ĠSLAM DĠNĠNĠN KUTSAL KĠTABI KUR‟AN

advertisement
ĠSLAM DĠNĠNĠN KUTSAL KĠTABI KUR‟AN HAKKINDA BAZI GÖRÜġ VE
DÜġÜNCELER
Ġsmail kaygusuz
I. ÖNCE KURAN‟DAKĠ ĠSLAMA ÇAĞRI NEYĠ DEĞĠġTĠRĠR?
1. Kısa Bir GiriĢ
2. Kuran‟daki Ġslam ile Uygulamadaki Ġslam Farklı mıdır?
3. Kuran'ın açmazları vardır, DeğiĢikliğe UğratılmıĢtır
4. Kuran Tabu Olmaktan Çıkartılmalı Ve TartıĢılmalıdır
II. KURAN ÜZERĠNDE GÖRÜġLER VE NESNEL DEĞERLENDĠRMELER
1. Ortodoks Ġslamın Kuran Ġnancı
2. Kuran ve Melek Cebrail
3. Kuran‟ın ĠndiriliĢi
4. Vahiy Yazıcıları (Katipler)
5. Mekke Sureleri
6. Medine Sureleri
7. Kuran‟ın Derlenmesi ÇalıĢmaları
8. Bazı Surelerin Önüne EklenmiĢ Harfler
9. Kuran Hakkında EleĢtiriler
10. Kuran‟ın Yazısı
11. Kuran‟ın Dili
12. Kuran‟ın Üslubu
13. Kuran‟ın Belirsizliği Sorunu
14. Kuran‟daki değiĢtirmeler ve düzeltmeler
15. TamamlanmamıĢ Kuran
16. ġiir Olarak Kuran
17. Kuran Yazarlığı Sorunu
18. Kuran‟daki Düzeltme ve DeğiĢimler Hangi Amaçlara YöneltilmiĢtir?
19. Muhammed‟in Hristiyan Öğretmenleri
20. Kuran‟da Namaz/Dua etme
1. Kısa Bir GiriĢ
Namaz sırasında Kuran sureleri “Türkçe okunabilir mi?”, “ezan dinin simgesidir, Arapça
okunmalıdır” vb. tartışmaları yayılırken, Ankara‟da Diyanet İşleri Başkanlığı “Güncel Dini
Meseleler İstişareler Toplantısı” başlatmış. Dinde reform niteliğinde kararların alınması beklenen bu
toplantılarda, çeşitli din uzmanları kurullarının görüşmelerinde Kuran‟ın anlaşılmasında yöntemler
tartışıldığını okuyoruz. gazetelerde.
Diyanet İşleri Başkanı M. Nuri Yılmaz, şu kısa açıklamayı yapıyordu:
„„Dinin yorumlanıp anlaşılması ve genç kuşaklara aktarımı, cahil sofuların ve dar kafalıların
eline bırakıldığında, başta din olmak üzere bütün değerler sisteminin manipüle edilmesi
kolaylaşır. Eski yöntemlerin yanı sıra Kitab-ı Mukaddes için de kullanılan farklı yöntemler de
tartışılacaktır…Birey olarak herkes kendi görüşünü açıklayabilir, kitap da yazabilir, bağlayıcı
değildir. Anayasal kuruluş olan Diyanet İşleri Başkanlığı„nın verdiği görüş bir noktada
bağlayıcıdır, buna itibar edilmelidir.‟‟
Son cümlelerden analaşılan, kim ne söylerse söylesin, ya da kim ne yazarsa yazsın ancak tartışmacı
Diyanet uzmanlarının alacakları kararlar kesin ve bağlayıcıdır. Kendileri gibi düşünmeyen “Diyanet
İşleri…” dışındaki bilim adamı ve araştırmacıların yazıp çizdikleri de, yorum ve açıklamaları da
umurunda olmayacaktır. İslam tarihine ve İslamın diğer inanç alanlarına müdahale ederek , Hanefi
Mezhebi kurallarınca değerlendiren müdahaleci Diyanet Kurumu, kendisini ve uzmanlarını,
kararlarına-fetvalarına karşı çıkılamaz, eleştirilemez bir otorite, daha doğrusu “İcma-i Ümmed” olarak
görüyor.
İslam dininin yorum ve açıklamaları ne zaman bu dar kafalı din softalarının elinden alınabildi biliyor
musunuz? 3 Mart 1924‟den 2 Haziran 1941 yılları arasındaki 17 yıl boyunca, yani Diyanet İşleri
Reisliği‟nin kuruluşundan Türk Ceza Kanununu 526.maddesinin ikinci fıkrasına eklenen “Arapça
ezan ve kaamet okuyanlar 3 aya kadar hapis cezası, 10 liradan 200 liraya kadar hafif para cezasıyla
cezalandırırlar” biçiminde bir yaptırım getirilinceye dek. Mustafa Kemal‟in 1926‟da Elmalılı Yazır‟a
Türkçeye çevirmesi görevini görevini verdiği Kuran, 22 Ocak 1932 yılından itibaren camilerde
Türkçe okunmaya başlandı. 1932 Temmuz ayında ise ezanın da Türkçe okunmasına karar verildi ve
dönemin Diyanet İşleri Başkanı Rifat Börekçi ezanın Türkçeleştirilmesinin “ ulusal politikaya uygun
bulunduğu” fetvasını vermişti. O dönemin çok karmaşık koşullarında Diyanet bu görevi hakkıyla
yerine getirdi. Oysa hala “Türkiye Devletinin dini, din-i İslamdır” ilkesi Türkiye Cumhuriyeti
Anayasası‟nın 2. maddesini oluşturuyordu. Bu koşullara rağmen yasallaştırılan Kuran‟ın ve ezanın
Türkçe okunmasını, dönemin Diyanet İsleri Reisliği ülke düzeyinde uygulamakta dinsel hiçbir
sakınca görmüyor. Ama, 61 yıl sonraki Diyanet İşleri Başkanı ve bilgin çevresi (!), Kuran‟ın ibadet
sırasında Türkçe okunmasına ancak “mazeret belirtildiği takdirde” izin veriyor; ezan ise “dinin
sembolüdür” türkçeleştirilemezmiş. Demek ki M. Nuri Yılmaz, o tarihsel kişiliklerden daha büyük din
„allame‟si!
Oysa Kuran kendisinin, okuyup incelesin ve anlasınlar diye, Tanrı tarafından, her halk için kendi
dillerinde verilmiş bir yasa sağlandığını öğretir (Kuran 41,44: Eğer biz Kuran‟ı yabancı dilde
indirmiĢ olsaydık, diyeceklerdi ki: Ayetler geniĢ bir biçimde açıklamalı değilm, Arab‟a yabancı
dilden (kitap) olur mu?...). Araplara anlamaları için kendi dillerinde Kuran gönderilmişti (Kuran
12,2: Biz onu anlayasınız diye Arapça bir Kuran gönderdik.). Bu ayetin ışığında, insanların
Kuran‟ın yalnız Araplar için olduğunu farzetmesi gerektiği bile tartışıldı. Ama, sadece Araplar için
değilse ve eğer Arapça anlamıyan ve konuşmayan kimseler İslamı kabul etmek zorundaysa; en basit
mantıkla, onların da Kuran‟ı kendi dillerinde okumaları ve anlamaları gerekmez mi? Hakları değil
mi?. Bazılarının akıllarının köşesinden bile geçmez, ama bu hakkı, yaklaşık bin yıldır Anadolu
Alevileri kullanmaktadır; Kuran‟ın tüm içeriğini, içsel (batıni-tevil, mecazi) yorumları başta olmak
üzere, saz-söz, şiir(deyişler, nefesler, düvazimam vb.) müzik ve semahlarla kaynaştırmış anadilde
toplu tapınmalarını yapmaktadırlar...
Bilinmelidir ki, Muhammed dua etme sırasında, yani namazda Arapça okunması için asla ısrarlı
olmadı. Peygamberin Kuran‟ı, insanların kendi ana dillerinde okumalarını açıkça izin vermiş olduğu
bilinmektedir. Bu izini almada birinciliği Salman-i Faris‟e bağışladı (Ameer Ali, Syed, The Spirit of
Islam, Methuen (Orijinal baskı London, 1922), 1965, s. 186). Böylece anadilde metinler İslam
dünyasının birçok bölümlerinde geçerli oldu. Ayrıca Afgan asıllı bir fıkıhçı olan Abu Hanefi‟nin
(Ö.767) kurmuş olduğu Hanefi mezhebi, Arapça‟dan başka bir dilde Kuran‟ın okunmasını
onaylamıştır (Grunebaum, Gustav von, Medieval Islam, Chicago University Press, 1961, s.152).
Başkan Yılmaz, Kuran‟ın ve Peygamberin söylediklerine, buyruklarına değil, Diyanet Güncel İstişare
Kurulunun aldıkları ve alacakları kararlara göre mi hareket ediyor? Bu açıkça siyaset yapmaktır;
gerici ve İslamcı çevreleri, tarikatçıları ürkütmeme çabası bir yana, bunu yaparken yukarıda
söylediklerinin tersine „cahil din sofularının ve dar kafalıların‟ yanında yeralıyor. Böyle mi “eski
yöntemlerin yanı sıra Kuran için kullanılan farklı yöntemler tartışılacaktır?”
Kuran‟ın anlaşılmasında yöntemlerin tartışılması, gizli istişare toplantılarında değil açık açık
yapılmalıdır. İslamın kutsal kitabı Kuran‟ın anlaşılması, herşeyden önce anadile çevrilmesi ve
tapınma eylemlerinde ana dilde okunmasıyla başlar. Ancak, Kuran‟ı anadilde ve birkaç kez okusak
bile, hakkında geniş bilgi sahibi olmadan bu son kutsal kitabı tanımak olası değildir. Biz diyoruz ki,
yetkin bilim adamları tarihçi ve araştırmacıların da katılacağı yaşayan, elde bulunan Kuran üzerinde
açık bilimsel tartışmalar yapılmalıdır. İslam dinini ve tarihini safsataya, yalan ve yanlış bilgilere
indirgemiş cahil ve çıkarcı din adamalarına ve siyasetlerine dur, denilmelidir. Yüzlerce yıldır din ve
Kuran adına Ortodoks Müslümanların (Sünnilerin) kandırıldığı, kafaların örümceklendirildiği yeter!
İslamın kutsal kitabı üzerinden tabular artık kalkmalı; tıpkı Batı ülkelerinde Tevrat ve İncil için
Üniversitelerde ve açık medyada yazılan ve konuşulanlar gibi, Kuran hakkında bilimsel tartışmalar
yapılmalıdır. Kuran‟ın inişi, yazılışı, kaynakları, vahiylerin algılanışı; karşı çıkanların dayanakları,
Kuran‟ın anlaşılırlığı, belirsizliği; Kuran yazıcıları ve esinlenilen kişiler, Muhammed‟in öğretmenleri;
Mekke ve Medine Surelerindeki farklılaşmalar; İlk üç halifenin Kuran derlemesi ve resmi Kuran
dışındaki surelerin toplanıp yakılması; resmi Kuran metinleri dışındaki çalışmalar; Emevi
dönemindeki Kuran üzerinde tahrifatlar vb. konular açıklığa kavuşturulmalı, tartışılmalı. Bilimsel
namusa öncelik veren, çıkarlarından arınmış, ilkeli din bilginleri ve tarihçilerin, 21.yüzyılın insanı
olduklarını artık göstermeleri ve bu tartışmaya katılarak gerçekleri korkusuzca yazıp konuşmalarını
istiyoruz.
Aşağıda bu konuda daha önce hazırlamış olduğumuz bir araştırmamızı sunuyoruz.
2. Kuran‟daki Ġslam ile Uygulamadaki Ġslam Farklı mıdır?
Farklı olmalıdır ki, son yıllarda İslami gericiliğin ve siyasi İslamın karşısına, “Kuran İslamı” ya da
“Kuran‟daki İslam” kavramlarıyla çıkıyorlar. Hatta İslam dünyasının Kuran‟dan sapmış olduğu ve din
olarak gösterilenlerin hiçbirinin Kuran‟da bulunmadığını ileri sürmektedirler. Toplumda ilerici Sünni
din bilginleri ya da aydın din adamları olarak nitelenen bu kişiler kendilerine, bir Kuran söylemi olan
„uyarıcılık‟ görevi yüklemişlerdir. Böylece Kuran‟dan sapmış ve safsataları din sayanları uyarıp
Kuran‟a çağırıyorlar. Kuşkusuz bunlara göre Kuran‟da bulunan tüm bilgiler Tanrının sözleridir;
dünya ve ahiret yaşamına bunlar yön verir, aradığın herşeyi ve doğru yolu ancak onlarda bulabilirsin.
Akılı, bilimi değil, çoğunlukla Kuran‟daki vahiyleri yolgösterici olarak sunuyorlar. Bilmiyorlarmı ki,
safsatalar dedikleri dinsel söylenceleri, biçimsel kuralları, öbür dünya öykülerini uyduranlar
Kuran‟dan esinlenen din bilginleriydi? Hep camilerde din ahlakı yerine safsatalar dinlemiş inançlı
insanlara, bu gibi kişilerin aklına yatkın Kuran yorumları çok hoş ve çekici geliyor. Oysa bulanık suyu
geçmek için, kaynak suyundan köprü yapılmaz, diğer bir deyişle “suyu suya köprü yapıp”
geçemezsiniz. Yalnız Kuran‟a çağırarak insanları safsatalardan uzaklaştırmak ya da din devleti kurma
düşüncesinden beri almak olası değildir: Bu girişimler ve bu alanda yoğunlanmış çabalar, insanları
Kuran‟ın dogmatikliğine bağlayarak aklı ve bilimi yoksaymağa yöneltmek, özgür düşünceye keskin
balta indirmektir. Biz başarılı ve barışçıl geleceği Kuran‟a, Kuran İslamı‟na bağlama çabalarını,
Türkiye toplumuna yapılacak bir iyilik olarak göremiyoruz.
Kaldı ki, Tanrı ve Peygamber adına Kuran‟daki İslamı savunmaya, yorumlamaya geçenlerin ve
uyarıcılığa soyunanların, Muhammed‟in yaşamının son 23 yılında tamamlanmış olan gerçek Kuran‟ın
büyük tahrifat ve değişikliklerle günümüze ulaşmış olduğunu bilmemeleri olanaksızdır. Elimizdeki
Kuran Muhammed‟in Kuran‟ı olmaktan çok uzaktır; ilk üç halife ile Emevi hanedanının Kuran‟ıdır.
Benjamin Walker‟ın dediği gibi belirli amaçları için ve kendi siyasetleri doğrultusunda onda büyük
değişiklikler yapmışlardır:
“İlk halifelerden Ebubekir, Ömer ve Osman‟ın Kuran metninde yaptıkları değişiklikler kişisel ya da
kuramsal nedenlerden dolayıydı. Emeviler tarafından yapılan değiştirmeler ise, siyasal, hanedanlık ve
sömürgeci-yayılmacı hedeflerinden ötürüdür. Kuran‟daki değişimler, İslam inancına daha farklı bir
hüviyet vermek, özel olarak Arap yazısını desteklemek, Arap nasyonalizmini korumaya almak ve
Arabizm eğilimlerini güçlendirmek için gerekli görüldü.” (Benjamin Walker, Foundations of Islam,
the Making of a World Faith, London: Peter Owen Publishers, 1998, s. 170)
Doğruymuş gibi görünen Kuran İslamına çağırma çabaları hem devlet tarafından, hem de aydınlar
tarafından büyük onay ve teşvik görüyor; bu tutumuyla devlet laiklikten gittikçe daha fazla
uzaklaşıyor. Kısa dönem için yararlı görünen bu sergilemenin, uzun dönemde tehlikeli sonuçlar ortaya
koyacağı unutulmamalıdır. Oysa devlet, bu çabaları toplumun, devletin içinde devlet gibi duran
Diyanet‟in, yeniden yapılanmasının hazırlıkları gibi algılamasını istiyor. Ama, asıl bu planlı girişim
ve çabalar madalyonunun bir de öbür yüzü var: „Alevileri de Sünnilerle Kuran‟da, Kuran İslamında
bütünleştirmek!‟. Bu plan çok sinsice ilerlemektedir. Planın karar aşaması, Diyanet İşlerinin Alevilik
Değerlendirmesi ve Gerçek Alevilik” yazımızda , genişçe üzerinde durduğumuz, Şubat 2001‟de,
Diyanet İşleri Başkanlığının İl Müftülerine sunduğu ve Aleviliğin Sünni Hanefi mezhebine bağlı bir
tarikat olduğunu açıklayan -sonra geri alınan- „Gizli Alevilik Raporu ile ortaya konuldu.
“Alevileri ve Sünnileri Kuran İslamında bütünleştirmek” düşüncesi, aynı çevrelerin ve devletin
desteğini alan Prof.Dr.Orhan Türkdoğan 1996 yılında yayınladığı “Alevi-Bektaşi Kimliği” kitabıyla
güncelleştirmişti. O zaman, yazarın tamamıyla Türkçü ve Sünni bakış açısıyla Aleviliği incelemeye
çalıştığı ve sosyal antropolojiyi inanç ve düşüncelerine alet edip, metodolojinin sınırlarını zorladığı bu
kitaba kısa bir eleştiri yazısı yayınlamış. Orada, bu görüşün hatalı, çabaların boşuna olduğu üzerinde
durmuştuk. O yazıda değindiğimiz Kuran‟daki değişikliklere ilişkin bölümü kısaltarak ve birkaç
küçük yeni eklemelerle buraya alıyoruz:
3. Kuran'ın açmazları vardır, DeğiĢikliğe UğratılmıĢtır
“Alevi geleneğinde, Kuran'ın açmazları vardır, değiştirilmiştir şeklinde uydurma iddilar
vardır‟ diyen Prof. Dr. Orhan Türkdoğan, değerlendirmelerini bir Sünni din adamı gibi,
„Kuran gerçekleri‟ dediği İslamın Sünni yorum ve görüş açısı bağlamında yapmıştır. En çok
üzerinde durduğu ise „Kuran'da, Kuran gerçekliğinde bütünleşme‟ olgusudur. Ayrıca bu
konuda düşüncesini sorduğu, Diyanet‟ten emekli bir müftünün aşağıdaki sözlerini önkoşul
görmektedir:
„Bu grup, herşeyden önce kendini müslüman şemsiyesi altında (yani Sünnilik
şemsiyesi altında- İ.K.) görmeli ki uyum sağlayabilsin. Yani ben de İslamım demeli.
Bu olmadığı takdirde böyle bir bütünleşme son derece güçleşir... Eğer biz Diyanet
mensupları olarak, Alevi çocuklar üzerine iyi niyet çevresinde yaklaşır; Kuran ve
Peygamber yoluna dayalı hakikatleri açıkladığımız takdirde bu Alevi gençleri
kazanmamak için bir sebep göremiyorum.‟ (Alevi-Bektaşi Kimliği, İstanbul, 1995,
s.428)
“Görülüyor ki, Türkdoğan'ın koşullarını bile koyup, ağzında yuvarladığı „bütünleşme‟,
Alevilerin Sünnilik içinde eritilmesinden geçiyor. Ancak Türkdoğan kitabında, üzerinde
durduğu „Kuran'da, Kuran gerçekliğinde bütünleşme‟ varsayımını işlerken, önce, ortadan
kalkması gereken bir kuşkudan sözediyor; Alevilerin Kuran‟ın değiştirildiğine inanması:”
„Tüm Alevi ocaklarında rastladığımız bir önemli nokta da, Kur'an'ın „Onlar‟ dedikleri
Hz. Ebubekir, Ömer, Osman tarafından tahrif edilmiş olduğudur. Hatta, buna
Muaviye'yi - peygamberimizin sır katibi olması nedeniyle - de katmış
bulunmaktadırlar. Bu husus, gelenekli aleviliğin teolojisine adeta nakşedilmiştir.
Oysa, Kur'an için Cenabı Allah: „Onu biz indirdik, koruyan da elbette biz
olacağız‟(Kuran 15, 9) buyurmaktadır. Hal böyle iken hem Kur'an'a inanır görünmek
hem de tahrif edildiğini iddia etmek sistematik bir düşünce tarzı kabul edilemez.‟
(Agy., s.540-41)
“Dinsel önyargılarıyla hareket etmekten kendini alamıyan Prof.Dr. Orhan Türkdoğan
Alevilerin bu iddiasını kökten reddediyor. Çünkü dogmatik bakıyor. Konuştuğu tüm Alevi
ocaklarında Kuran'da değişiklikler yapıldığını duyduğu halde, bir kez olsun bu iddianın
doğruluğunu araştırma gereğini duymuyor. Bir bilim adamı, ortada bir iddia varsa, o iddiayı
enine boyuna araştırıp karşıt tezlerle çürütmeye çalışır; Tanrının korumasına sığınarak değil!
