Monopolistic Competition

advertisement
İSTANBUL BİLGİ ÜNIVERSİTESİ
Asaf Savaş Akat
Makroiktisat
Ders Notları
Istanbul, 2007
http://akat.bilgi.edu.tr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
1
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
2
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
3
Toplum ve kurumlar
• nsanlar toplum halinde yaar
• Toplum bireylerden oluur ama onu oluturan
bireylerin toplamndan ibaret deildir
• nsanlar birarada yaayan dier canl topluluklarndan ayrdeden unsur toplumsal kurumlardr
• Kurumlar insanlar kurar, yönetir ve gelitirir
• nsan topluluklar tarmla yerleik düzene geçti
• Yerleik düzen üç ihtiyac öne çkard
– Bakalarna kar korunma
– Bireyler aras anlamazlklarn çözümlenmesi
– Dünyay anlama ve tefsir etme
• Devlet ve inanç sistemleri gibi kurumlar bu
ihtiyaçlarn sonucu ortaya çkmtr
Birinci Kitap
BALARKEN
GR VE MODELLER
Kavramlar, Kurumlar
Birinci Bölüm
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
4
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
5
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
6
Toplum ve ekonomi
Sanayi toplumu
Piyasa ekonomisi
• Toplumsal faaliyetlerin bir bölümü insanlarn gda,
barnma, giyinme, vs. günlük ihtiyaçlarnn
giderilmesine yöneliktir
• Bunlara bugün üretim ve ekonomi diyoruz
• Son birkaç yüzyla kadar toplumsal üretim esas
itibari ile tarmda gerçekleiyordu
• Bu uzun tarih kesidinde üretim vardr ama bugünkü
anlam ile ekonomiden söz edemeyiz
• Tarm toplumlarnda ibölümü ve ticaret azd
• Aileler yada küçük topluluklar özünde kendi
tüketimleri için üretim yapyordu
• Toplumda sava ve din ekonomiden çok daha önemli
faaliyetlerdi
• Son üç yüzylda insan toplumlar “sanayi devrimi”
ad verilen büyük bir atlm gerçekletirdi
• Doal enerji güçleri daha youn kullanld
• Bilimde, teknolojide, üretkenlikte havsalann
almayaca düzeyde gelimeler yaand
• Toplam üretimde tarmn pay giderek çok dütü
• Üretkenlikle birlikte toplumsal refah artt; ortalama
yaam süresi uzad; eitim düzeyi yükseldi
• Kentler büyüdü megakentlere dönütü
• Tarm toplumlarnn kendi kendine yeterli küçük
insan topluluklarnn yerini küreselleme ald
• Böylece ekonomi toplumsal faaliyetlerin en önemlisi
haline geldi
• Sanayi devriminin gerisinde modern ekonominin iki
kurucu unsuru vardr: mülkiyet haklar ve piyasa
• Özel mülkiyet bireyin ürettii zenginlie keyfi
ekilde birilerinin el koymasn engeller
• Piyasa ise bireylerin ürünlerini özgürce dier
bireylerle mübadele etmelerine olanak salar
• Özel mülkiyet ve piyasalar ancak ve ancak tarafsz
ve etkin bir hukuk sistemi ile mümkündür
• Sanayi devrimi ile demokrasinin ayn mekanda, yani
ngiltere’de ortaya çkmas bir raslant deildir
• ktisat biliminin öncüleri Adam Smith ve David
Ricardo da Büyük Britanya’da yaad
• ktisat teorisi piyasa ekonomisinin teorisidir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
7
Piyasa nedir?
