vuruşma” başlar yorulana dek. “Tatar” bilir saklanmayı. Çuvaş seker kurt gibi, Ancak o da her zaman Yere düşer demet gibi. Onlar dinlenirken Çocuk üstünde kuzgunlar. Kuzgun padişahı burada 469 470 Sĭmah tĭsat’ savĭnsa. Ulĭp ilç ĭnkarsa Un sĭmahnе -purnе tе. 15600 Numay larç çnmеsr, Urtеmrеn ku ilmеsr. Urtеm untan tlnç. -Es nt aça mar, Hura-şurra uyĭran. Purnĭĭn pur hĭy yĭli, Şĭla ırtsa çĭtmalli. avĭnpa ta ep sana Ĭstĭn parap şantarsa. Tеmlе yıvĭr pulsan ta 15610 uhatmasĭr ĭstĭnna Hĭvna tıtsam alĭra. Sisеtp ep avna ta: Ivĭlĭm, san еkkünе Kunĭ attеn haval, Untah annün ĭsçah. An uhat es vsеnе. Pallaştartĭm sana ep Emеl kurĭksеmpе tе, imе yurĭhlipе tе. 15620 Ançah tnçе çlhinе lkrеymеrm vrеntmе. Es unşĭn an kulyan, Ĭna vrеnn kayran ta. Kunti ĭhan uşkĭnçе Pulç ĭhan patşi tе. Plеtn-i, mn tеr ĭhan patşi un çuhnе? “Hura tins hrrinе Iran vеr irhinе. 15630 Unta Kĭtra rattinе, Vir’yal еnçеn kuninе, Tĭşman pırsa ulĭhnĭ, Hayar vĭrĭ pulannĭ”. Man avĭnta pulmalla, Tĭşmana tp tumalla. r amĭş -man kukamay, Sĭmah panĭ ep ĭna: Halĭh hutnе kmеşkn, Yalan unpa pulmaşkĭn. Söz söyler sevinerek: Ulıp anlayabildi Onun sözünü, hepsini. Çok oturdu konuşmadan, Urtem’den gözünü almadan. Urtem ona şaşırdı. -Sen artık çocuk değilsin, Akı karayı ayırırsın. Hayatın var kendi adeti, Dilini ısırıp dayanmalı. Bunun için ben sana, Akıl veriyorum inandırıp. Ne kadar zor olsa da Kaybetme aklını Onu tut elinde. Seziyorum bunu da: Oğlum, senin huyuna Geçmiş babanın kudreti, Hem de annenin aklı. Kaybetme bunları. Tanıştırdım ben seni, Şifalı otlarla da, Yenebilenle de. Ancak dьnya dilini Öğretemedim daha. Kaygılanma onun için, Bir zaman öğrenirsin. Buradaki kuzgun sürüsünde Vardı kuzgun padişahı da. Biliyor musun ne dedi Kuzgun padişahı o zaman? “Kara deniz kıyısına Sabah uçun erkenden. Orada Kıtra soyuna, Viryal tarafından göçene, Düşman varıp saldırdı, Katı savaş başladı.” Ben orada olmalıyım, Düşmanı yok etmeliyim. Yer anası, büyük nine Söz verdim ben ona: Halk içine girmek için, Hep onunla olmak için. 15640 Es tе pulsam avĭn pеk, Halĭh hutnе yalan kr. Tĭvan halĭh çi pahi, Tĭvan rşıv çi hakli Tĭvan rşıva sıhlama An şеllеsеm puna ta. Kiltеn Ulĭp pattĭra Yal-yışpе puhĭnsa Ĭsata hurlansa. Aşş kalat’ tatĭklĭn: 15650 -Aslau vatĭ, hĭv kuran, ul pusat’ rеllе. Es pulmasan akĭnta Hĭv yuratnĭ annrе, Tasa çunlĭ yĭmĭkna Sıhlakanni kam pulat’? Es kĭna. Şannĭran Vsеnе sanpa hĭvarap. Uyrĭlatpĭr. Sıv pulĭr! Ulĭp nt ut inçе, 15660 Kanl purnĭ uk nt. ulnе tıtat’ anĭa Kĭtra patnе vaskasa. Kĭtra rnе kursanah Ulĭp utnе tĭratat’, Untan hıttĭn kĭşkĭrat’: -Ey, tĭvansеm, tantĭşsеm, Atĭli еnçi çĭvaşsеm, Ep -Ulĭp! Sirnpе! Parĭnmĭpĭr yutsеnе! 15670 Ulĭp tĭşman huşşinçе, Vuth unĭn allinçе. Hnе sulat’ -untarat’, Tĭşmansеnе tustarat’. Ulĭp pinpü pürtnçе, Kĭtra Ulĭp umnçе. Kalaat’ vĭl Ulĭppa, Tulsa kiln kĭmĭlpa. -Sana, pattĭr, pursĭmĭr Tav tĭvatpĭr çrеrеn. 15680 Ulĭp, kunta yulsamĭr, Pirn mpü pulsamĭr. -Kĭtra pinpü! Tĭvansеm! Sen de ol böyle, Halk arasına hep gir. Öz halkın en kıymetlisi, Anavatan en değerlisi Anavatanı korumaya Başını da esirgeme. Evden Ulıp bahadırı Köylü toplanarak Gönderiyor dertlenerek. Babası söyler kısaca: -Deden yaşlı görüyorsun, Yaşı yüze yaklaşıyor. Sen olmasan burada Sevdiğin anneni, Temiz kalpli bacını Kim korur burada? Sadece sen. İnandığımdan Onları sana bırakıyorum. Ayrılıyoruz. Hoşça kalın! Ulıp şimdi at üstünde, Rahat hayat yok şimdi. Yola çıkar batıya Kıtra yanına aceleyle. Kıtra ülkesini görünce Ulıp atını durdurur, Sonra güçlü bağırır: -Ey, kardeşlerim, akranlarım, İdil tarafındaki Çuvaşlar, Ben Ulıp’ım! Sizinleyim! Baş eğmeyin düşmana! Ulıp düşman arasında, Ateş kılıç elinde. Kılıcı sallar, yakar, Düşmanları tozdurur. Ulıp binbaşı evinde, Kıtra Ulıp yanında. Konuşur o Ulıp’la, Büyük keyifle. -Bahadır, sana hepimiz, Yürekten teşekkür ederiz. Ulıp, burada kalsın, Bizim başbuğumuz olsun. -Kıtra binbaşı! Kardeşlerim! 471 472 Atĭli еnçi çĭvaşsеm! mpü pulma an snr, Man sĭmahpa kilşr. Ep kunta yulmastĭp, Kuntan çasah kayatĭp. Ĭrĭvna ta, sana ta Prlе yеrtsе kaymalla. 15690 Ançah kunti rşıv ta Kunta yuna tĭknĭran Sirnşn vĭl pit paha. еrеm uĭr malalla, Elkhi pеk, Çĭvaşra. Asattе tе akĭnta Punе hunĭ halĭhpa, Sirnpе tan lеn, Pattĭrlansa apĭnĭ. Tusa ptmеn n kara 15700 Prlе tıtsa avrĭpĭr. akĭ n kar yaçpе Pliska çap uprantĭr. Ulĭp sulat’ vuthnе Sĭrt tĭrrinе tatmalla, Kasĭlnĭ sĭrt tĭrrinе Yĭtsa anat’ ik alpa. Sĭrt tĭrrinе vaklasa Çul hatrlеt mĭn karlĭh, Çulsеm tе yap-yaka 15710 Yatarlasa tunĭran. urmaş sĭrtĭn tĭrrinçе Kap avĭrat’ çaplinе. Tatan kurnat’ n kar, Savĭntarsa yaltĭrat’. Ulĭp pattĭr ĭyĭrpa Tavĭrnas çuh Çĭvaşa apla kalat’ hurlansa: -Esir nt nimsr mar, n kar sıhl tĭşmanran. 15720 Kunta tĭşman itsеssn, Ĭna hir kar tĭrĭr, apa-apa arkatĭr. İdil tarafındaki Çuvaşlar! Başbuğ olmamı istemeyin, Benim sözlerimi kabul edin. Ben burada kalmayacağım, Buradan hemen gideceğim. Boyunu da seni de Birlikte alıp götürmeli. Ancak buradaki ülke de Burada kan aktığından Sizin için çok kıymetli. Yeşillik açın ileriye Önceki gibi, Çuvaş’ta. Dede de burada Baю koydu halkla, Sizinle aynı çalıştı, Yiğitçe savaştı. Bitmemiş yeni kaleye Çevirelim birlikte. Bu yeni kale adına Pliska namı korunsun. Ulıp sallar ateş kılıcını Kesmeli tepe başını, Kesilen tepe başını Kaldırır iki eliyle. Tepe başını ufalayıp Taş hazırlar büyük kalelik Taşları da pasparlak Özel hazırlandığından. Şurmaş tepesinin başında Kale çevirir büyüğünü. Ta nerden görünür yeni kale Sevindirip parlar. Ulıp bahadır aygırla Döneceğinde Çuvaş’a Böyle söyler hüzünlenip: -Artık hiçbir şeysiz değilsiniz Yeni kale korur düşmandan. Buraya düşman gelince Ona karşı kale durur, Vura vura dağıtır. Vĭtĭr Sakkĭrmş Yurĭ (Ulĭp Esrеmеtpе apĭni) Otuz Sekizinci Türkü (Ulıp’ın Esremet’le Vuruşması) ilunat anĭran tavĭrĭnnĭ çuhnе ul inçе takĭnat’, Ulĭpa Çĭvaşa tĭşman tapĭnni inçеn pltеrеt. Ulĭp Esrеmеtpе apĭat‘. Esrеmеt Ulĭp aynе pulassinе sissе Çĭvaşran tuhsa tarat‘. Yelkanat batıdan dönerken yol üstünde tökezler. Ulıp’a düşmanın Çuvaş’a saldırdığını haber verir. Ulıp Esremet’le vuruşur. Esremet Ulıp’a yenileceğini sezip Çuvaş’tan kaçar gider. Tumil-tumil tumtirpе, Hura sĭran atĭpa, Larsan larat’ kasmakla, Kĭşkĭrat’ vĭl şuyttanla. avĭnpa pul’ ilunat Tulhĭrat’ tе takĭnat’. -Eh, ilunat, ilunat, 15730 Ayakkunta ik unat. avah es takĭntĭn, Vi hutçеn tulhĭrtĭn. Sana yapĭh pĭhrĭm-i? Sl sahal patĭm-i? Ep sanşĭn yıvĭr-i? Tеn, es Kĭtra ĭrĭvnе Pulĭşnipе ıvĭntĭn? Aslĭ Çĭvaş rşıvnе itеssinе şanmastĭn? 15740 Ulĭp ıytat’ huyhĭrsa, ilunata tĭratsah. Urhamah imеnеt. Pattĭrpala vĭl puplеt: -Unşĭn mar ep takĭntĭm, Vi hutçеn tulhĭrtĭm. İk çrе man kart tur, Hıtĭ turtsa ıratr, Ahal’tеn mar r çtrеt Aslĭ Çĭvaş rnçе 15750 İrsr tĭşman irthеt. av hıpartan Ulĭpĭn Pattĭr çri yunlanç, Damalı elbiseyle, Kara deri çizmeyle, Oturur oturur beceriksiz73. Bağırır şeytan gibi. Bunun için Yelkanat Hırıldar, tökezler. -Eh Yelkanat, Yelkanat, Uzağında iki kanat. Üç defa aynen tökezledin Üç defa hırıldadın. Sana kötü mü baktım? Yulafı az mı verdim? Ben sana ağır mıyım? Yoksa, Kıtra boyuna Yardımdan mı yoruldun? Büyük Çuvaş ülkesine Varacağına inanmaz mısın? Ulıp sorar kaygılanıp, Yelkanatı kaldırıp. Küheylanı utanır. Bahadır gibi konuşur: -Ondan değil ben tökezledim. Üç defa hırıldadım. İki yüreğim sıkıştı, Sıkı daralıp ağrıttı, Boşa değil yer titriyor Büyük Çuvaş ülkesinde Kötü düşman kuduruyor. Bu haberden Ulıp’ın Bahadır yüreği kanlandı, 73 Bilmece; cevabı kuzgun. 473 474 ilunatĭn ta türеh Yurtti iç hut hutşĭnç. Vĭrman urlĭ kar ĭka uli utipе, Yal-yal vitr tuhr Çĭrĭş hĭyyi unnipе. Çĭvaş rnе tuhr tе, 15760 Ulĭp akna kurç-kе: Vĭypittiri yktsеm Purtе vĭrĭ tumpе. Tĭşmansеmpе apĭma Vsеm ula tuhnĭ-mn. Ulĭp pattĭr maltanah, Pĭlhar umnе tuhsanah, Çitlh yenne vaskar, amrĭk çri ıratr. Iltĭn çitlh tpnçе 15770 Tеlеy-ıru yun inçе. apah ta vĭl Ulĭpa Sĭmah huşr ak apla: -Çĭvaş rnе tutar itn. Supеtеy tеt un еrtü. Vĭl şuyttana çunnе sutnĭ Sm kahinе, avĭnşĭn vĭl Tşmşlеmе alsa iln. av alsapa kltеsеnçеn Nükеr tĭvat’ rtе pr tеt. 15780 Pr kapanran r kaiççеn Mĭn ar tĭvat’ uy tuliççеn. Supеtеyn ar sumsĭr. Un sum vnе kam tэtay? av vat kaşkĭr kilеnnipе Hrhеnеs uk çĭvaşsеnе. Tĭşman sumsĭr arnçе Pattĭr -pur içr prrе. Pr pattĭr -çi vĭyli tеt, Unĭn yaç Esrеmеt tеt. 15790 av Esrеmеt çullĭ sĭrta Itamlat’ tе antah vara Tprеttеrsе çulsеm tĭvat’, Yelkanatın da doğrudan Tırısı üçe katlandı. Ormandan geçtiler Ihlamur yağrağı ışığında, Köyler üstünden gittiler. Çam çırası yanmasıyla Çuvaş ülkesine vardılar, Ulıp bunu gördü de: Gürbüz yiğitler Hepsi savaş kıyafetinde. Düşmanlarla savaşmaya Onlar çıkıyor yola. Ulıp bahadır önden Bulgar yanına çıkınca, Kafes tarafına gitti, Genç yüreği ağrıdı. Altın kafes dibinde Baht yazısı kan üstünde. Orada da Ulıp’a Söz söyledi şöyle: -Çuvaş ülkesine Tatar geldi. Komutanı Supetey’miş74. Ruhunu şeytana satmış Karanlık gecede bunun için Eldiven alıp büyülemek için Bu eldivenle demetlerden Asker yapar yüzlerce. Bir ot demetinden gece boyu Ay doğana dek yapar büyük ordu. Supetey’in ordusu sayısız Onun ucunu kim tutabilir? Bu ihtiyar kurt zevkinden Acımayası yok Çuvaşlara. Düşmanın sayısız askerinde Bahadır, hepsi yedi yüz bir. Bir bahadır, en kuvvetlisi. Onun adı Esremet’miş. Bu Esremet taşlı tepeyi Kucaklayıp daha sonra Ufalayıp taşlar yapar, 74 Çuvaş ülkesine gelen Moğol hanı Subedey (Subutay)’dir. Bu durum şair tarafından da not düşülmüşse de tarihi şahsiyet hayal unsuru özelliklerle sarılmış olarak destanda karşımıza çıkar (A.N.). Sĭr pеk şıva ĭşĭhlatat’. Ku ançah mar, vĭt av usal Tpsr pırnе kĭtĭklasa r aynçе pıtanmalla Mĭn hulana rlе turtat’. Ulĭp kalat’: -Vaskas pulat’.Unĭn çri hıtah surat’. 15800 ilunata vĭl açaşlat’, Tĭşman yenne ulnе tĭsat’. ul vlеnsеn akna kurat’: Türеm inçе ik ar tĭrat’, Yertüsеm h kĭlarnĭ, Hatr vsеm apĭmaşkĭn. Yut еrtü -yk Supеtеy, Harsĭr vara urnĭ yıt pеk. ar umnе tuhsa tĭrsan Sĭmahhinе apla tĭsat’: 15810 -San arĭnta mn çul pattĭr, Nuhrat patşa, kalasamĭr, Man hal’ vsеm -içr ulttĭ, Purtе vsеm urhamahlĭ. Kuratĭn-i, еplе man ar? Ayta, numay kalaar mar. Nuhrat patşa, parĭn mana, avna pltеr pur çĭvaşa. Kunta es mar, ep hua! Kutĭnlansan -iyen puna. 15820 San puunta ĭstĭn pulsan Şutlasa pĭh: kama şanan? Ahplat pattĭr sanpa. Yurat’. Man ak pürnе unran vĭylĭ! Vat puupa, yütеnipе, rpü pattĭra ktеtn es? ĭhan çavnĭ un ik kunе, avra punе şakkal in. Ktеn pul’-ha Sikpĭrana? Vĭl çura ta hal’ Bagdatra. 15830 Ulĭpu san aslaşşpе Kül’ tpnçе pul apaç. Esrеmеtpе, man pattĭrpa, apĭmaşkĭn kam hĭyat’-ha? -Ep! Ep! -sas iltnç, Tĭşman umnе Ulĭp tuhr. Sır gibi ırmağı küçültür. Sadece bu da değil, bu Dipsiz buzu gıdıklayıp Yer altındaki saklanacak Büyük şehri yok eder. Ulıp söyler: Acele etmeli, Onun yüreği ağrıyor. Yelkanatı sevip, Düşmana doğru yola çıkar. Yol bitince bunu görür: Türem üstünde iki ordu Komutanları kılıç çekmiş, Savaşmaya hazırlar. Yabancı komutan, kötü Supetey, Utanmaz kudurur it gibi. Ordusu önüne çıkınca Şöyle söyler aklınca: -Ordunda ne kadar bahadır, Nuhrat padişahı, söyleyelim, Şimdi onlar benim yedi yüz altı, Onların hepsi küheylanlı. Görür müsün, nasıl ordum? Haydi, çok konuşmayalım. Nuhrat padişah, baş eğ bana, Bunu bildir Çuvaş’a. Buranın sen değil benim sahibi! İnatlaşırsan yersin başını. Senin başında akıl fikir varsa Düşün: kime inanırsın? Ahplat bahadır sende, tamam. Benim şu parmağım ondan güçlü! Yaşlı başınla, yaşlılığınla Şirpü bahadırı mı bekliyorsun? Kuzgun oymuş onun iki gözünü, Çakal yemiş yuvarlak başını. Bekliyor musun Sikpırşa’yı? O esir olmuş şimdi Bağdat’ta. Ulıp’ın senin dedenle. Göl dibinde olmalı yemeği. Esremet’le, bahadırımla, Savaşmaya kim çıkar? -Ben! Ben! Sesi duyuldu, Düşman önüne Ulıp çıktı. 475 476 Esrеmеç yĭralansa Tuhsa tĭç Ulĭp umnе, Hulpuinçi pısĭk sĭrtpa Kĭlarasşĭn Ulĭp çunnе. 15840 Ulĭp pattĭr hĭramar, Vuthpе sĭrta kasr. Pısĭk sĭrtran ikk pulç. Supеtеyn sеhri hĭpr. Sĭrt tĭrriy yĭvansanah Unĭn arnе aya tur. Pin-pin nükеr punе huç. Alra yulnĭ mĭn sĭrt pay Sеlm tukşan Esrеmеtşn. avĭnşĭn vĭl hıt savĭnç, 15850 “Tukşanĭm man avan”,-tеr, Ulĭpa vĭl ampa apr. Ulĭp pattĭr kupunçеn Vut-hm tuhr yaltĭrtatsa, av vĭhĭtrah un sĭmsinçеn Yun yuhr şĭpĭrtatsah. Ulĭp avna tuymar tе Sulsa yaç vĭl vuthnе. Hi tatr tukşan sĭrta, Vut çulnçеn pulsassĭn ta. 15860 Sĭrt tatĭk rе ükr, Esrеmеç ay-ay! tеr. Un urinе sĭrt tatĭkki Lapçĭtnĭ-mn yıvĭr pirki. Ulĭp pattĭr Esrеmеtе Vuthpе kasma tĭç, Yk tĭşmanĭn sеhri hĭpr, Uri vnе sursa ilç, Un umnçе r urĭlç, av şĭtĭka usal sikr, 15870 r urĭk pitrnç, r aynçеn sas iltnç: -Manşĭn mn vĭl Ulĭp pattĭr? Ep kunta çuh hal’ vĭl surçĭk. Ulĭp pattĭr av vĭhĭtrah rе putr pr samantrah. -Tinеh es alla lеkrn, Tĭvan rü tupĭk pulç. Es kuntan tuhaymastĭn, Esremet ilerleyip Çıkıp durdu Ulıp önüne, Geniş omzundaki tepeyle Almak ister Ulıp’ın canını. Ulıp bahadır korkmadı, Ateş kılıcıyla tepeyi kesti. Büyük tepe ikiye bölündü. Supetey’in ödü koptu. Tepenin başı yıkılınca Onun ordusu alta düştü. Binlerce asker baş koydu. Elinde kaldı tepenin parçası Büyük tokmak Esremet için. Bunun için çok sevindi, “Tokmağım güzel” dedi, Ulıp’a o sopayla vurdu. Ulıp bahadırın baş gözünden Kıvılcım çıktı parlayarak, O zaman onun burnundan Şıpır şıpır kan aktı Ulıp bunu duymadı Salladı ateş kılıcını. Kılıcı kesti tokmak ucunu, Çakmak taşından olsa da Tepenin parçası yere düştü, Esremet ay ay! dedi. Onun ayağını tepe parçası Ağır olduğundan ezdi. Ulıp bahadır Esremet’i Ateş kılıcıyla kesti Kötü düşmanın ödü koptu, Ayak ucuna tükürdü, Önünde yer yarıldı, Kötü bu deliğe atladı, Yer deliği kapandı, Yer altından ses geldi: -Benim için kim ki Ulıp? Ben buradayken o tükürük. Ulıp bahadır o zaman Yere giriverdi o zaman. -Şimdi sen ele düştün, Doğduğun toprak tabut oldu. Sen buradan çıkamazsın, ut tnçеnе kuraymastĭn. 15880 Ulĭp pattĭr еnçknçеn Kukamĭşn ünе ilç, Sıvlĭş ukran antĭhiççеn ü prçinе aran çrtr. -Kukamayĭm, pulĭşsamçç, ak yıvĭrta an mansamçç. Tĭvan halĭh, an man mana, Parsamçç es vĭyna-halna. av vĭhĭtrah r çtrеr, Ulĭpĭn ta vĭy hutşĭnç 15890 Mĭn sĭrtsеnе arkatmalĭh, Tĭşmansеnе tp tumalĭh. Ulĭp çasah rе sirç, Esrеmеtе yarsa ilç. -Ulĭp,-tеr Esrеmеç Çĭh çppi pеk çrkulеnsе.Es hpе, ep puş alpa, Ku vĭl vara apĭni-i? İk sĭrt larat’ av lеş еnçе. Vutçulnçеn ikkş tе. 15900 Kam ta kam av çul sĭrtran Prrе apsa hĭyĭr tĭvat’, av ın pulat’ çĭn-çĭn pattĭr, Vĭl mn huşat’ -avĭ pultĭr. -Yurat’,-tеr Ulĭp pattĭr,Es kalanĭ pеkеh pultĭr. Vutçul’ sĭrta es maltan apakanni. Ep -kayran. Vutçul’ sĭrta Esrеmеç İk çışkipе şatlattarç. 