Yüzyıllardan beri Alevi geleneği, „Osman'ın Kuranı‟ diyerek, eldeki Kuran‟a itibar etmemiş,
kuşkuyla bakmıştır. Oysa eldeki yaygın Kuran, Halife Osman‟ın da değil, Emevi
halifelerinden Abdul Melik ve oğlu Mervan II‟nin Kuran‟ıdır.”
“Hiçbir Ocakzade‟nin ileri sürülen değişikliklerin ne olduğunu açıklayamamasına rağmen - ki
bunu zaten onlardan bekleyemezsiniz - kuşaktan kuşağa aktarılmış bu geleneksel bilgi tarihsel
gerçeklere dayanmaktadır. Çeşitli kaynaklardan bazı örneklerle bu gerçeklerin bir kısmını
açıklığa kavuşturmaya çalışalım. Moojan Momen adlı araştırmacının Oniki İmamcı Şiiliğin
bütün öğretilerini ve tarihini anlatan kitabının (An Introduction to Shi'i Islam, Yale University
Pres, 1985) Kuran'a ilişkin bölümlerinden yapacağımız kısa bir özetle bunları göstereceğiz:”
„Kur'an metni sorununa gelince; erken Şiilerin Kur'an'ın değiştirilmiş ve
ondan bazı bölümlerin çıkartılmış olduğuna inandıklarını hemen belirtelim. Abbasi
sarayında, özellikle halife Muktedir (908-932) zamanında büyük nüfuz sahibi olan Şii
Navbakhti ailesinin bile bu görüşe taraftar olduğu söylenir. Oniki İmamcı hadisler
kolleksiyonunun en yetkin ve en eski toplayıcısı El-Kolayni'nin (Ö.939-40) rivayet
ettiği hadislerden birkaçında bu görüşe bazı ipuçları vermiş olduğu görülür (Kolayni,
El-Kafi, Vol.I, s. 228-229). 950-1022 yılları arasında yaşamış olan Şeyh El-Mufid'a
göre ise, Kuran'dan Ali ve soyundan gelenleri (İmamları) öven bölümler, onların
düşmanları tarafından çıkarılmış, fakat herhangi birşey eklenmemiştir. El-Mufid daha
sonra bu görüşlerinde bazı değişiklikler yapmış ve bu kez özellikle Ali tarafından
Kur'an metninde yapılmış yetkin ve değerli yorumların atıldığını görüşüne varmıştır.‟
(Moojan Momen, An Introduction to Shi’i Islam, s.81)”
“Görüldüğü gibi üçüncü halife Osman'ın zamanında erken metinlerin toplanmasıyla
oluşturulan yeni Kuran metnini erken Şia'nın kabul etmediğine ilişkin kanıtlar vardır. Abbasi
döneminin Sünni ve Şii Kuran yorumcuları ve Hadis toplayıcıları arasında tartışmalar
oluyordu. İmamlardan rivayet edilen Kuran‟a ilişkin hadisler ve Kuran'ın Ali kopyasından
ayetler de „Kur'an tahrifatını‟ ispat etmektedir.”
“Aşağıda Moojan Momen‟ın, 1628-1699 yılları arasında yaşamış Şii bilgin Muhammed
Bakır Maclisi tarafından hazırlanmış çok önemli Hadis Kolleksiyonu olan “Bihar al
Anwar”dan, kendi kitabına almış olduğu bazı örnekleri veriyoruz:”
„1) Kur'an Sure 3, Ayet 33: „Allah, Adem, Nuh, İbrahim ailesi ve
İmran ailesini (Meryem ananın geldiği aile) bütün varlıkların üstünde
kıldı. Bu ayette „İmran ailesi‟nden sonra gelen „Muhammed'in ailesi, yani Ehlibeyt‟
atılmıştır.‟ (Al-Kummi, Tafsir; Al-Ayyashi, Tafsir ve diğer kaynaklardan aktaran
Maclisi, Bihar al-Anwar, Vol. 23, s.222-8; 25, 26, 48, 49)”
„2) Kur'an Sure 25, Ayet 28: „Keşke dost olarak böyle birini seçmeseydim.' İmam
Cafer Sadık der ki: „Bu ayet, Ali'nin Kuran'ında, keşke dost olarak (bu) ikinciyi
seçmeseydim, şeklindedir ve bu bir gün ortaya çıkacaktır.' Bu, Muhammed'in
Mekke'den kaçışı sırasında mağaradaki ikinci kişi olan ve bundan dolayı da „aththani‟ (İkinci) olarak bilinen Ebubekir'e açık bir göndermedir.‟ (Alam İbn Sayf alHilli, Kanz Jami'al Fawaid‟den aktaran Maclisi, Bihar al-Anwar, Vol. 24, s.18-19,
No.31.)
(Çok ilginçtir bunu izleyen 29. ayetin anlamı: Çünkü bana zikir (Kur'an) gelmişken, o
beni ondan saptırdı. (Ancak) Şeytan insanı yüzüstü bırakıp rezil rüsvay eyler’
biçimindedir ve görüldüğü gibi Ebubekir'in bu iki ayete değişklik yapması nedenleri
vardır.İ.K.)
„3) Kur'an Sure 3, Ayet 110: „Siz ümmetlerin en hayırlısısınız (hayr el-umma)‟ değil,
„Siz İmamların en hayırlısısınız (hayr el-a‟imam)‟ olmasıgerekiyordu. (Al-Ayyashi,
Tafsir‟den aktaran Maclisi, Bihar al-Anwar, Vol.24, s.153, No.1,2)‟
„4) Kur'an değiştirilmiştir; şöyle ki, haleflerin (yani awsiya’nın, İmamların) ve
inanmayan ikiyüzlülerin (munafikun, İmam düşmanları) isimleri atılmıştır. (at-Tabari,
al-İhticac‟dan aktaran Maclisi, Bihar al-Anwar, Vol.24, s.195-6,No.19) Kur'an
yorumu (tefsir), Sünnilikte olduğu kadar Şiilikte de önemli dinsel bilim dalı olmuştur.
Bununla birlikte Şiiler, İmamlar tarafından (özellikle Zeynelabidin, Bakır, Cafer
Sadık ve İmam Rıza-İ.K.) yapılan Kur'an ayetlerinin batıni yorumlarını (tawil)
vurgulamaya eyilim göstermişlerdir.‟ ( Moojan Momen, agy, s.172-173, 337-338)
“Bir başka örnek: Peygamberin eşlerinden Ayşe'den, aslının 200 ayet olduğu ve elimizdeki
Kuran‟da ise 73 ayetinin mevcut bulunduğu bir sureye ilişkin hadis rivayet edilir. Bu rivayeti
kaydeden yazarın, birinci ve ikinci halifeler zamanında (632-644) ayetlerinin çoğunun
atıldığını söylediği sure 33 numaralı Ahzab Suresi'dir. (Asghar Ali Engineer, The Origin and
Development of Islam, Bombay: Orient Longman Ltd., 1980, s.136) Bir çok ayetleri (28, 30,
32, 37, 50) peygamberin eşleri hakkında gelen bu surenin Ayşe'yi doğrudan ilgilendirmesi,
bizce rivayetin gerçekliğine önemli güç katmaktadır.”
“İkinci örnek, peygamberin Mirac'ını belirleyen İsra Suresi'nin (17,1) birinci ayetinde
kullanılan bazı isimlerin, surenin iniş tarihiyle uyumsuzluğudur. 618 ile 620 yılları arasında
inmiş olan bu Sure'nin ilk ayeti: „Noksan sıfatlardan münezzeh olan Tanrının, Muhammed
kulunu Mescid-i Haram'dan (Mekke'deki Kabe'den), çok uzaktaki Mescid-i Aksa'ya
(Kudüs'deki al-Aksa camisi) götürdüğünü‟ anlatmaktadır. Henüz içinde putların bulunduğu ve
İslamın eline geçmemiş olduğu o tarihlerde Kabe'ye „Mescid-i Haram‟ denilip
denilemeyeceği bir yana, Halife Ömer'in 640‟da fethettiği Kudüs'de, Süleyman Peygamber
Tapınağı kalıntısı üzerine yaptırdığı caminin adı olan „Mescid-i Aksa‟, bu tarihten 18-20 yıl
önce inmiş ayette nasıl geçebilir? Bunu haklı olarak bilim adamları sorguluyor. (Jean-Patrick
Guilliam et ses collaborateurs, Le Livre de l'Echelle de Mohamet, Paris-1991, s. 41-42)
Mevcut olmayan caminin adı bu ayette elbette geçmez. Ama, cami yapıldıktan sonraki
Ömer‟in ve Osman'ın değişiklikler yaptığı Kuran‟da geçer.”
“İmam Hasan ve İmam Hüseyin'den başlayarak, bir sonraki İmam'a ve
soyundan gelenlere devredilen emanetler arasında „Fatima Mushafı’ ve „Ali'nin Kur'an
kopyası ve Tafsir‟ gibi kitaplar vardır. (Moojan Momen, agy, s.150)
Şimdi bunların hepsi nerededir bilemiyoruz. Sadece Ali Kuranı‟nın Hindistan‟da olduğu
söylenmektedir(!). Ancak hiçbirinin Osman'ın Kuranı'yla, daha doğrusu Mervan ve
Abdulmelik‟in resmi Kuranlarıyla ilgisi olmadığı açıktır. Ayrıca Samanoğulları döneminde,
940'larda Nişabur'dan Çin 'e elçi olarak gönderilen Arap gezgini ve coğrafyacısı Abu Dulaf'ın
yapıtında İmam Zeynelabidin'in oğlu „Zeyd soyundan gelenlerin yönettiği Alevi Bagraç
Türkleri arasında, Sünni Kuran'ına benzemeyen bir (Ali) Kuranı‟ diye söz ettiği Kuran‟dan
da anlaşıldığı üzere, (Abu Dulaf'tan aktaran Yakut, Mudjam al Buldan I, Beyrout-1376/1957,
s.441-442) Aleviler ilk üç halife ve Emevilerin üzerinde değişiklikler yaptıkları
yaygınlaştırılmış Sünni Kuran‟ına kendilerini bağlı görmemektedirler. İşte yazarın ziyaret
ettiği 50 seyyid ocağından dinlediğini küçümseyerek söylediği, „reel Alevi geleneği‟ bu
gerçeklerden kaynaklanıyor. Görüldüğü gibi, Alevilerin Kuran‟in tahrif edildiğini ileri
sürmelerine „sistematik bir düşünce tarzı değildir‟, demeye kimsenin hakkı ve yetkisi yoktur.”
“Orhan Türkdoğan bir Prof. olarak bilim adamı ve de Sünni kimliğiyle, „Kuran'ın tahrif
edildiğini idda etmek, dinden çıkmak anlamına geliyor‟ dediğine göre; o zaman 1400 yıldır
bu iddiayı öne süren Aleviler, Sünnilerle nasıl ve hangi Kuran modelinde bütünleşeceklerdir?
Aslında Türkdoğan'ın dilinin ucunda olup da söyleyemediğini biz söyleyelim: Alevi ve
Sünnileri Kuran‟da bütünleştirmenin tek yolu Alevileri Sünnileştirmektir. Alevi-Bektaşi
Kimliği’ kitabı bu amaca hizmet etsin, böyle bir kimlik yaratmaya yarasın diye
hazırlattırılmıştır.” (İsmail Kaygusuz, Görmediğim Tanrıya Tapmam, İstanbul: Alev
Yayınları, 1996, s.179-198 )
4. Kuran Tabu Olmaktan Çıkartılmalı Ve TartıĢılmalıdır
İslam dininin, Muhammed‟e vahiyler halinde indiğine inanılan kutsal kitabı Kuran‟ın, büyük
değişikliklere uğratılarak günümüze ulaştığı gerçeği yadsınamaz. Birinci kısımda Şii ve Alevilerin
kendi inançları açısından Kuran‟daki değişikliklerden verdiğimiz örneklemeler, ekleme ve
çıkarmalarla yapılmış olan asıl değişikliklerin içerisinde çok az yer tutmaktadır. Bütün bu yapılanlar,
ilk dönem Arap kritikçileri, Emevi-Abbasi yönetimi karşıtları ve özellikle birçok Hadis yazarları ve
Kuran yorumcularından ulaşan bilgiler ve diğer tarihsel verilerin incelenmesiyle, bilimsel olarak
kanıtlanmıştır. Hristiyanların vahiy kitabı İncil‟in değişikliğe uğratıldığı ve Lucas, Paulos, Mathius,
Markos vb.nüshalarının bulunduğu, ama hepsinin de kutsandığı ortadayken; Kuran‟da tek bir harfin
bile değiştirilmediğinde ısrar eden İslam bilginleri ve uyarıcıların amacı nedir? Kuran‟ın kutsallığını
yitireceğinden, değerinin azalacağından mı korkuyorlar? Hayır, asla bekledikleri olumsuzluklar
gerçekleşmiyecektir; tam tersine inananlar Kuran‟ı akılcı ve mantık çerçevesinde okuyarak çağının
yaşam anlayışı içinde algılayacaktır. Kuran‟ın değiştirilmediğini-değiştirilemiyeceğini-değişmezliğini
iddia etmiş ve bu iddiayı sürdürenlerin hiçbir bilimsel dayanağı yoktur. Kendi iktidarlarını
genişletmek ve çıkarlarını korumak için Muhammed‟in Kuran‟ında değişiklik yapan yönetici kişi ve
hanedan mensuplarıyla, tek harfinin bile değişmediğini söyleyerek dindar insanları kandırmayı
sürdürenler aynı ortak anlayıştadır; yerlerini korumak ve çıkar hesapları.
Aşağıda ikinci kısmı oluşturan yazı, İslamın kutsal kitabı Kuran üzerinde farklı düşünceler, görüşler
ve nesnel değerlendirmeleri içeriyor. Yukarıda kısa girişin son paragrafında ortaya koyduğumuz
konular üzerinde, gerçekçi tarihsel bilgilerin ışığında araştırma ve açıklamalar, akılcı yorumlar
bulunmaktadır. Yazıyı Benjamin Walker‟ın Foundations of Islam, the Making of a World Faith adlı
yapıtından çevirdik.* Konuya ilişkin ileri sürülen görüş ve düşünceler; düşmanca suçlamalar ve
tehditlerle değil, hoşgörüyle karşılanıp, tartışmalar bilimsel ağırbaşlılıkla yapılmalı. Kuran üzerinde
açık tartışma tabu olmaktan çıkartılmalıdır.
II. KURAN ÜZERĠNDE GÖRÜġLER VE NESNEL DEĞERLENDĠRMELER
1 Ortodoks Ġslamın Kuran Ġnancı
Ortodoks Müslümanların inancına göre İslamın kutsal kitabı Kuran, Tanrı ile birlikte varolmuş,
yaratılmamış ve ölümsüzdür; tümüyle Tanrının gönderdiği vahiyleri içerir, değiştirilemez özelliği olan
son kutsal kitaptır.
Özgün Kuran‟ın, Tanrı tahtının yanıbaşında sonsuza kadar saklanan bir levha üzerine (Kuran 85,
22:..O, aslı levh-i mahfuzda bulunan Ģerefli Kuran‟dır.), ışık ışınlarıyla yazıldığına inanılır. Bu ilk
metin dünyanın yaratılışından çok önce cennette vardır ve hakkında, bütün vahiylerin ilk göksel
örneği ana kitap “Ummu‟l-Kitab” olarak konuşulur (Kuran 13, 39:Tanrı isterse siler, isterse sabit
bırakır. Bütün kitapların aslı onun yanındadır. Hiç bir Ģeyi bozulmayan ana kitap levh-i
mahfuzdur.).
Tanrının yardımıyla kitabın parçaları, yirmi üç yıl boyunca Muhammed‟e tanıtılan biçim içinde bölüm
bölüm gönderildi. Bu, hem Mekke‟de hem de Medine‟de melek Cebrail aracılığıyla gerçekleşti ve
biraraya getirilen malzemeden Kuran metni oluşturuldu.
Kuran, Allahın ve meleklerin dili olan en yalın Arapça ile yazılmıs bir mucizedir (Kuran 29, 50:
Ona, Rabbinden baĢkaca mucizeler (ayetler) indirilmeli değil miydi?derler. De ki: mucizeler
ancak Allahın katındadır-ya da-Ayetlerin indiriliĢi ancak Allahın kudretiyle ilgilidir. Ben ise
sadece apaçık bir uyarıcıyım). Her sure (sayısı 114), her ayet (6204 ile 6239 arasında), her
cümle,her kelime, her hece, her harf -ayetler, sözcükler, heceler ve harflerin sayısı İslam otoritelerinin
hesaplarında farklılık göstermektedir-Tanrı tarafından vahyedilmiştir. Kuran‟dan ayetler peşpeşe
sıralanırken, genellikle “Allah dedi ki” (kala Allahu) deyimiyle giriş yapılır, zira yazarı Tanrıdır.
Kuran‟ın eski peygamberlerin ve saygıdeğer atalarının yasamlarını ve güvenilir bir dünya tarihi
*
Kalküta doğumlu bir Hintli olan yazar, Hindistan, Uzak ve Orta Doğu‟da uzun geziler, geniş araştırma ve incelemeler
yapmış biri ve uluslararası Asia dergisinin editörüdür. Hinduizm üzerine iki ciltlik ansiklopedi ve Budizm, Gnostisizm, İran
Kültürü, Kamboçyalı Kmerlerin tarihi ve diğer birçok konular hakkında kitaplar yazmıştır. Benjamin Walker, İslam dini ve
kurumlarının oluşumu, çıkış coğrafyasındaki diğer uygarlıklar ve inançlardan etkilenmelerini incelediği Foundations of
Islam kitabını 15 bölüme ayırmıştır. Biz yalnız onsekiz alt başlık altında incelediği 7. Bölümü oluşturan “Kuran”(s.146-170)
ile, 10.Bölümden “Muhammed’in Hristiyan öğretmenleri”(s.190-191) ve 11. Bölümden “Dua-Namaz”(s.213-214)
altbaşlıklarıyla verdiği iki konuyu çevirdik.
Bazı noktalarda kendi görüş ve ek bilgilerimizi aşağıda dipnotlar olarak verdik. Ayrıca yazıya bir katkımız da, yazarın
gönderme yaptığı 70 kadar ayeti saptayıp metnin içine koymak biçiminde oldu. Böylece okuyucuyu Kuran‟dan bulup okuma
zahmetinden kurtardık. Ancak yazarın verdiği ayet numaralarının hemen hemen yarısı, baktığımız Kuran nüshalarınınkine
uymadığı için bizi epeyce uğraştırdı.
anlattığı söylenir. Bazı eski çağ kralları ve İsa‟yla ilgili gerçek olaylar ve de insan ırkının kaderine
ilişkin malzeme sağlar. Bu malzemeler yalnızca, Hristiyan ve Yahudi kutsal yazılarında bulunan eksik
versiyonları tamamlar. Kuran evrensel aklın özetidir.
Dindar Müslümanlar, bütün bilimler ve ustalıklar dahil olmak üzere, insan bilgisinin her türlü
görünüşünün köklerinin Kuran‟da olduğuna inanır. Ancak, onlara göre bunu, kitabın sırlarını
kavrayacak yeterlikte içgörüye sahip olanlar bilebilirdi. Kuran asla değiştirilemez. O asla değiştirme
ya da ıslah etme konusu olamaz. Kutsal bildirimler kitaba kaydedildikten sonra vahiy kalemi artık
kurumuştur. Göksel ilham sona erdi ve söylenecek bir şey kalmadı. Ona hiçbir sey eklenemez ve
çıkarılamaz. Her etkinlik alanındaki erkek ve kadınların rehberliği için gerekli bütün bilgileri içerir.
Kuran sadece dinsel alanı değil, aynı zamanda yaşamın her çevresini kapsayan sosyal, kültürel, ticari,
törensel, askeri, hukuksal, yurttaşlık hakları, suç ve müslümanların yönetimsel yasalarını oluşturur.