• Piyasa (pazar) sözcüü alc ve satclarn u yada bu
ekilde temasa geçtii tüm durumlar için kullanlr
• Baz piyasalar sk kurallara balanmtr
• Örnein hisse senedi yada ham madde borsalarnda
alc ve satclar bir mekanda buluur
• Dierleri çok daha mulaktr
• Buzdolabnn yada televizyonun borsas yoktur ama
alclar aradklar maln nerede bulunacan bilir
• Baz piyasalar tanm icab mekan içinde
tanmlanmak zorundadr
• Genel bir konut piyasas yoktur; her kentin, her
mahallenin ayr bir konut piyasas vardr
• Piyasa ekonomisi tüm mal ve hizmetleri kapsar
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
8
Görünmez el
• Piyasa ekonomisi fevkalede ilginç bir yapdr
• Çünkü ortalkta toplumun kaynaklarn datan,
insanlara neyi nasl üreteceklerini yada neyi nasl
tüketeceklerini söyleyen bir merkezi otorite yoktur
• Bireyler üretim, tüketim, tasarruf, vs. ekonomik
kararlarn kendi çkarlarn düünerek alrlar
• Adam Smith: “yediimiz ekmei frncnn bizi
doyurma arzusuna borçlu deiliz” (1774)
• Piyasalarda milyonlarca bamsz kararn koordinasyonunu adeta bir “görünmez el” tarafndan salanr
• Piyasa ekonomisi, toplumun kt kaynaklarn etkin
ekilde alternatif kullanm alanlarna dalmn
ademi-merkeziyetçi bir süreçte gerçekletirir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
9
Arz ve talep
• Bamsz bireylerin kararlar piyasada arz ve talep
mekanizmas sayesinde birbirine balanr
• ktisadn en temel kural arz ve taleptir
• Bir mal yada hizmetin talebi artnca fiyat yükselir
• Fiyat üretici ve tüketicilere o mal yada hizmetin
toplum tarafndan ne kadar arzulandn haber verir
• Yüksek fiyattan yararlanmak isteyen üreticiler o mal
yada hizmetin üretimini arttrr
• Yüksek fiyat gereksiz gören tüketiciler o mal yada
hizmeti kullanmaktan vazgeçer
• Bir yandan daha çok kaynak o mal yada hizmetin
üretimine kayar
• Dier yandan onu en çok isteyenler kullanr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
10
Asaf Sava Akat
ktisat ve yöntem
• Toplumsal olaylar çok karmaktr
• Ayrca toplum üstünde deney yapma olana yoktur
• ktisatç anlamaya çalt olay basitletirek
incelemek için “model” kurar
• Model, karmak gerçein temel özelliklerini
saptayan soyut bir laboratuardr
• Basitletirme varsaymlar aracl ile yaplr
• Örnek: modern bir ekonomiyi anlamak için önce
devletin olmad kapal bir ekonomiye baklr
• Devlet ve d ticaret adm adm modele eklenir
• Profesyonel iktisatç ile sradan vatanda arasnda
varolan çok sayda yanl anlamann önemli
nedenlerinden biri soyut modellerin alglanmasdr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
13
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
16
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
12
Mikro ve makro
Makroiktisadn zorluklar
• Makroiktisat ayn anda hem soyut hem de somut
olmak zorundadr
• Soyut: ekonomilerin davrann açklayan genel
model ve teoriler gereklidir
• Somut: teorik çerçeve Türkiye, ABD, AB, vs. fiilen
varolan somut ekonomilere uygulanmak zorundadr
• Halbuki özellikle farkl gelimilik düzeyindeki
ekonomiler arasnda benzemezlikler çou kez
benzerliklerden fazladr
• Maalesef makroiktisadn temel teorik çerçevesi
gelimi ülkelerin karlat sorunlara çözüm
ararken olumutur
• Türkiye’nin geçmii ve bugünü ise çok farkldr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