15910 Vutçul’ sĭrta kĭşt lapçĭtr. Ançah hĭyĭr vĭl pulmar. Ulĭp pattĭr sĭrta apr Sĭrç hĭyĭr pulsa yuhr. Sеhrе hĭpnĭ Esrеmеç r urĭknе kallеh sikr. -Ep urĭh Çĭvaş rnе nt kilmp mrtе tе! r aypе ulnе tĭsr, Yeyü sĭrç vĭrĭmlanç. Aydınlık dünyayı göremezsin. Ulıp bahadır torbasından Ninesinin saçını aldı, Havasızlıktan boğulmadan Saç telini zorla yaktı. -Nineciğim, yadım et, Bu zorlukta unutma. Halkım unutma beni, Verseydin güç kuvvetini. O zaman yer titredi, Ulıp’ın gücü geldi. Büyük tepeyi yıkacak kadar, Düşmanları yok edecek kadar. Ulıp hemen toprağı ayırdı, Esremet’i tutup aldı. -Ulıp, dedi Esremet Tavuk yavrusu gibi dizçöküp. Sen kılıçla ben boş elle, Savaşılır mı böyle? İki tepe duruyor diğer yanda. İkisi de çakmak taşından. Kim eğer bu taş tepeden Bir vuruşta kum yapar, O olsun gerçek bahadır, O ne derse öyle olsun. -Tamam, der Ulıp bahadır, Senin dediğin gibi olsun. Çakmak taşı tepesine önce sen Vuracaksın. Ben daha sonra. Çakmak taşı tepesine Esremet İki yumuruğuyla vurdu. Çakmak taşı tepe biraz ezdi. Ancak o kuma dönmedi. Ulıp bahadır vurdu tepeye Kuma dönüp aktı tepe. Korkan Esremet Yer deliğine tekrar girdi. -Ben bir daha Çuvaş ülkesine Tekrar hiç gelmem ömrümde! Yer altına yola gitti, Ural tepesi uzadı. 477 Vĭtĭr Tĭhhĭrmş Yurĭ (Ulĭp Vilm) Otuz Dokuzuncu Türkü (Ulıp’ın Ölümü) 478 Tĭşmansеm Asamĭsеm pulĭşnipе Ulĭpa vlеrе. Çĭvaşsеn tеlеy knеkinе nеnе çĭmlattparsa yartara. Supеtеy asamlĭ alsapa kltеsеnçеn ar tĭvat‘, Pĭlhar hulinе hupĭrlat’. Hulara hrl avtan. Sikpĭrala rpü pammĭp apaura vilе. Hula tĭşmana paranat‘. Düşmanlar büyücülerin yardımıyla Ulıp’ı öldürürler. Çuvaşların baht kitabını ineğe çiğnettirirler. Supetey büyülü eldivenle demetlerden asker yapar, Bulgar şehrini kuşatır. Şehirde kızıl horoz. Sikpırşa ile Şirpü bahadır savaşta ölürler. Şehir düşmana boyun eğer. 15920 “Attе-annе -çi pahi, Tĭvan rşıv çi hakli”. Un pеk pill sĭmaha Çĭvaş plеt açaran. avĭnpa vĭl vĭrĭra, Hirе-hir tĭşmanpa. Esrеmеç tarsanah, Ulĭp utnе tıtsanah Tu tĭrrinçе Supеtеy. Vĭl tulhĭrat’ irtеnpеh, 15930 Altĭr kunе avĭrsa arnе apla kĭşkĭrat’: -Mskеr pulç, yktsеm, Manpa tnçе kurnisеm! Mĭn sĭrt hĭyĭr pulnĭran Hĭrarĭr-i avĭntan? Kuusеnе çarmaklĭr, Kupa çĭvaşa şĭtarĭr! Pĭhĭr! Pĭhĭr! Layĭhrah! Tuymastĭr-i avna ta? 15940 r hut sumlĭ çĭvaşran Epir kunta yalanah. Epir -tins -hayartan, Tipеn kül -çĭvaş hal’! Şi! şĭhĭrsa Supеtеy arnе prmay skrtеt. Vĭrĭ pırat’ tiskеrrn, Çrkuirеn ın yun. av vĭhĭtrah Sikpĭra Tĭşmansеmpе apĭsa “Ana baba en kıymetlisi, Anavatan en kıymetlisi.” Böyle dualı sözü Çuvaş bilir çocukluktan. Bunun için savaşta, Karşı karşıya düşmanla. Esremet kaçınca, Ulıp atını tutup Dağ tepesinde Supetey. O köpürür sabahtan beri, Tek gözünü çevirerek Askerine şöyle bağırır: -Ne oldu yiğitler, Benle dünya görenler! Büyük tepenin kum oluşundan Korktunuz mu yoksa bundan? Gözlerinizi pörtler, Gözle Çuvaş’ı arayın! Bakın! Bakın! İyi bakın! Bunu da duymaz mısınız? Yüz defa kalabalık Çuvaş’tan Biz burada her zaman. Biz kum gibi kalabalığız, Kurumuş göl Çuvaş ancak! Şşşş! Islık çalar Supetey Askerini sürekli kışkırtır. Savaş vahşice devam eder, İnsan kanı dize kadar. O zaman Sikpırşa Düşmanlarla savaşıp 15950 Tuhat’ Svе hrrinе, Çıkar Sive kıyısına, Vırtsa еt tĭr şıvnе. Uzanır içer duru suyu. Supеtеy, yk, Ulĭpran Supetey, iğrenç, Ulıp’tan Tarat’ çĭtlĭh vĭrmana, Kaçar çalılık ormana, Sеhri siksе tuhnĭran Ödü patladığından Uhmah pеkеh tuyĭnat’. Ahmak gibi hisseder. -Ĭta çikеs puĭma, -Nereye soksam başımı, Ĭta huras namĭsa? Nereye koysam namusu? Tеt tе rtе yĭvanat’, Der de yerde kıvranır, Kalay huna kltĭvat’: Kalay Han’a dua eder. 15960 -Es viln pulsassĭn ta, Kalay hun, -Sen ölmüş olsan da, Kalay Han, Pulĭşsamçç maltanhi pеk, Kalay hun. Yardım et önceki gibi, Kalay Han. An man mana, vri ulĭm, Kalay hun. Beni unutma, sıcak alev, Kalay Han. Au -kĭvak çul san, Kalay hun. Baban, gök taş senin, Kalay Han, Annü -hrtn hurĭ, Kalay hun. Annen, kaynar çelik, Kalay Han. Sana kltĭvatĭp, Kalay hun. Sana dua ediyorum, Kalay Han. Çĭvaşsеnе tp tumaşkĭn, Kalay hun, Çuvaşları yok etmek için Kalay Han, Pulĭşsamçç maltanhi pеk, Kalay hun. Yardım et önceki gibi, Kalay Han. Mana ĭstĭn parsassĭnah, Kalay hun, Bana akıl verince, Kalay Han, San tutuna ĭş u srеtp, Kalay hun. Dudağına ılık yağ sürerim, Kalay Han 15970 Usal tеni -usalah, Kötülük de kötülük, İnkеk tuma yuratat’. Azap vermeyi seviyor. İrsr sеm tĭvakan Kötü işler yapan Kaarusĭr usaltan, Özürsüz kötüden, Vatĭ Vupkĭn, tuhatmĭş, Yaşlı Vupkın,75 tuhatmış, Vilеsеnе ĭtatmĭş, Ölüleri yutan, Ulĭpa tp tĭvasşĭn, Ulıp’ı yok etmek ister, Kayran ĭtsa yarasşĭn. Sonra yutmak ister. Ançah alli kskе tе, Ancak eli kısa da Ĭna pççеn tĭvaymast’. Onu tek beceremez. 15980 avĭnpa ta vĭrmanta Bunun için ormanda Supеtеyе kursanah Supetey’i görünce Savĭnĭ un çrinçе, Yüreğinde sevinç var, İrsrlh şur punçе. Kötülük ak başında. Supеteye pu tayat’, Supetey’e baş eğer, av vĭhĭtra ır sunat’. O zaman selam verir. Tuyi inе tayĭnsa Asasına dayanıp Sĭmah tĭsat’ malalla: Söz söyler şöyle: -Kuĭnta san -mĭn huyĭh, -Gözünde senin büyük kaygı, Ykt, sana mn pulnĭ? Yiğit, sana ne oldu? 75 Çuvaş halk inanışlarının kötü ruhlarından birisidir. Magnitskiy’e göre vupkın girdap, uçurum ve açgözlü manalarına gelmektedir. O köpek görünüşlü bir ruhtur. Vupkın tıpkı hirt surt gibi evde yerleşmektedir. Evde her şeyi tahrip etmekte ve eve huzursuzluk getirmektedir. Onların sadece insanlara değil hayvanlara da zarar verdiğine inanılmaktadır (Magnitskiy 1881: 134). 479 480 15990 Şanan pulsan es mana Kalasa par huyĭhna. Çĭn ta huyĭh pısĭk man, Pu avrĭnat’ avĭntan. Ulĭp mana ul pamast’, Kun-ulĭma k tatat’. av Ulĭpran hĭtĭlma Mn tumarĭm purnĭra. apla prrе, kahinе, ur r irtsе kayiççеn, 16000 Kеrmеnmrе -üplеrе Vat yumĭsеm pulç tе Iytu patĭm vsеnе: “Miе halĭh man ayra? Miе halĭh tavrara Siksе çtrеt yatranah? Miе pin ın man arta?” Huravlar ak apla: “Ĭslĭ Atĭl hĭyĭrnе Kam şutlanĭ prçinе?” 16010 “Miе ul ep çĭvaşpa apĭatĭp tarĭhsa? Vsеmpе hıt apĭsa Mn çuhl ar ptr man, Ançah vsеm av-avah Parĭnma payan ta. Sirtеn hĭş Ulĭpa ntеrmеlli may tupat’ av purĭnat’ man patra ĭtmahri pеk purnĭpa”. 16020 Vat yumĭsеm -purş tе, Hayarri tе, ırri tе Man ıytĭvran şĭp pulç,. Şĭlsеnе şart! ırtr. Pusеnе kustarma Tıtĭnsanah tin vara Vsеnçеn pri, çi vatti, Yütеmеşkn pulani, Mana apla kalar: “Aslĭ еrtü, Supеtеy, 16030 Hunsеn hun vt es? Nim ayĭpsĭr ınsеnnе (Epir -vsеn şutnçе) İnanırsan bana Anlat kaygını. Gerçekten kaygım büyük, Başım dönüyor bundan. Ulıp bana yol vermez, Hayatımı şimdi bitirir. Bu Ulıp’tan kurtulmaya Bir şey yapamadım hayatta. Böyle birgün, geceleyin Yüz gece geçene dek, Sarayımda, çadırımda Yaşlı yumuşlar vardı Sordum ben onlara: “Nice halk benim altımda? Nice halk var çevrede Gönülden sekip titrer mi? Nice bin kişi ordumda?” Cevap verdiler şöyle: “Büyük İdil kumunun Kim saydı tanesini?” “Nice yıl ben Çuvaş’la Savaşıyorum kahrolup? Onlarla çok savaşıp Ne kadar askerim bitti, Ancak onlar yine de Boyun eğmedi bugün de. Sizden kim Ulıp’ı Yendirecek yol bulur O yaşar hep yanımda Cennet hayatnda gibi.” Yaşlı yumuşların hepsi, Kötüsü de iyisi de Benim sorumdan sustular... Dişlerini sıktılar. Başlarını çevirmeye Başlayınca ancak sonra İçlerinden biri, en yaşlısı, Yaşlanmaya başlayanı, Bana şöyle söyledi: “Büyük komutan, Supetey, Hanların hanı değil misin? Hiç günahsız insanları (Biz de onların içinde) Pusеnе tеk an tat. Başlarını kesme. av Ulĭpa, pattĭra, Bu Ulıp’ı bahadırı, Ptеrmеlli ĭrĭma Yok edecek çareyi Tеmlе ılĭh pulsan ta Ne kadar günah olsa da Hamah parap kalasa”. Hemen söyleyeyim.” Ep yütеn karçĭka Ben yaşlı karcığı Hĭtĭrlasa yatlarĭm: Azarladım kızdım: 16040 “Ey, vatsupnĭ kĭrçamas, “Ey, yaşlı Kırcamas, Mnşn mana maltanah Niçin bana daha önce Kalamarĭn? Huravla! Söylemedin! Cevap ver! Mnşn manran plvnе Niçin bildiğini benden Es hĭtlantĭn pıtarma?” Boşuna sakladın?” Karçĭk pulç yuman pеk, Karcık oldu meşe gibi, Çlhi kasr - tеn: Dili kesti, bıcak gibi: “Ey, Supеtеy еrtü! “Ey Supetey komutan! Ma çĭvaşa ptеrеsşn es? Neden yok etmek istersin Çuvaş’ı? Nikama ta şar tuman vĭl ku taranççеn. Kimseye bugüne kadar bela olmadı. 16050 Ulĭp vĭynе ptеrmеlli mеslеtе Ulıp gücünü bitirmenin yolunu, ut tnçеrе plеkеnni -ikkn е. Biliyor sadece iki kişi bu dünyada. Kalamastĭp avna -purprеh!” Söylemem sana bunu ne olsa da!” Ep av vat asama Ben bu büyücüye Asaplarĭm tеmlе tе. Eziyet ettim ne kadar. Şutlamasan ılhannе Bedduayı düşünmeyince Tuhmar un nĭykĭş ta. Çıkmadı onun dertlisi de. Ivĭl kunе prktpе Oğul gözünü kartal gibi Çavtarnĭ çuh ühlеtsе Oydurunca bağırarak Karçĭk tuti uĭlç, Karcığın dili çözüldü, 16060 Untan apla kalar: Sonra şöyle söyledi: “Ulĭp ürеn ul inçе “Ulıp’ın yürüdüğü yolda Şĭtĭk çavtar kahinе: Çukur kazdır geceleyin: itml hĭla sarlakĭş, Yetmiş kulaç genişliğinde, içr hĭla tarĭnĭş. Yedi yüz kulaç derinliğinde. Yıvĭ sartar un ine Ağaç serdir onun üsüne Sm vĭrmanta kasninе. Sık ormandan kesilenleri. Yıvĭsеnе avĭntah Ağaçları burada Şĭnalĭkpa vittеrttеr, Perdeyle kapattır, Untan ĭna iyeltеn Sonra yukarıdan onu 16070 Tip tĭprapa huplattar. Toprakla kaplat kuru. Çĭvaş arn taymĭşnе Çuvaş ordusunun ağırlığına Yıvĭ çĭtat’ -an hĭra. Ağaç dayanır, korkma. Ulĭp ıtla yıvĭr ta, Ulıp daha ağır ağırdır Pulat’ şĭtĭk tpnçе”. Düşer çukur dibine.” Çĭnah ta av şĭtĭka Gerçekten de bu çukura 481 482 Ulĭp lеkr uyĭhran. Nu, tеp, şutlap ĭşĭmra, Ulĭp vilеt vıĭpa. Çĭvaşsеnе arkatsan, 16080 Çura tĭvap çĭvaşran... Ulĭp kallеh man patra, Turat’, taptat’ man ara. Çĭvaş kallеh irkrе, Ham ep -namĭs-simsrе. Kayran pltm ak akna: Pulnĭ çuh vĭl şĭtĭkra Tapalannĭ hĭtĭlma. Şĭtĭk tarĭn, imе uk, Vıĭ kĭşlat’ -çĭn ta mur. 16090 ĭhan vsе kilninе Ulĭp kurat’ inеtrеn, Ura inе tĭrat’ tе klеt ik allinе, Tarhaslasa kĭşkĭrat’: “Ey-ey, ĭhan, ey, ĭhan, Es irkl kayĭk ta, Tata-tata itеtn, Pulman rtе pulatĭn, Tĭvatĭ ktеsl tnçеrе 16100 Es vsе ürеtn. Çĭvaş rnе kaysamçç, Tĭvan halĭha pltеrçç: Tĭşman mana ultavpa Yaç tarĭn şĭtĭka. Hal’ ep şıvsĭr, apatsĭr, Tipsе hĭrsah ku hupĭp, Mana kilsе ĭlsamĭr”. ĭhan manpa pr kalĭp, Ĭtan mana vĭl suttĭr, 16110 avĭnpa un hurav Manşĭn pulç kĭmĭs pеk. ĭhan hurav akĭn pеk: “Vilеh, vilеh! Vilsеssn Kuna çavsa kĭlarĭp”. Tĭrsan-tĭrsan, av kunnеh Çakak vsе itn-mn. Ulĭp ĭna tarhaslat’: “Ey-ey, çakak, ey, çakak, Ulıp düştü çayırdan. Amaa! diye içimden, Ulıp ölür açlıktan. Dağıtınca Çuvaşları Köle edeceğim Çuvaş’ı… Ulıp tekrar yanıma Çıkar saldırır orduma. Çuvaş tekrar özgür, Ben ise, utançtayım. Tekrar öğrendim şunu: O çukurda iken Debelendi kurtulmak için. Çukur derin, yok yiyecek, Aç kemirir, şeytan gerçek. Kuzgunun geldiğini Ulıp görür uzaktan, Ayağa da kalkar İki elini açar, Rica eder bağırır: “Ey ey, kuzgun, ey kuzgun, Sen özgür kuşsun, Uzaklara gidersin, Olunmayan yerde olursun, Dört köşeli dünyada Sen uçar gezersin. Çuvaş ülkesine gitsen, Öz halkıma söylesen: Düşman beni aldattı Derin çukura düşürdü. Şimdi susuz, yemeksizim, Kuruyup göz kapatıyorum, Beni gelip kurtarsınlar. Kuzgun benimle aynı Nasıl satsın beni, Bunun için onun cevabı Bana geldi kımız gibi. Kuzgunun cevabı şöyle: “Öl, öl!, Sen ölünce, Gözünü oyacağım.” Kalkınca o gün Saksağan uçup geldi mi. Ulıp ona yalvardı: “Ey ey, saksağan, ey saksağan, Es irkl kayĭk ta 16120 Tata-tata itеtn, Pulman rtе pulatĭn, Tĭvatĭ ktеsl tnçеrе Es vsе ürеtn. Çĭvaş rnе kaysamçç, Tĭvan halĭha pltеrçç: Tĭşman mana ultavpa Yaç tarĭn şĭtĭka. Hal’ ep şıvsĭr-apatsĭr, Tipsе hıtsah ku hupĭp. 16130 Mana kilsе ĭlsamĭr”. Çakakĭn ta sĭmahhi Manşĭn pulç çun ui! “Vilеh, vilеh! Vilsеnеh inçеh itp vtеrsе Vsе anma şĭtĭkna, Kuna çavsa kĭlarma”,Tеn çakak savĭnsa, Çakĭltatsa taşlasa. Kurah kayat’: un urlĭ 16140 Vsе irtеt hurkayĭk. Pur vĭy-halnе putarsa apla kalat’ şĭtĭkran: “Ey, hurkayĭk, hurkayĭk, Tarhaslatĭp çrеrеn! Vеtn vt tüpеrе Tata-tata itiççеn. Pulman rtе pulatĭn, Sĭrtsеm urlĭ kaatĭn. Es ürеtn irkrе 16150 Tĭvat ktеsl tnçеrе. Çĭvaş rnе vsе kay, Halĭhĭma kalasam. Tĭşman mana ultavpa Yaç tarĭn şĭtĭka Mana apat pama, tеrmе şıvnе tе, Vlеrеsşn tiptsе. Kalasamçç çĭvaşa, Ep yuratnĭ halĭha. 16160 Vaska-vaska man pata Hrh tе pr lavpala Sen özgür kuşsun Gidersin uzaklara, Olunmayan yerde olursun, Dört köşeli dünyada Sen uçup gezersin. Çuvaş ülkesine gitsen, Öz halkıma söylesen: Düşman beni kandırıp Düşürdü derin çukura. Şimdi susuz, yemeksizim, Kuruyup göz kapatıyorum, Beni gelip kurtarsınlar. Saksağanın da sözü Benim için iyi oldu! “Öl, öl! Ölünce Hemen yetişeceğim Çukura konmak için, Gözünü oymak için.” Dedi saksağan sevinip, Bağırıp dans edip. Görür üstünden Kaz uçup geçer. Bütün gücünü toplayıp Çukurdan şöyle söyler: “Ey kaz, kaz, Yalvarıyorum yürekten! Uçuyorsun gökyüzünde Uzaklara gidene kadar. Olunmayan yerde olursun, Tepeler üstünden geçersin. Sen geziyorsun özgürce Dört köşeli dünyada. Çuvaş ülkesine uçup git, Halkıma söyle benim. Düşman beni aldattı Derin çukura düşürdü, Bana yemek vermezler, Su da içirmezler, Öldürmek ister kurutup. Söyle Çuvaş’a Sevdiğim halkıma. Acele et ülkeme Kırk bir arabayla 483 484 Tiyesе kiltr süs vrеn. Vrеn pultĭr irprеh, Hrh hĭla hulĭmĭş, içr hĭla un tĭrşş. Ep huşninе tumasan Ulĭp ptеt tĭşmanran”. Kik-kak, kik-kak hurkayĭk unattipе il kassa 16170 ulnе tıtat’ çĭvaşa. Vsеn-vsеn aylĭmra Çĭvaş rnе asĭrhat’: Vĭl tĭşmanpa apĭat’, Vri yunnе yuhtarat’. Hurkayĭk çĭvaşa Parat’ yĭltah kalasa. Ulĭp mnlе inkеkе Lеkni inçеn pltеrеt. Ulĭp pattĭr huşni pеk 16180 Hrh tе pr lav inе Çĭvaş tiyet vrеnnе, r kaiççеn yavninе. Hrh tе pr lav inçе Apat-im çi pahi, mеllisеm -çi hakli. ul vĭrĭm, tiks mar, ar ta manĭn ıvĭrman. Ançah pirе şahvĭrtsa Ulĭp patnе şĭtĭka 16190 avah itn çĭvaşsеm. Apatlanĭ Ulĭpa, Ura inе tĭratnĭ. Ulĭp kallеh irkrе Man sumsĭr ar umnçе. -Apla eppin, Supеtеy, ü yapĭh -pur еnçеn,Tеr Vupkĭn еrtü.aru sumsĭr pulsan ta Çntеrеymn çĭvaşa, 16200 Mnşn tеsеn Ulĭpa Yıvĭr kilsеn samantrah Kukamĭş pulĭşat’. Vĭy ta ilеt halĭhran. Es mansĭr Ulĭpa Yüklesinler kendir ip. İp olsun sağlam, Kırk kulaç kalınlığında Yedi yüz kulaç uzunluğunda. Benim dediğimi yapmazsan Ulıp ölüyor düşmandan.” Kik kak, kik kak kaz Kanadını açıp Yola çıkar Çuvaş’a. Uçar uçar ovada Çuvaş ülkesini hatırlar: O düşmanla savaşıyor, Sıcak kanını akıtıyor. Kaz Çuvaş’a Hemen söyler. Ulıp’ın nasıl bir belaya Düştüğünü bildirir. Ulıp bahadırın dediği gibi Kırk bir arabaya Çuvaş yükler ipi, Gece boyu ördüğünü. Kırk bir araba üstünde Yiyeceklerin en iyisi, İçeceklerin en kıymetlisi. Yol uzun, düz değil, Askerim de uyumadı. Ancak bizi kandırarak Ulıp yanına çukura Böyle ulaştı Çuvaşlar. Yedirdiler Ulıp’a, Kaldırdılar ayağa. Ulıp tekrar özgür Sayısız askerin önünde. -İşte böyle, Supetey, İşin kötü her yandan, Dedi Vupkın komutana. Asker sayısız olsa da Yenemiyorum Çuvaş’ı, Niçin dersen Ulıp’a Zor zamanlarında Ninesi yardım ediyor. Halktan da güç alıyor. Sen Ulıp’ı bensiz, ntеrеs uk -nihan ta! Iltĭn paran mĭy taran Ĭstĭn parap akĭntah. Pikе kaçça yuratsan, avna kaççi tuymasan, 16210 Sar hr ürеt hurlansa, Ĭsnе-tĭnnе uhatsa. Un pеk hrtеn an hĭra, Kantra yavan avĭntan. Kantra pĭvat’ şuyttana, Ulĭpa-i? Nim tе mar. -Un pеk hrе man ĭtan Tupmalla-ha, vat ĭhan? Sarinе-i? An lĭrka! Vĭl sutat’-i Ulĭpa?! 