2. Kuran ve Melek Cebrail
Tanrı tarafından Muhammed‟e iletilen bütün vahiylerin aracısı, bunları Peygambere ulaştıran “ünlü
ulak, haberci” 1 Cebrail‟di (Kuran 81, 19: O (Kuran), Ģüphesiz değerli, güçlü ve ArĢın sahibi
(Allahın) katında itibarlı bir elçinin getirdiği sözdür.). Bu ayetle, Kuran‟ın kişilik olmayan
(impersonal) karekterini güçlendirmek ve Muhammed‟in Mekkeli karşıtlarının, onun bildirimlerinin
hepsinin kendi uydurması olduğu iddialarını reddetmek ya da ileri sürülenlerin tersini ispatlamak için
açıklık getiriliyordu. Kuran‟da Medine dönemine kadar Cebrail hakkında bir açıklama görülmez ve
daha sonra Kuran‟ı indiren (Kuran 2, 91:… Halbuki o Kuran, kendi ellerinde bulunan Tevrat‟ı
doğrulayıcı olarak gelmiĢ hak kitaptır…) melek ve bir yardımcı olarak (Kuran 66, 4:…bilesiniz ki
onun dostu ve yardımcısı Allah, Cebrail ve müminlerin iyileridir…) sadece iki kere adı geçer.
Başka ayetler içinde ad olarak verilmese de ona göndermeler yapılmaktadır. Böylece Cebrail,
Muhammed tarafından “açık ufkun”(Kuran 81, 23: Andolsun ki o elçiyi (Cebrail‟i) apaçık ufukta
gördü.) “en yüksek noktasında”(Kuran 53,7: …Sonra en yüksek ufukta iken gerçek görünüĢüyle
doğruldu.) görüldü ve sonra aralarında iki yay boyu uzaklık kalıncaya yaklaştı (Kuran 53, 9: AĢağı
sarktı. Ona iki yay arası kadar, hatta daha da yakın oldu.). Başka bir fırsatta Muhammed, bu
dünya ile öteki dünya arasındaki sınırı gösteren sidre ağacının (Kuran 53,13: Sidretü‟lMünteha‟nın (son ağaç, yani yaratıklar dünyasının son noktası demektir; bundan ötesi Allah‟ın
gayb alemidir) yanında bir kere daha görmüĢtü) yakınında bir görüntüsüne tanık oldu.
Farklı geleneklere göre, başka kaynaklardan da esinlenildi. Zaman zaman bu esin, Tanrıdan onu
getiren, Kutsal Ruh‟dan geldi (Kuran 16,103: KuĢkusuz biz onların: “Kuran‟ı ona ancak bir
insan öğretiyor”dediklerini biliyoruz. Kendisine nisbet ettikleri kiĢinin dili yabancıdır. Oysa bu
apaçık Arapçadır…/Burada sözkonusu olan Cebra adında Bizanslı yaĢlı bir Hristiyan
köledir/).Bazan da Kabbalcı kutsal yazılarda Tanrının kadınsı görünüşü olan Sakina‟dan geldi.
Bir keresinde Muhammed, “melek bazen benim için bir erkek görünüşü alır” dedi. Onu tanımlaması
istendiğinde şöyle yanıtladı: “Yüzü ve sakalı, Mekkeli yakışıklı genç bir adamınkine benziyordu.
Başına nakışlı bir turban takmış ve çok süslü bir eyeri olan beyaz bir katıra binmişti.” Bu genç
adamın, Hristiyan Kalb kabilesine mensup olan Dahya İbn Halifa olduğu saptandı. (Glubb, John
Bagor (Glubb Pasha), The Life and Times of Muhammed, 1979, s.249) Musa ibn Ukba‟nın
tanıklığında bildirilen bir baska geleneğe göre, Hira mağarasında gördüğü ilk görüntüden sonra,
Hatice Muhammed‟i Mekke‟de oturan Hristiyan keşiş Ninovalı Addas‟a götürdü. Cebrail‟in
Muhammed‟e görünmesini ona anlattı ve keşiş şaşkınlık içinde sordu: “Ey Kureyşli kadın, nasıl olur
da bu puta tapanların ülkesinde Cebrail‟den sözedilir?” Sonra Hatice‟ye, Cebrail‟in Tanrı tarafından
peygamberlere rehberlik için gönderilen koruyucu melek olduğunu açıkladı.
Al-Tabari‟ye göre, Cebrail tarafından Muhammed‟e iletilen vahiyleri Yahudilerin kabullenmek
istememelerinin sebeplerinden biri, vahiylerin Yahudilerin koruyucu meleği Mikail tarafından değil
de felaket (yıkım) meleği olan Cebrail tarafından gelmesiydi (Dan.12:1).Yahudiler, Muhammed‟in
1
Batı dillerinde melek anlamındaki „angel‟, Yunanca „s-angelos‟ (haberci, ulak) sözcüğünden gelmektedir.
Yahudi Korayza kabilesine karşı çıktığı kırımcıl seferi, Cebrail‟in ona telkin ettiğine inanıyorlardı.
Muhammed‟in kendisi Cebrail‟i Nuh‟a, Musa‟ya ve sert adaletli yönetici olan Ömer‟e benzetir ve
Mikail‟i ise İbrahim, İsa ve Ebubekir‟le karşılaştırırdı (Muir, Sir William, The Life of Muhammed,
from Original Sources, Rev.edt. Edinburgh: John Grant-Orig.pub.1858-61-, 1912, s.231) Mistik
Kabbala geleneğinde Cebrail ayın ruhsallığı ile (with the spirituality of the moon) bağlantılı, Mikail
ise güneşin ruhsallığıyla ilişkilidir. (Frieling, Rudolf, Christianity and Islam, Edinburgh, 1978, s.47)
Cebrail çoğunlukla asılsız-aldatıcı olan rüyalar düzeyine yakın durur, Mikail‟in yeri ise,
peygamberlikle akraba yakınlığında olan görüntüler düzeyindedir (Matt, Daniel Chanan, Zohar, The
Book of Enlightenment, London, 1983, s.229).
3. Kuran‟ın ĠndiriliĢi
Cebrail tarafından Muhammed‟e getirilen Kuran vahiylerini o, alışık olunduğu biçimde daima
kulaklarıyla işitmezdi; onlar doğrudan esinlenmeyle zihnine ve yüreğine
düşerdi. Ayetlerin inişi (tanzil) bazan sözcüklerle, bazan anlayabileceği bir görüntü biçiminde ve
bazan da rüyalarlarla olurdu. Muhammed bu şekilde almış olduğu vahiyleri yazıcılarına dikte ettirirdi
(yazdırırdı). Vahiyler çoğunlukla garip sesler ve belirtilerle bildirilirdi.
Yine çoğu durumlarda vahiyler, Peygambere beklenmedik bir biçimde ve tuhaf zamanlarda inerdi:
Örneğin, attan inerken, saçlarını yıkarken ya da yemek yiyorken (A.J. Wensinck, SEI (Shorter
Encyclopeia of Islam), ed. H.A.R. Gibb and J.H.Kramers, Leiden-Brill, 1974, s. 624). Bazan bir
toplantı anında bir soruya, ya da bir olay üzerinde fikri sorulduğunda, konuşmaktan kaçınamadığı
zaman yanıt olarak, yahut da özel koşullar için ondan beklenen anında yorum gerektiğinde, ona
aydınlatıcı vahiy bir çözüm gibi ulaşıyordu. Bu tür vahiyleri, bir vahiy gelme anına kadar
ertelenemiyecek kararları almak zorunda kaldığı anın gereksinmeleri olarak yazdırdığı görülmekte.
Böyle zamanlarda Muhammed‟in Tanrıdan hemen yolgöstericilik sağladığı bilinmekteydi.
Günlük ilgilerin önemsiz rastlantıları, geçici kaygıların küçük yerel çıkışları ve kısa anların diğer
olayları çoğu kere bir Kuran suresini genişletir, teşvik ederdi. İçlerinde muhaliflerini lanetlediği
kişisel zayıflıkları hakkında da ayetler vardır. (Kuran 111, 1 : Ebu Leheb‟in iki eli kurusun,
kurudu da…) Örneklerden en tanınmışı, bir keresinde Abu Ruhm al-Ghifari adlı sahabisi, kazayla
Muhammed‟in ayağını incittiği zaman; ona yapmış olduğu büyük kötülüğü bütün zamanlar için
sonsuzlaştıracak bir Kuran ayeti gelecek diye, büyük korkuyla etkilenip beklemesiydi.
Bazı vahiylerin gelişine muhaliflerin saldırıları neden oluyor, bazılarını da kendi önderliğine ilişkin
yükselebilecek itirazları önceden kapatmak için alıyordu. Bazısı siyasal ve toplumsal talepleri
karşılamak için geldi. Bazısı ise ettiği yeminlerden onu kurtarmak (Kuran 66, 2: Allah
(gerektiğinde) yeminlerinizi bozmanızı size meĢru kılmıĢtır. Allah sizin yardımcınızdır...) ya da
inanmayanların ve kafirlerin öldürülmesini haklı çıkarmak (Kuran 47, 4: Ġnkar edenlerle,
inanmayanlarla karĢılaĢtığınız zaman boyunlarını vurun-ya da-Ne zaman muharebede küffarla
karĢılaĢırsanız, boyunlarını vurun) için geldiler. Ayetlerin bir çoğu, savaşlar ve seferler, birlikler
için günlük emirler üzerinde bildirimleri temsil etmekte ya da kabile başkanlarıyla barış anlaşmaları
yahut bir yağma seferi sonrası ganimet bölüşümünü hikaye etmektedir (Kuran 8, 41-42: İki uzunca
paragraf oluşturan bu ayetlerde;Bedir savaşından sonra ganimetin beşte birinin
Tanrıya,Peygamber ve yakınlarına, sonra yetimler, yoksullar ve yolculara verilmesi ve savaş
sonrası ölenlere, yaşayanlara ilişkin bazı taktik bilgiler yeralmakta. İ.K.).
Birçok ayetler Muhammed‟in hanımlarını, onların kavgaları ve taleplerini anlatıyor. Özellikle Medine
döneminde, vahiy alma esnasında, „toprağa düşmek ya da kendini yere atmak?‟ gibi davranışlarla
onlara ilişkin hazırlıksız-anlık sözlerle kolayca ortaya çıkan görüşlerinin onaylanması yönündeki
eğilimi, bazı Kuran ayetlerinin zayıf içeriği ve geçici ilgisi yüzünden çelişkili yorumlardan
kurtulamadı. Hasımlarını susturamadığı, kadınlarını denetleyemediği ya da kendi işinin gereğini
yerine getiremediği zaman, Peygamberin sürekli vahiylere başvurduğu ve Tanrıdan Cebrail
aracılığıyla, kendisine getirilen bir vahiy eseri olarak Kuran‟ın iktidarını değerden düşürdüğü
hissedilmektedir.
4. Vahiy Yazıcıları (Katipler)
Muhammed‟in misyonunun başlangıcında, Mekke aristokrasisini oluşturan Kureyşliler arasında
yazmayı bilen sadece 17 erkek bulunduğunu söyleyenler vardır. Çok zengin tacirler tarafından
kullanılan muhasebeci ve yazıcılar çoğunlukla Yahudi, Hristiyan ya da Habeşistanlıydılar.
Muhammed‟in Medine„deki ilk günlerinde, yazmanlar aynı biçimde sağlanyor. Öyle ki Muhammed,
savaşlar ve yağma seferlerinin yoksul tutsaklarına, kendinden sonrakilere yazma sanatını
öğretebildikleri takdirde, özgürlüklerini bağışlıyordu. Sadece az sayıda olan yazıcılar değildi, yazı
gereçleri de nadirdi ve hemen her zaman hazır bulunmuyordu. Mekke‟de Muhammed‟e gelen ilk
vahiyleri kimin kaydettiği kesin olarak bilinmemekte; daha açıkçası özgün malzemenin bazısı
kaybolmuştu.
Muhammed‟in yazıcıları bazı kereler, eski halk ozanlarının şiirlerinin kayıtlarını tutan kayıtçılara
(raviler) benzetilmiştir. Onun ilk yazıcılarından bazıları Hristiyandı ya da ilk karısı Hatice, yaşlı
bilgin Varaka ve Muhammed‟in üvey oğlu Zeyd ibn Haris gibi geniş Hristiyanlık bilgilerine sahip
olan kimselerdi. Diğerleri ise ilk yakın çevresi üyelerinden Ebu Bekir ve Ali idi. Hanımları arasından
Hatice‟den başka Ayşe ve Ummu Salama da okuma biliyordu. Hafsa ve Ummu Gülsüm hem
okuyabiliyor, hem de yazabiliyordu. Ancak son ikisine Peygamberin vahiy yazdırıp yazdırmadığı
bilinmiyor.
Zaman geçtikçe diğer birçok yazıcılar da vahyedilmiş mesajları kayda geçirdiler. Kuran‟ın
derlemesini yapmak zorunda bırakılan Zayid İbn Tabit; daha sonra üçüncü halife olan Osman;
Osman‟ın üvey kardeşi Abdullah ibn Sadd; kendi özel Kuran derlemesi yapmış olan Obayi ibn Kaab;
Halife Osman‟ın kuzeni ve birinci Emevi halifesi Muaviye ve de bir Yahudi yazıcı (Sale, George,
trans. The Koran: With a Preliminary Discourse and Explanatory Notes, London, 1886, s.46) bunlara
dahildi. Muhammed‟in ölümüne kadar kırktan fazla yazıcı vahiylerin yazılmasıyla meşgul olmuştur.
Vahiylerin nasıl alındıkları ve hangi biçimde kayıtlandıkları üzerinde kafa yorulmaya başlanınca,
hemen arkasından Mutazililer ve diğer Arap eleştiricileri tarafından şu soru soruldu: Yazıcılar
Muhammed‟in ne zaman „vahiy altında‟ olduğunu, ne zaman kendi görüşlerini ifade ettiğini nasıl
ayırd edebiliyorlardı? Ayrıca vahyin başlangıç ve bitiş anlarını nasıl saptayabildiler?
Belki oldukça işlerinin uzmanları da olsalar, yazıcılar tarafından kaydedilmiş malzemenin bazılarının,
sonraki bütün kopistlerin doğal yanlışlarına konu oluşturması beklenmelidir. Eğer Muhammed‟in
kendisi, iddia edildiği gibi, ne okuma ne de yazma bilmiyorduysa, o zaman Kuran metninin kesin
doğruluğu, Peygamberin çoğu yazmanlarının yeterlilik derecesine bağlı olmak zorunda kalacaktır.
Bununla birlikte, Muhammed‟in bazan yazdırdığı malzemeyi yeniden gözden geçirdiği ve düzelttiği
görüşü bazı bilginler tarafından tutulmaktadır.
5. Mekke Sureleri
Bilginler Muhammed‟in Mekke‟deyken yazdırdığı Kuran sureleriyle, daha sonra Medine‟ye
yerleşmesinin arkasından yazdırdıkları arasında bir ayırım yapmaktadırlar. Kuran‟ın daha sonraki
Arapça nüshalarında her surenin, Mekke‟de mi yoksa Medine de mi indiğini belirten bir başlığa sahip
bulunmaktadır.
İlk ya da Mekke sureleri, diğer dinler, hatta puta tapan Araplar için bile hoşgörü gösteriyor. Onlar
gerçekten dinsel inanç, Hristiyan ve Yahudi gelenekleriyle uyuşum içerisinde olan derin ruhsallıkla
geliştirilmiş yüksek idealizm doludur. Tanrı genelde al-Rahman „Bağışlayıcı-Merhametli‟ olarak
gösterilir.
Bu sureler, dinsel öğretiler, ahlak ilkeleri, kısa öğütler ve Peygamberin esinlendiği diğer (vahiy)
sözlerini içermekte. Bunlar kısa, genel olarak ölçülü ve uyaklı nesir (seci) içinde destansı sıcaklık ve
görüntülü güç dolu, basit, heyecanlı ve duygusal üslupla iletilmiştir.
Çarpıcı imgeleri ve ahenkli uyaklarıyla, mistik güzelliği ve dinsel içgörüsüyle bu ateşli ve tutkulu
ayetlerden „dehşetli sureler‟ oluşturduğu bilinmektedir. Çünkü onlar ekseriya bilinçle değil, duygusal
söyleyişlerle geliştirildi. Onların etkisinin azalması, Peygamberin saçlarına ak düşmeye başladığında
hızlandığı söylenir.
Arap halkı için İbrahim dinini somutlaştıran Mekke sureleri, bütün Kuran‟ın yaklaşık üçte birini
kapsıyor ve zarif bir bölüm oluşturuyordu. Bu surelerin çoğu, bütün ya da parçalar halinde
Muhammed‟e inananların dilindeydi. Ağızdan ağıza geçmesine rağmen onlar genel olarak,
bozulmadan ve değişime uğramadan, erken İslamın temeli ve dinin özünü biçimlendirecek durumda
kaldılar. Malzemenin bir çoğu, ayinsel amaçlar için uygun durum kazanmış, ölçülü ve uyaklı ya da
makamlı ilahiler özelliğine sahipti; öyleki bunlar, toplu tapınma ve diğer dinsel fırsatlar çıktığında
dahi kullanılırdı.
Görülüyordu ki, Muhammed‟in Mekke‟den ayrılmadan önce, temel inançlar ve erken İslam dinin
pratikleri (tapınma eylemleri), bazı durumlarda eksik biçimde de olsa, zaten bu sureler içinde
buyurulmuştu. İşte bu erken pasajlar-sureler, „Kuran‟ ,yani „okuma parçaları‟ olarak belirlendi ve
İncil gibi, bir dua-kitabı gibi hizmet verdi.
Muhammed Mekke‟den göç etmeğe hazırlanıyorken; orada din değiştirenler ve din yayıcılar (örgütü)
kurması için, diğer bir deyişle İslamı yaymak ve müslüman yandaşlar artırması için Musab ibn
Umayr‟i Medine‟ye göndermişti. Musab‟ın gönderilme nedeni, onun Kuran‟ı ezbere
okuyabilmesinden dolayıydı. Bu durum onaylamaktadır ki, Kuran‟ın asıl bünyesi zaten tamamlanmış
olarak değerlendiriliyordu.
İskoçyalı büyük otorite Richard Bell, en ufak ayrıntılarına kadar Kuran metinlerini dikkatle
inceledikten sonra, Kuran‟ın, Hicretten 2 yıldan daha az bir süre sonra, aşağı yukarı Bedir savaşının
yapıldığı tarihte (İ.S. 624) „kesinlikle sona erdirildiği‟ sonucuna varmıştır (Watt, W. Montgomery,
Bell’s Introduction to the Qu’ran, Edinburgh University Press, 1970, s.138). O tarihte Kuran, hemen
hemen sadece Mekke surelerini içeriyordu.
6. Medine Sureleri
Medine‟de Muhammed‟in statüsü yükseldiği ve erki arttığı için, kendi karakterinde ve Kuran
bildirimlerinin karakterinde bir değişim yeraldığı görülüyor. Bu değişim hem üslubta hem de sözlerin
içeriğindeki değişikliklerde yansır. Batılı eleştiricilerin okunması zor, sıkıcı ve zahmetli olarak
değerlendirdikleri Kuran‟daki uzun metinler hemen hemen yalnızca Medine‟de düzenlenmiş
surelerdir.
Medine‟de, Mekke vahiylerini aydınlatan destansı coşku ve dinsel heyecanda belli bir düşüş vardır.
İnanan sadece bir duacı olmuş, peygamber de bir din bilgini. Surelerden birkaçı tanrısal etkilenmenin
işaretlerini taşmaktadır. Muhammed‟in enerjisi kendiliğinden düşmeğe başlar; eski ateşin sadece
arasıra çıkan parıltısıyla vahiy almada sendelemeler olmaktadır. Coşkulu ve şiirsel sözlerin yerini,
birbirinden kopuk ve tutarsız düzyazı (nesir) almıştır. Bazı sureler sadece Muhammed‟in
büyüklüğünün altını çiziyor ya da onun kişisel sorunlarıyla ilgileniyorlar; ona muhalif olanlara karşı
gelişen bir düşmanlık ve hoşgörüsüzlük gösterenler sureler de bulunuyordu.
Merdine sureleri açıkça Muhammed‟in bilinçli düşünselliğinin üretimidir. Hemen tamamı öğütler,
çağrılar, talimatlar ve duyurulardan ibaretti. Metinler kuramsal söylevlere benzemeye başlıyor ve
gittikçe daha fazla öğretici ve kuralcı tona dönüşüyordu. Vahiyle gelen “okuma parçaları” bir teksten
biraz fazlaydı. Medine döneminde “Kuran” deyimi daha az, onun yerine “al-Kitab” daha sık kullanılır
oldu.