14
• Ekonomi yönetimi bir dizi kurumda somutlar
• Maliye Bakanl: bütçenin hazrlanmas,
uygulanmas ve vergiler
• Hazine: kamu borçlanmas, d ekonomik ilikiler,
mali sektör denetimi
• Merkez Bankas: para otoritesi, döviz rezervleri,
ödemeler bilançosunun izlenmesi
• Türkiye statistik Kurumu: milli gelir, d ticaret,
enflasyon, sanayi üretimi, vs. temel veriler
• BDDK: bankaclk sektörü denetiminden sorumlu üst
kurul
• IFI: Uluslararas mali kurulular (IMF ve Dünya
Bankas)
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
17
Faktör gelirleri (TL)
Üretim faktörleri (emek, sermaye, vs)
Firmalar
Mal ve hizmetler
Harcamalar (TL)
•Varsaymlar:
•Devlet yok; Finans yok; D dünya yok
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
15
•
•
•
•
•
•
Sk kullanlan baz kavramlar tanmlayalm
Boom: GSMH’da hzl büyüme
Resesyon: GSMH’da ksa süreli eksi büyüme
Depresyon: GSMH’da uzun süreli eksi büyüme
Deflasyon: fiyatlar genel seviyesinde düü
Maliye politikas: bütçe tarafndan temsil edilen
kamunun vergileme ve harcama kararlar toplam
• Para politikas: Merkez Bankas tarafndan alnan
para arz miktar ve faiz haddi kararlar
• Döviz kuru politikas: döviz kurunda kamu
müdahalesi (olmamas dahil)
• D ticaret politikas: mal ve hizmet ihracatna kamu
müdahaleleri
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
18
Milli gelir özdelii
Çevrisel akm emas
Haneler
Asaf Sava Akat
Baz tanmlar
Temel kurumlar
En basit model: çevrisel akm
• Makroiktisadn çk noktas ekonominin bütünü
açsndan gelir ve harcama akmlarnn analizidir
• in özü aslnda çok basittir
• Ekonomideki her harcama mutlaka bir ekonomik
aktöre gelir yaratr
• Ekonomideki her gelir mutlaka bir ekonomik
aktörün harcamasdr
• Buna gelir ve harcama çevrisel akm deriz
• Makroiktisat çevrisel akmn neden ve nasl düzgün
çaltn anlamaya yöneliktir
• En basit çevrisel akmda mali piyasalar, devleti,
para otoritesini, d dünyay ihmal ederiz
• Teorinin amac bunlar teker teker ekleyerek gelir
harcama dengesini anlamaktr
11
• ktisat iki ana bölüme ayrlr: mikroiktisat ve
makroiktisat
• Mikroiktisat tekil birey ve firmalarn, tekil
piyasalarn davranlarn inceler
• Örnein bir piyasada rekabet koullarna göre arz ve
talep mekanizmasnn nasl çaltna bakar
• Rekabetin salanmas, tüketicinin korunmas, gelir
dalm, vs. mikroiktisadn kapsamna girer
• Makroiktisat ise ekonominin bir bütün olarak
davranlar ile ilgilenir
• Resesyonlar, krizler, büyük çalkantlar ekonomideki
bütün piyasalar etkileyecektir
• Bunlarn anlalmas makroiktisadn kapsamndadr
Temel deikenler
• Makroiktisat az sayda fakat tüm ekonomi ve toplum
için fevkalade önemli büyüklükleri izler
• GSMH büyüme hz: ekonomik faaliyetteki
deiimin yön ve hacmi
• sizlik: i bulamayanlarn say ve oran
• Ödemeler Bilançosu: ekonominin d dünya ile
ilikileri
• Enflasyon: fiyatlar genel seviyesindeki deiim
• Faiz haddi: parann fiyat
• Döviz kuru: dövizin fiyat
• Kamu maliyesi: vergiler, kamu harcamalar, bütçe
dengesi
• Para ve mevduat: para arz ve talebinin deiimi
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
• Makroiktisat toplam gelirin ve toplam harcamalar
izlenmesi üstüne ina edilmitir
• Toplam gelir dört ana kaleme tahsis edilir: özel