16220 Hir kalat’ Supеtеy Vat Vupkĭna -ykskе. -Vĭl ançah-i? Urĭhhi, Sarinеrеn şançĭkli. Ĭta tеtn? av rtе, iç tĭrĭllĭ sĭrt еnçе. Unta Mеrçеn yarĭnat’, Yarĭnat’ tе yavĭnat’. Mеrçеn kayĭk sĭnnçе Mеrçеn pikе pıtanat’. 16230 Ulĭpa hĭy ĭşnçе Tĭn uhatsah yuratat’, Kunn-rn asĭnat’, ıvĭrsan ta lĭplanmast’. Es Ulĭpa ultala Til ınpa maylasa. San til pur, an hĭra, Ultalat’ vĭl turra ta. Kam tеtn-i? Vat Supar! Mulşĭn hĭynе tе sutat’. 16240 Irmi pısĭk arpala Hıttĭn apĭ çĭvaşpa Çaka-çaka sĭrtalla. Sĭrt hınçе lĭplan ta Supara çn hĭv patna. Ĭna ıltĭn tıttarsan Es huşninе hĭymaylat’, Supеtеy itlеt Vupkĭna, Yenemezsin hiçbir zaman! Altın verirsin çok fazla Akıl veririm o zaman. Bike yiğidi sevse, Sevdiği bilmese, Sarı kız gezer üzülüp, Aklını fikrini kaybedip. Onun gibi kızdan korkma, İp örersin bundan. İp boğar şeytanı, Ulıp’ı mı? Bir şey değil. -Onun gibi ben nerden Bulacağım, yaşlı kuzgun? Sarine mi? Saçmalama! O satar mı Ulıp’ı?! Cevap verir Supetey Yaşlı Vupkın’a iğrence. -O mu ancak? Başkası da, Sarine’den güveniliri de. Nerede dedi? Hangi ülkede, Yedi zirveli tepe tarafında. Orada Mercan sallanıyor, Sallanıp da yuvarlanıyor. Mercan kuş suretinde Mercan bike saklanıyor. Ulıp’ı kendi içinde Aklını kaybedip seviyor, Gece gündüz anıyor, Uyusa da sakinleşmiyor. Sen kandır Ulıp’ı Yaparak deli gibi. Senin delin var, korkma, Kandırır o Tanrı’yı da. Kim dedin? Yaşlı Supar! Mal için kendini de satar. Yorulmaz büyük orduyla Sağlam savaş Çuvaş’la Çekile çekile tepeye doğru. Tepe başında sakinleş, Supar’ı çağır yanına. Altın verince ona Senin dediğini yapar, Supetey dinler Vupkın’ı, 485 486 nе tĭvat’ huşnĭ pеk. apĭnĭ may çĭvaşpa 16250 aksa pırat’ sĭrtalla. Iltĭnpе astarsa Çnsе ilеt Supara. Hĭtarsanah Ulĭpran Iltĭn parap arçapa. Uka tеsеn Suparĭn ĭtkĭn ku -til ku. Çlhipе çul şĭrat, Sĭhĭ alli tеm tĭv. Ulĭp pattĭr çatĭrnе 16260 Pеrsе itеt -til tеn, Talpas -krhi çakakran, Ir ınah tеn sĭmahran. -iç vl sĭrt huşşinçе, Sĭnkay-Sеnkеr yatlinçе, aksassĭnah arpе Supеtеy ürеt tarkĭnra. Kltе-mеl sĭrt tavra Kurĭnma-nita ta. Ptn arnе Supеtеy 16270 Tultaraymast’ -purprеh. Samay layĭh vĭhĭt hal’ Supеteye arkatma. Supеteye tp tusan, Sumsĭr arnе arkatsan, Aslĭ Çĭvaş rnçе Tĭşman pulm mrtе. Ulĭp yıtta nеnç, Sĭnkay sĭrta ul tıtr. Supar yıtĭ kilnçе 16280 Uka şutlat’ şĭl yrsе. ulnе tĭsnĭ vĭhĭtra Tеmskеr pulç Ulĭpa. Iyĭh pusat’, anaslat’, Şur sĭhmannе vĭl sarat’ avĭntah vırtsa ıvĭrma. Katmar şur çul uhalat’, Tavrari r ulşĭnat’. Pin-pin tsl çеçеksеm, Vsеm inçе pıl hurtsеm. 16290 Mеrçеn kayĭk kurĭnat’, İşi yapar dediği gibi. Savaşırken Çuvaşla Çeker tepeye doğru. Altınıyla kandırırp Çağırır Supar’ı yanına. Ulıp’tan kurtulunca Altın vereceğim sandıkla. Para deyince Supar’ın Aç gözü, tilki gözü gibi. Diliyle taşı eritir, Sıkı elli ne yapan neler. Ulıp bahadır çadırına Gider girer deli gibi, Konuşur, güz saksağanından, İyi insan gibidir sözlerinden. Yedi zirveli tepe içinde Sınkay, Senker adlısında Çekilince ordusuyla Supetey gezer kaçak. Demetler de tepe çevresinde Görünmezler hiçbir yerde. Bitmiş ordusunu Supetey Toplayamaz bir şekilde. Çok iyi zamanı şimdi Supetey’i dağıtmanın. Supetey yok olunca, Büyük ordusu dağılınca Büyük Çuvaş ülkesinde Düşman olmaz bir daha. Ulıp inandı köpeğe, Yola çıktı Sınkay tepesine. Supar köpeğin evinde Para sayıyor sırıtıp. Yola çıktığı zaman Bir şey oldu Ulıp’a. Uyku bastırır, esner, Ak kaftanını serer Orada uzanır uyur. Koca ak taş kaybolur, Çevresi de değişir. Binlerce renkli çiçekler, Onlar üstünde arılar. Mercan kuş görünür, Ulĭp inçе yavĭnat’. Kĭtra ttrе hĭparat’, Mеrçеn kayĭk uhalat’. Kĭtra tĭman salanat’, Çipеr pikе kurĭnat’. Savnĭ Mеrçеn kunçе, Çun savni un umnçе. -Ulĭp, kunta kiltn-i? Mn çul sana ep ktni?! 16300 ıvĭr, çunĭm, ıvĭrah, ak vırĭnta layĭh kan. Ep sisеsşn avna ta: Yuratmastĭn es mana. Sarinеnе es savan, Uyĭrlas uk es untan. San yuratu -taptasa, Pĭtratmastĭp ep ĭna, ıvĭr, çunĭm, ulputla, Vĭratmastĭp çuptusa. 16310 Man hal’ kilе kaymalla, Iran kilеp san pata, Manaymastĭp ep sana! Hurlĭh yurri şĭranat’, Mеrçеn kuran uhalat’. Mеrçеn kç sĭrt ĭşnе Pltеrmеşkn aşşnе: “Ulĭp ıvrat’, inе mar, Ĭna hĭna tumalla”. Supar Sntr mĭrsapa 16320 (İkkş tе pr kalĭp ta) Utlanç ut inе, Itkĭnç sikkipе Sĭnkay-Sеnkеr hüttinе. Vsеm -vıĭ kaşkĭrsеm Vupkĭnpa tl pulnisеm. Ulĭpĭn çi inkеknе, Asamĭ uli yrrinе Hĭş vırĭnta pulninе İrpеh pln Vupkĭnran, 16330 avĭnpa ta Ulĭpa Yaş-yaş çikr pе. Ulĭp vırtat’ r inçе, un yuman tĭrrinçе, Ulıp üstünde dolanır. Karışık sis kalkar, Mercan kuş kaybolur. Karışık duman dağılır, Güzel bike görünür. Sevinç Mercan’in gözünde, Onun sevdiği önünde. -Ulıp buraya mı geldin? Seni ne kadar bekledim?! Uyu, canım, uyu, Dinlen iyice burada. Ben hissediyorum bunu da: Sevmiyorsun sen beni. Sarine’yi seviyorsun, Ayrılmak da istemiyorsun. Senin sevgin tertemiz, Engellemiyorum ben onu, Uyu, canım, bey gibi, Öpüp uyandırmıyorum. Şimdi eve gitmeliyim, Yarın gelirim yanına, Unutamıyorum seni! Felaket türküsü yayılıyor, Mercan gözden kayboluyor. Mercan girdi tepe içine Söylemek için babasına: “Ulıp uyuyor, yakında, Onu konuk etmeli.” Supar Sintir Mirzayla (İkisi de aynı ya) Atlandılar atlarına, Atılıyorlar dört nala Sınkay-Senker gölgesine. Onlar, aç kurtlar Vupkın’la buluşanlar. Ulıp’ın en belalıları, Büyücü yaprak izinden Nerede olduğunu Sabah öğrendi Vupkın’dan, Bunun için de Ulıp’ı Kestiler kılıçla. Ulıp yatıyor yerde, Canı meşe üstünde, 487 488 Yun yuhat’ krlеsе, Şuĭm şıvnе hrеtsе. Tttm karat’ hvеlе, Plt kayat’ şvеlsе, Ulĭp pattĭr vilnrеn, Huyĭh pussa ilnrеn 16340 Halĭh çri yunlanat’. Üsеn-tĭran tür tĭmast’, Kayĭk-kşk yurlamast’. Hulasеnçе, yalsеnçе, Kaşni kiltеh kunpе Ulĭpa hıt asĭnsa Çük tĭva hurlansa, Kalaa ak apla: -Numay yuhr unran yun. av kun aslĭ Çĭvaşra 16350 “Yun kun” yatpa uprantĭr. Kanе vara “Vil ka” tеs. Supеtеy kĭna savĭnat’, Asam alsa tĭhĭnat’, Ayri inе utlanat’, Pĭlharalla ul tıtat’. Pĭlhar umnе tuhiççеn, Çĭvaş halĭh sisiççеn Ulmurinе kursanah Ĭna tıtsa arkatat’, 16360 Asamlama tıtĭnat’. Nеrp alsi urĭlmast’, tlni tе kurĭnmast’. Ulĭmsеnçеn ar tĭvat’, Pĭlhar tavra tĭratat’. Üprе ilsr kunsеnçе Mnlе tapĭnat’ yun mе, avĭn pеkеh Pĭlhara Tĭşman ilеt avĭrsa Nim yulmiççеn arkatma. 16370 Upasеnе kupara Kĭtkĭ mnlе sırĭnat’, İrsr tĭşman Pĭlhara avĭn pеkеh tapĭnat’. Vatnĭ vllе kayĭk Kanı akıyor gürleyip, Şuşım suyunu kızartıp. Duman kaplar güneşi, Bulut sulanır gider, Ulıp bahadır ölünce Kaygı bastırınca Halk yüreği kanlanır. Bitkiler düz durmaz, Kuşlar artık ötmez. Köylerde, şehirlerde, Her evde her gün Ulıp’ı anılarak Kurban sunarlar üzülüp, Konuşurlar işte böyle: -Çok aktı ondan kan. Bugün büyük Çuvaş’ta “Yun kun”76 adıyla korundu. Geceye de “ölü gecesi” denildi. Sadece Supetey seviniyor, Büyülü eldiven giyiyor, Aygırına atlanıyor, Bulgar’a doğru geliyor. Bulgar yanına gelince, Çuvaş halkı sezene dek Saman yığınını görünce Onu tutar dağıtır, Büyü yapmaya başlar. Sağlam eldiveni yarılmaz Delindiği de görülmez. Otlardan asker yapar, Bulgar çevresine diker. Böceksiz yelsiz günlerde Nasıl saldırır kan içmeye, Bunun için Bulgar’ı Düşman kuşatır Her şeyi yok etmeye Ayılarını sürüyle Karınca nasıl yapışır, Kötü düşman Bulgar’a İşte böyle saldırır. Ölmüş hayvana 76 Günümüzde Çarşamba gününün “yun kun” yani “kan gün” olarak adlandırılması bu inanca dayanmaktadır (Ş.N.). Mnlе sĭhat’ yĭvaşĭn, Smsr tĭşman Pĭlhara avĭn pеkеh ulĭhat’. Çĭvaş tе parĭnmast’, Tĭşmana tеk arkatat’, 16380 Tĭşman pu ıtkĭnat’, Sumsĭr ar yuhĭnat’. -Çĭvaşa tp tumasan, ak Pĭlhara ilmеsеn Patti mana kaarmast’, Kurman asap kĭtartat’. Kayran vutta pеrtеrеt, Yĭhĭma ta ptеrеt,Vırtsa yrеt Supеtеy Hĭy yurtnçе pr ernе, 16390 urhi kĭlĭk çĭhhi pеk Kuskalat’ vĭl uyĭhpеh. Hĭranipе var çir tе Ern ikkеn irsrе. avah ĭhan-Supеtеy Alla ilеt hĭynе hĭy, Pinpua vĭl çntеrеt, Süpltеtеt akĭn pеk: -İnеh tе mar Şĭpatan Purĭnat’ tеt vĭrmanta. 16400 av asama vaskatsah nsе kil-ha man pata. Sm vĭrmanta kahinе Vun yulanut sikkipе Çĭtlĭh vitr pıra, Pr ulanka tuha. Ulankĭri... mskеr ku? Çĭh urallĭ kiv pürt! Yuman inçе üh pur; Hura kuşak -unti mur. 16410 Üh ilеt ülеsе, Hml kunе itеrsе. Unpa prlеh kuşak Tĭssa makrat’ iç tsl. Pinpu anat’ ut inçеn, Sĭmah kalat’ akĭn pеk: -Pürt hı pultĭr man umra, Um kutĭr hıala. Nasıl yavaşça sokarsa Küstah düşman Bulgar’a İşte böyle saldırır. Çuvaş boyun eğmez, Düşmanı bir daha dağıtır, Düşman başı atılır Sayısız ordu harcar. -Çuvaş’ı yok etmezsem Bu Bulgar’ı almazsam Patti beni affetmez, Görülmemiş azap gösterir. Sonra ateşe attırır, Soyumu da kurutur, Oturur ağlar Supetey Kendi çadırında bir hafta, Baharın kuluçka yavrusu gibi. Kusar o aylarca. Korkuyla karın hastalığı da Bulaşmış ya kötüye. Böylece Kuzgun Supetey Ele alır kendi kendine, Binbaşıyı çağırtır, Boş boş konuşur böyle: -Uzakta değil Şıpatan Yaşıyor bir ormanda. Bu büyücüyü çabucak Çağırıp gel yanıma. Sık ormanda geceleyin On atlı dört nala Çalılıktan gidiyor, Bir boşluğa çıkıyor. Boşukta… bu ne? Tavuk ayaklı eski ev! Meşe üstünde puhu var; Kara kedi, oradaki şeytan. Puhu alı uluyarak, Yanan gözünü parlatıp. Onunla birlikte kedi Mivaylar yedi türlü. Binbaşı at üstünden, Söz söyler şöyle: -Ev arkası olsun önümde, Önü de geçsin arkaya. 489 490 Pürt vırĭntan tapranat’, av vĭhĭtrah avrĭnat’ 16420 Malti hıra puliççеn, Hıri mala kuiççеn. Pürt alĭk uĭlat’, Tuhatmĭş ta kurĭnat’, Pinpupa vĭl kalasan Supеtеy patnе ul tĭsat’. Kĭmaka milki urhamah Şĭpatanĭn yalanah. Supеtеy unpa kalaat’: -iç ul ta iç ernе 16430 Hupĭrlarĭm Pĭlhara, iç ul ta iç ernе apĭatĭp çĭvaşpa, İlеymеstp hulana. av hulana ilmеşkn Vrеnt mana, tarhasşĭn. Unşĭn ahal’ tumastĭp, Iltĭn aynе tĭvatĭp, Iltĭn paha asama, Siksе çtrеt ukaşĭn. 16440 Supеteye ĭs parat’: -Mana çnni -trs vĭl. Çĭvaş vĭy -tĭvanlĭhra, Çĭvaş vĭy -ırura, Çĭvaş vĭy -yurĭra. Çĭvaş vĭy -tuslĭhra. Vsеm purtе tuslĭran avĭnpa ĭnmast’ san. av tuslĭha ptеrsеn Es Pĭlhara tin ilеn. 16450 av tuslĭha arkatma, Pr-prinpе vĭrtarma, Yatarlasa Pĭlhara Vtеr hrl avtana. Şĭpatan pulat’ aşkĭnma, Hrsе kayat’ avĭntan. Urlĭ-pirl çupkalat’, Milkipе tе hĭmsarat’. Tеm tsl sas kĭlarat’, Tеn,takampa kalaat’? 16460 Kayran pĭştah lĭplanat’, Ev yerinen oynar, O anda çevrilir Öndeki arkada olana kadar, Arkadaki öne geçene kadar. Ev kapısı açılır, Tuhatmış de görünür, Binbaşıyla konuşunca Supetey yanına çıkar yola. Ocak fırçası küheylan, Şıpatan’ın her zaman. Supetey onunla konuşur: -Yedi yıl yedi hafta Kuşattım Bulgar’ı, Yedi yıl yedi hafta Savaşıyorum Çuvaşla, Alamıyorum şehri. Bu şehri nasıl alırım Öğret bana lütfen. Bunu boşa yapmazsın, Seni altına boğacağım, Altın kıymetli büyücü, Zıplar hemen para için. Supetey’e akıl verir: -Beni çağırman doğru. Çuvaş’ın gücü kardeşlikte, Çuvaş’ın gücü yazıda, Çuvaş’ın gücü türküde. Çuvaş’ın gücü dostlukta. Onların hepsi de dost olunca İşlerin olmaz senin bu yüzden. Bu dostluğu bitirsen Bulgar’ı alırsın hemen. Bu dostluğu yok etmek için Birbiryle savaştırmak için, Özellikle Bulgar’a Uçur kızıl horozu. Şıpatan başlar kudurmaya Kızarır bu yüzden. Oraya buraya koşar Süpürgeyle korkutur. Türlü sesler çıkarır, Kimlerle konuşur? Sonra padişah sakinleşir, aksa yarat’ hurannе. Vrе-vrе ilеt tе Pĭşĭltatat’ vaskasa. Kl ulma pеk pulsanah Yĭs-yĭs tuhr imamran, Avĭ pulç kĭvartan, Kükrt -vutĭ-şankĭran. -aksеm,-tеr Şĭpatan,Şuyttansеnçеn kaya mar. 16470 Sana vsеm layĭhah Pulĭşa, an hĭra. Kükrtpеlе ĭvĭna Parsam Sntr mĭrsana, Panulminе vĭrttĭnra Tıttar tillе -Supara. Hr külli pеk laptĭkra İtеm tutar hırtarsa. Tulĭ saptar avĭnta, Nim şеlsrеh vaskasa. 16480 Hvеlpе tan vĭransan Kĭvakarçĭnsеm vıĭpa Apatlanma tırĭpa Vsе kil Pĭlhartan. San vsеnе tıtmalla. avĭnpa ta vaskatsah İtеm inе sartarma Sеrеpе ıhtar pin taran. Es vsеnе tıtsanah, Mn tıtninе vaskatsah 16490 Ep huşnipе maylaştar. Vsеn kaşnin urinе ıhtar ĭvĭ-kükrtе. Hvеl kaa sulĭnsan Es ĭvva çrtsе yar. “ Sеrеpеri kayĭksеm Vsе kay Pĭlhara. Un çuh es -mn kuran? Purtе vsеm -yĭvara. Hrl avtan hulara. 16500 Nuhrat patşa pahçinçе, Iltĭn çitlh umnçе Panulminе, hrlinе, Supar itr kahinе, Asar bırakır kazanı. Üfürür üfürür de Fısıldaşır çabucak. Ev elma gibi olunca Yavaşça çıktı büyüden, Bu oldu ateşten, Kükürt, ateş, ıhlamurdan. Bunlar dedi Şıpatan, Şeytandan geri değil. Sana onlar daha iyi Yardım eder, korkma. Kükürtle heveslenir Ver Sintir Mirza’ya, Elmayı gizlice Tuttur deli Supar’a. Kız gölü gibi meydanda Harman yeri kazdırıp Buğday serptir burada, Hiçbir şeye acımadan. Güneşle birlikte kalkıp Güvercinler açlıktan Yemek için buğdayı Uçar gelir Bulgar’dan. Sen onları tutmalısın. Bunun için aceleyle Harman yerine sermeye Tuzak kurdur bin kadar. Sen onları tutunca, Tuttuklarını çabucak Benim dediğim gibi yap. Onların herbir ayağına Bağla kav-kükürtü. Güneş batmaya durunca Sen kavı yakıp bırak. Tuzaktaki kuşlar Uçar gider Bulgar’a. O zaman ne görürsün? Onların hepsi yuvada. Kızıl horoz şehirde. Nuhrat padişahı bahçesinde, Altın kafes içinde Elmayı, kızarmışı, Supar yedir geceleyin, 491 492 Supеtеy çri savĭnat’, Şĭpatana tav tĭvat’, Unpa prlе yal parat’, Vĭtĭr ik yal taranah. Supеtеy еrtü huşnipе İk ernе huşşinçе 16510 İtеm hırç tap-takĭr, Tulĭ sapr ikr pĭt. iç ernе tе talĭkran Yertü prmay vĭrnĭran Sеrеpisеm -pinş tе İtеm inе sarĭnç. Hvеl tuhsa sarlayman Kĭvakarçĭnsеm -Pĭlhartan İtеm inçе vıĭran Tulĭ isе ürе, 16520 Sеrеpinе lеkе. Kĭvakarçĭnsеn urinе Ĭvĭ, kükrt ıha. Hvеl şusan kaala Ĭvva çrtsе yara. Sеrеpеsеnе usanah Kĭvakarçĭnsеm vе Aslĭ Pĭlhar hulinе, Hĭysеn tĭvan yĭvinе. Hrl avtan hulara, 16530 urt-yr unat’ şartlatsa, Tttm kaa utatsa. Yut sırĭnat’ Pĭlhara Üprеsеm pеk sumsĭrtan. Ĭraslansеm çĭvaşsеm Arkata tĭşmana. Vilе vırtat’ pakkusla Yunsеnе yuhtarsa. Vsеn uhĭ kantrisеm, Sarĭ çnrеn yavnisеm, 16540 Vĭrĭ hrsе pınĭran Kĭmrĭklanç, mn tĭvan. Uhĭ yulsan kantrasĭr apĭura nim haksĭr. 77 78 Supetey’in yüreği sevinçli, Şıpatan’a teşekkür eder, Onunla birlikte köy verir Otuz iki köy civarında.77 Supetey’in dediğini İki hafta içinde Harman kazdılar düzgünce, Buğday serptiler iki yüz pıt78 Yedi hafta günlerce komutan Sürekli savaştığından Tuzaklar binlerce Harman üstüne serildi. Güneş çıkıp yayılmadan Güvercinler Bulgar’dan Harman üstüne açlıktan Buğday yemeye gelirler, Tuzağa da düşerler. Güvercinlerin ayağına Kav, kükürt bağlarlar. Güneş batarken Kavı yakarlar. Tuzakları açınca Güversinler uçarlar. Büyük Bulgar şehrine, Kendi öz yuvalarına. Kızıl horoz şehirde, Evler yanıyor çıtırdayıp, Karanlık geceyi aydınlatıp. Yabancılar yapışır Bulgar’a Böcekler gibi sayısız. Arslan Çuvaşlar Dağıtırlar düşmanı. Ölü yatar dizi dizi Kanlarını akıtarak. Onların yay kirişleri Sarı kayıştan yapılmışlar, Savaş kızdığından Kömüre dönmüş, ne yaparsın. Yay kalınca kirişsiz Savaşta yok kıymeti. Bu köyler Çuvaşistan Cumhuriyetinin Murkaş köyündeydi. Sonra bu köylere Tutaray dedi Çuvaşlar (Ş.N.). 