Mekke surelerine benzemeyen Medine‟de düzenlenmiş sure ve ayetler halka daha az yakın oldu.
Çünkü Medine malzemesinin pek azı toplu tapınmalarda ahenkli okumaya uygun düşüyordu.
Böylelikle Medine surelerinin büyük kısmının öğrenilememiş-ezberlenememiş olması, Muhammed‟in
ölümünden sonra Kuran‟da eklemeler ve değiştirmeler için istenilen fırsatı kazandırdı.
Mekke ve Medine sureleri arasındaki farklılıklar, erken zamanlardan beri İslam yorumcuları
tarafından bilinmekte ve o zaman bile sık sık bilginler tarafından tartışılmaktaydı. Zamanımızda da
İranlı yazar Ali Dashti, Muhammed‟in Mekke‟de aldığı vahiylerle, Medine‟de aldıkları arasında
ayırım yaptı; İran devriminden sonra Dashti tutuklandı, dinsizlikle suçlanıp hapse atıldı. Korkunç bir
şekilde dövülmesi sonucu 1982 Ocak ayında öldü. Sudanlı din bilgini Mahmud Muhammed Taha,
Sudan‟daki farklı dinler için ortak bir zemin oluşturma girişimi içinde, Şeriatın temellerini
biçimlendiren son Medine sureleri ve onun görüşüne göre çağdaş dünya İslamı için daha uygun ve
daha evrensel bir çağrıya sahip olan erken (Medine) veya Mekke sureleri arasındaki ayırımı önemle
vurguladı. Bu ayırım Sudan otoritelerinin hoşuna gitmedi. Din değiştirme (irtidat) davası açılarak
tutuklandı ve 1985‟in Ocak ayında asılarak idam edildi.
7. Kuran‟ın Derlenmesi ÇalıĢmaları
Muhammmed‟in 632 yılında ölümü esnasında Kuran, herhangi birşey içinde korunacak biçimde
mevcut değildi. Kuran parçaları, tek tek ayetlerden tüm surelere doğru bir sıraya konularak kayıt
yapılmış ve özel ellerde saklanmıştı. Malzemenin çoğu , çeşitli sahabi, yakın dost ve akrabalar,
“hafızlar” ve kurra (okuyucular) tarafından sadece ezberlenmişlerdi. Bu malzemenin sonuçta nasıl
biraraya toplandığı üzerinde çelişkili versiyonlar vardır.
633 yılında dinden çıkmış olanlar ve doğru yoldan sapanları geri çağırmak için halife Ebubekir
tarafından yapılan kanlı savaşlar esnasında, Kuran metinlerini ezbere bilen kişilerin bazıları öldürüldü.
Çok daha ciddi ölüm ertesi yıl, Yamama savaşı sırasında oldu; bu savaşta aralarında baş hafızların ve
Kuran okuyucularının (kurra) bulunduğu Peygamberin 39 sahabisi ölmüştür.
Peygamberin diğer kayınbabası Ömer, hafızlardan daha fazla öldüğü takdirde, Kuran‟ın çoğunun
kaçınılmaz olarak kaybolacağından korkup, mevcut malzemelerin ve Kuran metinlerinden başka ne
kalmışsa bir dökümünü yapmak için Ebubekir‟e danıştı. Bu öneri inananlar tarafından iyi
karşılanmadı. Muhammed‟in yapabileceği halde yapmadığı şeyi yapmaya girişmenin (onun
kutsallığına) saygısızlık olabileceği üzerinde pek çok itirazlar yükseldi. Halife Ebubekir bile
kuşkuluydu, çünkü Muhammed‟den böyle bir görev için alınmış bir izin yoktu.
Bununla birlikte sonunda onay verdi ve bu kutsal görevi uygulaması için Muhammed‟in
yazıcılarından biri olan Hazrac kabilesinden Zayid İbn Tabit‟in atamasını yaptı. Zayid (Zeyd)
Arapça‟ya ek olarak, Farsça, Yunanca, Habeş dili, Süryanice ve İbranice biliyordu ve ayrıca İbrani
yazısını okumayı da öğrenmişti.
Zayid, çeşitli yöntemlerle onları korumuş olan bireylerden bulabildiği nadir metin parçalarını topladı.
Geleneğin söylediğine göre; bunlar parşömen kağıdı parçacıkları, palmiye yaprakları, yassı taşlar,
tahta levhalar, deri parçaları, deve ve keçilerin kaburga ve kürek kemikleri ve “insan göğsü” – yani
inananların bellekleri- üzerindeki yazıları içeriyordu.
634 yılının sonuna kadar izlenip toplanabildiği kadar çok yazılı parçalar güçlükler içinde ayrı sayfalar
(suhuf) halinde, fakat eleştirel seçim yapılmadan ya da iniş dönemlerine bakılmaksızın ve bütün
yinelenmeler, zıtlıklar ve lehçe çeşitlemeleriyle kopya edildi, fakat çoğaltılmadı. Bazı Müslüman
otoriteleri Zayid‟in ilk derlemesinin kopyalarının yapıldığı ve çeşitli skolastik merkezlere
gönderildiğini söylüyor, fakat diğer bazıları da bunu yadsıyorlar. Olasılıkla Küfi (yazıyla) derlenmiş
olan malzeme Ebubekir‟e teslim edildi ve onun ölümü üzerine, ikinci halife Ömer‟in korumasına
emanet edildi. Ömer‟in ölümünden sonra Peygamberin dul eşi olan kızı Hafsa‟ya geçti.
Bu arada tam bölümlerden, kısa parçacıklara kadar Kuran‟dan çeşitli yazılı çıkartmalar, zaten İslamın
yayıldığı eyaletler içinde dolaşmaktaydı. Sonra Arap yazısında mevcut olan eksiklikler nedeniyle,
metinlerin hem okunması hem de yorumlanmasında çeşitlemeler oluştu. Tekstlerin herbiri
açıklayıcıları tarafından güvenilir olarak kabul edildi. Armenia ve Azerbaycan‟a karşı yapılan seferler
sırasında, kullanılan Kuran metinlerinin okunması ve pasajlardaki çok sayıda eksikliklerle ilgili,
Suriye ve Iraklı Müslüman birlikleri arasında tartışmalar yükseldi. Bu kavgalar, Osman‟ın halife
olmasından önce olayı yatıştırmak için, aracı olmasını ve “kendilerindeki farkın Hristiyan ve
Yahudiler gibi, yazıyı farklı değerlendirmelerinden önce halkı durdurması” (yönünde) ona danışan
askeri komutan Huzayfa‟yı harekete geçirecek cidiyetteydi. Bu durum, piyasadaki türlü hasım
versiyonların tartışmalı okunuşları yerine buyuruculuk ve değişmezliğe, yani bir resmiyete
sahibolması acil gereksinimini ortaya çıkardı.
Bunun üzerine Osman, daha anlaşılır ve daha kesin, ilk ve son olmak üzere belirgin olarak
yasalaşacak ikinci bir (Kuran) düzenlenmesine karar verdi. Bir kere daha Zayid İbn Tabit‟e, üç
Kureyşli yardımcıyla birlikte görevi emanet edildi. Bu üç Kureyşli Abdullah İbn al-Ziyad, Saad İbn
al-As ve Abdurrahman İbn al-Haris idi. (Görevde bunlara katkıda bulunmuş diğer yardımcıların da
listesi vardır). Bu kere onlar bütüm mevcut kopyaları incelemek, Kuran fragmanları yahut
bölümlerini, Hafsa‟nın korumasındaki ilk kolleksiyonda öylesine biraraya getirilmiş malzeme ile
karşılaştırıp, neyin atılması ve neyin kapsama alınması gerektiğine karar vererek kitabın son
versiyonunu hazırlama zorunluğu duydular; sureleri sıraya sokarak, birer numara vermek biçiminde
bir düzenleme uyguladılar.
Osman‟ın kurulu, surelerin tarih sırası-ardardalık, tartışmalı metinlerin karşılaştırılması ve düzene
sokulması ve Kuran ayetlerinin ilk kayıtlarının yapıldığı çeşitli diyalektlerden bir dil seçimi gibi
birçok sorunlarla yüzyüze geldi. Osman, dil sorununu düzeltmek için, Kureyşli olmayan Hazrac
kabilesine mensup Zayid İbn Tabit‟e, dil farklılığı durumunda, Kureyş diyalektini seçmesi buyruğunu
verdi.
Kuran çoğu kısa pasajlar halinde yazdırıldığı için, şimdi ayrı bölünmeler oluşturma biçiminden çok,
metin düzenlemesi sorununun çözümüne uygun bir yöntem yoktu; öyleki komisyon yeniden
düzenleme yapıyor ve bağlantısız parçalardan yapabildiği en iyi şey olarak sureleri biraraya
getiriyordu. Birbirini tutmaz geçişleri bağlamak yahut yinelemelerden kaçınmak için daha fazla
girişimde bulunmadı.
Surelerin tarih sırasını titizlikle belirlemek olanaksız olduğu için, kısa bir dua biçiminde ifade edilen
ve “başlangıç” anlamındaki fatiha olarak bilinen uğurlu bir sure ile başlanmasına karar verildi. “
Yahudi ve Hristiyan terminolojisinin varlığı ve ayırdedici herhangi bir İslam düşüncesinden
yoksunluğa rağmen, bu durum özellikle dikkate değer” diyor Frants Buhl ( SEI,1974, s.280).
Arkasından en uzun bölüm2 birinci olarak yer aldı; diğer sureler uzunluğu gittikçe küçülen bir sıra
içinde birbirini izledi. Gerçekte vahiy sırası ters çevrilmiştir; zira genel olarak daha kısa (Mekke)
sureleri önde bulunuyordu, yeni düzenlemede ise uzun sureler daha önceye kondu.
Düzenlemedeki bu girişimin sonucu olarak ayetlerin, bazan özgün içerikleri dışına çıkarılıp yerleri
değişirildi, yahut bir yer bulunamadığı için ayrı duran parçalar rastgele bir surenin içine sokuşturuldu,
yahut da konuları farklı olmasına rağmen gelişigüzel yanyana getirildi. Arasıra Mekke ve Medine
dönemlerinden ayetler, farklı zamanlarda yazdırılmış oldukları halde köşe bendler gibi birbirleriyle
birleştirildi. Örneğin üçüncü sure (Al-i İmran Suresi, 200 ayet İ.K.) gibi, daha uzun surelerin çoğu,
farklı dönemlere ait olan ayetlerin toplamıdır. Daha kısa sureler bile bazan karışmış durumdadır.
Sureleri kesin olarak kimin düzenlediği ve isimlendirdiği bilinmiyor. Surelere bizzat Peygamberin
kendisinin isim verdiği ileri sürülmekte, oysa onların büyük çoğunluğu, Muhammed‟in ölümünün
ardından yirmi beş yıl geçinceye kadar şu andaki biçimde tertip edilmemişti; bu iddianın geçerli
2
286 ayetle Bakara Suresi
olmadığı görülecektir. Belki Peygamberin birkaçını adlandırdığı düşünülebilir, fakat bunu bile
belirlemek olanaksızdır . Derleyenler, içindeki anahtar bir sözcükten ya da onun tanıtabilecek çarpıcı
bir sözden surelere ad vermişlerdi. Bazı durumlarda bir sure iki başlıkla tanındı, daha sonra onlardan
biri atıldı.
Kuran Derleme Kurulu işini tamamlayınca, Hafsa‟nın orijinal kolleksiyonu ona geri verildi.
Toplanabilmiş olan bütün kopyalar ve birbirine zıt ve farklı versiyonlarla birlikte diğer artakalan
parçalar ateşe verildi. Zamanın pek çok Müslümanları kutsallık adına, Allahın yazmış ve
Peygambere göndermiş olduğuna inandıkları vahiylerin üzerinde bulunduğu yapraklar ve diğer
değerli fragmanların (parçaların) bu tarzda ahlaksızca yokedilmesi olarak gördüler.
670 yılında Hafsa‟nın ölümünden sonra, Medine valisi Marvan İbn Hakem- ki bu kişi halife Osman‟ın
sekreteriydi ve daha sonraları Mervan I olarak Emevi halifesi oldu- kadının sahibi olduğu Kuran
malzemesini ele geçirdi ve onu da yaktı. Böylece hazırlanmış olan resmi Kuran‟ın herhangi bir
alternatifini ispatı ve değişikliklere kanıt olabilecek herşey ortadan kalkmış oldu.
Kuran‟ın bu ilk tek tip (resmi) metni, Peygamberin ölümünden yirmi beş yıl kadar sonra 655 yılında
tamamlandı. Yeni hazırlanmış bu ana tekstten bir çok kopyaları yapıldı ve büyük İslam merkezlerine
dağıtıldı; biri Medine‟de kaldı ve diğerleri Küfe, Basra, Damaskus (Şam)‟a ve olasıyla Mekke‟ye
gönderildi. Kopya eden katiplerin hatalarına bağlı olarak bazı farklılıklar da, esasta ortografiyi
(düzgün yazım), lehçeyi; sure ve ayet bölünmelerini etkileyerek resmi kopyaların içine sokuşturuldu.
Kuran kodeksi, yalnızca Osman‟ın eski nüshalardan derleme Kuran metni değildi. Erken dönem
Müslümanları, Muhammed‟in aldığı vahiylerinden yapabildiklerince çok yazıya geçirmiş ve bu kutsal
ayetlerden kendi özel derlemelerini yapmışlardı. Bunlar yüzyıllarca yürürlükte kaldı ve hatta bazıları
özel yeterlilik elde etti. Bilginler böyle mushaflar‟dan bir düzüneden fazlasının listesini
çıkarmışlardır. İbn Abu Davud (Ö.928) tarafından yapılmış bu listelerden biri hala yaşamaktadır.
8. Bazı Surelerin Önüne EklenmiĢ Harfler
Kuran‟ın çoğunlukla Medine döneminde gelmiş 29 suresi, alfabenin bazı harfleriyle başlıyor. Bunlar,
tekstlerden gelen değil, fakat kitap haline sokulurken (editing) konulmuş parçalar olduğu bilinir. Bu
harflerin neyi gösterdiği kesin bilinmiyor ve onların anlamları hakkında doyurucu bir açıklama
bulunamamıştır, ancak hermetik bir gizem ve daha çok düşsel bir kurgu bolluğuyla konulmuştır.
Kuran‟daki sözcükleri oluşturan harflerin bağlantıları gibi, bu sure başlıkları harf mistisizminin çeşitli
sistemleri arasında yorumlamaya sunulmaktadır. Arap Alfabesinin her harfinin gizli bir anlamı
olduğuna inanıldı ve bu anlam, harfin bir sözcüğün başında, ortasında ve sonunda bulunuşuna göre –
harfin biçimi gibi- değişime uğruyordu. Arapça kökünden bir sözcüğün iki yahut üç harfinin yanyana
gelerek birleşmeleri daha da fazla karmaşık incelikler ekledi. Bazı sistemlerde (ebced) her harf bir
rakam değerini de karşıladı ve onun anlamı, Grek ve İbrani sistemlerinde kullanılan gematria
(İbranicede Geometri) ilkeleri üzerinde uygulandı.
Önek gibi kullanılmış harfler türlü biçimlerde Tanrı adları, sıfatları yahut derecelerinin kısaltmaları
olduğu söylenir, yahut da surelerin yanlış kullanılmış başlıkları. Bazıları da onların, Kuran‟ı ilk yazıya
geçiren yazıcıların, veya hafızların ya da ahenkli bir biçimde okuyanların işaretleri; adlarının ilk
harflerini temsil ettiğine inanırlar. Belki de gerçekten Zayid İbn Tabit‟e teslim edilmiş olan, Kuran
fragmanları ya da surelerinin ilk sahiplerinin ya da onları derleyenlerin adlarının ilk harfleriydi.
Bazı harfler için daha özel anlamlarda açıklamalara gidildi: Bu şekilde 68.Sure‟nin öneki olan N
(nun) harfi için, deniz canavarı Behemoth‟u simgeleyen “ balık” işaretidir. Sure 50‟e önek olan K
harfi (Kaf), yeryüzünü çeviren dağların oluşturduğu yüzük biçimini ifade eder. KHYAS (Kaf, Hı,Ye,
Ayn,Sad ) harflerinden oluşan Sure 19‟un öneki, Yahudi yazısındaki Kohyas sözcüğü olduğu ve
“Böylece o (Muhammed) buyurdu” anlamına geldiği söylenir.
Ayrıca harfler pagan tanrılarının adlarını korumuş olabilir: 29 surenin 13‟ü AL önekleriyle
başlamaktadır. Bunların dışında 6‟sı ALM, 5‟i ALR, 2‟si de ALMS ve ALMR öneklidir. AL hafleri,
geri kalan harflerin içinde gizlenmiş, bir pagan tanrısının adı olan “AL” (Allah) ile anlamlandırılabilir.
Tarihi Hadramaut‟a kadar uzanan, Arabistan‟da tapınılan Mezopotamya Güneş Tanrısı “Sin”, 36.
Sure‟ye başlık oluşturan, Arapça‟da “Ya Sin” olarak okunan YS harfleri içinde gizlenmiş olabilir. Ya
Sin, alternatif olarak “ya İnsan” olarak yorumlanmıştır, fakat Güneş Tanrısına basitçe bir yakarı
olarak okunabilirdi; “Ya Sin (Güneş Tanrısı)!”
Çağdaş bilginler arasında Hirschfeld, S (sad) harfinin Hafsa, K Ebubekir ve N Osman için kullanıldığı
görüşünü benimsemiştir. Yukarıda anlatıldığı gibi onları üçü de Kuran‟ın toplanmasıyla çok yakından
ilişkilidir. Diğer yandan Nöldeke, önek olarak konulmuş olan harflerin anlamsız simgeler ve büyülü
işaretler olduğuna inanmaktadır. Otto Loth ise Kabbala mistik simgeleri benzeri Yahudi inancı etkisi
olarak gördü. Bu ve benzeri kurgulamalar, inanılması güç ve keyfi diğerlendirmeler olarak, birçokları
tarafından yer değiştirilerek ileri sürüldü. Ancak bu harfler bilginlerin merakını çekmeyi ve yorumlar
da şaşırtmayı hala sürdürüyor. Bu teorilerin bazılarını açıklayan Watt, “bu harfler bir gizemdir”
sonucuna varmaktadır (1970, s.61).
I.II. 9. Kuran Hakkında EleĢtiriler
Hem Mekke‟de hem de Medine‟de Kuran vahiylerinin gerçek doğasına ilişkin olarak Muhammed‟in
bütün kariyerinden kuşku duyuldu. Onun ölümünden çeyrek yüzyıl sonra Kuran‟ın resmi kabulü,
kutsal kitaba karşı doğrudan bir eleştiri sağnağnı sona erdirmedi. İslama inanmış ve onu din kabul
etmiş olanlar arasında bile; peygamberin vahiyleri ekseriya dikkatsizce aldığı, rastgele yazdırıldığı ya
da tamamıyla biraraya getirilmediğine inanan insanlar vardı.
Birçokları bazı ayetlerin Kuran kapsamına alınmış olmasına itiraz ettiler; bazı kimselerin tam
onaylamadıkları uzun surelere itirazları vardı. Bazı mezhep önderleri –ki onların arasında birçok Şii
din bilgini vardır- eklemeler, çıkarmalar ve değişikliklerle Kuran‟ın bozulmaya maruz kalmış olduğu
ve gerçek Kuran‟ın sahteleştirildiğini ileri sürdüler (Goldziher, Ignaz, Muslim Studies, (ed. S.M.
Stern) 2 volms, London, 1971, s.109).
Bazıları, Tanrı için herhangi bir ölümlünün yaptığı gibi, zeytin, incir ve Sina dağı üzerine (Kuran
95,1-4: Ġncire, zeytine, Sina dağı ve Ģu emin beldeye yemin ederim ki, biz insanı en güzel bir
biçimde yarattık.), hatta günün düşmesi-ikindi vakti (Kuran 103,1: Asr‟a (yüzyıl, ikindi vakti,
meyve suyu anlamlarında) yemin ederim ki insan gerçekten ziyan içindedir...), yıldızlar, gece ve
şafak üzerine (Kuran 81,15-18: ...bir kaybolup bir etrafı aydınlatan yıldızlara; kararmaya
baĢlayan geceye, ağarmaya baĢlayan Ģafağa andolsun ki...) yemin etmeğe gereksinimi var mıydı?,
diye soruyordu. Hepsinin ötesinde Ulu Tanrının, hem güneşe ve aya, hem de onları yaratan bizzat
kendi üzerine neden yemin etme zorunluğu duyduğunu sordular (Kuran 91, 1-2, 5-10: GüneĢ ve
aydınlığına, güneĢin ardından giden aya andolsun...(herĢeyi) yapıp döĢeyene, nefse ve ona
birtakım kabiliyetler verip de iyilik ve kötülüklerini ilham edene yemin ederim ki,... ). Oysa
bunun bir öncelliği vardı, zira Tanrı kendisi üzerine Eski Ahit‟de de yemin ediyordu (Eski Ahit,
Genesis 22:16: Ve Tanrı dedi, kendi üzerime yemin ederim ki...).