tüketim (C), tasarruf (S), vergiler (T) ve ithalat (M)
Y=C+S+T+M
• Toplam harcama dört ana kalemden oluur: özel
tüketim (C), yatrm (I), kamu tüketimi (G) ve
ihracat (X)
Y=C+ I+G+X
• hracat-ithalat farkna NX = X – M dersek, temel
milli gelir özdeliini u ekilde yazabiliriz:
Y = C + I + G + NX
Y = C + S + T + NX
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
19
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
20
Asaf Sava Akat
Ekonomik dalgalanmalar
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Gelir-harcama modelleri
kinci Bölüm
22
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
23
Asaf Sava Akat
Fonksiyonlar
• Makroiktisat be ayr piyasa üstüne kurulmutur
• Mal-hizmet piyasas harcamalar ve üretimi özetler
• Ana kalemleri GSMH, tüketim, yatrm ve kamu
harcamalar ve net ihracattr
• Borçlanabilir fonlar piyasas tasarruf arz ile yatrm
talebini yanstr ve mal-hizmet piyasas içinde zaten
mevcuttur
• Emek piyasas mal-hizmet talebinin bir sonucu
olarak istihdam düzeyini belirler
• Para piyasasnda likidite talebi ve arz dengelenir
• Döviz piyasasnda net ihracat ve sermaye akmlar
sonucu ortaya çkan döviz arz ve talebi kar karya
gelir
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
• Ekonominin makro dengesi birbiri ile içiçe çalan
bir dizi piyasa aracl ile gerçekleir
• Bildiimiz arz-talep mekanizmas çalr
• Her piyasada bir denge fiyat ve ona tekabül eden
denge miktar belirlenir
• Her piyasada, arz ve talebi etkileyen faktörler vardr
• Öte yandan baz kritik deerler iktisat politikas
arac olarak kamu otoritesi tarafndan saptanr
• Önce piyasalar ksaca tanmlayacaz
• Her biri için arz-talep fonksiyonlarn vereceiz
• Politika deikenlerini göreceiz
• Fiyat ve miktar deikenlerini saptayacaz
• Sonra sistemin nasl çaltn anlatacaz
PYASALAR VE DENGE
Piyasalar
Asaf Sava Akat
21
Ekonominin ileyii
• Çevrisel akmn bozulmas ile birlikte ekonominin
tümünü kapsayan dalgalanmalar oluur
• Bazen harcamalar üretim kapasitesinin
salayabileceinin üstüne çkar: enflasyon
• Bazen harcamalar üretim kapasitesinin altnda
kalr: resesyon
• Bazen bu dalgalanmalar çok sert olur: kriz
• Makroiktisat piyasa ekonomisi için fevkalede
önemli üç soruya cevap arayarak gelimitir
– Çevrisel akmn düzgün ileyiini hangi
mekanizmalar salar?
– Çevrisel akm ne zaman bozulur?
– Bozulduu takdirde tekrar düzgün ileyii için
neler yaplabilir?
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
• Makroiktisat için yedi çok önemli fonksiyon vardr
• Bunlar ekonominin temel ilikilerini özetler
• Üretim (F): azami düzeyini üretim fonksiyonu, fiili
durumunu ise talep düzeyi belirler
• Tüketim (C): gelir yükselince artar, faiz yükselince
düer
• Tasarruf (S) : gelir yükselince ve faiz yükselince
artar
• Yatrm (I) : faiz yükseldikçe azalr
• Likidite talebi (L) : gelir yükseldikçe ve faiz
dütükçe artar
• Net ihracat (NX) : reel döviz kuru dütükçe artar
• Sermaye akmlar (CF) : faiz arttkça azalr
25
Asaf Sava Akat
Fiyatlar ve miktarlar
• Be piyasa, yedi fonksiyon ve üç politika deikeni
aadaki temel makro büyüklüklerin belirlenmesini
temin edecektir
– Reel milli gelir düzeyi (büyüme)
– stihdam ve dolays ile isizlik
– Tüketim ve yatrm harcamalar (piyasa canll)