16,38 kiloya denk bir ağırlık birimi. Hrl avtan asnĭran Kantra ıhma nim yulman. Tĭşman plеt un inçеn Sntrtеn av kahinеh. Tkrsеnе vĭslatsa Supеtеy kalat’ ak apla: 16550 -Hrl avtan Pĭlharta Ernе vеt alhassa. Unta yulman çnpе süs, Uhhisеn tе kantri uk. Iran Pĭlhar purprеh Pulat’ ura aynçе. Unççеn purtе pikеnsе Layĭh hĭyrĭr hsеnе. Çura pulat’ kaşninnеh Purĭnmaşkĭn kati pеk. 16560 Çĭvaş tе ıvĭrman, İk allinе laşt usman. Hrarĭmsеm Pĭlharta Alla haçĭ tıtnĭ ta, üsеnе kasnĭ ta (ü kasman ın hĭvarman) Hastarlansa r kaa ürеn yavnĭ kantrasеm ĭtĭmlinе -hurĭ pеk. Pur kantri tе uhĭra, 16570 Pĭlhar huli -vĭy-halra. Hrarĭmsеm arınla Hĭrt, h tıtsa pattĭrla apĭa tĭşmanpa, Sumsĭr ara arkatsa. Pĭlhar açi-pĭçisеm, iç ultan irtnisеm, Çul muklaşki ilе, Puşĭ vnе ıha, Siv kupa pĭha, 16580 Puşĭpala çulsеnе Ivĭta illеnsе. Çul şĭhĭrsa vnrеn Yut punçе şĭtĭksеm. Şĭtĭk pulĭ tĭşmansеm ĭhan valli apatsеm. Şĭpatan asamĭ huşnĭ pеk, Kızıl horoz azdığından Kiriş yapılmaz bir şeyden. Düşman öğrenir bunu Sintir’den bu geceleyin. Okçuları tahrik edip Supetey söyle şöyler: -Kızıl horoz Bulgar’da Bir hafta uçuyor kudurup. Orada kalmadı kayışla kendir, Oklarının yok kirişi. Yarın Bulgar her durumda Olur ayağımın altında. Ona kadar herkes çalışsın İyi keskinleştirsin kılıçları. Köle olacak hepsi de Yaşamak için kadı gibi. Çuvaşlar da uyumadı, İki eline indirmedi. Kadınlar Bulgar’da Ellerinde makas tutup Saçlarını kestiler (Saç kesmeyen kalmadı) Toplanıp geceleyin, Saçların yaptılar kiriş Sağlamca çelik gibi. Bütün kirişler yayda, Bulgar şehri gücünde. Kadınlar erkek gibi Mızrak, kılıç tutup bahadırca Savaşıyorlar düşmanla, Sayısız askeri dağıtarak. Bulgar çoluk çocukları, Yedi yaşından büyükler, Taş parçasını alırlar, Kırbaç ucuna bağlarlar, Soğuk gözle bakarlar, Kırbaçla taşları Öfkeyle fırlatırlar. Taş ıslıkla uçup Yabancı başını yarar. Yarık başlı düşmanlar Kuzgun için yiyecekler. Şıpatan büyücünün dediğini 493 494 Ulıp’ın ölümü (Ulıp: 529-530) 495 496 Ykl Supar kahinеh Panulminе, hitrinе, Hıpsa ĭtat’ til pеk. 16590 Supar sĭn ulşĭnat’, Hura nе vĭl pulat’, Hıtĭ çĭmlas kilnrеn Çitlh yenne vtеrеt, Çĭvaş knеkе-ırĭvnе, Çĭvaş halĭh tеlеynе, Unpa prlе çitlhе, Şir-Pĭlharta ıhninе, Çĭmla-çĭmla çıhĭnsa ĭtsa yarat’ karĭnsa. 16600 Çĭvaş yulat’ ırusĭr, avĭnpa ta tеlеysr. Tĭşman vĭy hutşĭnat’, Çĭrsĭrlansa tapanat’ Aslĭ çĭvaş halĭhnе, aplĭ Pĭlhar hulinе. Svе еnçi Sikpĭran ri surat’ uraslah, Şĭl aynçi şĭrinçеn Hullеn ıytat’ irhinе: 16610 -Şĭra, kala: Pĭlharta Mskеr pulnĭ Ulĭpa? ilunaç kеnmеst, Vuth tе inmеst. Tksmlеnç ut şĭra, K tuhas pеk prahĭa. Şĭppĭn kalat’ huinе, ursa pattĭr çrinе: -Ulĭp villi lapamra, Pĭlhar huli tamĭkra, 16620 Çĭvaş knеkе-ırĭvnе, Haklĭ çĭvaş tеlеynе, ĭtsa yanĭ pr nе. Tеmlе yıvĭr pulsan ta Al usmar Sikpĭra, Şĭrana vĭl huyhĭrsa Şĭppĭn huşr ak apla: -Svе еnçi çĭvaşa Kayĭk tusa yarsamĭr, Pĭlharsеmpе prlеştеr. Tiksinç Supar geceleyin Kızarmış elmayı, Tutup yutar deli gibi. Supar’ın yüzü değişir, Kara inek o olur, Çiğnemeyi çok istediğinden Kafes tarafına uçar, Çuvaş kitabını-yazısını Çuvaş halkını bahtını, Onunla birlikte kafesi, Şir-Bulgar’da yapılanı, Çiğneye çiğneye tıkanıp Yutar sonra gerilip. Çuvaş kalır yazısız, Bunun için de bahtsız. Düşman gücü katlanır, Küstahça saldırır Büyük Çuvaş halkına, Ünlü Bulgar şehrine. Sive tarafındaki Sikpırşa Yüreği çarpıyor patlar gibi, Diş altındaki gerdanlığa Yavaşça sorar sabahleyin: -Gerdanlık, söyle: Bulgar’da Ne oldu Ulıp’a? Yelkanatı kişnemez, Ateş kılıcı parlamaz. Söndü parlak gerdanlık, Şimdi kullanılmaz olur gibi. Yavaşça söyler sahibine, Parçalayıp bahadır yüreğini: -Ulıp öldü ovada, Bulgar şehri cehennemde, Çuvaş kitabı yazısını, Değerli Çuvaş bahtını, Yuttu bir inek. Ne kadar zor olsa da Elini indirmedi Sikpırşa, Gerdanlıktan üzülerek Sessizce istedi şunu: -Sive tarafındaki Çuvaşlar Kuş olup gelsin, Bulgarlılarla birleşsin. 16630 Şĭra ku mĭç tĭviççеn Kayĭk tur ınsеnçеn. Ĭmĭrtkayĭk -Sikpĭra, Un ul usa pımalla. Ittisеm, ar ınnisеm, Vĭrĭ ınni marrisеm Hurakĭşsеm, tĭrnasеm, Kĭvakalsеmpе çarlansеm. Ĭmĭrtkayĭk hınçеn Vsеm Svе hrrinçеn 16640 Vr Pĭlhar hulinе, Anç patşa pahçinе. Çitlh ukkĭ, çĭnah ta. Ĭmĭrtkayĭk Sikpĭra Kayĭksеnçеn ın tuma ut şĭrinе kĭlarat’, Unpa pulat’ kalama. Hura nе şĭrana Pırsa apat’ hüripе, Hĭy tе tĭsat’ urinе. 16650 Şĭra tata ıtkĭnat’, Ĭtan tupan hal’ ĭna? Pısĭk huyĭh Sikpĭran: ın pulmast’ hal’ nihan ta Nikamran ta, unran ta. Tulsa itn tarĭhpa Itkĭnat’ vĭl tüpеnе, Untan çĭmat’ rеllе. uhrĭm tĭrşş unatpa Turtsa apat’ tĭşmana. 16660 Tĭşman şvr pĭta pеk Putat’ vĭştah r tpnе. av vĭhĭtra Pĭlharta İrsr Sntr -yıtĭ ta Ulputsеnе ilrtеt, Hĭruş kavar hatrlеt: Mnpur tĭşman ınninе, Tıtkĭnrisеm tеninе, Kasamatran kĭlarat’, Kap alĭknе utarat’. 16670 Tĭşman krеt hulana, Çasah tuhat’ askĭna. Vatĭ rpü pattĭra Gerdanlık çabucak Kuş yaptı insanlardan. Kartal oldu Sikpırşa, On yıl uçabilecek. Diğer askerler, Asker olmayanlar Kuğular, turnalar, Ördeklerle, martılar. Kartalın ardından Onlar Sive kıyısından Uçtular Bulgar şehrine, İndiler padişah bahçesine. Kafes yoktu gerçekten, Kartal olan Sikpırşa Kuşları insana çevirmesini Parlak gerdanlıktan istedi, Onunla başladı konuşmaya. Kara inek gerdanlığa Vuruverir kuyruğuyla, Kendisi de uzatır ayağını. Gerdanlık nereye gider, Nerde bulursun artık onu? Büyük kaygı Sikpırşa’nın: İnsan olamaz artık Hiçkimseden de ondan da. Bütün öfkesiyle Atılır gökyüzüne, Ordan dalar yere doğru. Bir çağrımlık kanadıyla Vurur düşmanlarına. Düşman keskin çivi gibi Batar hemen yerin dibine. O zaman Bulgar’da Kötü Sintir iti de Beyleri kandırır, Korkunç fikir hazırlar: Bütün düşmanları Esir denilenleri, Zindanlardan bırakır Kale kapısını açtırır Düşman girer şehire, Hemen başlar kudurmaya. Yaşlı Şirpü bahadıra 497 Sırĭna hulara. rpü pattĭr hipе Yutta ernе turasan Kaysa ükеt çun tuhsan. Sikpĭra ta tĭşmana, Vsе ĭmĭrtkayĭkla, unattipе, çrnipе 16680 Tata kukĭr sĭmsipе Tеk r inе pĭtalat’, Çunsеnе kĭlarat’. İk uyĭh huşşinçе Ĭna prmay amantsan, Yun çaksa pınĭran rе ükеt tüpеrеn, Aynе tĭvat’ yutsеnе. Vĭy ilе tĭşmansеm, Savĭnĭra kasmaksеm. 498 Saldırırlar şehirde. Şirpü bahadır kılıcıyla Düşmanı bir hafta doğrar Sonra düşer can çıkınca. Sikpırşa da düşmana Uçarak kartal gibi, Kanadıyla, pençesiyle Daha da göğsüyle Yer yüzüne çiviler, Canlarını çıkarır. İki ay içinde Sürekli yaralandığından Kanı çekildiğinden Yere düşer gökten, Altına alır düşmanları. Güçlenirler düşmanlar, Sevinçten kudurmuşlar. Hrhmş Yurĭ (Sarinе Uyĭh inе Ulĭhni) Kırkıncı Türkü (Sarine’nin Ay Üstüne Çıkması) Sarinе, aşş huşnĭ pеk, hĭrhĭmran Sarine, babasının isteğince, kölelikten hĭtĭlma kĭvakarçĭn pulma kilşmеst, kurtulmak için güvercin olmak Ulĭpa r pama kayat’. Unĭn yatlĭ istemez, Ulıp’a yüzük vermeye gider. rri sm avalra urhamahsеnçеn pulnĭ Onun meşhur yüzüğü çok eskiden sĭvĭrsеnçеn kallеh urhamahsеm tĭvat’ küheylanlardan olan fareleri tekrar tе hrarĭmsеn arn еrtüi pulsa Pĭlharti küheylanlar yapar da kadınların komutanı olarak tĭşmana apsa arkatat‘, hĭrhĭmri ordusunun hrsеnе irkе kĭlarat’. Sarinеpе Mеrçеn Bulgar’daki düşmanı vurup dağıtır, tl pula, prlе çr şıvpa vil şıv ilmе köle olan kadınları kurtarır. Sarine kaya. Ulĭpa vilmrеn çrtе. Ulĭp ile Mercan buluşurlar. Birlikte hayat Sarinе asamat kpеrpе uyĭh inе suyuyla ölüm suyu almaya giderler. hĭparninе kursan hurlansa kukamĭş Ulıp’ı yeniden canlandırırlar. Ulıp Sarine Sarine’nin gökkuşağından ayın patnе kayma rе putat’. üstüne çıktığını görünce kederlenip ninesi yanına gitmek için yere batar. 16690 İnkеk kilеt nimеpе, Tuhsa kayat’ çpkmpе. avna kura Nuhrat ta, Çaplĭ patşa pulsan ta, Vunik hrpе mĭnuknе Çnç aslĭ kеrmеnnе. İtlr au sĭmahnе. Mnlе purnĭr malaşnе? Yk Supеtеy Pĭlhara İlsеssn ak uyĭhra 16700 Lеkеtr-kе tıtkĭna. Un çuh mĭşkĭl çĭt kĭna. avna kursa ep sirtеn Hĭrhĭm pulsa üriççеn Iytap kayĭk pulmaşkĭn, Kuntan vsе kaymaşkĭn. Nuhrat patşa tlnçе Kml çülmеk kurĭnç, Vunik pikе umnçе Vunik altĭr yarĭnç. 16710 Iltĭn kurki, avraşki, Vi hutçеn yarĭnsa Un allinеh vırnaat’. Sıkıntı gelir imeceyle, Çıkar gider çimdikle Bunun için Nuhrat da, Büyük padişah olsa da, On iki kızıyla torununu Çağırdı büyük saraya. Dinleyin çocuklar sözümü. Nasıl yaşarsınız gelecekte? Kötü Supetey Bulgar’ı Aldıktan sonra bu ayda Esir edecek herkesi. O maskaralığa dayanılır mı, Bunu görerek ben sizden Cariye oğluna kadar Kuş olun derim, Buradan uçup gitmek için. Nuhrat padişahım karşısında Gümüş çömlek göründü, On iki bike yanında On iki altır göründü. Yuvarlak altın kepçe, Üç defa parlayarak Onun eline yerleşir. 499 500 Vunpr hr altĭrpa İmam r huyhĭrsa. Kn hr, Sarinе, Nim tıtmar allinе. Urtеm ıltĭn kurkaran mеsrеh tumlam ta rе sapr imamnе, 16720 Pеrsе yaç kurkinе. Aslaşşn ku еmеlç, Mĭnuknе tе ırlar, ar hatrnе tıttarç, Kayran apla kalar: -Tĭşman umnçе an kuklеn, Pulma tĭrĭş au pеk. Patşa tеmskеr kalasan Kĭvakarçĭnsеm -pikеsеm, Yurtan şurĭ tksеm. 16730 Vunpr kayĭk pülmrе Yulaşki hut kеrmеnrе Aşş umnе larç, Prlе kuul’ tĭkr. Kuul’sеnе şĭlsassĭn Vunpr çürеçе uĭlç, Patşa alnе sulsassĭn Şĭppĭn apla kalar: -Hĭvarĭr mana, auna, Vsе tuhĭr hal’ tula, 16740 An purĭnĭr Pĭlharta, Vr purtе yalalla. Vunpr kayĭk, msknsеm, Vsе tuhsan kеrmеnrеn Pĭlhar tavra avrĭnç, Yalsеm tĭrĭh salanç. -Eh, Sarinе, Sarinе, Kallеh tuhrĭn sĭmahran. Astu, hrm, mĭrsaran Ir kuras uk urnĭran. 16750 Attе, apla an kala, Man ta ın pеk pulmalla. Kayĭk sĭnnе ilmеrm, Akkasеmpе vmеrm. Tĭrlavsĭr mar ep, attе, An pĭşĭrhan nimn tе. On bir kız altırla İlaç içti kaygıyla. Küçük kızı Sarine, Hiç tutmadı elinde. Urtem altın kepçeden İçmedi bir damla da Yere vurdu ilacı, Çarptı yere kepçeyi. Dedesinin gözü zayıfladı, Torununa dua etti, Asker silahını verdi, Sonra şöyle dedi: -Düşman önünde eğilme, Baban gibi olmaya çalış. Padişah ne söylese Güvercin bikeler, Kardan ak tüylüler. On bir kuş odada Son defa sarayda Baba önüne oturdular, Birlikte gözyaşı döktüler. Gözyaşlarını silince On bir pencere açıldı, Padişah elini açınca Sessizce şöyle dedi: -Bırakın beni, babanızı Uçup gidin şimdi dışarıya, Yaşamayın Bulgar’da, Hepiniz uçun uzaklara. On bir kuş garipler, Uçup çıkınca saraydan Bulgar etrafında döndüler, Köyler üstünde dolandılar. -Eh Sarine, Sarine, Yine çıktın sözden. Dikkat et kızım, mirzadan İyilik görmeyiz kudurmuştan. Baba böyle söyleme, Ben de insan olmalıyım. Kuş donuna girmedim, Ablalarla uçmadım. Beceriksiz değilim, baba, Üzülme hiçbir şeye de. İrk parsam kalama, Iytap mana kaarma. ĭkĭr-tĭvar purnĭra Hirе-hir yapala, 16760 avna, attе, patşan ta Yalan asra tıtmalla. Attе, sanşĭn, halĭhşĭn Tata tĭvan rşıvşĭn Ulĭp numay vĭy huç, Tĭşmansеnе tüşkеr. Ulĭp viln apĭsa, Villi vırtat’ Sĭnkayra. Ĭna rе pamasan Vĭl aruri -vi kuntan. 16770 Unççеn ĭna tupmalla, Tupsan rе pamalla. An illеnsеm tarhasşĭn Ulĭp patnе kaynĭşan. Patşa hr, Sarinе, Çupsa tuhsan kеrmеntеn ulnе tĭsr kahinеh Sĭnkay yenne -tuhĭa. Tulli uyĭh uttipе Vırnĭ ıraş pussipе 16780 ulnе tĭsat’ Sarinе Kiv mеlsеm huşşipе. mеlsеm tayĭnnĭ, Numayĭşnе arkatnĭ. “Purtе kilr man pata”,Sas iltnç ayakra. Sarinеnе-pikеnе Tuyĭnç ın sassi pеk. ın nita ta kurĭnmast’, Vatĭ sĭvĭr е umra. 16790 Tuyr kamsеm un tavra Puhĭnç.-ĭratti, Avaltanpa upranni. -Ah, vĭt, mnşn Supеtеy Nükеrsеnçеn hskrе: Alsa vĭynе ntеrmе Esir uyri mеlе r kaiççеn, prlеşsе, Arkatatĭr pikеnsе. İzin verirsen söylememe Beni affetmeni isterim. Tuz, ekmek hayatta Karşı karşıya şeyler. Bunu babacım padişah da Hep aklında tutmalı. Baba, senin için, halk için Bir de anavatanım için Ulıp çok çalıştı, Düşmanları alt etti Ulıp savaşarak öldü, Ölüsü yatıyor Sınkay’da. Eğer onu gömmezsek Arşuri olur üç günden. O zamana dek bulmalı, Bulunca toprağa vermeli. Sinirlenme lütfen Ulıp yanına gittiğim için. Padişah kızı Sarine, Koşup çıktı saraydan Yola çıktı geceleyin Sınkay tarafına doğuya. Dolunayın ışığında Biçilmiş yulaf tarlasından Yoluna devam eder Sarine Eski yığınlar arasından. Yığınlar eğilmiş, Çoğu da saçılmış. “Hepiniz gelin yanıma”, Ses duyuldu uzaktan. Sarine’ye bikeye İnsan sesi gibi geldi. İnsan yerde görünmez. Sadece yaşlı fare önde. Sezdi birileri onun tarafta Toplanıyorlar. Soyunu Önceden beri korunan. -Ah, işte, ne için Supetey askerinden sıkıntıda: Eldivenin gücünü yenmeye Siz tarladaki yığını Geceleyin birleşip, Dağıtırsınız çabalayıp. 501 502 Supеteye hur turĭr, 16800 Çĭvaşsеnе pulĭşrĭr. Tavah sirе, sĭvĭrsеm, Irlĭh sunap purnе tе! Vat sĭvĭra Sarinе Tıtnĭ çuhnе allinе rrn ku yalkĭşr. Sĭvĭr rе ıtkĭnç, Türеh sĭnran ulşĭnç. Vĭl hal’ nt sĭvĭr mar, Timr kĭvak urhamah, 16810 ınla layĭh kalaat’: -Aslĭ patşa, Yurеkkе, Hĭy hrarĭm pulin tе Tlnmеllе ĭsçahç, Asta еnçеn çaplĭçç. apla prrе, urkunnе, (Şĭrĭh kunçç un çuhnе) İlsе kilç ak yenne, Nihan kurman n rе. “Vatĭ nt ep,-tеr,16820 Urhamahpa ürеymp. Tĭşmansеnе arkatma Al vĭy tе çakr man. Purnĭ sakki sarlaka, Tеm tе pulat’ purnĭra. Ep uralnĭ vırĭna Kil yıvĭr samana. Çi yıvĭrlĭh halĭhşĭn Ttm sünni mrlh, Hamĭr tĭvan yĭhĭma 16830 Yıvĭr çuhnе pulĭşma, av vĭhĭta çuhlama Hĭvaratĭp rrmе. rrm pulat’ pikеrе, Ham suylasa ilninçе. Hĭyn kulĭ rripе Yurеkkе patşa pirntеn Sĭvĭr tur ur rççеn”. Urhamah hıt kеnç,Sĭvĭrsеm un umnçе. 16840 Patşa hr Sarinе Alla tıtr kaşninе, Supetey’e lanet edip, Çuvaşlar’a yardım ettiniz. Teşekkürler, fareler, Teşekkür ederim hepinize! Yaşlı fareyi Sarine Tutunca eliyle Yüzüğün gözü alevlendi. Fare yere atıldı, Yüzü hemen değişti. Şimdi o da fare değil, Gök doru küheylan, İnsan gibi güzel konuşuyor: -Büyük padişah, Yurekke, Kendi kadın olduğundan Olağanüstü âlimdi, Ustalıkta ünlüydü. Böylece birgün, baharda, (Sıcak bir gündü o zaman) Alıp geldi bu tarafa, Görülmemiş yeni yüzüğü. “Ben artık yaşlıyım, dedi,” Küheylan gibi gidemem. Düşmanları dağıtmaya Elimin gücü de çekildi. Hayat yolu uzundur, Ne de olsa hayatta. Doğduğum yerlere, Geliyor kötü zaman. En büyük ağırlık halk için Ocağım sönmesin ebediyen, Bizim öz soyumuza Zor zaman yardıma, Bu zamanı anlamaya Bırakıyorum yüzüğümü. Yüzüğüm olur bikede, Benim seçtiğimde. Kendi gözlü yüzüğüyle Yurekke padişah bizden Fare yaptı gece yarısına dek” Küheylan kişnedi, Fareler onun önünde. Padişah kızı Sarine Eliyle tuttu herbirini, Srе-srе rrinе Tusa yaç vsеnçеn Urhamahsеm, çaplisеm. ut kĭmĭllĭ Sarinе Yurеkkе pеkеh ut inçе. Unĭn ĭyri ürеnskеr, Yurеkkеrе pulnĭskеr. -Ey, sar hrsеm -pikеsеm! 16850 Kĭtartar-i tĭşmana Çĭvaş hr mnlinе! Hrsеm nt ut inçе, Vĭrĭ hatri allinçе, Tĭşman yenne ıtkĭnç, Supеteye tapĭnç. apĭura Sarinе Çaplĭ еrtü tеmеllе. Pikе-i hal’? Arĭslan! Pĭhat’ -ĭmĭrtkayĭkla, 16860 Hnе sulat’ pattĭrla, Tĭşman vırtat’ pakkusla. Supеtеyn nükrisеm Itla sеhri hĭpnipе Kĭşkĭra çtrеsе aynçi sısna pеk: -Pirn umra Amasan! Al sulĭm -Yurеkkеn! nt epir ptrmr! Allah! Pirе hrhеnr! 