Bazıları, içinde Muhammed‟in hasımlarını Allah‟ın lanetlediği, ya da içinde Abu Lehep ve karısının
cehennem ateşine atılacağının geçtiği (Kuran 111,1-5: Abu Leheb‟in elleri kurusun, kurudu
da...O alevli bir ateĢte yanacak; boynunda hurma dalından bir ip olduğu halde karısı da
birlikte.) bütün ayetleri sahte kabul edip, reddettiler. Böyle bayağıca bir öcalıcılık, Mutlak ve
Bağışlayıcı Tanrıya yakışırmıydı?
Bir kısım insanlar bütün surelerin güvenilir doğrulukta olduğunu onaylamayı reddettiler. Bu şekilde
Acarida ve Maymuniya ayrılıkçıları Sure 12‟yi değersiz görüp attılar, çünkü o Yusuf ile Züleyha
(Firavun Potiphar‟ın karısı) öyküsünü içeriyordu. Erotik bir baştan çıkarma öyküsünün, bir kutsal
kitabın parçasını oluşturamıyacağını ileri sürmüşlerdi.3
Muhammed‟in özel hizmetini görmüş ve bir Kuran yorumcusu olan Abdullah İbn Masud, -daha sonra
Küfe‟de en yüksek değerde tutulan- kendi Kuran derlemesini yapmıştı. Bu kişi birinci ve son iki
sureyi (113 ve 114) Kuran‟ın parçaları olarak dikkate almayıp, kendi teksti içine onları sokmadı.
Sufiler genel olarak Kuran üzerinde doğrudan eleştiri yapmadıkları halde, ortodoks olmayan (gayri
Sünni) yorumcular yorumlarında, onaylanabilir tek anlamları olmadıklarını belirledikleri birçok
ayetlerden örnekler verdiler ve sadece onları mecazi anlamlarıyla (tavil) kabul ettiler.
Birçokları Kuran‟ın yazarının Tanrı olduğu fikrini kabul edilmez buldular. Doğrusu, bu nokta
üzerinde kuşkular, İslam düşünürleri tarafından ifade edilmesi yüzyıllarca sürdü. Kuran‟ın
yaratılmadığı, fakat sonsuzluk öncesi varolduğuna ilişkin ortodoks görüş, aynı cinsten kuşkularla
reddedildi.
Kuran‟ı ilk eleştirenler arasında başta gelen gelen, İslamın özgür düşünürleri ve akılcıları olarak
tanınmış olan Mutazililer oldu. Hasan Basri‟nin öğrencisi olan Sufi Vasil İbn Ata (Ö.749) tarafından
oluşturulan bir gruptu. Mutazililer‟in İskenderiye yazarları ve Yunanca ile yakınlıkları vardı. Onlar
Yunan rasyonalizmi (akılcılığı) ve kuşkuculuğu dahil birçok Yunanca kavramları, İslam felsefesine ve
dinsel tartışmalara soktular.
Mutazili görüşte, Ortodoksların yaptığı gibi, Kuran‟ın ölümsüz ve yaratılmamış olduğunu ifade
etmek, Tanrı ile akran olduğunu söylemek aynı şeydi. Bu onlara göre düalizmin (ikilemciliğin) bir
biçimiydi, Mutlak Tanrı ile Kuran‟ı eşit ve ölümsüz görmek, Tanrıya şirk (ortak) koşmaktı. Onların
kanısınca, (Kuran) derlemecilerine emanet edilen özgün metinlerin binlercesini ateşle yoketme
düşüncesi onu elverişli yaptı, fakat Kuran‟ın daima tek ve değiştirilemez biçimde mevcut olduğunu
ileri sürmek doğru sözlülük değildir. Kitabın düzenlenmesinde ve üslubunda mucizevi (tansık
görünen) hiçbirşey yoktu. Ayrıca saf bir Arapça ile yazılmamış, içinde çok sayıda yabancı sözcükler
vardı; ödünç alınmalar, değişiklikler ve Muhammed‟in kişisel fikirlerinin tartışılmaz kanıtlarını
taşıyordu. Kısacası onlar (Mutazililer) Kuran‟ın, Muhammed‟in bizzat düzenlediği yarı-destansı yapıtı
olduğunu ileri sürdüler.
Kuran‟ın ebedi (ölümsüz) değil yaratılmış olduğu hakkında Mutazili kavgası, son Emevi halifesi
Mervan II (Ö.749) ile koruyucusunu ve hatta bunu zorlayan bir enkizisyon (mahkemesi) kuran
Memun (Ö.833) dahil, Abbasi halifelerinden bazılarından resmi destek aldı.
Hellenistik ve Grek felsefesine dönüş yapan ve matematikten dinbilimine kadar çeşitli konularda
elliden fazla risale (fasikül) içeren kendi ansiklopedilerinde, Muhammed‟in öğretileri üzerinde çok
sorular yöneltmiş bulunan Basra‟lı “Temizlik Kardeşleri” İkhvan al-Safa (900 yıllarında) Mutazililer
tarafından etkilenmişti. Onlar, bir insanın bilginin herhangibir çeşidine düşmanlık göstermemesi yahut
bir görüşü tutarken fanatik olmaması gerektiğini son derece özgür birbiçimde öğrettiler. Kuran‟ı ve
dinsel ahlak kurallarını serbest yorumlarından ötürü, Sünni (ulema) onlardan nefret ediyordu. Bu
kişiler halife Mustancid‟i (Ö.1170) İhvan al-Safa‟nın kopyalarını pazar yerinde halkın gözü önünde
yaktırmaya ikna ettiler.
10. Kuran‟ın Yazısı
Arap yazısının en eski biçimi birçok bakımlardan yetersizdi. Gibb‟in söylediğine göre Kuran‟ın
toplanması sırasında, Arapça çok gelişkin olmayan bir yazıyla yazılmaktaydı; “ancak yazılan herşey,
bu dil hakkında çok ayrıntılı bilgiye sahip olmayan kişilerce okunamazdı”.(Gibb,H.A.R., Arabic
Literature, 2.baskı, Oxford University Pres, London, 1974, s.39).
3
Maymuniyya hakkında genişbilgi için bkz. Şehristani, Kitab al-Milal-Çev. Jean Claud Vadet, Les Dissidences de l’Islam,
Paris, 1984, s.237.
Osman‟ın resmi Kuran‟ı, aynı ana hatlara sahibolan sessiz harfleri ayırdedecek noktalar, sesliler için
işaretler (daha sonraları sesli harf olarak kullanılmaya başlayan elif, vav, ye harfleri de sessizdi) ve
herhangi bir doğruyazım kuralına sahip değildi. Çeşitli kentlere gönderilmiş olan Kuran‟ın en eski
kopyaları (geleneksel bilgilere göre yedi nüsha- İ.K.), eski Arap yazısının bu çok belirgin olmayan
biçimiyle yazılmıştı. Arkasından metinler, sözcüklerin hecelenmesi, onların seslendirilmesiünlendirilmesi, yazıyı anlamlandırma-yorumlama anlaşmazlıkları ve çelişkili okumalara götüren
herşey üzerinde tartışmalar yükseldi. Kufeli Müslümanlar Osman‟ın toplatıp yazdırdığı Kuran
metninin tümünü reddettiler ve kendi versiyonlarını kullandılar.
Emevi halifesi Abdul Malik‟in (Ö.705) saltanatı döneminde çeşitlemeli ve hatalı okunuşları olan
Kuran kopyaları gerçekten ortak sorun oldu ve metinlerin serbest yorumu-anlamlandırılması
alabildiğine genişledi. Abdul Malik‟in, bir okul öğretmeni olarak yaşama atılmış bir Arap bilgini olan
valilerinden Haccac bin Yusuf‟a, bu çeşitli okumaları sistematize etmek ne yapılabileceğini
araştırması emredildi. O da yeni bir sufi okuluna sahibolan mutasavvıf Hasan Basri‟den, bu
karmaşıklığın nedenlerini ortadan kaldırmasını talep etti. Hasan Basri de başka bir Basralı Hasan
Yahya İbn Yamaar‟ıyı olayı çözmek üzere atama yaptı.
Nasturi Hristiyanların yazılarında kullandıkları noktalama sistemi, Süryani yazısındaki seslendirme ve
ayırdedici işaretler kullanımı temeli üzerinden hareket etti. Noktalamayı ve aynı biçimde ses olarak
farklı olan sessiz harfleri seçmek ve çift sessizleri belirlemek için, ayrıca uzun ve kısa seslileri
ayırdedecek olan işaretleri, ilk kez bu Hasan Yahya Arap yazısına soktu. Bir cümle içerisindeki
sözcüklerin bölünmesi ve bir noktalama kuralları yöntemi de sonraki birkaç yıl içinde getirildi.
Bu yenilikler hemen genel kabul görmedi, yani geniş bir geçerlilik kazanmadı. İşaretlerin
yerleştirildiği yerleri, daha doğrusu sözcükleri hecelemeyi sabitleştiren yerleri sürekli biçimde
kullanmadılar. Yorum ve anlamlandırmalar hala seçime bağlıydı. Eklenen işaretler özgün vahiylere
ait olduğu kabul edilmedi, tersine içine sokuşturulma ve kutsal kitabın okunmasında sapkın yenilikleri
ebedileştirme olarak görüldü. Büyük Sünni hadisçi Malik İbn Enes (Ö.795), cami hizmetlerinde bu
işaretli kopyaların kullanılmasını yasakladı. Halifeler ve yerel yöneticilerden bazıları dahil başka
bilginler de memnun değillerdi bu durumdan; Kuran‟ın –Sinagok Tevrat‟ı benzeri- bu gibi işaretler
olmadan kalmasını tercih etmiş olacaklar. Anlatıldığına göre, Horasan valisi Abdullah İbn Tahir‟e
(Ö.844), Kuran zarif bir hattatlık sanatıyla işlenmiş bir tabaka parşömen halinde sunulduğu zaman,
onun üzerine noktalar anlamına gelen “kişniş tohumları” serpmiştir.
Hecelemedeki tutarsızlıkları uzlaştırma ve Arap dili için bir tek tip sözlüğe sahibolma gereksinimi ile
ilgili olarak hakkında konuşup yazılacak biricik kişi, İslam dinine geçmiş bir yahudi olan Harun İbn
Musa (Ö.810) idi. Harun‟un kitabı, Arap dilinin en eski sözlük kitabı (the earliest Arabic words-book)
derlemesiydi.
Bütün bu gelişmeler Kuran‟ın yorumundaki güçlüklere son vermedi, çünkü yazımda kullanılan
alfabenin mevcut problemleri sürdü. Yazım yetersizliği, farklı okuma (kıraat) usülleri olarak kendini
özellikle açığa vurdu. Aynı Kuran yazısı değişik alanlara yayılmaya başladı. Her birinin okulu kendi
okuyucularını (Kurra, tekili Kari) yetiştirdi. Böylece pek çok bölgelerdeki okuma ve telaffuz
çeşitlemeleri, sorunun sadece anlaşma ve uzlaşmayla çözülebileceğini saptamış oldu.
Bu yönde ilk adımın atılması girişiminde Abbasiler döneminde İbn Mucahid (Ö.936) bulundu.
Tanınmış ve bilgisine güvenilir kişiler tarafından, önce on ve daha sonra yediye inen “okuma” (kıraat)
okulları kuruldu. Küfe‟de üç, Basra, Şam, Mekke ve Medine‟de birer kişi otorite olarak kabul
edildiler. Bazı harflerin seslendirilmesi ve önerdikleri duraklamalar (pauses) ile onların bütün
okunuşları ortodoks olarak tanındı.
Bu kuralsız durumlar yüzyıllarca yürürlükte kaldı....Günümüze kadar kalmış olan bütün (tarihsel)
malzeme kullanımı gerçekleştirilerek, standart bir eleştirel Kuran basımı hala çağdaş bilginleri
beklemektedir..
11. Kuran‟ın Dili
İddia edilir ki Kuran, Arapça‟nın en saf biçimiyle yazılmıştır ve dilin en mükemmelini temsil eder.
Müslümanlar tarafından, Kuran‟ın sadece bildirimleri değil, fakat ayrıca kutsal kitap olarak üslubunun
yüceliği, gramer biçimlerinin mükemmelliği ve sözcük hazinesinin saflığına inanılarak bu, Tanrının
yüceliğine ve onun otoritesine bağlanır.
Muhammed çocukluğunu, kendi kabilesi Kureyş‟e yakınlığı olmayan Havazin kabilesi Bedevileri
arasında geçirmişti. Gençliği ve ilk orta yaşlılık döneminde, Filistin ve Suriye‟ye çok sayıda ticari
geziler yaptı ve oralarda konuşulan dillerden bazı şeyler biriktirmiş olabilir. Ayrıca Hicaz ve
çevresinde konuşulan çeşitli diyalektlere aşinalığı vardı.
Vahiylerinde Muhammed‟in kullandığı Arapça, çeşitli dillerden alınmış karışık bir söz dağarcığı
karakteriyle melezdir ve birçok yerli dil biçimlerinden (many vernacular forms) harmanlamayı temsil
eder. Kuran‟ın kendisinin, yedi farklı bölgesel dilde, ya da Arap dilinin diyalektlerinde inmiş olduğu
söylenmektedir. Bunlar Kureyş, Havazin, Thakif (Tayif diyalekti) ve Hodayl, ayrıca özellikle
Tayi,Tamim ve Yemen gibi üç Kahtan Arapları diyalektiydi. Dilin daha saf biçimlerini araştırmayı
arzu eden sonraki bilginler, İslam öncesi şiirine geri dönmek zorunda kalmışlardı.
Muhammed tarafından kullanılan dilin bazı özellikleri daha sonraları bile uzak kuzeyde kullanılmaz
olmuş ve başka yerlerde ise tamamıyla atılmıştı. O‟Leary (De Lacy, Arabia Before Muhammed, New
York: Dutton, London: Kegan Paul, Trench, Trubner, 1927, s.24), Kuran Arapça‟sının, zaten
zayıflama belirtileri veren bir dili gösterdiği yargısına varır. Daha sonra eleştirilemiyen böyle bir
karışık dili kullanmasıyla, Muhammed Arapçanın bu versiyonunu sürekli olarak „sabitleştirdi‟.
Böylece dilin değiştirilmez, tek ve durgun bir biçimi olan- Kuran Arapçasını yarattı.
İslamın yayılması süresince konuşma Arapçası, fethedilen halkların sözcük hazinesi ve gramer
biçimlerini kendisine uydurup, gelişmeyi ve bağımsız olarak genişlemeyi sürdürdü. Güncel
kullanımda yaşayan Arapça ya da halk Arapçası, alışılamıyan, yabancılaşması gittikçe artan (Lyall,
Charles James, Translation of Ancient Arabic Poetry, London: Williams and Norgate, 1930, s.xxxvııı)
ve kullanılması artık kesilmiş bulunan Kuran dilinden giderek daha fazla uzaklaştırıldı. Bir konuşma
lehçesi olarak eskimesi ve “ataların” dili olarak değerlendirilmesi nedeniyle Kuran Arapçasına, bir
“yabancı” dil gibi çalışıp öğrenme gereksinimi duyuldu.
Peygamberin konuşma dillerine ilişkin erişimleri hakkında bazı geleneksel söylentiler vardır. Bunlara
göre, İranlılarla Farsça dahil, çeşitli milletler ve kabilelerden kendisini ziyarete gelen insanlarla kendi
dillerinde birkaç sözcükle konuşmak Muhammed‟in alışkanlıkları arasındaydı (Tisdall,William
St.Clair, The Origine Sources of the Qur’an, London:SPCK, 1911, s.257).
Kuran‟ın değişik sözcükler dağarcığı, Muhammed‟in yabancı sözcükler bilgisini onayladığı
görülecektir. Çağdaş araştırmacılar Kuran‟da , yabancı dillerden ödünç alınmış 275‟in üzerinde
sözcük listesi çıkarmış bulunuyorlar. Bunların kaynakları arasında İbrani, Arami, (ödünç sözcüklerin
en bereketli kaynağı olan Hristiyanların konuştuğu Aramicedir) Süryani, Nebati, Etiyopya, Fars ve
Grek dilleri vardır. Ayrıca İslam ansiklopedistlerinden ve çok verimli yazar (polygraph) Suyuti
(Ö.1505), fazla gayretkeşlikle bunlara “Hind, Kopt, Türk, Zenci ve Berber” dillerini de eklemektedir.
En eski İslam yorumcuları bu ödünç almalardan haberdar olmuştu, fakat Muhammed el-Şafi (Ö.820)
gibi daha sonraki bilginler, aşırı dindarlığın etkisi altında bunu bir sapkınlık öğretisi olarak suçladılar.
Kusur ve kopyalamalar anımsatılıyor ve tanrısal vahiy için araç olarak Arapçanın uygun olmadığı
imasında bulunuluyordu. Bu yüzden Kuran‟ın her sözcüğü ve her harfinin Tanrı tarafından
gönderildiği; saf ve bozulmamış Arapça ile yazıldığının belirtilmesi gereği duyuldu. Kutsal kitap
taklidedilmenin ötesinde, bütün karışıklılardan masun, mükemmel ve dokunulmaz olduğunda ısrar
edildi.
Oysaki Muhammed‟in insanlara, Kuran‟ı kendi ana dillerinde okumalarını açıkça izin vermiş olduğu
bilinmektedir (Ameer Ali, Syed, The Spirit of Islam, Methuen (Orijinal baskı London, 1922), 1965, s.
186). Galiba böylece tahminen anadilde metinler İslam dünyasının birçok bölümlerinde geçerli oldu.
Afgan asıllı bir fıkıhçı (İslam hukukçusu) olan Abu Hanife‟nin (Ö.767) kurmuş olduğu Hanefi
mezhebi, Arapça‟dan başka bir dilde Kuran‟ın okunmasını onaylamıştır (Grunebaum, Gustav von,
Medieval Islam, Chicago University Press, 1961, s.152).
Kuran resmi biçimde belirlendikten az bir süre sonra, dönemin dinbilginlerinin çoğu, metinlerin yanlış
yorumlanacağı ve aslından uzaklaştırılacağından korktukları için bütün diğer versiyonları yasakladı
ve çevirileri engellediler. Bu yüzden yüzyıllarca, yabancı ülkelerde yaşayan Arap olmayan
Müslümanlar, Arapça teksti anlamaksızın okuyup öğrenmeğe ya da ezberlemeye zorlandılar. Bu
uygulama İslamın ruhuna uygun değildi.
Kuran‟ın çevirisi için birçok bilgin tarafından sorunlar ortaya kondu. Oysa Kuran, kendisini okuyup
incelesin ve anlasınlar diye, Tanrı tarafından, her halk için kendi dillerinde gönderilmiş bir yasa
sağlandığını öğretir (Kuran 41,44: Eğer biz Kuran‟ı yabancı dilde indirmiĢ olsaydık, diyeceklerdi
ki: Ayetler geniĢ bir biçimde açıklamalı değil, Arab‟a yabancı dilden (kitap) olur mu?...).
Demek ki, Araplar için kendi dillerinde yazılmış Kuran gönderilmişti (Kuran 12,2: Biz onu
anlayasınız diye Arapça bir Kuran gönderdik.). Bu ayetin ışığında, insanların Kuran‟ın yalnız
Araplar için olduğunu farzetmesi gerektiği tartışıldı. Eğer Araplar için değilse ve eğer Arapça
anlamıyan ve konuşmayan kimseler İslamı kabul etmek zorundaysa, Kuran‟ın kendi dillerine
çevrilmesi gerektir.
Artık çeviriler ortaya çıkmaya başladı ve o zamandan beri Kuran, Hind ve Afrika dilleri dahil yetmiş
kadar dilden okunmaya başladı. Arapça versiyon buyurucu ve yetkin olarak görülmesine rağmen, ana
dil çevirileri Kuran yorumunda önemli rol oynuyorlar.