– Fiyat düzeyi (enflasyon)
– Faiz haddi
– Likidite miktar
– Döviz kuru
– Ödemeler dengesi (net ihracat ve sermaye akm)
• Dikkat edilirse, bunlar dersin banda tanmladmz
temel makro deikenlerdir
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
24
Politika deikenleri
26
• Piyasa ekonomisinde piyasa dnda dorudan kamu
otoritesinin iradesi ile belirlenen üç temel deiken
vardr
• Para arz: Merkez Bankas saptar
• Vergiler: Hükümet ve Parlamento tarafndan tesbit
edilir
• Kamu harcamalar: Bütçe ile kararlatrlr
• Özetle bunlar para ve maliye politikalardr
• Para arz dorudan para piyasasn etkiler
• Vergiler harcanabilir geliri deitirerek mal-hizmet
ve borçlanabilir fonlar piyasalarn etkiler
• Kamu harcamalar da ayn ekilde bu iki piyasaya
dorudan etki yapar
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
27
Ekonomide denge
Bütçe açk veriyor
ktisatta “denge” kavram son derece önemlidir
lk bata soyut gibi duracaktr ama çok yararldr
Fonksiyonlar ve politika deikenlerini veri alalm
Piyasalar bunlarla tutarl deikenleri bulacaktr
Dengede unlar ortaya çkar:
– Harcama ve üretimi birbirine eitleyen gelir
– Tasarrufu yatrma ve ayn anda likidite talebini
para arzna eitleyen faiz haddi
– Para talep ve arzn eitleyen fiyat düzeyi
– Net ihracat sermaye akmna eitleyen döviz kuru
• Dengenin anlamn yakalamak için dengeden sapma
halinde temel deikenlerdeki deiimi izlemek
yararl olacaktr
• Hükümet harcama art yada vergi indirimi ile
dengede olan bütçenin açk vermesine neden olsun
• Toplam talep arttndan milli gelir yükselecektir
• Özel yatrmlar düerken faiz artacaktr
• Yüksek faiz sermaye akmn cazip klacandan
ülke paras (kur) deer kazanacaktr
• Dolays ile ihracat azalrken ithalat artacaktr
• Bu olayn mant nedir?
• Ekonomide biri ek harcama yapmaktadr
• Ek harcamann bir bölümü ek üretimle karlanr
• Yetmediinden birileri harcamalarn ksar (faiz)
• Ama ayn anda ekonomi dardan daha çok kaynak
kullanr (kur)
•
•
•
•
•
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
28
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
29
Para baslyor
Beklentiler bozuluyor
• Merkez Bankas para basarak likiditeyi bollatrsn
• Para piyasasnda faiz düecektir
• Yatrm ve tüketim harcamalar artacandan milli
gelir yükselecektir
• Düük faiz sermaye çkn tevik edeceinden kur
deer kaybedecektir
• Düük kur ihracat arttrp ithalat azaltacaktr
• Bu olayn mant nedir?
• Likiditenin bollamas harcamalar ve oradan milli
geliri yükseltiyor
• Kurun deer kaybetmesi tekrar harcama arttrc
etki yapyor
• Risk: talep ve kur art enflasyona neden olabilir
• Bu basit modele beklentileri ekleyerek gerçee biraz
daha yaklatrabiliriz
• Beklentiler özellikle sermaye akmlar için çok
önemlidir
• Ekonomik aktörleri korkutan bir olay olsun
• ki piyasa etkilenir: likidite talebi artar ve sermaye
çk hzlanr
• Faiz yükselirken kur deer kaybeder
• Faiz yükselii harcamalar ve milli geliri azaltr
• Kurun deer kayb maliyet enflasyonuna neden
olarak karamsarl arttrr
• Neticede milli gelir düer, faiz yükselir, kur deer
kaybeder (size bireyler hatrlatyor mu?)
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
31
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
30
Ne zaman enflasyon olur?