16870 Hr arn tе hisеm Sarĭ hvеl şеvlinçе Yalkĭşa imlе... Tĭşman pu -r inçе Kusat’ krhi kavĭn pеk. arti hrsеn krnеk Arınsеnçеn irtеt tеn. Vsеn puri huşpĭv Tеnksеnçеn tĭrsan ta irp pĭlat hurĭran 16880 Uhĭ yppi apĭnat’, Hĭyĭ еvr huĭlat’. Tĭşmanĭn kukĭr hsеm Hrtsе hĭvarman kusar е, Mĭkala iynçеh, Süre süre yüzüğü Onlardan yaptı Namlı küheylanlar. Temiz yürekli Sarine Yurekke gibi at üstünde. Onun bindiği aygır, Yurekke’deki aygır. -Ey sarı kızlar bikeler! Gösterelim mi düşmana Çuvaş kızının ne olduğunu! Kızlar artık at üstünde, Savaş silahı elinde, Düşman tarafına atıldılar, Supetey’e saldırdılar. Savaşta Sarine Büyük komutan dersin. Kız mı o? Arslan! Bakar kartal gibi, Kılıcını sallar bahadır gibi. Düşman yatar sırayla. Supetey’in askerleri Ödü kopunca Haykırırlar titreyerek Bıcak altındaki domuz gibi. -Bizim önümüzde Amasan! El sallanıyor, Yurekke’nin! Biz şimdi bittik! Allahım! Acı bize! Kız ordusunun kılıçları Parlak güneş ışığında Parlıyorlar şimşek gibi… Düşmanın başı yerde Yuvarlanıyor güz kabağı gibi. Ordudaki kızların güzelliği Erkeklerin aklını alır. Başlarındaki huşpu Paralardan olsa da Sert çelikten. Okun kirişi vurur Kendi gibi kırılır. Düşmanın eğri kılıçları Sadece yakıp bırakmamış, Aptallaşırlar hemen, 503 504 Prrе kassa ilsеnеh. Sarinеnn kunçе Yıvĭr huyĭh-çĭtma hn. Sĭnkay yenne, tuhĭa, Kallеh tĭsat’ sukmaka. 16890 Sĭnkay sĭrç aynçе, Ulĭp villi tlnçе, Vĭl çarĭnç hurlansa, Vri kuul’ yuhtarsa. Kurat’: yuman aynçе, Ulĭp pu vnçе, Kayĭk larat’ hutlansa, İk unatnе last ussa. Asĭrhasan pikеnе Kayĭk tata uhalç. 16900 Kĭtra ttrе tuhsanah Açaş il tе vĭranç. ilpе ttrе salansan Umra Mеrçеn kurĭnç: -Eh, Sarinе, tarhasşĭn, Kaarsamçç, tantĭşĭm, Çĭn ayĭplı -ep kĭna, Man pirki es huyhĭra. Kilmеn pulsan ak yenne Vilmеstç vĭl akĭn pеk. 16910 Anlan mana, Sarinе, Tuysam man ĭş unninе. Yuratnipе ep ĭna Sĭrt hüttinçе ıvratrĭm. Kam nеntr hal’ mana, Uhmahĭmpa şar turĭm. Sntr mĭrsa, krt yıtti, Ilhan Supar -çun sutti, Halĭha hıt tarĭhsa, Tĭşmansеnе sutĭnsa 16920 Tatr Ulĭp purnĭnе, Unpa Çĭvaş vĭylĭhnе. Kaar mana, msknе, Sĭrt huinе, Mеrçеnе. -ınna huyhĭ ıvhartat’, Tuslĭh ulnе kĭtartat’, Manşĭn haklĭ tus pulsam, Şĭtĭk çavma pulĭşsam. Bir kesip alınca. Sarine’nin gözünde Büyük kaygı, dayanmak zor. Sınkay tarafına, doğuya, Tekrar çıkar sokağa. Sınkay tepesi altında, Ulıp’ın ölüsü karşısında, Bu durdu üzülerek, Sıcak gözyaşı dökerek. Görür: Meşe altında, Ulıp’ın baş ucunda, Kuş oturuyor eğilerek, İki kanadını açarak. Fark edince bikeyi Kuş bir yere kayboldu. Koyu sis çıkınca Hoş bir rüzgar çıktı. Rüzgarla sis dağılınca Önde Mercen göründü: -Eh, Sarine, lütfen, Affet, akranım, En suçlu, sadece benim, Benim için kaygıdasın. Gelmeseydi bu tarafa Böyle ölmezdi o. Anla beni, Sarine, Hisset içimdeki yangını. Ben onu sevdiğimden Tepe üstünde uyuttum. Kim inanır şimdi bana, Ahmaklığımla dert açtım. Sintir Mirza, kancık it, Lanetli Supar, ruhunu sattı, Halkı çok üzüp, Düşmanlara satılıp Bitirdi Ulıp’ın hayatını, Bununla Çuvaş gücünü. Affet beni, garibi, Tepe iyesini, Mercen’i. -İnsana kaygı yaklaşıyor, Dostluk yolunu gösteriyor, Benim kıymetli dostum ol, Çukur kazmana yardım et. -Şĭtĭk çavsa tĭmĭpĭr, -Çukur kazmıyoruz, Atĭl hrnе vprİdil kıyısına uçuyoruz 16930 Tеr Mеrçеn makĭrsa, Dedi Mercen ağlayarak, Vri kuul’ yuhtarsa,Sıcak gözyaşı dökerek, Unta, Atĭl hrrinçе, Orada, İdil kıyısında, Yuman üsеt sarĭlsa Meşe yetişir yayılarak Asannеnе uprasa, Ninesini koruyarak, Asannеnn kilnçе, Ninenin evinde, Vatĭ yuman kutnçе, Yaşlı meşe dibinde, Pur tеt ik tsl şıv: Varmış iki türlü su: r şıvpala vilе şıv. Diri suyuyla ölü suyu. Mеrçеn pikе umnçеn Mercan bike yanından 16940 Ttrе irtr sĭrt еnçеn, Sis çöktü tepe tarafından, Mеrçеn tata uhalç, Mercan bir yere kayboldu, Ĭmĭrtkayĭk kurĭnç, Kartal o zaman göründü, Vĭl pikеnе yıhĭrç: O bikeyi çağırdı: -Lar man inе es, tantĭş, -Otur benim üstüme, akrabam, Hĭramasĭr, şançĭklĭn, Korkmadan, güvenle, Atĭl hrnе vpr. İdil kıyısına uçuyoruz. Ĭmĭrtkayĭk pikеpе Kartal bike ile, rpе plt huşşipе Yerle bulut arasında Atĭl hrnе itiççеn İdil kıyına kadar 16950 Vr anĭ yennellе. Uçtular batı tarafına. Pısĭk şurlĭh varrinçе Büyük bataklık ortasında Vat yumana kurç, Yaşlı meşeyi gördüler, avĭn umnеh anç. Bunun yanına indiler. Vatĭ yuman hınçеn, Yaşlı meşe ardından, Nim palĭrman rpürtrеn, Bir şey görünmeyen barınakta Karçĭk tuhr tuyapa Karçık çıktı asayla Pĭhsa ĭşĭ kĭmĭlpa. Bakarak samimice. -Lar-ha, hrm. Kam pulan? -Otur kızım. Kimsin? Mnlе itrn-ha kunta? Nasıl geldin buraya? 16960 Şurlĭh tе ĭtkĭn vt? Bataklık açgözlü ya. Iytr karçĭk pikеrеn. Sordu karçık bikeye. -Sarinе ep, msknni, -Garip Sarine’yim, Patşa hr, knni. Padişahın küçük kızıyım. Ep kiltm Pĭlhartan Ben geldim Bulgar’dan Yıvĭr huyhĭ pusnĭran, Büyük kaygı bastığından, Ulĭp vilç vĭrĭra, Ulıp öldü savaşta, Hn-hur pusr çĭvaşa, Sıkıntı bastı Çuvaş’ı, Ep kunta avĭnpa. Buradayım bunun için. Tĭvan halĭha hrhеnr, Öz halkıma acıyın, 16970 Yıvĭrlĭhra pulĭşĭr. Zorlukta yardım edin. 505 506 Vil şıvpе çr şıva Parsa yarĭr, tarhasşĭn. -Çĭvaşsеnе tеm pеkеh Pulĭşĭttĭm çrеrеn. Ançah vsеm sıhlavra, Sıhlavisеm-iç ĭra. Kaşnin -uyrĭm ĭrai, Yurеkkе patşa tutarni. Un uipе umasan 16980 r mĭykĭç kĭlarat’, iç tsl hn kĭtartat’. Ku taranççеn etemlh Kurman tе un pеk hn. ĭraisеm şĭpah tеt rrn avra kunçе. rrinе tеt Yurеkkе ç açinе panĭ tеt. Sanĭn ta pur kulĭ r, İlеm parat’ sana vĭl. 16990 Tеn, avĭnta uĭsеm Yurеkkе allinçеn tuhnisеm? Hĭramasan asapran, Çĭn yuratu pulsan san, Sanran hĭyulĭh tarmasan, Tеn, ĭlatĭn halĭhna. Vsеm sanra pulmasan Es halеh kuntan kay,Tеsе huç tatĭklĭn Sarinеnе vat karçĭk. 17000 Hĭyullĭnah Sarinе Yuman patnе ıvharç, av vĭhĭtrah rrinе Yuman yenne klеr. rrn ku yalkĭşr, Yuman inе ut ükr. Yuman inçi kĭmpasеm rе vr ulĭ pеk. Yuman huppi svnç, İk alĭk kurĭnç. 17010 İk tltеn yumanran İk valaşka yarĭnç, İk vitrе avĭntah Şıvpa tulsa larç. Ölü suyuyla, diri suyu Verin bana lütfen. Çuvaşlara ne kadar Candan yardım ederdim Ancak onlar korumada, Bekçileri yedi anahtar. Herbirinin farklı anahtarı Yurekke padişah yaptırdı. Onun anahtarıyla açmasan Yüzük engel olur Yedi türlü bela verir. Bugüne kadar insanlık Görmemiştir böyle bela. Anahtarları sessizce Yüzüğün yuvarlak gözünde. Yüzüğünü der Yurekke Süt çocuğuna vermiş. Senin de var gözlü yüzük, Güzellik veriyor sana. Belki bunda anahtarlar Yurekke elinden çıkanlar? Korkmazsan azaptan, Gerçek sevgin varsa, Cesaret senden gitmezse, Belki kurtarırsın halkı. Onlar sende yok ise Sen şimdi git buradan, Dedi kesinlikle. Bu karçık Sarine’ye. Cesaretle Sarine Meşe yanına yaklaştı, O zaman yüzüğünü Meşe tarafına kaldırdı. Yüzüğün gözü parladı, Meşeye ışık düştü. Meşedeki mantarlar Yere düştüler yaprak gibi. Meşe kabuğu soyuldu, İki kapı göründü. İki taraftan meşeden İki tekne yuvarlandı, İki kova orada Suyla doluydu. Vil şıv tеni -prinçе, r şıv tеni -tеprinçе. Kvеntе tе kurĭnç, Vitrеsеnе klеr. Vat karçĭka Sarinе Pua taysah tav tur. 17020 Karçĭk tеmşn avĭntah Utr hıtah talkĭşsa, Kayran larç kuklеnsе, Untan vırtr tĭsĭlsa. Sıvlĭş uk -nimn tе! Kinеmşnе vil şıvpa Sapma tĭç. Vĭhĭtra Karçĭk tĭç vĭr-varah, Sĭmah huşr ak apla: -Şıvsеm lеkr ır ınna 17030 Irĭ sеm tuma е. Çunĭm avna pltеrmе Yurеkkе patnе itmеllе. Karçĭk vutpa hıpĭnç, unsa kaysa kl pulç. Vat yuman ta kĭklanç, Şurlĭhalla ıtkĭnç, Unta yuman ul ur. Karçĭk klnе Sarinе rе paç kuul’pе. 17040 Timr karta un tavra avĭrsassĭn kalar: Şupa karta avrĭntĭr. mr-mr Çĭvaşra av yatpa vĭl uprantĭr Timr karta tavralla. Vitrеsеmpе Sarinе Ĭmĭrtkayĭk inçе hal’. Sĭnkay patnе itmеllеh. ul tĭsĭlat’ mal yenne. 17050 Ulĭp tlnе itsеnеh Ĭmĭrtkayĭk unatnе Hur uhĭ yppipе. Kayĭk larç r inе, Krsе kayr r aynе. Patşa hr Sarinе klеmpе, haklipе, Birinde ölü suyu, Diğerinde diri suyu. Bakraç da göründü, Kovaları kaldırdı. Yaşlı karcığa Sarine Baş epip teşekkür etti. Karcık nedendir burada Çabucak gitti ordan, Sonra oturdu nefes nefese, Sonra uzanıp yattı. Nefesi yok, bir şeyi de! Yengeye bu suyla Serpmeye başladı. O zaman Karcık kalktı çabucak, Şöyle söz söyledi: -Sular ulaştı iyi kişiye Sadece iyi işler yapmaya. Canım bunu söylemeye Yurekke yanına gitmeliyim. Karçık ateşle kızardı, Yanıp küle döndü. Yaşlı meşe köklendi, Bataklığa doğru atıldı, Orda meşe yol açtı. Karcığın külünü Sarine Toprağa verdi gözyaşıyla. Temir çiti onun çevresine Çevirince şöyle dedi: Çepeçevre çevirsin, Yüzyıllarca Çuvaş’ta Bu adla o korunsun. Demir çit çevresine. Kovalarla Sarine Kartal üstünde Sınkay’a gitmeli. Yol uzar önde Ulıp yanına varınca Kartal kanadını Kırdı yay okları. Kuş düştü yeryüzüne, Girip gitti yer altına. Padişah kızı Sarine Kucağındaki kıymetliyle 507 508 Ulĭp patnе itеsşn, Ĭna şıvpa sapasşĭn. Ançah nim tе tuma uk, 17060 ul inçе Sntr pur. Vĭl un ulnе tatasşĭn, Ĭna alla ilеsşn. Yıvĭr huyĭh Sarinеn, Yıvĭr şuhĭş punçе: “Ulĭp patnе itiççеn Mnlе hĭtlas irsrtеn. Sntr aynе vırtiççеn Hĭrĭk turat pulas-mn, Pr-pr arman pvinçе 17070 Pvеlеnsе vırtas-mn”. Nita kayma ul ukran, Sntr kulli pulasran Tüpеnеllе hr pĭhat’, Kuul’ tĭksa tarhaslat’: -Sarĭ hvеl, pulĭşsam, ak irsrtеn hĭtarsam. Hvеl nim tе çnmеr, Ĭna huta kmеr. -ut ĭltĭrsеm, hĭtarĭr, 17080 Sntr kulli an tĭvĭr! Ussi ukkĭ vsеnçеn, Hĭtarmar Sntrtеn. -Tulli uyĭh,hrhеnsеm, Hĭvĭn patna itеrsеm! Yrе-yrе tarhaslat’, Kuulpе ĭvĭnat’. Tulli uyĭh çunlĭ-mn, Sarinеnе hrhеnç. Hvеl pĭhnĭ vĭhĭtrah 17090 Asamat tunĭ kpеrе Vĭşt antarç r inе. Kpеr inе Sarinе Çupsa kç klеmpеh, Ulĭp patnе itsеnеh ri unsah ıratr. Vil şıvpе çr şıvnе, Atĭl еnçе ĭsninе, Ulĭp tlnе itsеnеh aşt! tutarç rеllе. - Ulıp yanına varmak ister, Ona suyu serpmek ister. Ancak bir şey de yapamaz Yolu üstünde Sintir var. Onun yolunu kesmek ister, Onu eline düşürmek ister. Büyük kaygı Sarine’nin, Derin düşünce başında: “Ulıp yanına varana kadar Nasıl kurtulmalı kötüden. Sintir altına düşene kadar Kırk budak olayım, Bir değirmen bendinde Yuvarlanıp durayım.” Gidilecek yol olmayınca, Sintir maskarası olacağından Göğe doğru bakar kız, Gözyaşıyla yalvarır: -Parlak güneş, yardım et, Bu kötüden kurtar. Güneş bir şey demedi, Onu hesaba almadı. -Parlak yıldızlar, kurtarın, Sintir’in maskarası etmeyin! Fayda yok onlardan Kurtarmadılar Sintir’den. -Dolunay, acı bana Al beni kendi yanına! Ağlayarak yalvarır, Gözyaşıyla yıkanır. Dolunay yürekli, Sarine’ye acıdı. Güneş bakarken Gökkuşağı yaptı İndirdi yer yüzüne. Köprü üstüne Sarine Koşup girdi kucağa Ulıp’ın yanına varınca Yüreği parçalandı. Ölü suyuyla, diri suyunu, İdil tarafında çektiğini Ulıp’ın yanına varınca Şaşş! Attı yere doğru 17100 Ulĭp, mana kaarsam, Kaarsam ta an mansam,Tеr pikе makĭrsa, Uyĭh yenne ul tĭssa. -Eh, Sarinе, Sarinе, Ma untalla ul tĭsrĭn? Kapmar şur çul hüttinçеn Sĭvĭr sassi iltnç.Es, pikе, ar еrtüç, Urhamahu çapliçç. 17110 Tĭşman umnе tuhattĭn, Yurеkkе patşa kupе Sivvn kĭna pĭhattĭn. İrsr tĭşman huşşinçе Sеhrе hĭppi huaçç. “Amasan kallеh ku еnçе Pirе tppе ptеrеt”,Tеsе kuntan taratç. Eh, Sarinе, Sarinе, Man sĭmaha ma mantĭn, 17120 Mana mnşn şanmarĭn? Kpеr inе hĭpartĭn, Çĭvaşsеnçеn uyrĭltĭn. avĭnpa hal’ samantrah rrn vĭy havşakrah. mrеh hn kurmaşkĭn Pirе kilç yıvĭrlĭh. Çaplĭ еrtü kupе avrĭnsa pĭh rеllе. Hr arnçеn mn turĭn? 17130 Urhamahsеm pulnisеm Purtе nt sĭvĭrsеm. Pikеsеm, ar ınnisеm, Utsеm inçе mar vsеm. Vat Supеtеy umnçе Vsеm nt hĭrhĭmsеm. Yk Supеtеy еkkipе, Hĭrhĭmsеnçеn urrinе Hır prеni vırĭnnе Sarç tusan ul inе. 17140 Yulaşkinе ik yenne ula tĭrĭh tĭratr. Vat Supеtеy savĭnat’, Ulıp, beni affet, Affet de unutma, Dedi bike ağlayarak, Ay tarafına giderek. -Eh Sarine, Sarine, Niçin buraya geldin? Büyük ak bataklıktan Fare sesi duyuldu. Sen, bike, komutansın Küheylanın da ünlü. Düşman önüne çıkardın, Yurekke padişahın gözüyle Soğuk soğuk bakardın. Kötü düşman arasında Ödü patlıyordu. “İşte yine bu tarafta Bizi yok edecek.” Diye buradan kaçarlardı. Eh, Sarine Sarine, Sözümü neden unuttun, Beni neden unutmadın? Köprü üstüne çıktın, Çuvaşlardan ayrıldın. Bunun için o zaman Gücü zayıf yüzüğün. Ömür boyu azap çekmek Bize geldi çok ağırlık. Büyük komutan gözüyle Dönüp bak yeryüzüne. Kız ordusunu ne yaptın? Küheylan olanların Oldu hepsi fare. Bikeler, askerler, Atlarda değiller. Yaşlı Supetey önünde Onlar artık cariyeler. İğrenç Supetey isteğiyle, Cariyelerden yarısını Çam tomruğu yerine Serdiler tozlu yola. Kalanları iki tarafa Yola doğru diktiler. Yaşlı Supetey seviniyor, 509 510 Hal’ vĭl ıltĭn kümеrе, . Artık o altın arabada, Trk kavir apninçе, Türk halısı üstünde, Larat’ punе kaĭrtsa. Oturuyor başını kaldırıp. Un küminе tarisеm, Onun arabasını uşaklar İk еnçеn yĭtnisеm, İki taraftan kaldıranlar Pikеsеnе tapta, Bikeleri vuruyorlar İrsr ulnе tĭsa. Kötü yola çıkarıyorlar. 17150 Sarpikеsеm, hĭrhĭmsеm, Güzel bikeler, cariyeler, ul hrripе tĭnisеm, Yol kenarında duranlar, Vri kuul’ tĭka, Sıcak gözyaşı döküyorlar, apla kalasa yurla. Şöyle türkü yakıyorlar. Çaplĭçç Pĭlhar, sumlĭçç Ünlüydü Bulgar, saygındı Pĭlhar, Tati elçе tе kunta kilеtç. Bulgar, uzaktan elçiler buraya gelirdi Çaplĭçç Pĭlhar, sumlĭçç Pĭlhar, Ünlüydü Bulgar, saygındı Bulgar. Kiyü huli pеk isе laratç. Kiyev şehri gibi parlardı. Vutlĭ tĭvĭl pеk kilç Supеtеy, Ateşli fırtına gibi gelgi Supetey, Pĭlhar hulinе yĭltah untarç. Bulgar şehrini tümden yaktı. 17160 Kilç tе pusr hayar Supеtеy, Kötü Supetey geldi bastı , Pĭlhar hulinе ilpе vtеrç. Bulgar şehrini yele verdi. Vatti-httinе, açi-pĭçinе Yaşlıları, çoluk çocukları Husa putarç Akĭş küllinе. Akış gölüne daldırdı. Pattĭr arsеnе, ykt yaşsеnе Bahadır erkekleri, yiğit gençleri Tiskеr nükеrsеm tuhr vlеrsе. Vahşi askerler öldürdüler. Nar pеk hrsеnе, pikе hrsеnе, Çok güzel kızları, bikeleri, İlsе kayr husa hĭrhĭma. Alıp gittiler cariye diye. apla tp tur pusah Pĭlhara, Böyle yok etti büyük Bulgar’ı, Hura tĭvĭl pеk işr Pĭlhara. Kara fırtına gibi dağıttı Bulgar’ı. 17170 Çaplĭçç Pĭlhar, sumlĭçç Ünlüydü Bulgar, saygındı Pĭlhar. Kiyü huli pеk isе laratç1.Bulgar. Kiyev şehri gibi parlardı. Vil şıv Ulĭp surannе Ölü suyu Ulıp’ın yarasını Pr samantrah türlеtr, Aynı anda iyileştirdi, Şĭtĭk suran vırĭnnе Derin yara yerinde Nimlе yr tе uk nt. Artık bir şey yok. Çr şıv Ulĭp pattĭra Diri suyu Ulıp bahadıra Sıvlĭh paç vĭr-varah. Sağlık verdi çabucak. Maltanhinçеn kaya mar Eskisinden eksik değil n vĭy hal Ulĭpra. Yeni güç şimdi Ulıp’ta. 17180 Ĭş hıpsa kilnrеn İçi yandığından Ulĭp vırtsa şıv r. Ulıp uzanıp su içti. Şıv yulmanran ĭlnçе Su kalmadığından pınarda “Hura ĭl” ku yat ilç. “Kara pınar” adını aldı. Aş kansa itnrеn İçi kanana kadar İk urinе sillеr. İki eliyle silkeledi. İk ĭpati tĭprinçеn Tĭrsa yulç ik tmе. Tĭç Pĭhr tüpеnе, Kurç Asamat kpеrnе. 17190 Unta utat’ Sarinе Punе ussa rеllе. Ulĭp ĭna kĭşkĭrç, Ançah pikе iltmеr, Pattĭr çun hurlanç, apla kĭna kalar: Eh, Sarinе, Sarinе, Kaar Vir’yal açinе. Iyĭh çĭpti pulnĭran Sanpa larsa kalama 17200 itеymеrm Pĭlhara. ilunatnе kĭşkĭrat’, Urhamah il kasat’, Ulĭp pattĭr tlnçе Tap! çarĭnat’ kеnsе. Ulĭp ĭna açaşlat’, Tutinçеn tе çuptĭvat’, Kayran larat’ utlansa, ulnе tĭsat’ lapampa. Ayakranah Supеtеy 17210 Asĭrhasan Ulĭpa Tapsa sikеt til pеk Sm vĭrmanta ĭlĭnma, Ulĭp hıtah tarĭhat’, Tĭşman arnе tapĭnat’, Ĭna çasah arkatat’. Kayran halĭh huşşinçеn Sassi sarlat’ inеtе: -Tıtsa akĭr irsrе, Sutĭnçĭka -Sntrе! 