12. Kuran‟ın Üslubu
Kuran‟ın üslubunda, kısa coşkulu ayetlerden, uzunca sıkıcı surelere kadar birçok çeşitlemeler vardır.
Bu üslup farklılıkları, bilginlere Mekke‟de dikte etttirilenler ile Medine‟de yazdırılanlari birbirinden
ayırdetmekte yardımcı olmuştu.
Kuran‟ın erken üslubundaki ahenkli düzyazı (nesir) ve tınlayan dizeler, Muhammed‟in zamanından
çok önce Zeyd İbn Amir, Koss İbn Sayda, Tayifli Umeyya vb. gibi, hem birer ozan hem de sosyal ve
dinsel reformcular tarafından düzenlenmişti. Bunların pek çoğu halkça bilinen ve hayran olunan
dizelerdi. Çoğu, insanlar tarafından, bazan büyüleyici bir etki ile sık sık ezbere okunurdu.
Peygamberin Mekkeli muhalifleri Muhammed‟in vahiylerini, eski Arap bilgeliğiyle ve onun içindeki
kutsal saydıkları dizelerle karşılaştırırlar ve sıkça bu eski yapıtların yardımıyla ortaya benzerlikleri
koyuyorlardı.
Osman‟ın Kuran derlemesi tamamlandıktan sonra, kutsal ayetlerin seslendirilmesinde,
heyecanlandırıcı uygun bir tarzı benimseyen yetişmiş okuyucular tarafından sureler, derin ve içten
gelen arzuyla okunmaya alıştırıldı. Çocukluktan beri insanlar, onları ezbere okuma ve dinlemeye
yönelik yetiştirildiler. Tüm dinsel tören sırasında ve doğumdan ölüme taşınan birçok koşullarda kutsal
Kuran‟dan ayetler yüksek sesle okunuyordu. Zaman geçtikçe onlar, inanan dinleyicilerden derin bir
karşılık uyandırmaya başladı. Sureler ezberlendi ve inananların belleklerinde yeretti.
Ancak başlangıçtan beri, üslubunun haşmeti ve düşünce yüceliği gereğinden fazlaca özendirildiği için,
Kuran‟ın fazla yüksek değerde tutulduğunu iddia eden isyancılar vardı.
Kuran‟daki gibi bir sureye benzetmek (Kuran 10,38: Yoksa Peygamber onu uydurdu mu
diyorlar? De ki: Eğer sizler doğru iseniz, Allahtan baĢka gücünüzün yettiklerini çağırın da,
onun benzeri bir sure getirin.) ya da onlar gibi on sure (Kuran 11,13 : Yoksa: “Kuran‟ı uydurdu”
mu diyorlar? De ki: Eğer sizler doğru iseniz, Allahtan baĢka çağırabildiklerinizi –yardıma-
çağırın da, siz de onun gibi uydurulmus on sure getirin.) yaratmaları konusunda Muhammed‟in
meydan okuduğunu dinbilginleri tamamıyla benimsiyor. Bu yüzden, onlar herhangibir ölümlünün
karşılaştırılabilir herhangibir şey yaratacağına dair, kendi güçsüzlüklerini (acizlik) tartışmalarını
reddederken; birkaç ozan, onlara eşdeğer olan, hatta hem üslub hem de içerikte Kuran surelerini bile
aşmış olan düzenlemeleriyle kanıtladılar. Kuran taklitçilerinden biri, kendi yapıtının, Kuran‟dan
ezbere okunan parçalar gibi, aynı coşkuyla kendinden geçişi uyandırmakta başarısız olduğu
söylendiği zaman, “bırakınz benimki de yüzyıllarca camilerde okunsun ve sonra görürsünüz” diye
yanıt vermiştir. (Rodinson, Maxime, Muhammed, İngilizceye Çev.Anne Carter, London:Penguin,
1976, s.92).
Kuran‟ın mucizevi özellliğine ilişkin ortodoks görüşünü çürütmeğe uğraşan diğer İslam özgür
düşünürleri arasında Mutazili‟ler, Kuran ile yarışan eski Arap ozanları ve bilgelerinin yapıtlarını,
mükemmel ahlak ve üslub güzelliği bakımından Kuran‟daki ayet ve sureler kadar iyi olduklarını
göstermek için elden ele dolaştırırlardı. Mutazili yazar ve Arap düzyazısının ustası, al-Cahiz (patlak
gözlü) takma adıyla tanınan, bir Etopiyalı kölenin torunu Amr İbn Bahr (Ö.689), “Kuran iyi yazıyı
temsil ediyor, fakat mükemmel Arapçayı değil” diyordu.
Yüzyıllar boyunca birçok yazarlar Kuran stilinde yazmaya muktedir olduklarını iddia ettiler. Bazıları
bu cüretlerinden ötürü ağır bedel ödedir. Ozan ve çevirmen, Zerdüştlükten dönme, Arap dilinde ilk
büyük nesir yazarı ve Arap edebiyatına çok önemli katkılarda bulunan İbn Mukaffa (Ö.758), Kuran‟ı
taklit etmeye girişmekle suçlu görülerek işkence ile öldürüldü.
İran doğumlu Arap ozan ve Basralı bir özgür düşünür olan Başar İbn Burd‟un (Ö. 784) dizelerinin
herhangi birisi, işinin ehli bir okuyucu tarafından hakkıyla ahenkli bir biçimde okunsa, Kuran‟a rakip
görüleceği ileri sürülmektedir. O, kör bir şarkıcı kızın, kendi şiirlerinden birini okurken işittiğinde,
Kuran‟daki karşılaştırılabilecek herhangibir sureden -örneğin 59. Haşr suresi- daha iyi olduğunu
haykırmıştı.
Çileci sufi Mutazili Abu Musa al Mozdar (Ö.840), Karmati hiciv yazarı Mutanabbi (Ö.965), kör ozan
Abu Ala Maari (Ö.1057) ve özgür düşünürlerden Muhadabuddin al-Hilli (Ö.1205); yapıtlarının
ahlaksal niteliği, dil güzelliği, üslubu ve sözcüklerin düzgün seslendirme ve kullanmıyla Kuran‟a
eşdeğer olduğunu özellikle ileri süren- ya da onların adına ileri sürülen- en tanınmış yazarlar
arasındaydı.4
İçindekilerini, düşmanca bir eleştiri ruhu içinde değil, kişisel olarak içtenlikle öğrenmek amacıyla
Kuran‟a yaklaşmış olan batılı yazarların çoğu, Kuran‟ın büyük bir bölümünü, Andrae gibi, “hayal
edilebilir en can sıkıcı bir okuma ( the most boresome reading that can be imaginated)”
buldular(Andrae, Tor, Muhammad: The Man and His Faith, New York:Harper, 1960, s.115). Aynı
şey kutsal yazısının çoğu hakkında da söylenebiliyordu.
Muhammed ve onun mesajının 19.yüzyıl savunucularından en tanınmışı olan Thomas Carlyle,
Kuran‟ı “ bıktırıcı bir karmakarışıklık, kaba, düzensizlik” olarak nitelemektedir. “Sonu gelmeyen
yinelemeler, soluk kesen bitmezliği, boğuculuğu...dayanılmaz aptallığından” şikayet ederken,
“Kısacası hiçbirşey! Ancak bir görev duygusu herhangibir Avrupalı‟nın Kuran‟ı okuyup bitirmesini
sağlayabilir” demişti (Ruthven, Malise, Islam in the World, Harmondsworth:Penguin, 1984, s. 102)
Kuran‟daki üslub hataları hakkında uzun yazılar yazan büyük Alman Arapça bilgini Theodor Nöldeke
(ö.1930), eğer bunlar bizzat Arap dilinin esnekliğinden ötürü olmasaydı, “Kuran‟ın son bölümlerini
ikinci kez okumaya güçbela (güçlükle) dayanılabilir olacağını” belirtmiştir.
13. Kuran‟ın Belirsizliği Sorunu
4
Anadolu‟da yetişmiş, Fars dilinin büyük ozanı Mevlana Celaleddin Rumi‟yi (Ö.1271) de bu konuda anımsayalım. Çünkü
onun büyük yapıtı Mesnevi, çevresi kadar kendisi tarafından da ikinci Kuran gibi değerlendiriliyordu.
Arap yazısının ilk biçimlerindeki yetersizlikler, çoğu Arapça sözcüklerin çok anlamlılığı ve Kuran‟nın
yazıldığı belirsiz dil, kutsal kitabın yorumunda ortaya çıkan zıtlıklar ve yorumcular arasında sıkça
yaygın olan karışıklığa ek olarak, pek çok gramer ve semantik problemlere götürdü. Hatta metnin
kendi doğası içinde varolan güçlüklerden başka, Kuran‟ın geniş bölümleri karanlıktır ve bazan
„vahyin iniş nedeni‟ (sebeb el-nuzul) hakkında bilgi olmayan anlaşılmazlıklar vardır. Yani vahyin
inişini teşvik eden koşul ve olay ve özellikle onun işaret ettiği kişi ya da gruplar anlaşılmamaktadır.
Geleneksel bilgiler böylesi olaylar üzerinde tahminlerle doludur.
Belirsiz bir ayetin açıklamasını sağlama girişiminde bulunanMuhammed‟in yaşam hikayesi yazarları
ve Kuran yorumcuları, herbiri kendi yöntemleri içinde, pasajlara ek açıklamalar yaparak ve dolaylı
betimlerle çözümler denediler. Onlar, bazıları tamamıyla yanlış ya da hayali olduğu bilinen, koşullar,
zaman ve adlar sağlayarak, yerel renk ve gerçeklik vermek için sorunlu ayete gönderme yapan birer
anekdot anlatıyorlardı.
Örneğin, Kuran “Arkadan konuşanlara ve iftiracıya yazıklar olsun” (Kuran 104,1: Ġnsanları
arkadan çekiĢtirmeyi, iftirayı ve yüze karĢı eğlenmeyi adet edinen kimselerin vay haline!)
demektedir. Bu iftiracılığa, karaçalmaya karşı basit bir uyarı, bir öğüt olabilirdi, fakat yorumcular
Peygamberin bu sözleri niçin konuştuğuna bir neden bulmak gereği duymuşlar. Bu yüzden, teksti
açıklamak için bu yorumcular–ki onların çoğu Muhammed‟den uzun zaman sonra yaşamışlardı-,
Peygamberin arkasından konuşan ya da iftira eden bir kişi ve böylece ayetlerin geldiği hakkında,
suçlunun adı ve çevresiyle birlikte bazan diyaloglu bir hikaye uydurmuşlardır. Bir açıklamada, bu
kabahatı işleyen Akhnas İbn Şurayh, diğerine göre Velid İbn Mughayra ve bir başka söylentiye göre
de Umayya İbn Khalf idi. Sonuç, aynı ayet üzerinde birkaç açıklama ve değişik yorumların sıkça
verilmesi ve bunların çelişkili, karşılıklı uzlaştırılabilir olmamasıdır. Bir tek cümle için, her biri
kendisininki ya da kendi tercih ettiği görüşü veren bir düzüne yetkili olabiliyor. Sonuç olarak ayetlerin
anlamı ve okunması üzerinde -bazısı uzun süre ayakta kalan- çok çeşitli skolastik fikirler vardır.Kuran
yorumu (tefsir) ve açıklamalar, bir uyuşum göstermekten çok uzaktır. Gerçek anlamını, Arapların
söylediği gibi „Allah bilir‟.
14. Kuran‟daki değiĢtirmeler ve düzeltmeler
Muhammed‟e inanmayan karşıtların görüşüne göre, kendisi tarafından yazdırılan kitaba, gökten inmiş
değişmeyen bir kitabın kopyası olarak bakılamazdı, çünkü bizzat Muhammed‟in kendisi tarafından
onda sık sık değişiklikler yapılmıştır. Bazan bir ayeti diğerinin yerine geçirmişti (Kuran 16,103:
KuĢkusuz biz onların: “Kuran‟ı ona ancak bir insan öğretiyor”dediklerini biliyoruz. Kendisine
nisbet ettikleri kiĢinin dili yabancıdır. Oysa bu apaçık Arapçadır…)
Kuran‟ın, Muhammed‟in kendi üzerinde değiştirmeler yapmadığı, fakat sadece yolgöstericiliği altında
olduğunu ifade etmesi (Kuran 10,15:...Ya bundan baĢka bir Kuran getir, ya da değiĢtir, dediler.
De ki: Onu kendiliğimden değiĢtirmem benim için olacak Ģey değildir. Ben , bana
vahyolunandan baĢkasına uymam. Çünkü Rabbime isyan edersem elbette büyük günün
azabından korkarım.), durumun tartışılmasını azaltmadı.
Şeytan ayetleri adı verilenler ayetler, önce halka açıklanmış, daha sonra açıkça geri çekilmişti.
Aşağıda belirtildiği gibi, Muhammed tarafından önceden dikte ettirilmiş ayetlerin birçoğunun daha
sonra eksik olduğu görüldü. Muhammed‟in en tanınmış bir sahabisi olan Abdullah İbn Mesud
adındaki bir yazıcı, onun söylediği bir ayeti kayıt etti, fakat ertesi sabah üzerine kaydettiği yaprağı
silinmiş buldu. Olayı Muhammed‟e haber vermesi üzerine, kendisine gece esnasında ayetin geri
alınmış olduğu bildirildi.
Kuşkucu hicivcilerin gösterdiği gibi, Muhammed kitabında bazı şeyleri sık sık emredecek ve sonra
başka birşey buyurarak onu kaldıracaktı. Bir çok örneklerde, Muhammed kendi çevresindekilerden
gelen önerilerle teşvik edilen metin içinde değişiklikler yaparak, açıklanan-vahiylere malzeme
eklemişti.
Bir kere vahiy yazdırma sırasında, “evlerinde oturan inananlar, Tanrı yolunda savaşanlarla eşit
tutulmamalıdır” dedi. Kör bir adam olan Abdullah İbn Umm Maktum bunu işitince, eğer başka
adamlar gibi olsaydı kuşkusuz kendisinin de savaşacağını söyleyerek şikayetçi oldu. Bunun üzerine
Peygamber, bir çeşit vecd hali (kendini kaybetme durumuna) geçirdikten sonra ayeti okumayı,
“herhangi bir engeli olmadan evlerinde oturan inananlar, Tanrı için savaşanlarla eşit tutulmamalıdır”
biçiminde değiştirdi (Kuran 4,95: Müminlerden -özür sahibi olanlar dıĢında- evlerinde
oturanlarla, malları ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler bir olmaz...).
Üçüncü halife Osman‟ın üvey kardeşi olan Abdullah İbn Saad adlı bir diğer vahiy katibi metinlerde
değişiklikler yapardı (Ameer Ali, agy. 1965, s. 295) ve bir keresinde o, Muhammed‟in düzenlediği
bir ayeti tamamlamak için bir sonuç cümlesi ekledi (Kuran 23,14: Sonra nufteyi alaka (aĢılanmıĢ
yumurta) yaptık. PeĢinden alakayı bir parçacık et haline soktuk; bu bir parçacık eti iskelete
çevirdik...) ve bu cümle Kuran'da yer aldı. Daha sonra Abdullah İbn Saad İslamı reddetti ve
Mekke‟ye döndü; orada, son hecesi ve son harfine kadar Tanrı tarafından vahyedildiği söylenen
kitaptaki cümlelerden birinin yazarı olmasıyla övündü. Ona göre vahiy bir aldatmacaydı (Glubb, Jhon
Bagot (Glubb Pasha), agy. 1979, s.308) ve Muhammed sadece kafasının içinden geçenleri yazdırırdı
(Al-Thaalibi, İsmail, Lata’if al-Maarif/The Book of Curious and Entertaining Information, ed.
C.E.Bosworth, Edinburgh University Press, 1968, s.69). Ayrıca bu Abdullah İbn Saad, vahiyleri söze
dökerken değiştirmesi için Muhammed‟i çoğunlukla kandırmıştı.
Ebubekir‟in dahi, kızı Ayşe –Peygamberin gözde hanımı- aracılığıyla Peygambere ait sözleri, daha
doğrusu Ayşe ile birlikte olduğu zaman Muhammed‟e gelen vahiyleri etkileyebildiği ileri
sürülmekteydi. Diğer bazı vahiylerin, Ömer‟den gelen önerilere yanıt olarak verilmiş olduğu söylenir.
Pek çok durumlarda Muhammed karar vermekte tereddüt eder ve vahiy gelmeden önce ondan öğüt
isterdi. Ömer dahi, belki masumca, bir kereden daha fazla öğüt vermiş olmaktan dolayı
övünmekteydi; çünkü o öğüt sonradan, gökten indirilenle mucizevi bir biçimde benzeşmeye
dönüşüyordu (Rodinson, Maxime, agy. 1976, s.219).
İslam dinbilimcileri, Kuran‟ın 220 ayetinden daha fazlasında değişimler yapıldığını kabul etmekte,
fakat bunların, yetki kullanarak feshetme öğretisi ile (by the doctrine of abrogation-nasikh) yapılmış
düzeltmeler olarak açıklamaktadırlar. Bu öğretiye göre, bazı ayetler özel bir durum için vahyedildiler
ve onların sadece geçici bir uygulaması vardı; onlara söylenen ayetler koşullar değiştiği zaman
değiştirilebilir ya da (atılabilirdi) silinebilirdi.
Kuşkusuz bu, Kuran‟da “hiç kimse Tanrının yazısından tek sözcüğü değiştiremez” (Kuran 18, 27:
Rabbinin kitabından sana vahyedileni oku. Onun kelimelerini değiĢtirebilecek kimse yoktur.
Ondan baĢka bir sığınak da bulamazsın.) söyleminin bulunması, inanmıyanları tatmin etmemişti.
Öyleki teksteki herhangi bir değişim, Muhammed‟e gelen vahiylerin aslının bulunduğu gökyüzündeki
(cennetteki) değiştirilemiyen ilk örnek Kuran‟ın da, yalnızca geçici vahiylere sahib ve değişime konu
olması gerektiğini kapalı olarak söylenmiş olacaktı.
Peygamber tarafından Kuran‟da yapılan değişimler, yazıcılar, hafızlar, yazmanlar, derlemeci ve
çoğaltıcılar tarafından dikkatsizce ya da başka türlü tekste geçirilmiş olabilen daha küçük
değişiklerden ayrı bir durumdur. Ayrıca yine bu, Ebubekir, Ömer, Osman ve ilk Emeviler tarafından
daha çok kasıtlı biçimde yapılmış, çok kapsamlı değişikliklerden daha farklı bir tartışma konusudur.
15. TamamlanmamıĢ Kuran
Kuran‟ın tamamlanmışlıktan uzak olduğuna inanan karşıtlar da vardı. İndirilmiş Kuran, göksel kitabın
tam bir çeviri yazısı değildi, deniliyor ve olmadığı ileri sürülüyordu. Tanrının bu dünya ve öbür dünya
hakkında ne kadar vahiy indirmesi gerektiğinin, bir tek kitabın kapağı altına sığabilme olasılığı
anlaşılır şey değildir. Bunun olmayacağı, bizzat Kuran‟ın kendisi tarafından onaylanmaktadır (Kuran
18,109: De ki: Rabbimin sözleri için derya mürekkep olsa ve bir o kadar da ilave getirsek dahi,
Rabbimin sözleri bitmeden önce deniz tükenecektir.).
Kuran, diğer peygamberler hakkında bilinen herşeyin Muhammed‟e indirilmediğini de
açıklıyordu(Kuran 4, 164: Bir kısım peygamberlerin hikayelerini sana daha önce anlattık, bir
kısmınınkini ise sana anlatmadık...). Ayrıca Kuran ne bir ahlak bilgileri özeti, ne de başlıbaşına bir
hukuk kitabıydı; İslam yasaları, Kuran‟ın içinde bildirilen birçok diğer dinsel sistemlerle ortak bazı
geniş ilkeler dışlandığı takdirde, onun üzerinde temellendirildiği zor söylenebilir.
Mevcut Kuran Muhammed‟in bıraktığı herşeyi bile içermiyor. Mutazililer, Muhammed vahiyleri ilk
almaya başladığı zaman, yazıcıların da, hafızların da onu tutmaya daima hazır olmadıklarını ileri
sürüyor ve onların kendi bütünlüğü içinde kaydedilmediğini söylüyorlardı. Bu yüzden çoğu
kaybolmuştu. Olasıdır ki, Muhammed‟in kendisi, Kuran‟ın parçası olarak ilk vahiylerin bazısına itibar
etmedi (Watt, W. Montgomery, Muhammed at Mecca, London:Oxford University Press, 1953, s. 47)
Malzeme yazılmaya başladğı zaman bile, kayıtlama bir süre için oldukça rastlantısal bir iş olarak
kaldı. Muhammed henüz önemli bir kişilik değildi ve hiç kimse onun bütün sözlerinin herhangi
ayrıntılarıyla korunmaya ve saklanmaya değer olduğunu düşünmemişti.