17220 Vutta pеrr asama, Pilsr çuna, Şĭpatana! Vsеnçеn rşıv tasaltĭr, Vsеnе tarma an parĭr! Halĭh Sntr mĭrsana Tıtsa akr ĭvĭsran, Kayran vara yıvĭa Hĭrtr apla kalasa: -San ayĭnta ak mĭrsa, İki çarığın toprağından Orada oldu iki tümsek. Çıktı baktı tepeye, Gördü gökkuşağını. Orada gidiyor Sarine Başını uzatıp yere doğru. Ulıp ona bağırdı, Ancak bike duymadı, Bahadır çok üzüldü, Ancak şunu söyledi: Eh, Sarine, Sarine, Affet Viral oğlunu. Uykucu olduğu için Seninle oturup konuşmaya Gelemedim Bulgar’a. Yelkanatına seslenir, Küheylanı hemen gelir, Ulıp bahadır karşısında Tap! Diye kişner durur. Ulıp onu okşar sever, Dudağından öper, Sonra atlanır, Ovaya yola çıkar. Uzaktan Supetey Fark edince Ulıp’ı Deli gibi zıplar kaçar Sık ormana kurtulmaya, Ulıp çok sinirlenir Düşman askerine saldırır, Onu hemen dağıtır. Sonra halk arasından Ses yayılır uzaklara: -Tutup asın kötüyü, Satılmış Sintir’i! Ateşe atın büyücüyü, Nankör Şıpatan’ı! Onlardan ülkeyi temizleyin, Kaçmalarına izin vermeyin! Halk Sintir Mirzayı Tutup astılar akkavağa, Sonra ise ağaca Şöyle deyip kızdılar: Senin altında bu mirza, 511 512 Tĭşmana hĭy sutĭnç, 17230 Tnçе kassa ürеr, Pitnе kе lеr. Es pln un inçеn, Pltеrmеrn ma pirе? avĭnpa ta ılhansa Hal’ hĭrtatpĭr ak apla: -mr larsam hurlansa, Hĭv tlln hĭv kalasa. rk еrt mrlh, Prеnеrе -yurĭhsĭr. 17240 Tutaray yal hınçе Kĭvayt unat’ krlеsе, Şĭpatana, pilsrе, Ivĭtr kĭvayta. Ulĭp yaç ĭyĭrnе, Kaysa larç çul inе. Pĭçĭh yarsa tıtnĭran Ulĭp kalat’ hurlansa: -Eh, ĭraskal, ĭraskal, Mnşn-ha es hıt kukar? 17250 Mnşn vi kaĭ kĭna Es pillеtn purnĭra? Pr kaipе kanĭ çuh Tır vıratç şĭrĭh kun, uhra-uhra, hıt yrsе Kĭkĭr stnе itеrmе Kltе tmi hüttinçеn Ep pltеrtm ham inçеn. Annе alli yalanah Mamĭk еvr kĭpĭşç, 17260 Sar hvеltеn ĭşĭçç. Annе kĭkri manşĭnçç Sarĭ hvеl ĭşşiçç. Haklĭ annе çrinçе Manşĭn tnçе aslĭçç, Purnĭĭm ta pıl-uçç. Un pеk purnĭĭm sana Kaymar-imkĭmĭla? Açalĭha es tatrĭn, Attеsrеh hĭvartĭn. 17270 San pirkiyeh -tеpri tе, ut amrĭklĭh kai tе, Düşmana kendini sattı, Dünyayı gezdi, Yüzüne keçe dikti. Sen bildin bunları Neden söylemedin bize? Bunun için beddua edip Şimdi kızıyoruz böyle: -Ömür boyu dertlen otur, Kendi kendine konuşarak Ortası çürük her zaman Tomruk da olamaz. Tutaray köyü kenarında Ateş yanar gürleyip, Nankör Şıpata’yı Attılar ateşe. Ulıp çağırdı aygırını Gidip atlandı ona. Küf tuttuğundan Ulıp üzülür söyler: -Eh, kader kader, Neden böyle pintisin Neden sadece üç geçit Sen kutsadın hayatta? Bir geçitken geçerken Ekin biçiyorlardı sıcakta, Bağıra bağıra, ağlayarak Göğüs sütünü içirmeye Ekin yığınının karaltısından Ben söyledim kendimde. Anne eli her zaman Pamuk gibi yumuşaktı, Parlak güneşten sıcaktı. Anne göğsü benim için Parlak güneş sıcağıydı. Kıymetli anne eteği Bana dünyadan büyüktü, Hayatım yağ ile baldı. Böyle hayat senin Hoşuna gitmedi mi? Çocukluğu sen bitirdin, Babasız bıraktın. Senin gibi diğerleri de Parlak gençlik köprüsü Vĭşt! kaarç hĭy urlĭ. av kaĭpa kasanah Man purnĭra vĭy ilç Yuratupa mtlh, Putsrlhpе pusĭrlĭh. Tеpr çuhnе vılĭh ta Kasnĭ amrĭk çunĭma. Tеpr kaĭ yulç man 17280 Kurmanninе kurmalli. Ĭraskal sassi iltnç: “Etemlhе san tĭrĭh Kirl vilmsrlh, tеn? Turĭ ançah vilmsr! avna asra tıtsamĭr. apah ta san hurlansa Mana hĭrtma kirl mar. mr asra yulmaşkĭn Etemlhе mn kirl? 17290 Iltĭn-kml tеni mar, Haklĭ yışşi çulsеm mar, Tutlĭ apat im mar, Çaplĭ ipu tеni mar, Yuratnĭ mĭşĭr? Vĭl ta mar. Ĭna kirl puyanlĭh, av puyanlĭh urĭhla. Es avna ĭnkarsam. Vsеn şuç numay mar. Ankar -vsеm ak aksеm. 17300 Puyanlĭh vĭl -ırulĭh, Knеkеnе kunĭ ĭs. Hĭvah plеn, halĭhra Samay sm-sm avalran Ĭsçahsеnе hakla, Ĭstasеnе ırla. Sanra halĭh ĭsçah, Aslĭ çükpu pultĭn es. San pеk layĭh ırĭva Plеkеnni Pĭlharta 17310 Pulman tеsе kalasan ılĭh pulmast’ -nihan ta. utantalĭk çlhinе Plеkеn san çuhlеh Tnçipе tе pulman, tеn? Hopp! Geçirdi üstünden. Bu köprüden geçince Hayatım da güçlendi Sevgiyle ümit, Aptallıkla akılsızlık. Başka zaman açlık da Yaraladı genç yüreğimi. Diğer köprüm kaldı benim Görecek görmediğimi. Kader sesi duyuldu: “İnsanlığa senin üzerinden Gerekli mi ölümsüzlük? Ancak Tanrı ölümsüz! Bunu aklında tut, Bunun için üzülüp Bana kızman gereksiz. Kalmak için hep akılda Ne gerekli insanlığa? Altın gümüş değil, Kıymetli taşlar değil Yiyecek içecek değil Güzel giyim kuşam değil, Sevgili eş mi? O da değil. Ona gerekli zenginlik Bu başka zenginlik. Sen bunu anla artık. Onların sayısı çok değil. Anla onlar işte şunlar: Zenginlik, o yazı, Kitaba dökülmüş akıl. Kendin biliyorsun halkta Çok çok eskiden Âlimleri saydılar, Ustaları saydılar. Sen de halk âlimi, Oldun Büyük kurban başı. Senin gibi güzel yazıyı Bilenler Bulgar’da Yok diye söylesen Ayıp olmaz hiçbir zaman. Dünyanın dilini Bilen senin gibi Dünya da var mı? 513 514 Ĭru valli ĭsçahna mrlhе upranma Knеkе larsa ırmarĭn, avĭnpa çĭvaş pit çuhĭn. Puyanlĭh vĭl av nt: 17320 irp sıvlĭh kaşninnеh. Alĭra pultĭr yalan av ta haklĭ puyanlĭh. Tĭvanlĭh pulsan halĭhra av halĭhĭn rşıvnе Mĭyan pusmast’ mrnе, Vĭl ta nt puyanlĭh. Ĭraskal ep -sanşĭn ta! Sana kalap ham yatpa: Yulaşki kpеrü payantan 17330 Vĭrĭmlanat’, an kulyan. itsе kurĭn viliççеn Tеprе Atĭl hrrinе. Pln çĭvaş purnĭnе, Pln unĭn ĭsçahnе, Pln unĭn mtnе, Kunran-kunri savnĭnе Ye kuull huyĭhnе. An man un çuh avna ta,Kayran, n ĭru ta 17340 (Hal’hi çĭvaş halĭh pеk) Sana yalan asĭnm. Epir Ulĭp yĭhnçеn. Ulĭp pattĭr rnçеn Tеsе hĭş çuh asĭnsan -Vĭl ta avan, an kulyan”. Ulĭp tĭvan halĭha Tĭrsa kalat’ ak apla: -Pua çiksе larmasan, Esir mana manmasan, 17350 Ep kilninе kuratĭr, Mana hir tuhsamĭr. Ep kilеtp sirn pata Tnçе alĭknе çĭvaş usan, Atĭl şıv kayalla Yuhĭnmaşkĭn tıtĭnsan. Ep kiln kun tavrana Layĭh pĭhsan sĭnasa, Soyun için bildiğini Kalsın diye ebedî Oturup kitap yazmadın, Bundan Çuvaş çok fakir. Zenginlik işte bu artık: Sağlık yerindeyken Elde olsun hep iş Bu da büyük zenginlik. Olsa halkta kardeşlik Bu halkın ülkesinde Karapazı basmaz ömürü, Bu şimdi zenginlik. Kader ben, senin için de! Sana söylüyorum kendim: Son köprünü bugünden Uzanıyor dert etme. Ölene kadar görürsün Diğer İdil kıyısını. Bilirsin Çuvaş hayatını, Bilirsin onun âlimini, Bilirsin onun isteğini, Günden güne sevincini Gözyaşını, kaygısını. O zaman şunu da unutma, Yeni nesil de sonra (Şimdiki Çuvaş halkı gibi) Seni hiçbir zaman hatırlamaz. Biz Çuvaş soyundanız. Ulıp bahadır yerindeniz Diye bazen hatırlasa -O da iyi, dertlenme.” Ulıp öz halkına Kalkar söyler şöyle: -Başını kaldırıp oturma, Sen beni unutma Geldiğimi görüyorsun, Benim karşıma çık. Ben geliyorum yanına Dünya kapısını Çuvaş açınca, İdil ırmağı geriye Akmak isteyince Geldiğim gün çevreye İyice bakıp deneyip, Kuratĭr ik pltе. Pri -hura tеmеllе, 17360 Tеpri vara hp-hrlеh. av vĭhĭtrah pltsеm Yulanutla kurna, İkkş tе hinе Allisеmpе sula. Vsеm ınsеn mlkisеm,....... Plt inе üknisеm,................ Hrl mlkе ep pulap, . ...... Hura mlkе -man tĭşman...... İk mlkе huşşinçе................ 17370 apĭu pır iç kunççеn........ Ep tĭşmana ntеrp,............. Çĭvaş rnе itеtp................. Yıvĭr purnĭ kilsеssn,.......... Mana kuras tеsеssn............. Çük ttmnе vĭylatĭr.............. Manran pulĭş! -An manĭr..... Tĭvan halĭh, sıvĭ pul,............ Sıvĭ pul ta irp pul............... Tĭvanlĭha hıt tıtĭr,................. 17380 Trl halĭhsеmpе tе............... Tuslĭ pulĭr yalanah............... Ulĭp sulç vuthnе ............ r iy yar! uĭlç................. ilunat ta еripеn................. Kç Ulĭp hınçеn................ Görürsünüz iki bulutu. Biri kara demeli, Diğeri ise kıp kırmızı. O zaman bulutlar Atlı gibi görünürler, İkisi de kılıcını Ellerinde sallarlar. Onlar insan gölgesi Bulut üstüne düşenler, Kızıl gölge benim, Kara gölge düşmanım. İki gölge arasında Savaş olur yedi gün. Ben düşmanı yeneceğim, Çuvaş ülkesine varacağım. Ağır hayat gelince, Beni göreyim deyince Kurban işini güçlendirin Benden yardım! Unutmayın. Öz halkım, hoşça kal, Hoşça kal ve sağlam kal. Kardeşliği sıkı tutun, Başka halklarla da Dost olun her zaman. Ulıp salladı ateş kılıcını Yeryüzü yarıldı. Yelkanat da yavaşça Girdi Ulıp’ın ardından 515 Yurĭ v Türkü Sonu 516 Ey, tantĭşsеm, yal-yışsеm, .. Akatuya kilnisеm, . ............. Yurrĭmĭra vliççеn, ............ Epir sirntеn uyrĭliççеn ....... Sarinеnе manar mar, ........... Yurrĭmĭra kĭşt tĭsar............... Patşa hrn Sarinеn .............. Nim tuma ta plmеnrеn Ĭş vĭrkat’ -çĭtma uk. .......... TS/10 Ura vĭy ptn un. ................ Hĭynе alra tıtasşĭn, .............. Kuul’ avah yuhat’-mn.... Tĭç. Pĭhr avrĭnsa . ............ rеllе vĭl pşknsе, ............. Unta kurç aksеnе: . ........... Pçk hrnе Silpiye .............. Tĭşman alla ilеsşn, ............. Untan hĭrhĭm tĭvasşĭn........... Nuhrat patşa Urtеmpе -........ TS/20 İkkş tе arĭslan -.................. apĭa tĭşmanpa .............. ĭlas tеsе Silpiye.................. Asamat kpеrnе sismеllе...... Sarinе ilç çtrеsе. ............... Çri sikеt -urlas pеk,........... Huyĭhpa çun tuhas pеk. ...... Açisеmşn amĭşn................. Huyhĭrninе, ktninе, . .......... Iyĭhsĭr r kaninе, .............. TS/30 Vsеmşn çuniye paninе ..... akĭ utĭ tnçеrе .................. Vimеlli şay pur-şi av?....... uk pulmalla. ...................... avĭnpa tulli uyĭh kpеrnе . . Turtsa hĭpartas vırĭnnе ........ Ĭna rе antarç. ................... Sarinе rri vĭy ilç. ............. Sĭvĭrsеm hal’ urhamah, ....... Pikеsеm tе ut inçе. ............ TS/40 Pĭlat hi vsеnçе -.............. Purtе tĭşman huşşinçе. ........ Hisеnе sula -................ Ey, akranlar, köylüler, Akatuy’a gelenler, Türkümüzü bitirmeden, Biz sizden ayrılmadan Sarine’yi unutmayalım, Türkümüzü biraz uzatalım. Padişah kızı Sarine’nin Ne yapacağını bilmeden İçi yanıyor, dayanılmaz. Ayaklarında güç kalmaz. Kendini tutmak ister, Gözyaşı öyle akar gider. Kalktı, baktı dönüp Yeryüzüne eğilip, Orda gördü şunları: Küçük kızı Silpi’yi Düşman tutmak ister, Onu cariye yapmak ister. Nuhrat padişah Urtem’le Arslan gibi ikisi de Savaşıyorlar düşmanla Kurtaralım diye Silpi’yi. Gökkuşağı fark edildi Sarine orda titredi. Yürek çarpar patlayacak gibi Kaygıdan can çıkacak gibi. Çocukları için annesi için Kaygılanmasını, beklemesini Uykusuz gece geçirmesini, Onlar için canını vermesini Bu aydınlık dünyada Ölçecek bir şey var mı? Olmaması lazım. Bundan dolunay köprüyü Çekip kaldıracağına Onu yere bıraktı. Sarine’nin yüzüğü güç aldı. Fareler şimdi küheylan Kızlar şimdi at üstünde. Polat kılıç onlar da Hepsi düşman arasında. Sallıyorlar kılıçlarını Tĭşman pu r inçе........... Supеtеy pu ĭta tеn? ......... Hĭrĭk yıvĭ tĭrrinçе............... Halĭh Nuhrat patşapa .......... Pĭlhara ul tĭsr. Pĭlhar huli -kl kĭna. Kl aynçi kĭmrĭka, TS/50 Ku taranççеn sünmеnnе, Hĭysеmpе prlе ilç. Urĭh rе kur. Pirn еnçе halap pur, Un inçеn tе kalas pul’. Nuhrat patşa vatĭ taUyrĭlnĭ çuh Pĭlharpa rе kn av kunah. Amĭşpе Urtеm, Vsеmpе yulnĭ halĭh TS/60 Pr rеllе puhĭnsan Kusa kaynĭ n rе, Aslĭ aval hrrinе. Unta Urtеm amĭşnе rе parsan huyhĭrsa Tmе yulat’ klense Asĭnmaşkĭn mrlh. Sarinе rе knrеn rrn hĭvaç sünç tеt. Urhamahsеm -purtе tеt TS/70 Sĭvĭr pulsa larç tеt. Urtеm, Ulĭp açi, tеt, Yal vırĭnnе şırasa Sm vĭrmana kayr tеt. Unta ĭlku umnçе Pr pikеnе kurç tеt. Yal vırnasan avĭnta, Yĭla tĭrĭh,av pikе ulĭk tutĭr Urtеmе Panĭ tеt tе tuy tusa TS/80 Ĭna ilsе kaynĭ çuh, Hapha aynçеn tuhnĭ çuh, Hĭvarnĭ tеt şakkasa Vĭt akĭn pеk kalasa: -Pattĭr yal paytah pultĭr Sntrvĭrri prrеh yultĭr. Düşman başı yerlerde. Supetey’in başı nerde? Kuru ağaç tepesinde. Halk Nuhrat padişahla Yola çıktılar Bulgar’a. Bulgar şehri küllenmiş. Kül altında kömürü, Hâlâ da sönmeyeni, Aldılar kendileriyle. Götürdüler başka yere. Bizim orda masal var, Bahseder bundan da. Nuhrat padişah yaşlı da Ayrılırken Bulgar’dan Öldü tam da o gün. Annesiyle Urtem’i, Onlarla kaldı halkı Toplanıp bir yere Göçtüler yeni yere, Büyük Şaval kıyısına. Orada Urtem annesini Üzülerek defnetti. Tümsek kalır yükselince Hatırlamak için her zaman. Öldüğünden Sarine Bitmişti yüzüğün gücü de. Küheylanların hepsi de Dönüşmüşler fareye. Urtem, Ulıp çocuğu, Köy yeri arayarak Girmiş sık ormana. Orada pınar yanında Bir kızı görmüş orada Köy yerleşince burada, Adete göre bu kız Yağlığını Urtem’e Vermiş toy yaparken Onu alıp giderken Kapı altından geçerken, Tıkırdatıp bırakmış İşte şöyle söylemiş: -Bahadır köyü büyük olsun Sintirvarri birlik olsun. 517 AÇIKLAMALAR 518 Akar iti (akar yıtti): Çuvaşlarda Esrel ile beraber insanların canını alan kötü ruh. akatuy: Geleneksel olarak ekim işlerinin başladığında bütün Çuvaşlar arasında yılda bir kez kutlanan akatuy, günümüzde de en yaygın şekilde kutlanılan bayramdır. Bayrama öncelikle aile ve akraba için kutlama yapılarak başlanmaktadır daha sonra da tarlaya çıkılır. Burada ürünün bereketli olması için yapılan toplu duadan başka eğlence niteliğinde at yarışı, koşu, güreş gibi çeşitli aktiviteler de yapılır. Kazananın çeşitli hediyelerle ödüllendirildiği törenlerin ardından gençler tarlaya yumurta ve değnek fırlatırlar. Bunların aldıkları duruma göre gelecekle ilgili tahminlerde bulunulur. Bu törenler toprağın verimini artırmak ve iyi bir ürün elde etmek amacıyla gerçekleştirilmektedir. Alpasti: A. K. Salmin tarafından alpas olarak kaydedilen usallar arasında kabul edilen alpas vupır, ateşli yılan ve ejderhaya benzeyen bir kötü ruhtur. Genellikle saçları dağınık bir kadın şeklinde tasavvur edilen ve kızlara erkek, erkeklere de kız şeklinde görünen bir ruhtur. Alpasti ile bağlantılı olarak pek çok hastalık ortaya çıkmaktadır. Alpasti, nazar değmesi, humma, ateş gibi rahatsılıklara sebep olmaktadır ve bunlardan kurtulmanın tek yolu da büyüdür. altır(altĭr): Çuvaşlarda genellikle özel günlerde içki içmede kullanılan geleneksel bir kap. Aramşi Tepesi: Bazı bilim adamlarına göre bu tepe Kafkasya’da bulunan ve Çuvaşların Ulıp anlatmalarında da zikredilen yer adı. Arpad: Macarların efsanevi hükümdarıdır. Macarları bugün yaşadıkları topraklara getiren Arpad, Vezir Almos’un oğludur. Bizans kaynakları onu Attila’nın torunlarından birisi olarak da zikretmektedir. Yine kaynaklara göre 893 yılında Macarların hükümdarı olmuştur. arşuri(aruri): Çuvaşların ormanda var olduklarını düşündüklerive karşılaşmaktan çok korktukları bir varlıktır. Arşuriler farklı şekillerde tasavvur edilmektedirler. Gy. Mészárosonların vücudu kılla kaplı ve sadece cinsel organı açıkta olan çıplak kadın şeklinde düşünüldüğünü söyler. O, aşağıya doğru sarkan büyük göğüslere sahiptir; yürürken onları omuzları üstüne koymaktadır. Ormanda ar-uriinsanın önünde gitmektedir ve saygısızca cinsel organını kişiye gösterip gülmekte ve insanı kendisine çağırmaktadır fakat ona yaklaşmaya kimse cesaret edememektedir. Köpekten ve kazandaki vişne sesinden çok korkmaktadır. Çimpir: İdil Bulgarlarının en büyük şehirlerinden birisidir. Moğol istilası sırasında bu şehir yakıldıktan sonra tekrar canlanamamıştır. Günümüzde Simbir şehrinden yaklaşık yirmi kilometre uzaklıktadır. Esrel: Çuvaşlar arasında ölüm ruhu olarak kabul edilir. Esrel’inmasarpuşlĭh, masarpuş gibi farklı adlandırmaları da mevcuttur. Esrel, insanların canını alan ruhtur. Onun gözlerinin ensesinde olduğu ve birçok kişinin, onun insanın ruhunu nasıl almaya gelişini gördüğünü söylerler. Eğer bir kişi rüyasında Esrel’i görürse, onun gerçekten Esrel’i gördüğüne ve yakında öleceğine inanılmaktadır. gusli: Çuvaş halk müziğinin telli çalgılarından birisidir. Aletin ana bölümü çam ya da köknar ağacından yapılmaktadır. Tellerin altındaki bölüm ve tel anahtarları ise elma, armut ya da akçaağaçtan yapılmaktadır. Telleri daha eski dönemlerde damardan daha sonra metalden yapılmaya başlanan bir müzik aletidir. Tellerinin sayısı 15-35 arasında değişmektedir. Sayısı kırkı bulanlar oldukça seyrektir. Gusli, Çuvaşlar arasında genel olarak 18-19. yüzyıllarda yaygın bir şekilde kullanılmıştır. Panayırlar, Hıristiyanlığa kadarki törenlerde defin ve diğer törenlerde, bayramlarda, şölenlerde, düğünlerde icra edilmiştir. Oturup diz üzerine koyularak çalınmıştır. Hayar: Çuvaş halk inanışlarında kötü ruhlardan birisidir. Destanda bu varlık usallarla da birlikte anılır. Destanda şairin Çuvaş halk inanışlarını çeşitli ruhlarını kişileştirdiği ya da ayrı bir Tanrı olarak tasvir ettiği de görülmektedir. Bu nedenle buradaki adlandırmaların zaman zaman tam olarak Çuvaş halk inanışlarında karşılığının olmadığını söyleyebiliriz. Hırpan (hĭrpan):Magnitskiy’e göre Çuvaşlarda çapak balığı ve kurban anlamlarına gelen bu kelime halk inanışlarında ruhlara sunulan kurbanların dönüştüğü özel bir ruhun adını karşılar. Kurban törenlerinde sık sık zikredilen “hĭrpan” insanlara kuraklık gönderebilen bir ruh olarak da tasavvur edilmektedir. Şair ise “hĭrpan”ı “Kepe”nin yardımcısı olarak açıklamaktadır. hurlıhan (hurlĭhan): frenküzümü. huşpu: Çok sayıda metal para ile süslü büyük bölümü boncuklarla işlenmiş geleneksel Çuvaş kadın başlığı. Kalay: Şuyın Hivetiri tarafından Moğolların savaş Tanrısı olarak adlandırılmıştır. kalım (kalĭm): Kalım, atalar ruhuyla da yakından ilişkili bir törendir. Geleneksel inançlarını koruyan Çuvaşların “mınkun”dan önce kutladıkları bu bayramın ilk gününde, özellikle de paskalya gecesinde Çuvaşlarda çeşitli törenler, inanışlar, yasaklar ve uygulamalar dikkat çekmektedir. Çuvaşların inancına göre bu gecede büyücüler ve sihirbazlar çeşitli hayvan şekillerine dönüşebilirler ve zarar verebilirler. Paskalya gecesi kötü ruhların ve çeşitli kötü güçlerin kötü faaliyetlerini artırdıkları kabul edilmektedir. Bu nedenle, silah atmak, ateş ve katranlı fıçılar yakmak, bahçe ve avluları şerbetçiotu ile tütsülemek gibi çeşitli uygulamalar yapılmaktadır. Kalım arifesinde, ata ruhları için özel bir elçi mezarlığa gönderilerek yapılacak törene onlar davet edilir. Hayvan kurban edilir, bunun yanında hamur işi çeşitli yiyecekler de hazırlanır. Akşam bütün akrabalar evde toplanır. Tören masasında bir somun ekmek, peynir ve yumurta bulundurulur. Anma için el değmemiş bir fıçı bira da hazırlanır. Yemeğe de dua edildikten sonra başlanır. Duadan önce herkese bir dilim ekmek, bir parça peynir ve bir bardak bira takdim edilir. Ailenin en yaşlı üyesi soy direğinin yanına bir büyük ev mumu, ölü akranlarının sayısı kadar küçük mumu da kapı duvarının yanına yakar. Sonra en yaşlı kişinin kapıyı aralaması ile herkes duaya başlar. Dua edenler ayakta dururlar. Dua bittikten sonra da ekmek dilimlerini, peyniri yerler ve biralarını içerler. Bu sırada yiyeceklerin bir kısmını da soy direğinin yanına ölü akrabaların ruhları 519 520 için konulan kaba bırakırlar ve bir başka kaba da bira ile diğer içecekleri dökerler. Bundan sonra da yemeğe başlarlar. Bu tören herkesin saygı duyduğu bir kişi tarafından idare edilmektedir. Törenin tamamlanmasından sonra da şarkılarla ve danslarla eğlenmeye geçilir. Kepe: Kepe, Gy. Mészáros’a göre, meleklerin (Pirişte) başıdır. Kepe, Turı ile insanlar arasında aracı olmakta ve gökle yer arasında yaşamaktadır. Turı’nın insanlara gönderdiği iyilikler Kepevasıtasıyla ulaştırılmakta; insanların dua ve istekleri de aynı şekilde Kepe tarafından Turı’ya ulaştırılmaktadır. Kepe, özellikle insanlarla Turı arasındaki bu aracı vazifesiyle destanda zikredilmektedir. Yapılan duaların büyük bölümünde kepe zikredilmektedir. kiremet: Çuvaşların en çok korktukları kötü ruhlardan birisidir. Kiremet adlandırması, zaman zaman hem kötü ruhun kendisi hem de onların yaşadığı yerler olarak Çuvaş inançlarında karşımıza çıkar. Aşmarin’e göre kötü ruhların yaşadığı yerin adı iken Mészáros’a göre ise, halk mitlerinde sık sık rastlanılan kötü ruhlardan birisidir. Çuvaş köylerinin çevresindeki ormanlık bölgelerde bu adla anılan çok sayıda yer bulunmaktadır. Kiremet olarak adlandırılan yerler, Çuvaşların sık sık kurban sunup topluca dua ettikleri yerlerdir. Kiremetlerin bulunduğu yerler genel olarak ormanlar ve dağlar olarak düşünülmüştür. Bunun yanında su kaynaklarında, göllerde, açık tarlalarda da kiremetler yaşayabilmektedir. En çok ise ormanlarda özellikle de kayın ormanlarında bulunmaktadır. MĭnTurĭ: MĭnTurĭ (Ulu Tanrı) ifadesi ile şairin kastettiği Çuvaş geleneksel inançlarının tek Tanrısıdır. Aslında şairin destanının bazı bölümlerinde “Tanrılar” olarak zikrettiği varlıkların hepsinin yaratıcısı olan ve her şeye hükmeden, mutlak kudret sahibi olan “MĭnTurı”dır. Turĭ, doğmayan, doğurmayan tek olan yüce Turı’dır. Turıbazı yerlerde karşımıza ültTurĭ (Gökteki Tanrı), MĭnTurĭ (Büyük Tanrı), ÇonuratakanTurĭ (Can yaratan Tanrı), Ivĭl-hruratakanTurĭ (oğlan-kız yaratan Tanrı)vd. şekillerde çeşitli sıfatlarla çıkar bu da Turı’nın farklı özellikleriyle birlikte anıldığını göstermektedir. Örneğin o, gökte yaşadığı için ült sıfatıyla beraber anılmaktadır. Turı ruhu, kadını, erkeği vd. yaratmıştır. O, bütün dünyayı yaratmış ve her şey yok olacağı zaman Turı kendisi için yeni bir dünya ve yeni bir millet yaratacaktır. Onun bu özelliklerini taşıyan ikinci bir varlık yoktur. Ancak onun emriyle faaliyet sınırları çizilmiş yardımcıları daha doğrusu melekleri vardır. nime: Çuvaşlarda “imece” geleneğine verilen ad. nüslih (nüslh): Pülihlerin içtiği ve onları genç ve güçlü tutan içecek. batman (patman): 64 kiloya karşılık gelen ağırlık ölçüsü. Patti Han: Moğolların büyük hanı Batuhan’dır. Çuvaş halk edebiyatında sık sık karşılaşılan büyük düşmanlardan birisi olarak karşımıza çıkar. pıt (pĭt): 16,38 kiloya denk bir ağırlık birimi. Pihampar: Çuvaşların geleneksel dinî inançlarında iyi ruhlardan birisidir. Bir başka iyi ruh “pülihşi”nin emrinde çalışır. Görevi yeni doğan çocuklara akıl, iyilik, enerji vermek ve insanları gözetmektir. Pihampar aynı zamanda kurtların da sahibi olarak kabul edilir. Zaman zaman bilim adamları onu insanların nasıl bir hayat sürdüğünü öğrenmek için yeryüzüne gönderilen “Kepe”nin de yardımcısı olarak tanımlamışlardır. Pirişte(pirşte): Çuvaş halk inanışlarındaki iyi ruhlardandır. Pirişteler çok sayıdadırlar ve Turı’ya hizmet ettikleri gibi her insanın da bir piriştesi olabilmektedir. Bu ruhlar insanları hayatları boyunca adım adım takip etmektedir. Onlar insanlara cinler tarafından yapılacak kötülüklerin de önüne geçebilen iyi ruhlardır. Onların insanların omuzlarında yaşadıklarına dair de inançlar mevcuttur. Bazen de onların kanatlı bir melek gibi olduklarına inanılmaktadır. İnsanlar evlerinden taşındıklarında pirişte de onlarla birlikte yeni eve taşınmaktadır. Pülih (pülh): Turı’ya en yakın ruh olarak tanımlanır. Turı’ya yapılan duaları engelleyebileceği gerekçesiyle onun için sık sık kurbanlar sunulmaktadır. Bazı Çuvaşlar onunla birlikte Pihampar’ın da Turı’nın en yakınındaki yardımcısı olduğunu düşünmektedirler. Bunlara göre, Turı yeni doğan çocukların kaderlerini tayin ve yumsa tarafından çocuklara verilen adları kaydetmek için yeryüzüne Pülihşi’yi göndermektedir. salma: Et suyu ve sütte pişirilen hamur. simpıl (simpĭl): Pülihlerin içtiği ve onları gençleştiren ve güzelleştiren bir içecek. sĭvaptĭpri: Çuvaşlarda ölen kişi için mezar kazmaya başlarken yapılan dört köşeli yer. Çuvaşların inanışlarına göre ölen insanlar kıyamet koptuğunda bu sevap toprağından yeryüzüne çıkacaklardır. surpan: Dar havluya benzer geleneksel bir bandana. Supetey: Çuvaş ülkesine gelen Moğol hanı Subedey (Subutay)’dir. Bu durum şair tarafından da not düşülmüşse de tarihi şahsiyet hayal unsuru özelliklerle sarılmış olarak destanda karşımıza çıkar. süre: 2,13 metrelik uzunluk ölçüsü birimi. şırttan: Etle doldurulmuş ve kızartılmış sucuğa benzer Çuvaş yemeği. şilşunat(ilunat): kelime anlamı olarak yelkanat yani yel gibi kanadı olan çok hızlı at anlamına gelmektedir. Destan metninde Türkçe aktarmada da “yelkanat” karşılığı edilmiştir. şimik (imk): Ata ruhlarının sembolik olarak doyurulması ile ilgili bir yaz mevsimi törenidir. Daha doğrusu yaza bir geçiş de denilebilir. Bu gün Çuvaşlar için tatil günüdür ve hiçbir iş yapılmaz. Bütün işler bir kenara bırakılır ve karşılıklı bütün alışverişler de kesilir. Örneğin karşılıklı olarak borç alma ve verme işlemi yapılmaz. Bu bayram yaşlıların ve gençlerin daha doğrusu bütün toplumun heyecanla beklediği bir bayramdır. Şimik perşembe günü başlar. Öğle yemeğinden sonra mezarlığa gidilir. Çuvaşlara göre aslında bayramın kendisi cuma günüdür. Şiryupi: Gibraltar kıyısındaki deniz kenarındaki tepe. şĭrttan(şĭrttan): etle doldurulmuş ve kızartılmış sucuğa benzeyen bir Çuvaş yemeği. şülkeme: küçük boncuk ve metal paralarla yapılmış kadın göğüs süslemesi 521 522 tasamarla: Çuvaşçasında “tasamarla” şeklinde ifadeyle Çuvaş dininden başka dinlere inananlar kastedilmektedir. demir karta (timr karta): Çuvaşların demire atfettikleri koruyucu vasıflara bağlı olarak kötü ruhlardan, hastalıklardan korunmak, kurtulmak maksadıyla sabanı ya da demir parçasını toprağa batırarak çevirmeye “timr karta çevirmesi” adı verilirdi. Bu “timr karta” üzerinden hiçbir kötü ruh ve hastalık geçemezdi. tuhatmış (tuhatmĭş): Çuvaşlar arasında hem erkek hem de kadınlardan çıkabilen olağanüstü güçlere sahip, insanlara zarar verebilen bir tür büyücü. tunkata: Geleneksel bir Çuvaş oyunu. Gençler, çiftler sırt sırta verirler. Tek olanlardan biri –tunkata-, çift olanlar önünde durur. Grup ardındaki çift tunkata önünden iki taraftan öne doğru koşar. Tunkata, koşanlardan birini yakalamalı ve grubun önünde onlarla beraber durmalı. tun-tun : Bir oyun adıdır ve bu oyun şu şekilde oynanır: Gençler sıra sıra kütük üstüne otururlar. Oyun başı olan kişi kütük üstünde oturanlara hızlı bir şekilde sessizce ad verir. Diğer bir kişi tun-tun’dur. Oyun başı ile tun-tun arasında şöyle bir konuşma geçer. “Tun-tun! Adı ne?” “Kĭmaka (Ocak)!” Oynayanlar arasında kĭmaka (ocak) varsa o kendi yerinden kalkar, Tun-tun yerine oturur. Tanrı anası (Tur amĭş): “Tur amĭş” ifadesi Çuvaş halk inanışlarında oldukça seyrek görülür. Çünkü Çuvaşlarda Tanrı doğmamıştır ve doğurmamıştır. Ancak zaman zaman bu ifadelerin olduğu da dikkatten kaçmaz. upasarri: Çuvaş halk kültüründe büyülü bir ot olarak kabul edilir. Eski Çuvaş inanışlarına göre bu ot “imk” gecesi çıkar, çiçeklenir ve meyvesini verdikten sonra da kaybolur. Bir kişi onun meyvesini yiyebilirse büyük bir büyücü olur ve çok şey yapma gücüne de sahip olur. Upasarri’nin yaprağı da büyülüdür. Bu yaprağı, kişi üzerine yapıştırırsa o kişi göze görünmez olur ancak vücudundaki o yer savunmasız kalır bu nedenle de kişi erken ölebilir. İnsanın üzerindeki upasarri yaprağını temiz kalpli birisi ancak alabilir. usal: Usallar Çuvaş halk inanışlarında kötü ruhlar arasında kabul edilen varlıklara verilen addır. Kötü, temiz olmayan, pis anlamlarına gelen usal kelimesi genel olarak insanların normal olmayan ölümleri sonucu ortaya çıkmaktadırlar. Aynı zamanda banyodan rastgele atılmış eski süpürgeden de meydana gelebilmektedir. Yine onlarla ilgili bir anlatmaya göre, usal ile Turı bir zamanlar iki kardeş gibi yaşamışlardır. Daha sonra ayrı yaşamaya başlayınca usal, çukurları, suları ve delik yerleri kendisine almıştır. Usalın zarar verdiği insanların kemikleri ağrır, vücut zayıflar, başı ağrır vb. Usalları en çok korkutan şey ise üvez ağacıdır. Farklı kılıklara girerek insanlara zarar verebilen kötü ruhlar olarak karşımıza çıkar. virmiçe: Büyük kurban günü bayramı. Şairin annesinden edindiği bilgilere göre her on bir yıldan sonra bu bayram sonbaharda kutlanıyor. virüşi (virü): Çuvaşlar arasında olağanüstü güçlere sahip olan ve zaman zaman sağaltma işlevini de üstlenen bir çeşit büyücüdür. Tuhatmış kadar olmasa da zaman zaman olumsuz özellikleriyle de görülmektedir. Vupır(vupĭr): Çuvaş halk inançlarının kötü ruhlarından bir diğeri de vupır’dır. Vupır, insanı boğarken erkek veya kadın suretinde olabilir. Bu işi yaparken insanın yalnız olmasına dikkat eder. Vupır bastığında insan uykudan kalkarsa ağlar, yakınlarında biri varsa o da kalkar ve ağlar. Vupkın (vupĭr): Çuvaş halk inanışlarının kötü ruhlarından birisidir. Magnitskiy’e göre vupkın, girdap, uçurum ve açgözlü manalarına gelmektedir. O köpek görünüşlü bir ruhtur. Vupkın, tıpkı hirtsurt gibi evde yerleşmektedir. Evde her şeyi tahrip etmekte ve eve huzursuzluk getirmektedir. Onların sadece insanlara değil hayvanlara da zarar verdiğine inanılmaktadır. Vutış(vutĭş): Çuvaşlara göre su kaynaklarında yaşayan bir ruhtur. Genel olarak su anası şeklinde adlandırılabilecek olan ve Türk boylarının halk inançlarında önemli bir yer tutan vutış insan şeklinde tasavvur edilmektedir. Derin suların vutışsız olması mümkün değildir. Çuvaşlara göre vutış, mavi vücutlu ve uzun saçlıdır. O, sıcak zamanlarda güneşin önüne çıkıp saçlarını taramakta, bazen de güneşin sıcaklığında uyumaktadır. Çuvaşlar o uyuduğu zaman sessizce yaklaşıp ona haç takılırsa, onun bir daha suya giremeyeceğine, bu sebeple de insana yalvaracağına, insan ne kadar para isterse o kadar para vereceğine inanmaktadır. Yamanak Gölü; Çuvaş Cumhuriyeti’nin Krasnoarmeyski ilçesinin Yamanak köyü yakınlarında bulunan bir göl. yumsa: Çuvaşların toplumsal hayatında oldukça önemli işlevler üstlenen kişilerdir. Yumsalar bazı durumlarda bir din adamı gibi, bazı durumlarda büyücü, falcı, halk hekimi vb. olarak kabul edilen ve bazı olağanüstü özelliklere sahip kişilerdir. Yuray Tarkan: Şaire göre Kinyaz Yuriy Dolgorukin’dir. Efsaneye göre o Çuvaş padişahının kızını gelin olarak alır. Hanımı çok akıllı olduğu için onu çekemeyenlerin büyücü iftiraları neticesinde ateşe hanımı atılır. Orada bulunan bir efsuncu iftira atanı bulurum diyerek kim suçlu ise bu yılana dönsün kim suçsuzsa o da kuşa dönsün der. Kinyaz’ın karısı asma kuşuna dönüşüp Çuvaş ülkesine döner. Diğerleri ise yılana dönüşürler. 