Muhammed‟in kendisine vahyedilmiş olan parçalardan unutmuş olabildiği ya da anımsayamadığı
olasılığı Kuran‟da ima edilmektedir(Kuran 2, 99: Yemin ederim ki sana apaçık ayetler indirdik...).
Surelerin bazıları ve pek çok dağınık ayetler “insanların kalblerinde” taşındı, yani ezberlendi. Hafızlar
tarafından unutulmuşluk ve doğal neden ya da Yamama muharebesindeki gibi savaşlar yüzünden
ölümler ve kayıplar; değiştirme ve çarpıtmaya ya da malzemenin çarpıtılmasına daha fazla yardımcı
olabiliyordu.
Muhammed‟in hanımı Ayşe‟den günümüze ulaşan bir geleneksel söylentiye göre, şimdi yetmiş üç
ayet içeren bir sure (33. Ahzab Suresi), başlangıçta iki yüz ayetten daha az değildi, fakat Osman‟ın
resmi Kuran metni hazırlanması sırasında, noksan ayetler bulunamadı (Guillaume, Alfred. Islam,
Rev.edn. Harmondsworth: Penguin, 1983, s.191). Zina olayında çiftlerin taşlayarak öldürülmesini
buyuran Taşlama Ayeti‟nin yazılı olduğuna inanılan bir sayfa da kayıptır. Ayşe bu sorunlu sayfanın,
Muhammed‟in son hastalığı sırasında yatağının altında bulunduğu, fakat ölümünü izleyen
karışıklıklar içinde, başıboş gezen bir keçinin odaya girip bu parşömen parçasını yediğini
anlatmaktadır. (Rahman, Fazlur. Islam, London: Weidenfeld and Nicolson, 1966, s. 65) Ayşe‟nin bu
ifadesi daha sonra, Allah‟ın onu bir keçinin yutmasına ve inananlara yol göstermesi için gökten
indirdiği bir yasanın ebedi kayboluşuna neden olmasına niçin izin verdiğini soran Mutazililer
tarafından ele alındı.
Ebubekir ve Osman tarafından dağınık sure ve ayetler yazılı olduğu malzemeler istendiği zaman,
Müslümanlar özel olarak ellerinde bulundurduklarının pek çoğunu teslim etmedikleri de görülüyordu.
Bu nedenle malzemenin son ve tam birleştirilmiş tek metin içinde biçimlendirilmesi başarılamamıştır.
Muhammed‟in ilk yazıcılarından Obayi İbn Kaab adlı biri kendi Kuran kodeksini derledi. Daha fazla
Irak ve Suriye‟de benimsenmiş olan bu versiyonda, resmi Kuran tekstinde görünmeyen fazladan iki
sure vardı.
Şiiler, Sünnileri Kuran‟ın bazı bölümlerini kasıtlı saklayıp ya da saptırarak tahrif etmekle suçladılar.
Onlar, özgün Kuran vahiylerinden ilk biçimiyle Ali hakkındaki bütün sureler ve ayetlerin, Osman‟ın
buyruğuyla atıldığı ve ateşte yakıldığını ileri sürmektedir. Onlara göre, Osman‟ın tek metine
indirgediği resmi Kuran‟ın tamam olduğunu ileri sürmek sahtekarlıktır.
Kuran‟ın resmi tek metin saptanmasından sonra, ilk on yıl boyunca zaman zaman hafızlar, toplanmış
tek metinde bulunmayan kısa ayetler ve hatta birçok ayetten oluşan uzun sureleri okumayı
sürdürdüler. Dahası, paralar ve yazıtlar üzerinde ve yazılı eserlerdeki pek çok alıntı sözler, vahiy
durumunda Peygamber tarafından dikte ettirilmiş oldukları söylenen ve hepsi de atılmış olan surelerin
bilinmeyen sayısını temsil edebilir.
Eski bir gelenek der ki: “Hiç kimse Kuran‟ın tamamını okuduğunu söylemesin. Zira eğer onun çoğu
kaybolmuşsa, tamamının ne kadar olduğunu insan nasıl bilebilir? Öyleyse, Kuran‟dan şimdiye ne
kalmışsa onu okuduğunu söylesin!” (Sweetman, J. Windrew. Islam ve Christian Theology,
Birmingham: Selly Oak, 1985, s.37).
Osman öncesi oluşturulmuş bu Kuran kolleksiyonları Osman‟ın standart tekstinden geniş bir biçimde
farklılık göstermektedir (Watt, W. Montgomery, Bell’s Introduction to the Qur’an, Edinbugh
University Press, 1970, s.45). Bazıları dinsel esaslar olmayan malzemeyi içeriyor; diğerleri kullanılan
sözcüklerde, noktalamada, sesli ve sessiz harf çeşitlemelerinde, surelerin düzeninde farklıdırlar. Bazı
durumlarda Kuran‟dan birkaç bölümün dışlanıp atılmasıyla (the exclusion of certain Koranic
chapters) ve Kuran‟da bulunmayan bazı bölümlerin dahil edilmiş olmasıyla (the inclusion of chapters
not in the Kuran) farklılık göze çarpmaktadır.
16. ġiir Olarak Kuran
Kuran “ozanların ardından gidenler yoldan sapanlardır” (Kuran 26, 224: Ozanlara gelince, onlara
uyanlar sapıklardır) demektedir. Muhammed‟in en nefret dolu bulduğu karşıtlarının iftiralarından
biri, Kuran‟ın bir ozanın taşkınlıkları (Kuran 69, 41: Ve Kuran bir Ģair sözü değildir...), bir düş
karmaşıklığı (Kuran 21,5: “Hayır, dediler, bunlar saçma sapan rüyalardır; bilakis onu kendisi
uydurmuĢtur; belki de o bir Ģairdir...), yazıya geçirttiği şeylerin kocakarı masallarının bir özetini
(Kuran 25,5: Yine onlar dediler ki: Bu ayetler onun, baĢkasına yazdırıp da kendisine sabahakĢam okunmakta olan, öncekilere ait masallardır) temsil ettiğini söylemeleriydi.
Kendisini ozanlarla eşleştirilme yahut bir kimse için yanlış anlaşılma korkusundan dolayı
Muhammed, ozanlar ve yapıtları hakkında nefretini ortaya koymuştur. Bir hadise göre Muhammed bir
keresinde şöyle söylüyordu: “Bana göre bir şairden daha tiksindirici kimse yoktur ve herhangi birine
bakmaya bile dayanamazdım. Yazıklar olsun bana, ben bir şair miyim? Bir çılgın mıyım ben? diye
düşünürdüm.” Aynı zamanda ozanların halkla ilgili çağrıları ve güçlerinden çekinen Muhammed,
özellikle kendisine gelen suçlamalara karşılık veren Hasan İbn Thabit ile meşgul oldu.
Doğrusu Muhammed ile ozanlar arasında benzerlik arama bir temelden yoksun değildi. En eski Kuran
ayetleri, gerçekten ölçülü ve arasıra da uyaklı nesir (seci), kısa çığırışlı üslub içinde verilmiş, eski
(değnek vuruşlarıyla şiir okuyan) halk ozanlarını anımsatıcı usül ile okunan cümlelerden ibaretti. İlk
ayetler ses benzeşmeleri-yarım uyaklar, ses yinelemeleri, ayrıca cümle içi ve sonu tonlamalarıyla
(ritim) doludur. Yine ayrıca başarılı cümleler içerisindeki sözcüklerin yinelenmesi, sesler aracığıyla
hypnotic (uyutucu) heceleri işleten bir şarkı nakaratı gibidir (Kuran 81,1-14: GüneĢ katlanıp
dürüldüğünde/Yıldızlar kararıp döküldüğünde/Dağlar sallanıp yürüdüğünde...Gökyüzü sıyrılıp
ayrıldığında/Cehennem turuĢturulup cennet yaklaĢtırıldığında/Ġnsan neler getirdiğini anlamıĢ
olacak.)
Muhammed, ozanlar kadar, gelecekten haber veren bir kahine (Kuran 52,29: Sen öğüdünü ver.
Rabbinin yardımıyla, sen ne bir kahinsin ne de bir deli), çılgın birine (Kuran 44,13: Sonra ondan
yüz çevirdiler ve bu eğitilmiĢ bir deli,dediler.), büyücüye (Kuran 25,9:...O zalimler inananlar:
Siz ancak büyüye tutulmuĢ bir adama uymaktasınız,dediler.) benzetildi. Zamanın ozanları ve
kahinlerinin alışkanlığı olduğu gibi, Muhammed de bazan vahiy alma anında başını örtü (burda) ile
kapatırdı. Ozanların esinlenmelerini yazdırdığı gibi, Muhammed de vahiyleri katiplerine dikte
ettirirdi. İlk surelerin yirmiden fazlası (Kuran Sure 37, 68, 77, 85 vb.: Saf saf dizilmiĢ zikredenlere
(Meleklere yemin ederim ki/ Kaleme ve yazdıklarına andolsun ki/Yemin olsun birbiri peĢinden
gönderilenlere/Burçlara sahip gökyüzüne, geleceği bildirilmiĢ olan güne, tanıklık eden ve
edilene and olsun ki...), ozanlarınn ve kahinlerin kullandığı çeşitten bir “yemin etme formülü” ile
başlar. Muhammed ozanlar, büyücü ve kahinler gibi düşmanlarına karşı lanetleme ve beddualar
yöneltirdi.
Bazı yorumcuların görüşüne göre, kendisinin bir şair olmadığı, mecnun (Kuran 37,36: “Bir mecnun
Ģair için biz tanrılarımızı bırakacak mıyız?”derlerdi.), deli ve kahin (Kuran 52, 29: Sen öğüdünü
ver. Allahın lütfuyla sen ne bir kahinsin, ne de bir deli); hele asla yalancı (Kuran 21,5: “Hayır,
dediler, bunlar saçma sapan rüyalardır; bilakis onu kendisi uydurmuĢtur; belki de o bir Ģairdir.
Bize hemen, öncekilere gönderilenin benzeri bir ayet getirsin) olmadığı üzerinde Muhammed‟in
iddialarının güçlülüğü, hayal ve kuruntularının sıkıntısı kadar, ilk dönem güvensizlikleri ve
kuşkularını da göstermekteydi. Ayrıca Muhammed güven yinelemekten hiç geri kalmadı: Kuran
(36,69) “Biz (Muhammed‟e) şiir öğretmedik, ne de şiir ona yaraşır bir şeydir” diye açık bir reddetme
sunuyordu.
17. Kuran Yazarlığı Sorunu
Muhammed‟in Mekke‟de ve son olarak Medine‟deki misyonunun tam başından beri çağdaşları, onun
Kuran‟ın yazarının Tanrı olduğuna ilişkin iddiasıyla alay ettiler. Kendini inandırdığı bir uydurmalar
dizisiymiş gibi (Kuran 11,18: Kim Allaha karĢı yalan ve iftirada bulunanlardan daha zalim
olabilir?) vahiylerine hep tepeden baktılar. O bunlarla, görüşleri için, doğru ve yanlış eylemleri için
hatalı olarak kutsallık sağladı, diye düşündüler. Muhammed‟in ağır ve sürekli ilerlemiş olmasının bir
oyunu gibi görerek kutsal kitabı (Kuran 25,5: Yine onlar dediler ki: Bu ayetler onun, baĢkasına
yazdırtıp da (ezberlemesi için) kendisine sabah-akĢam okunmakta olan, öncekilere ait
masallardır.) reddettiler. Onu, başka birinden yararlanarak Kuran‟ı (Kuran 16,103: ġüphesiz biz
onların: “Kuran‟ı ona ancak bir insan öğretiyor”dediklerini biliyoruz...) üretmekle suçladılar.
İddia edilmektedir ki, kendisinin söylemek istediklerini, Tanrının söylediğini kanıtlamak maksadıyla
Muhammed basit bir araç olmayı benimsedi. Bir sure ya da ayeti, nasıl izlediğini göstermek için
Muhammed, Tanrı tarafından buyruk almışçasına, “Söyle-De ki!” (Kul!) ile başlattı. Bu buyruk
Kuran‟da 300‟den fazla yinelenmektedir.
Tartışılan olaylara göre bu oyun bazan diyalektik bir biçim alıyor; orada önce Muhammed
hasımlarının itirazlarını sunuyor ve sonra kendisi bu itirazların karşılığı olacak bilgileri veriyordu.
Örneğin, savaşmanın yasak olduğu kutsal ayda neden savaşmak gerekli olduğunu açıklamak
maksadıyla Muhammed şu cümleleri içeren bir vahiy (2:214) aldı: “Ey Muhammed! Hasımların
sana kutsal ay içinde savaĢ yapmayı sordular. Söyle (onlara); „kutsal ayda savaĢmak kötüdür,
fakat Allah‟ın davasından sapmak daha kötüdür”.
Muhammed‟in düşmanları, Kuran‟ın içeriği onun kendi çalışmasını sunarken, birçok pasajların da
başka kaynaklardan aşırıldığı ve diğer kayıtların arasına geçirildiğini ileri sürdüler. Ayrıca vahiylerin
düzenlenmesinde, Yahudi ve Hristiyanlar dahil bir çok yardımcısı olduğu ve onların kendi kutsal
yazılarına ilişkin bilgileri üzerinde temellendirilmiş malzemeyi birleştirdiğini ispatladılar.
Mutazililerle birlikte İhvan al-Safa 5 ve diğer akılcı gruplardan İslam eleştirmenleri İslam tarihi
boyunca, benzer yargılarını herhangi bir biçimde ifade etmeyi sürdürdüler. Kuran‟ı, Muhammed‟in
kendi görüş ve düşüncelerini anlatan, genişletilmiş bir hadis kitabı olarak gördüler. Son zamanların
yetkin yazarlarından Syed Ameer Ali, İslam ve İslam olmayan ülkelerde genişçe okunan, İslam dini
üzerine yazdığı kitapta, Muhammed‟i Kuran‟ın yazarı olarak değerlendirmiştir (Guillaume, Alfred.
Islam, Rev.edn. Harmondsworth: Penguin, 1983, s.160).
Batılı bilginler Kuran‟ın, Muhammed‟in öz kişiliğini çok yanlı yansıtan, tam bir insani belge olduğu
sonucuna varmışlardır. Onlar Muhammed‟in yazarlığının ödünç alınanlar, silinenler, değişiklikler,
çelişkiler, üslup hataları, pek çok surelerin kendine özgü(ad hoc) doğası ve Muhammed‟in belirgin
kişisel fikirleri, arzuları, istekleri, tercihleri ve önyargıları tarafından onaylandığına inanmaktadır.
Cebrail ya da başka bir haberci aracılığıyla tanrısal yazarlık fikrini bir yana atmak eğiliminde oldular
hep. İtalyan Arap dili araştırmacısı Leone Caetani Kuran hakkında; günlük emirler, haberler, ev ve
aileye ilişkin olaylar üstüne yargılar ve güncel ilgi odağı olan benzer olayların yayınlandığı bir çeşit
5
Vahiy kitaplarına eşit gözle bakan İhvan-ı Safa ansiklopedisi yazarları akıl ve onun ilk örnek verileriyle uyumlu olarak
göksel kitabın varolabileceğine inanmamakta. Kuran‟ın bir ayetine (Kuran 41,53: Ġnsanlara ufuklarda ve kendi
nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz...) dayanarak, “Kitap söyleminin dahi bu ilkörneklemeler düşüncesi içinde yaratılmış
evrene eklendiği” yorumunu getirmektedir. İhvan-ı Safa‟da vahiy kitaplarına ilişkin geniş bilgi için bkz. Yves Marquet, La
philosophie Des Ikhwan Al-Safa, Etude et Document, Alger, 1973, s.313-323.
gazeteymiş gibi sözetmekte. Ayrıca Kuran hakkında, “Muhammed‟in günlüğü”, “Konuşmalar”, “Anı
Kitabı”, “Masa Sohbeti”, “Vaızlar/Dinsel Öğütler”, “Kendi Yaşamına Dair Notlar” ya da
“Tartışmalar” gibi çeşitli adlandırmalar yapıldı. Ve kesinlikle, Kuran‟ın tümü Muhammed‟in kendi
yapıtıydı.
18. Kuran‟daki Düzeltme ve DeğiĢimler Hangi Amaçlara YöneltilmiĢtir?
Kuran‟ın bugünkü bilinen biçimine sokulmadan önce, Muhammed‟in ölümünün ardından en az yirmi
beş yıl geçmesi gerekti. Bu dönem esnasında zaten tekste değiştirmeler yapılmış ve ekleme
değişiklikler hala gelmekteydi.
Yeni dinin ruhsal çekirdeğini biçimlendiren kısa Mekke surelerinin çoğu, düzenli olarak dua ederken
ve ritüellerde kullanıldı. Bozulduğu ve değiştirildiği çok rahat anlaşılacağından bunlara genellikle
dokunulmadı. Ancak fazla çeşitlemeleriyle hala çok karmaşık olan ve halkça iyi bilinmeyen Medine
sureleri düzeltme-değiştirme fırsatı verdi ve gerektiğinde yeni ekleme malzemelerle bile desteklendi.
Kuran‟ın derlenmesi için yetkilerini kullanan ve özellikle son (Medine) surelerinin metinlerini elinde
bulunduranlardan toplayan halifelerin, Kuran‟da eklemeler ve çıkarmalar yaparak, herkesin üstünde
olmak gibi bir saygıya layık olduklarına inanmak için çok az neden vardır.
Muhammed‟in ölümü üzerine, Kuran parçalarının çoğaltılmamış ilk kolleksiyonu (tek nüsha) bir
yıldan fazla Ebubekir‟in korumasına bırakıldı. Onun ölümü üzerine Ömer Kuran kolleksiyonundan on
yıl boyunca sorumlu oldu. Ebubekir ve Ömer‟in –her ikisi de çok hırslı insanlardı-, kendi
korumalarında iken Kuran metnine ekleme yapmak ve değiştirmek için geniş fırsatları vardı. Ömer
öldüğü zaman, elindeki bu muazzam Kuran malzemesi korpusu (corpus, mecmua-külliyat), üçüncü
halife Osman‟ın mülkiyetine geçti.
Osman, metni çoğaltacak ve derlemeden yetkin bir Kuran versiyonu yapacak kurulu kişisel olarak
kendisi seçti. Bu derleme-çoğaltma süreci aşağı yukarı on yıl sürdü. Herşey gibi bu da Osman‟ın
gözetimi ve denetimi altındaydı. O, daha sonra bütün sureleri yoketmekten ve doğrusu, Kuran‟ı
hedefleyerek, “Kitabı parçalamaktan” sorumlu tutuldu.
İlk üç halife, Osman‟ın resmi Kuran versiyonu ortaya çıkmadan önce, bir çeyrek yüzyıl için Kuran
malzemesinden sorumlu oldu. Onları, peygamber aracılığıyla geçmiş olanı benimsemeyerek yeni
malzeme eklemekle suçlayan İslam mezhepleri vardı (Hourani, Albert, A History of the Arab Peoples,
London: Faber, 1991, s.21). Şia (Ali yandaşları), kuramsal nedenlerden ötürü, Kuran‟ın Peygamberin
bu ilk ardıllarının entrikaları aracılığıyla değiştirildiği ve propaganda amacıyla bazı surelerin
uydurulmuş olduğuna inanıyorlardı. Bu nedenle onları tanrısal vahiy olarak kabul etmeyi reddettiler.
Dönemin çağdaş „revisionist-düzeltmeci‟ bilginleri bile eklemeler yaptılar. Onlar iddia ederler ki,
halife Ömer zamanından itibaren Müslümanların hızlı toprak kazanımları, Arabistan dışındaki
ülkelerde yaşayan halklarla -özellikle Emevi halifeliği dönemlerinde- yeni ilişkiler geliştirdi. Bu
nedenle o yerlerdeki Yahudi ve Hristiyanlarla girişilen çekişmeli tartışmalar sonucu, sadece Osman‟ın
derleme resmi Kuran‟ının yeniden düzeltimine değil, fakat yeni malzemelerin de aralara sokularak bir
başka karşılaştırmalı son metin düzenlemesine gidilmiştir.