523 KAYNAKLAR BAYRAM, Bülent, (2005), “Çuvaş Halk Edebiyatı’nda Alp Hikâyeleri”, II. Uluslararası Türk Tarihi ve Edebiyatı Kongresi, 11-12-13 Kasım 20005, Manisa. ………………., (2006a), “Çuvaş Halk Edebiyatında Alp Anlatmaları”, Akademi Günlüğü, S. 3, Güz, Ankara. ………………., (2006b), “Oğuz Epik Anlatmaları ve Çuvaş Alp Hikâyeleri’nde Kutsal Kurt ve Tepegöz”, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, VI/1, İzmir. ………………., (2007a), “Çuvaş Alp Anlatmalarında Kahraman Üzerine Bir Araştırma”, I. Uluslar arası Türk Dünyası Kültür Kurultayı 9-15 Nisan 2006 Çeşme-İzmir, Bildiri Kitabı-I, Ankara. ………………., (2007b), Çuvaş Türkçesi-Türkiye Türkçesi Sözlük, Tablet Yay., Konya. ………………., (2009), “Halk Kültüründen Modernizme Çuvaş Türklerinde Yupa”, Türk Dünyası Tarih Dergisi, S. 270, Haziran, ss. 45-50. ………………., (2010), Çuvaş Türklerinin Kahramanlık Anlatmaları (Alplar), Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yay., Ankara 2010. 524 ………………., (2011a), “Konstantin İvanov’un ‘Narspi’ Manzumesinde Geleneksel Çuvaş İnançları, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, C. 8, S. 2 (Haziran 2011), ss. 63-84. (DOI: 10.1501/MTAD.8.2011.2.20-tr ………………., (2011b), “Macar Türkoloji Araştırmalarında Çuvaş Folkloru”, Türkbilig, s. 22, 2011, 87-120. ………………., (2012a), “Çuvaş Edebiyatında ‘İstanbul Şehrinin Kuruluşu’ Manzumesi Ve Onun Kaynakları Üzerine”, Türk Dünyası Araştırmaları, C. 99, S. 196, Şubat, 2012, ss. 173-200. ………………., (2012b), “Çuvaş Edebiyatında Folklor-Edebiyat İlişkisine Bir Örnek: Mihail Fedorov’un ‘Arşuri’ Manzumesi Ve Arşuriler”, Türk Dünyası Araştırmaları, C. 99, S. 197, 2012, ss. 207-226. ………………., (2012c), “Türk-Rus Tarihi İlişkileri Bağlamında Çuvaş Halk Edebiyatında Türkler”, Türk Kültürü, C. 5, S. 1, 2012, ss. 105-130. ………………., (2012), Şuyın Hivetiri’nin Ulıp Destanı (Çuvaş Kalevalası Üzerine Bir İnceleme), Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yay., Ankara. BENZİNG, Johannes, (1946), “Biler Şehrinin Fethi (Çuvaş Halk Destanı)”, Türk Dili Belleten, Seri III, Nisan-Aralık, Ankara. ………………., (1995), “Biler Şehrinin Fethi, Çuvaş Halk Destanı”, (Hzl. Emine Ceylan), Türk Dilleri Araştırmaları, C. 5, Simurg, Ankara. DİMİTRİYEV, V. D., (1983), “Çuvaşskiye İstoriçeskiye Predaniya”, (Çuvaş Tarihi Anlatmaları), Ç. 1, O Jizni i Bor’be Naroda s Drevnih Vremen Do Seredinı XVI Veka, Çeboksarı. ERSOY, Feyzi, (2000), Ulĭp Halapĭsem Metni Esasında Çuvaşçada İsim, Ankara 2000 Gazi Üniversitesi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi) ………………., (2003), “Yumart, G. F. ; Ulĭp Halapsem, Çĭvaş Kneki İzdatel’stvi, Şupaşkar, 1993, 286 s. ”, Millî Folklor Dergisi, Bahar, S. 57, Ankara. ………………., Çuvaş Alp Hikâyeleri Ulĭp Halapsem, TDKY, Ankara. GORDEYEV, Svetlana (1996), “Est’ Epos v Çuvaşskih Seleniyah?”, (Çuvaş Köylerinde Destan Var mı?), Çĭvaş Yen, N: 38. HİVETİRİ, Şuyın, (1996), Ulĭp-Çĭvaş Epos, (Ulıp: Çuvaş Destanı), Şupaşkar. . HİVETİRİ, Şuyın, (2009), Ulĭp, (Rusçaya Çev. Aristarh Dimitriyev), Çuvaşskoye Knijnoye İzdotal’stvo, Çeboksarı. KOMİSSAROV, G. İ., (1914), Çuvaşskiy Salamalik, (Çuvaş Salamalik’i), Ufa. KÖPRÜLÜ, M. Fuad, (2004), “Türk Edebiyatının Menşei”, Edebiyat Araştırmaları, Akçağ Yay., Ankara, s. 65-128. LAŞMAN, S., (1924), Yurĭ-Sĭvĭsene, Halapsene Puhsa Yrkelese Poema ırma Pul-şi? (Anlatmaları Derleyip Düzenleyerek Manzume Yazmak Mümkün mü?), Suntal, Çeboksarı. MEODYEV, A., (1991), “Ulĭp, Yuman Pattĭr, Sarmantey…”, (Ulĭp, Yuman Batır, Sarmantey…), Çilçunat, N 7, Çeboksarı, s. 19. MÉSZÁROS, Gyula (1908). “Csuvasok és tatárok között a Volga-vidéken”, (İdil Çevresinde Çuvaşlar ve Tatarlar Arasında) Ethnographia, 19: 227-238. ………………., (1909), Csuvas Népköltési Gyűjtemény. A Csuvas Ősvallás Emlékei, (Macar Halk Şiiri Derlemesi. Eski Çuvaş Dini Hatıraları), I. Kötet, Budapest. ………………., (1912), Csuvas Népköltési Gyűjtemény, Közmondások, Találósmondások, Dalok, Mesék, (Çuvaş Halk Şiiri Derlemesi. Atasözleri, Bilmeceler, Türküler, Masallar), II. Kötet, Budapest 1909. MİŞŞİ, Yuhma, (1983), “Brat Bogatırya Onara?”, (Onar Bahadırın Kardeşi), Molodoy Kommunist, 5 Fevral, Çeboksarı. ………………., (1993), Ilttĭnbik, (Iltınbik), Çeboksarı. ………………., (1997), Attilapa Kirimkilte, (Atilla İle Kirimkilte), Şupaşkar 1997. ODYUKOV, İ. İ, (1975a), Ulĭp Çĭvaş Halĭh Halapsem, (Alp-Çuvaş Halk 525 Anlatmaları), ÇKİ, Şupaşkar. ………………., (1975b), Ulĭp, (Alp), Çeboksarı. ………………., (1973), “Çuvaşskiye Skazaniya Ob Ulpah”, (Alplar Hakkında Çuvaş Anlatmaları), Voprosı Russkoy i Çuvaşskoy Filologii, Vıp. III, Çeboksarı. ………………., (1974), “Çuvaşskiye Narodnıye Sujetnıye Pesni-Balladı”, (Çuvaş Konulu Halk Türkü-Balladları), Voprosı Çuvaşskoy Filologii, Vıp. III, Çeboksarı, s. 143-182. ………………., (1984), Avalhi Tata Atĭli Pĭlharsem inçen Kalakan İstori Halapĭsem (I-XV mrsem), (Eski ve İdil Bulgarları Hakkında Anlatılan Tarihi Anlatmalar-I-XV. Yüzyıllar), Çebokasarı. ODYUKOV İ. İ. -G. F. YUMART, (1978), Çĭvaş Halĭh Sĭmahlĭh-Yurĭsem, (Çuvaş Halk Edebiyatı-Türküler), (Haz. ), C. II, ÇKİ, Şupaşkar. ODYUKOV İ. İ. -E. S. SİDOROVA vd., (1987), Çĭvaş Halĭh Sĭmahlĭh-Mifsempe Halapsem, (Çuvaş Halk Edebiyatı-Mitlerle Hikayeler), C. VI., I. Bölüm, ÇKİ, Şupaşkar. RODİONOV, V. G., (1988), “Çĭvaş Eposne Tpçeken”, (Çuvaş Destanını İnceleyen), Kommunizm Yalav, Çeboksarı, s. 10. 526 SALMİN, A. K., (1980), “Gеrоiçеskiye Trаditsii Çuvаşskоgо i Kаlmutskоgо Skаzеçnоgо Epоsа”, (Çuvaş Ve Kalmuk Epik Anlatılarının Kahramanlık Geleneği), Jаngаr i Prоblеmi Eрiçеskоgо Tvоrçеstvа Tyurkо-Mоngоlskih Nаrоdоv, Tеzisi i Dоklаdоv i Sооbş. Vsеsоyuenоy Kоnfеrеntsii, Moskva. ………………., (1983b), “Çudesnoye Proishojdeniye Geroya v Çuvaşskih Skazkah”, (Çuvaş Masallarında Kahramanın Olağanüstü Ortaya Çıkışı), Folklor Narodov RSFSR Mejvuzovskiy Nauçnıy Sbornik, Ufa. ………………., (1985), “Çuvaşskiye Skazki O Batırah”, (Bahadırlar Hakkında Çuvaş Masalları), Sovetskaya Tyurkologiya, S. I, Baku. ………………., (1975), “Çĭvaş Eposne Yrkeleme May Pur-i?” (Çuvaş Destanını Düzenleme İmkanı Var mı?), Yalav, Nu. 7, Çeboksarı. ………………., (1983a), “Pĭlharti Ulĭp”, (Bulgar’daki Alp), Tĭvan Atĭl, N 6, Çeboksarı. ………………., (1986), Tipologiya Etnografiçeskih Svyazey Çuvaşskih Skazok o Pattırah, (Bahadırlar Hakkındaki Çuvaş Masallarının Etnografik Tipolojisi), Leningrad. SEMENTER, Yu. S., (1995), “Epr Ulĭp Yĭhnçen”, Çĭvaş Yen, Nu. 25. SMİRNOVA, N., (1996), “Ulĭp-Çuvaş Teley”, (Ulıp-Çuvaş Bahtı), Hıpar, Nu. 6. STEPPAN, Laşman., (1924), “Yurĭ Sĭvĭsеnе, Hаlаpsеnе Puhsа Yrkеlеsе Pоemа Çırmа Pulii-şi?”, (Türkü Şiirleri, Hikâyeleri Derleyip Düzenleyerek Manzume Yazmak Mümkün mü?), Suntal, No: 2-3, Çeboksarı. ŞELEPİ, N. İ., (1915), Konstantinapol’ Huline Tuni inçen Çĭvaş Vattisem Kalani, (İstanbul Şehrinin Kuruluşu Hakkında Çuvaş Yaşlılarının Anlattığı), Kazan. ………………., (1925), Essepe, (Essepe), Suntal, Çeboksarı 1925. ŞILKUŞ, P., (1996), “uyĭn Hvetr: Halĭhĭn Iltĭnran Ta Haklĭ Puyanlĭhne Yatarlasa Şırarĭm”, (Şuyın Hivetiri: Halkın Altından da Kıymetli Zenginliğini Özellikle Aradım), Tantĭş, Nu: 39. TERENTYEVA, O. N., O. N. EFİMOVA, (2007), İstori Halapsem, (Tarihi Hikâyeler), Çĭvaş Kneki İzd., Şupaşkar. THOMPSON, Stith, (1975a), Motif İndex of Folk-Literature, (Halk Edebiyatının Motif İndeksi), C. 1, Bloomington-London. ………………., (1975b), Motif İndex of Folk-Literature, (Halk Edebiyatının Motif İndeksi), C. 2, Bloomington-London. ………………., (1975c), Motif İndex of Folk-Literature, (Halk Edebiyatının Motif İndeksi), C. 3, Bloomington-London. ………………., (1975ç), Motif İndex of Folk-Literature, (Halk Edebiyatının Motif İndeksi), C. 4, Bloomington-London. ………………., (1975d), Motif İndex of Folk-Literature, (Halk Edebiyatının Motif İndeksi), C. 5, Bloomington-London. ………………., (1975e), Motif İndex of Folk-Literature, (Halk Edebiyatının Motif İndeksi), C. 6, Bloomington-London. TİHONOV, Petr, (1996), “Po Sledam Ulıp’a”, Çeboksarskiye Novosti, Nu. 224. YEGOROV, N. İ., (1982), “Çuvaşskiy Salamalik”, (Çuvaş Salamalik’i), Çuvaşskiy Folklor: SpeTsifika Janrov, Çeboksarı. ………………., (1995), “Çuvaşskaya Mifologiya”, (Çuvaş Mitolojisi), Kul’tura Çuvaşskogo Kraya, Çeboksarı. ………………., (1996), “Çĭvaş Epos Yeplereh”, (Çuvaş Eposu Nasıl?), Yalav, , No: 11, Çeboksarı. YILMAZ, Metin, (2007), “Çuvaş Destanları, Oğuz Kağan ve Dede Korkut Hikâyeleri Üzerine Bir Araştırma”, Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi, Şubat, S. 242, İstanbul. YILMAZ, Metin, Yuhma MİŞŞİ, (2003), Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi Çuvaş Edebiyatı, KB Yay., Ankara. YUMART, G. F., İ. G. TROFİMOVA, (2004), Halĭh Pultarulĭh Halĭh Epos, (Halk Eposu), Çĭvaş Knegi İzd., Çeboksarı. 527 DİZİN 528 Ahıryan, 55, 56, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 98, 103, 104 Ahplat, 160, 168, 169, 170, 172, 175, 177, 215, 220, 221, 222, 325 Akatuy, 353 Alp Anlatmaları, 359 Altırkuş, 186, 187, 188, 189, 190, 191, 192, 193, 194, 195 Amukay, 55, 56, 59, 60 Arpat, 122, 125, 126, 292, 297, 298, 300 Arşuri, 62, 109, 343, 356 Asamat, 178, 184, 185, 196, 202, 203, 348, 350, 354 Aslı Şaval, 25, 108, 116 Atıl, 65, 204, 210, 260 Atilla, 359 Attilapa Kirimkilte, 359 Biler, 359 Bulgar, 30, 69, 128, 137, 138, 140, 141, 150, 151, 152, 153, 190, 191, 205, 212, 218, 225, 227, 235, 236, 264, 265, 266, 274, 280, 288, 300, 303, 308, 309, 312, 313, 314, 316, 317, 319, 324, 328, 335, 336, 337, 338, 339, 340, 341, 342, 343, 346, 349, 350, 352, 354 Çikeş, 28, 30, 31, 34, 36, 37, 38, 39, 42, 43, 49, 70, 103, 104, 105, 175, 198, 277 Çuvaş, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 42, 49, 50, 55, 56, 57, 58, 60, 61, 63, 64, 66, 68, 80, 84, 87, 88, 89, 90, 91, 95, 96, 97, 98, 99, 100, 101, 102, 103, 105, 112, 115, 116, 117, 123, 125, 126, 127, 128, 129, 130, 134, 137, 138, 140, 142, 147, 148, 150, 154, 165, 167, 169, 170, 172, 173, 174, 175, 176, 177, 188, 189, 190, 191, 194, 195, 196, 199, 200, 206, 207, 215, 216, 217, 218, 219, 220, 221, 223, 224, 225, 227, 232, 234, 235, 241, 242, 243, 244, 245, 246, 248, 249, 257, 258, 259, 263, 264, 265, 266, 267, 268, 271, 274, 277, 279, 280, 281, 282, 285, 288, 290, 292, 293, 294, 298, 299, 300, 301, 302, 303, 304, 308, 309, 310, 312, 313, 314, 316, 320, 322, 324, 325, 327, 328, 329, 330, 331, 332, 333, 334, 335, 336, 337, 340, 344, 346, 348, 352, 353, 356, 357, 358, 359, 360 Çuvaş Cumhuriyeti, 123, 358 Çuvaşistan, 338 Dede Korkut Hikâyeleri, 360 Dimitriyev V. D. Dimitriyev, 359 Elpine, 165, 166, 168, 171, 172, 257 Esrel, 31, 33, 55, 59, 231, 356 Essepe, 360 Eşkel, 156, 157, 158 gusli, 25, 91, 111, 129, 165, 171, 176, 177, 196, 284 Hivetiri Şuyın Hivetiri (Simon Federoviç Federov), 1, 35, 356 İdil, 25, 28, 39, 52, 55, 56, 61, 75, 94, 98, 116, 137, 139, 165, 186, 213, 214, 225, 265, 268, 277, 301, 309, 322, 329, 346, 349, 352, 353, 356, 360 İlmeykker, 55, 56, 61, 127, 131, 133, 134, 137, 138, 139, 142, 150, 151, 153, 154, 233, 258 İstanbul, 360 İye, 55, 59 Kalay Kalay Han, 35, 102, 116, 135, 245, 246, 247, 248, 249, 250, 251, 252, 253, 254, 255, 313, 328 Kalmuk, 360 Katrin, 292 Kepe, 39, 40, 317, 356 Kıtra Pinpuş, 141 Kirişmet, 32, 33, 55, 60, 61, 62, 98, 99, 100, 103, 122, 123, 125, 299, 301, 302, 303, 304, 305, 306, 307 Kiyev, 30, 31, 226, 234, 264, 308, 310, 311, 350 Kuykırış, 55, 56, 57, 58 Laşman Stepan Laşman, 360 Lerkke, 91, 92, 93, 94, 95, 96 Macar, 292, 298 Mamli, 231, 232, 234, 237 Maşik, 160, 161, 165, 166, 167, 168, 171, 175, 176 Mayrus, 156, 159, 160, 161, 165, 166, 167, 168, 169, 170, 171, 172, 173, 174, 197 Menteley, 158, 159, 196, 197 Merçen, 335, 342, 346 Moğol, 98, 356 Ninel, 267, 269, 278 Nuhrat, 52, 55, 63, 69, 127, 129, 130, 132, 137, 138, 139, 142, 153, 154, 223, 224, 225, 226, 227, 229, 232, 257, 265, 300, 302, 308, 311, 312, 313, 314, 318, 319, 325, 338, 342, 354 Nuhrat Pılhar, 63 Oğuz, 359, 360 Paştan Paştan han, 308, 312, 313, 314, 315 Patti Han, 28, 31, 33, 34, 35, 37, 55, 254, 308 Pliska, 39, 40, 41, 42, 70, 71, 85, 111, 146, 147, 199, 322 Salamalik, 359, 360 Sarine, 55, 127, 128, 129, 130, 132, 133, 136, 137, 138, 139, 140, 150, 151, 153, 154, 155, 223, 224, 262, 312, 314, 318, 333, 334, 342, 343, 344, 345, 346, 347, 348, 349, 350, 353, 354 Senteley, 156, 196, 197 Sikpırşa, 28, 32, 33, 106, 115, 121, 125, 126, 192, 193, 292, 293, 295, 296, 297, 299, 301, 302, 303, 304, 305, 307, 325, 328, 340, 341 Simbir, 98, 117, 170, 295, 314, 316, 356 Sintir Mirza, 55, 137, 142, 150, 151, 310 Sirkke, 150 Sive, 33, 44, 48, 186, 187, 189, 328, 340, 341 Suntal, 359, 360 Supar, 28, 29, 31, 32, 333, 334, 335, 337, 338, 340, 346 Supetey, 325, 326, 328, 329, 330, 333, 334, 335, 336, 337, 338, 339, 342, 343, 344, 345, 349, 350, 354 Şıpatan, 98, 99, 100, 101, 104, 141, 148, 155, 301, 302, 303, 304, 336, 337, 338, 340, 351 Şirpü, 28, 32, 33, 106, 115, 116, 117, 118, 119, 120, 154, 193, 194, 292, 297, 298, 299, 301, 305, 306, 307, 325, 328, 341 529 530 Şutkun, 39, 41, 219, 267, 269, 270, 271, 273, 274, 277, 278, 279, 280, 317 Tatar, 30, 31, 219, 235, 236, 320, 324 Tepegöz, 301 Altırkuş, 359 Terpit Terpit Han, 220, 231, 232, 233, 234, 236, 237, 238, 239, 240, 241, 242, 243, 244, 247 Tıtamas, 204, 210, 211, 212, 213, 214 Tuptil, 204 Tuşi, 32, 33, 61, 115, 116, 120 Türk, 37, 73, 234, 238, 239, 349, 358, 359, 360 Türkiye, 359, 360 Ulıp, 26, 36, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 63, 70, 71, 73, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 82, 83, 84, 86, 87, 88, 89, 90, 91, 92, 93, 94, 96, 97, 98, 99, 100, 101, 102, 103, 104, 105, 106, 107, 108, 109, 110, 111, 113, 114, 115, 116, 117, 118, 119, 120, 121, 122, 124, 125, 127, 130, 131, 132, 133, 134, 135, 136, 141, 148, 149, 150, 151, 152, 153, 155, 156, 157, 158, 159, 160, 161, 162, 163, 164, 165, 167, 168, 169, 170, 172, 173, 174, 175, 176, 177, 178, 179, 180, 181, 182, 184, 185, 186, 187, 189, 190, 191, 193, 194, 195, 196, 203, 204, 210, 215, 218, 220, 221, 222, 223, 227, 228, 229, 230, 231, 232, 233, 234, 236, 237, 238, 239, 240, 241, 243, 244, 245, 246, 248, 249, 250, 251, 252, 253, 254, 255, 257, 258, 259, 260, 261, 262, 263, 264, 265, 266, 267, 268, 269, 270, 271, 272, 273, 274, 275, 276, 277, 278, 280, 281, 282, 283, 284, 285, 286, 287, 288, 289, 290, 292, 293, 294, 297, 298, 299, 300, 301, 302, 303, 304, 305, 306, 307, 308, 309, 310, 311, 312, 314, 315, 316, 317, 318, 319, 321, 322, 324, 325, 326, 327, 328, 329, 330, 331, 332, 333, 334, 335, 340, 342, 343, 345, 346, 348, 349, 350, 351, 353, 355 Urtem, 316, 318, 319, 320, 321, 342, 354, 355 Uslati, 28, 29, 31, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 72, 175, 199, 200, 201, 202, 203, 204, 205, 207, 208, 209, 212, 248, 259, 277 Ülem, 36, 40, 41 Viryal, 137, 141, 142, 143, 321 Viryel, 63, 186 Vupır, 31, 55, 59, 267, 281, 301, 305, 306, 358 Vutış, 73, 91, 92, 96, 97, 98, 99, 105, 358 Vutkınay, 98 Yalav, 360 Yelkanat, 196, 201, 207, 209, 210, 212 Yumart G.F. Yumart, 359 Yurekke, 55, 128, 129, 218, 344, 345, 347, 349 531 532