Al-Kindi (ö.915), Emevi halifesi Abdülmelik zamanına kadar inen birbirine hasım Müslüman gruplar
tarafından yapılan Kuran metinlerindeki tüm değişiklikler ve bozmaları anlatmaktadır (Abbott, Nabia.
Aisha the Beloved of Muhammed, London: Saqi Books, 1939, s. 48).
Emevi halifesi Mervan I (684-685), Muhammed‟in dul eşi Hafsa‟ya emanet edilmiş olan özgün Kuran
metnini yakıp ortadan kaldırmıştı. Bu, Mervan‟ın oğlu Abdülmelik‟e (685-724) daha fazla
değişiklikler yapmak için yol açtı ve zulmünden ötürü çok nefret edilen Irak valisi Haccac İbn Yusuf
aracılığıyla iş tamamlandı. Sesli harfler ve fonetik işaretler sokarak, Kuran‟ın farklı versiyonlarından
zıtlıkları kaldırmak bahanesiyle Haccac, bizzat metine eklemeler ve önemli değiştirmeler yaptı.
Böylelikle Kuran‟ın karşılaştırmalı son metin düzeltiminin ne olduğu ortaya koyuldu (Abbott, Nabia,
Aisha the Beloved of Muhammed, s. 47).
İlk halifelerden Ebubekir, Ömer ve Osman‟ın Kuran metninde yaptıkları değişiklikler kişisel ya da
kuramsal nedenlerden dolayıydı. Emeviler tarafından yapılan değiştirmelerin ise, siyasal, hanedanlık
ve sömürgeci-yayılmacı hedefler nedeniyle olduğu açıktır.
Değişimler, İslam inancına daha farklı bir hüviyet vermek, özel olarak Arap yazısını desteklemek,
Arap nasyonalizmini korumaya almak ve Arabizm eğilimlerini desteklemek için gerekli görüldü.
Böylece Arap halkınının dinsel ve kültürel egemenliğini tam yerleştirmek ve İslamı, Hristiyanlığa ve
Museviliğe üstün, onlardan farklı seçkin bir din olarak sunmak amacıyla Kuran‟ı, bu değişikliklerle
araç yaptılar.
Arapların yaratılmış halkların en hayırlısı, Arabistan‟ın kutsal toprak, Mekke‟nin dokunulmaz kent ve
güzel (hub) Kabe‟nin ise dünyanın ortayeri olduğu; dinlerin en mükemmeli İslam, dillerin kutsalı
Arapça, bütün vahiylerin tacı Kuran, Muhammed‟in eşi olmayan peygamber olduğu inancı, yani
bütün bunlar Arap şövenizminin ruhunu ateşlemekte başarısız olmazdı kuşkusuz. Ancak egemenlik
için, fetih için de adalet sağlamazdı.
Bütün bunlara rağmen, Tanrı tarafından gönderilmiş, mükemmel ve değiştirilemezlik inancıyla Kuran
Arabizmin bildirisi oldu. Muhammed‟in kendisi de, Logos (Söz) olarak -bazı aşırılar tarafından yarıtanrısal statüye de yükseltilmiştir- Arap halkının atası bir ilkörnek kişiliğe dönüştürüldü.
19. Muhammed‟in Hristiyan Öğretmenleri
Muhammed‟in dolaylı etkilenmiş olduğu kişilerden başka, doğrudan bir biçimde etkilendiği görünen
ve kendilerine öğretilerini formüle etmesinde çok borçlu olduğu bazı kişiler de vardı.
Muhammed‟in düşmanları, onun ileri sürdüğü öğretileriyle ilişkili olarak, sık sık Hristiyanların
evlerini ziyarete gittiğinin farkına vardılar. Bu yüzden onu, kısmen çok eski kutsal yazılardan alınmış
malzeme ve kısmen çeşitli yabancı kaynaklardan Kuran‟ı ustaca düzenlemekle suçladılar. Onun
herşeyi dinlemeğe hevesli bir kulak (Kuran 9,61: O her söyleneni dinleyip kabul eden bir
kulaktır, diyerek peygamberi incitenler de vardır...)olduğu ve “Kulaktan dolma” bilgileri
eleştirildi. İşittiği bütün hikayelere kolayca kanması ise onun ahmaklığına verildi. Sabah-akşam eski
masalları yazdırtarak (Kuran 25,5: Yine onlar dediler ki: onun, baĢkasına yazdırıp da kendisine
sabah-akĢam okunmakta olan, öncekilere ait masallardır.), ona yardım eden başka insanlar
tarafından eğitilmekten kendisini sorumlu tuttular(Kuran 44,14: Sonra ondan yüz çevirdiler ve: Bu,
öğretilmiĢ bir deli dediler.). Ayrıca, öğreticilerinin bazılarının yabancı (Kuran 16,103: ġüphesiz biz
onların: “Kuran‟ı ona ancak bir insan öğretiyor” dediklerini biliyoruz. Kendisine nisbet
ettikleri Ģahsın dili yabancıdır. Halbuki Kuran apaçık Arapçadır.) olduğu ileri sürülüyordu.
Muhammed, ödünç almaktan sorumlu tutulmayı, bundan önce herhangi bir kitap okumadığını, ne de
birinden kopya çektiğini söyleyerek karşı çıktı (Kuran 29, 48: Sen bundan önce ne bir yazı okur,
ne de elinle yazı yazardın. Öyle olsaydı, batıla uyanlar kuĢku duyardı.). Bir yabancının onu
eğittiğine gelince, ima ettikleri kişinin dili yabancı dildi, oysa Kuran açıkça Arapça yazılıydı(16:103:
Açıklaması önceki paragrafta verildi.). Yahya, al-Baydawi, al-Zamakshari, Abbasi, Jalalain ve
diğer Müslüman yorumcularının yazılarına dayanan bilginler, ilgisi olabilen –Arap ve yabancıkişileri kesin saptama girişiminde bulundular, fakat ayrıntılar çok azdı ve konu belirsiz kaldı.
Muhammed bazı bilgileri Yahudilerden toplamış olabilir. Ama, onun güvenilir öğretmenlerinin
büyük çoğunluğunun Hristiyanlardan olduğu görülür. Kuran yorumcusu Hüseyin, Muhammed‟in her
akşam bir Hristiyanın evine gitme ve Tevrat (Pentateuch) ve İncil dinleme alışkanlığında olduğunu
söylemekteydi. Birçok İslam yazarları, Muhammed ile arkadaş olduğu bilinen ve Kureyşliler
tarafından Muhammed‟i yetiştirdiği söylenen başka bireyleri de zikretmişlerdir. Onları sırayla aşağı
alıyoruz:
1) Abdul Kayis kabilesinden Kayis, Muhammed‟in sık sık evinde görüştüğü bir Hristiyandı.
2) Cabra, ortodoks Hristiyan bir Yunan genci. Mesleği kılıç yapımcısı olan bu kişi, Hadramaut‟tan
gelip Mekke‟de yerleşmiş bulunan bir ailenin kölesiydi. Musa‟nın dinsel yasalarını, İsa‟nın
öğretileri ve peygamberleri çok iyi okumuştu. Evini sıkça ziyaret eden Muhammed‟e bu kitapları
okuyup açıklardı. 6
3) Abu Takbiha da bir Yunan idi ve Muhammed sık sık onun dinsel konuşmalarını dinlemeye
giderdi.
4) Sinan oğlu Sohayb bir Yunan ortodoksu ve Güney Mezopotamya‟daki Obola‟dan Pers valisinin
yeğeniydi. Obola‟yı yağma eden bir harami çetesi tarafından kaçırılmıştı. Eğitimli bir Bizanslı
olan Sohayb ellerinden kurtulup Mekke‟ye geldi. Burada zenginleşti ve daha sonra İslamı kabul
etti.
5) Aysh, bir başka köle. Biraz öğretim görmüş bir kişiydi, o da Muhammed‟in izleyicisi oldu.
6) Hristiyan Tamim kabilesinden Abu Rokaya, yaşamında dürüstlüğüyle tanınır. İyilikseverliği,
doğruluğu ve özgecil hizmetleri ona “halk keşişi” sıfatını kazandırmıştı (Archer, John Clark.
Mystical Elements in Muhammed, New Haven: Yale University Press, 1924, s.60). Daha sonra
İslam dinine girdi ve Muhammed‟in en yakın arkadaşlarından (sahabi) biri oldu.
7) Bir Hristiyan olan Tamim al-Dari‟nin Muhammed‟in eschatolojik (öbür dünya ve yeniden doğuş
vb.) düşüncelerini etkilediği söylenir. O da daha sonra İslam dinine geçti. Bazan Abu Rakoya ile
karıştırılır.
8) Addas, Mekke‟ye yerleşmiş Nineveh‟li (Ninova) bir Hristiyan keşişiydi. Hatice Muhammed‟i ona
götürmüş ve o, tanrısal vahiy getiren melek olarak Cebrail‟in anlam ve önemini açıklamıştı.
Muhammed onunla uzun konuşmalar yapardı. Bu kişi, Muhammed‟in 619‟da Tayif‟e sığınmayı
araştırırken, kendisine yardımcı olan Addas ile karıştırılmamalıdır.
9) Ninovalı İbn Hişam diye bilinen Yunus, Addas‟ın kardeşiydi. Kendisinin cezbeye (çileyle
yücelme) kapılma disiplini aracılığıyla peygamberlik gücüne eriştiği söylenir.
10) Yasra ya da Abu Fukayha, Muhammed‟in ziyaretinde bulunduğu Mekkeli bir ailede hizmetçi
olarak çalışan Hrıstiyan eğitimi almış birisiydi. Yasra ona İncil nüshalarından okur ve
Muhammed de dikkatlice dinlerdi. Yasra‟nın kızkardeşi Fukayha Habeşistan sürgününe gitmiş
olan Hattab ile evliydi.
11) Kuran yorumcusu Abbasi tarafından bir Hristiyan olarak tanıtılan Kayin‟in, Kuran‟ın içinde
geçen bazı hikayeleri Muhammed‟e anlatmış olduğu bildirilmektedir.
12) Yamama‟lı Abdul Rahman‟ın da, Muhammed‟in çağdaşları tarafından, onun fikirlerinden
bazılarını Peygamber aşılamış olduğuna inanılır. İbn İshak, Muhammed‟in Yamama‟dan Abdul
Rahman adından bir Hristiyan ile ilişkileri bulunduğunu onaylamaktadır. Bilginler bu kişiyi
Musaylima ile eşleştirirler.
20. Kuran‟da Namaz/Dua etme
Namaz 7 Kuran‟da tanımlanmaz ve ne de kesin bir düzene konmuştur. Ne Peygamberin kendisi ne de
sahabileri, daha sonraki din bilginleri tarafından üzerinde birleşilmiş katı biçimlenmeleri yerine
getirmişlerdir. Peygamberin ölümünü izleyen ilk yüzyıl içinde günlük salat (namaz) sayısı kesin
olarak beşe çıkarılmış ve birkaç hadis ortaya atılarak (Sahih al-Buhari vol.vııı ve Sahih Muslim
vol.ıv‟de geçen) günde beş vakit ibadete destek yapılmıştıır.( John R. Hinnells, A Handbook of Living
Religions, Penguin Books in England, 1991, s. 137, 166-169)
Muhammed dua törenlerini formüle ederken, hiç kuşkusuz birçok bakımlardan Ortadoğu‟daki
Hristiyan Keşişlerin rutin tapınmalarından (dularda düzenli ara vermeler, diz üzerinde oturmalar,
secdeler vb..) etkilendi.
6
16.surenin 103.ayetinde sözü edilen ve tartışılan yabancı kişi budur.
“Prayer” olarak İngilizceye çevrilen Arapça “Salat”ın Türkçe karşılığı “Dua, dua etmek”dir. Ancak sözcüğün Farsça
karşılığı olan “Namaz” Türkçeye girmiş ve Ortodoks İslamın zorunlu tapınma eyleminin ifadesi olarak yerleşmiştir
7
Kuran, tapınma yerleri olarak camiler, kiliseler ve sinagoglara göndermeler yapar(Kuran 22, 40:
...Bir kısım insanların (kötülüklerini), diğer bir kısmı ile defedip önlemeseydi, mutlak surette,
içlerinde Allahın ismi bol bol anılan manastırlar, kiliseler, havralar ve mescitler yıkılır
giderdi...). Yine kiliseler ve sinagoglara gönderme yapan bir Hadis‟e göre ise, Müslümanlara “onların
içinde ibadetinizi yapabilirsiniz, orada şer yoktur” denilmektedir. Muhammed‟in kendisinin arada
sırada bir sinagogu ziyaret ettiği söylenir. Ayrıca Muhammed, 628 yılında Najran‟dan gelen bir
Hristiyan heyetine camide dua etmesine izin verdi.
Muhammed, bir topluluğa, hemen hemen topluma ilişkin fırsatlar olarak toplu tapınmaya itibar ederdi
ve törensel kurallar, yani abdest alma ve namaza durma usülleri rastgele uygulanıyordu. Muhammed,
şimdi ortodoks Müslümanların ısrar ettiği gibi çoraplı ya da yalınayak namaz kılmazdı, tam tersine
ayakkablarıyla tapınma alışkanlığındaydı. Sadece tozu-toprağı gitsin diye ayaklarını yere vurur ya da
süpürürdü. Shadad İbn Aus, Muhammed‟in “Yahudiler ayakkabları ve çizmeleriyle dua etmezler,
öyleyse siz onların tersini yapın” dediğini rivayet eder (Hughes, Thomas Patrick. A Dictionary of
Islam, New Delhi: Cosmo Publications, 1977, s.470)
Bir hadis, namaz sırasında inananların birbirleriyle serbestçe konuştuklarını kaydeder. Muhammed‟in
kendisi bazı kereler, ibadet esnasında sevgili kız torunu Umama‟yı omuzunda taşırdı; onu sadece
eğilirken (rükuda) ve secdeye kapanırken yere oturtur, sonra onu yeniden omuzları üzerine çıkartırdı.
Diğer bir hadis, Ali‟den torunları Hasan ile Hüseyin‟in namaz esnasında sırtına çıktıklarını
söylemektedir. Kuran‟ın hiçbir yerinde günde beş kez ibadet etmek için açık bir emir yoktur. Ayrıca
sonraki Ortodoks İslamın beş vakit namaz reçetesinin kesin olarak Muhammed yaşarken saptandığına
dair sağlıklı bir kanıt da yok(Torrey, Charles Cutler. The Jewish Foundations of Islam, 2nd edn. New
York: Ktav, 1967, s. 135). Kuran‟ın dağınık ayetleri üzerinde yapılan analiz, namazların söylenildiği
günün zorunlu saatları ya da vakit sayısı hakkında herhangi bir tanımlamaya götürmüyor.
Bir Müslümandan dua etmesi (namaz kılması) için talebedilen vakit sayısı, bizzat Muhammed‟in
kendi uygulamasından da zor çıkarılabilirdi. Peygamber çok ibadet eden bir kişiydi. O çeşitli
zamanlarda, fırsat buldukça, daima belirli vakitlerde olmayan, bir günde beş kereden daha fazla
namaz kılardı. Onun ve sahabilerinden bazılarının, tıpkı Hristiyan keşişleri gibi “günün üçte ikisi ya
da yarısını, ya da gecenin üçte birini” (Kuran 73, 20: Senin, gecenin üçte ikisine yakın
kısmını,bazan yarısını, bazan da üçte birini yatmadan ibadetle geçirdiğini ve beraberinde
bulunanlardan bir topluluğun da böyle yaptığını Rabbin elbette biliyor...) ibadet ederek
geçirdikleri bilinir.
İbn İshak, Muhammed‟in Gece Seyahatı, yani Mirac sırasında göksel perdeler önünde dururken, bir
Müslümanın kaç vakit namaz kılması gerektiğini sorduğu öyküsünü anlatıyor: Bir ses “günde elli
kere” diye yanıt verdi. Aşağı inerken Musa Muhammed‟e “geri dönmesini ve her hangi bir
Müslümanın böylesine sıkça namaz kılmak zorunda kalmaktan hoşlanmayacağı için sayının
azaltılmasını sağla”, diye konuştu. Musa tekrar tekrar onu geri göndererek derece derece otuza, sonra
yirmiye, ona, en sonunda beşe indirtti. Musa bunun bile fazla olduğunu hissettirdi, fakat tapınmayı
azaltmak için bu kadar sık geri dönen Muhammed, daha fazlasını istemekten utandı ve öyle kaldı.
Bu hikayenin çağrıştırdığı, bir Müslümanın günde elli ya da beş vakit namaz kılma zorunda olması
değil, fakat “Tanrıyı sık sık düşünmesidir” (Kuran 33, 41: Ey insanlar! Tanrıyı sıkça zikredin.).
Kuran‟da yazılı olduğu gibi, “Tanrıyı ayakta dururken, otururken ve yatarken” (Kuran 3, 191: Onlar
ayakta dururken, otururken, yanları üzerine yatarken Allahı anarlar...) ve hatta “ yaya yürürken
ve at üstündeyken anımsamaları, zikretmeleridir”(Kuran 2, 239: Eğer-herhangi birĢeydenkorkarsanız, namazınızı yürüyerek yahut binmiĢ olarak kılın...).
İnananların üzerine bu kadar ağır yük yüklememek maksadıyla Muhammed, kendi örneğini izleyerek,
Müslümanların ibadetleri üzerinde azaltma yaptı. Onun tapınmaları belirli olmayan “fasıla namazının”
çeşitli vakitleri kadar, şafak öncesi-şafak sonrası, öğle öncesi-öğle sonrası, güneş batımı öncesi-güneş
batımı sonrası, geceleyin ve geceyarısı sonrasıydı. Muhammed, Müslümanlar için sınırlama
hissettiren düzenleme örneğini, sabah ile öğle ve akşam ile gece namazlarını birleştirip, bazı
Müslümanların standart olarak değerlendirdiği günde iki vakite indirerek verdi. Bu, Kuran‟daki
“dualarınızı gün batımında ve sabah erken yapınız” (Kuran 17, 78-79: Gündüzün güneĢ dönüp,
gece karanlığı bastırıncaya kadar namaz kıl; bir de sabah namazını kıl. Çünkü sabah namazı
tanıklıdır./Gecenin bir kısmında uyanarak, sana mahsus nafile olmak üzere namaz kıl...)
buyruğu üzerinde temellendirilir.
Namaz kılarken yüzün çevrildiği yön dahi bir kuşku maddesi olmuştu. Mutazililer, yandaşlarının
ortak duygularını geliştirmek için Mekke‟ye doğru dönme talebinin Peygamber tarafından önerilmiş
olması gerektiğine inanırlar. Çünkü Kuran açık bir biçimde belirtmektedir: “Yüzünüzü doğuya ya da
batıya çevirmekte dindarlık yoktur” (Kuran 2,177: Hayır ve iyilik yüzlerinizi doğu veya batı
yönüne çevirmeniz değildir. Ġman ve dindarlık Tanrıya, ahiret gününe,meleklere, kitaplara ve
peygamberlere inanmakla olur...). Ve yine “doğu ve batı Tanrınındır; bunun için herne yana
dönseniz,Tanrının yüzü oradadır”(Kuran 2,115: Doğu da Allahındır, batı da. Nereye dönerseniz
Allahın yüzü oradadır, rıza gösterir...).
Muhammed dua ederken, Arapça okunmasında ısrarlı olmadı; yandaşlarına dualarını kendi ana
dillerinde söylemelerine izin verdi. Bu izni almada birinciliği Salman-i Faris‟e bağışladı (Ameer Ali,
Syed, The Spirit Of Islam, s. 186).
Mekke yönünde programlanmış, inananların geniş çoğunluğuna bir günde birkaç kere belirli vakit
sayısı, bir yabancı dil içinde (Arapça olarak) monotonlaştırılmış namazların bütünlük fikrini düşünen,
örneğin bazı Sufiler gibi, Müslümanlar vardı. Dualarını katı bir biçimde abdes-gusül, dizüstüne
oturma ve secdeye kapanma zorunluklarıyla yaptılar; asıl inançlarına aykırı, mekanik töre biçimine
sokulmuş olarak ve hatta dindar görünüp ikiyüzlülük içinde uyguladılar...(Ġsmail kaygusuz,
Müslümanlık Ve Hristiyanlığın İnanç Öğretilerinde ÖTEKİ GERÇEK(LİK)LER, Su Yayınları, Ġstanbul 2006, s.11-63)
Download