32
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Analizden çkardmz bir gözlem önemlidir
Bütçe açklar tek bana enflasyon yaratmyor
Faiz yükselir, büyüme hzlanr ve d açk büyür
Para arz sabit tutulursa bir süre sonra yüksek faiz
ar basar ve ekonomi tekrar yavalar
Dolays ile enflasyon olmaz
Bütçe aç sonras faizin yükselmesini engellemek
için para politikas da gevetilirse durum deiir
Harcama iki yanl arttndan toplam talep üretim
kapasitesinin üstüne çkar
Mal-hizmet ve faktör fiyatlar yükselir (enflasyon)
Bir ekonomide para basmadan enflasyon olamayacann anlalmas çok önemlidir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
33
Enflasyon-büyüme açmaz
Model ve gerçek
• Analizin ilginç bir sonucuna geldik
• Ksa dönemde, hükümetler için bütçe aç ve
gevek para politikalar yolu ile bir süre büyümeyi
hzlandrmak mümkün duruyor
• lave büyüme isizlik sorununu da hafifletecektir
• Ancak ekonomide hiç bir ey bedava deildir
• Hzlanan büyüme ve azalan isizliin bedeli d açk
ve yükselen enflasyondur
• 1950 sonrasnda makroiktisatta en çok tartlan
konu bu olmutur
• sizliin azalmas uruna daha yüksek enflasyona
raz olalm m?
• Bu sorunun cevab çok önemlidir
• ktisadi olaylarn karmakl teoriyi soyut modeller
üstünde çalmaya mecbur eder
• Böylece nisbeten basit kavramsal yaplar aracl ile
temel ilikiler aça çkartlr
• Gerçee yaklamak için kstlayc varsaymlar adm
adm gevetilir
• lk modelimiz olay çok basit bir ekonomi üzerinde
izleme olanan yaratmaktadr
– Enflasyon yoktur ve olmas söz konusu deildir;
yani reel ve nominal ayrm gereksizdir
– Ekonomi da kapaldr: d ticaret, sermaye
hareketi, döviz kuru yoktur
– Hatta, devlet yoktur
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
34
GELR VE HARCAMA TEORS
lk model: Klasikler ve Keynes
Üçüncü Bölüm
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
35
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
36
Milli gelir özdelii
Tasarruf = Yatrm
Klasikler: faiz haddi
• GSYH’nn ayn anda ekonominin toplam gelirini ve
toplam harcamalar yansttn hatrlayalm
Y = C + I + G + NX
Y = C + S + T + NX
• Kapal ekonomi varsaym ile Net hracat kalemi
özelikten düür
Y=C+ I+G
Y=C+S+T
• Devleti de soyutlaynca özdelik daha da basitleir
Y=C+ I
Y=C+S
• Bu basit iliki bize baz temel konularda ipuçlar
salayacaktr
• Çevrisel akmn düzgün ileyici için kazanlan
gelirin tümünün harcanmas gerekir
• Tüketim her iki denklemde varolduuna göre, tanm
icab bu eitlik yatrm harcamalarnn tam tasarruf
kadar olmas ile mümkündür
S=I
• Halbuki, tasarruf ve yatrm kararlar farkl ekonomik
aktörler tarafndan alnmaktadr
• Makroiktisat teorisinin ilk ama en önemli sorusu
budur: bir ekonomide yatrm harcamalarnn
tasarruflara eit olmasn hangi mekanizmalar ve
nasl temin eder?
• ki zt hipotez vardr: Klasik ve Keynesyen
• Klasik yaklam milli gelirin (Y) harcama kararlarndan bamsz ekilde sabit olduunu kabul eder
• Üretimi sermaye, emek, teknoloji, vs. (üretim fonksiyonu) belirler
• Yatrmlar faiz haddinin (i) azalan bir fonksiyonudur: faiz düünce yatrm harcamalar yükselir
I=I(i)
• Tasarruflar faiz haddinin artan bir fonksiyonudur:
faiz yükselince tasarruflar artar
S=S(i)
• Tasarruf arz ve yatrm talebi borçverilebilir fonlar
piyasasnda biraraya gelir
• Faizdeki hareket piyasay dengeye getirir
Asaf Sava Akat
37
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Tasarruf
5%
Yatrm
0
Asaf Sava Akat
TL 1,200 trl.
Borçverilebilir Fonlar
(trilyon TL)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
40
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
43
Keynes: eksik istihdam
41
Asaf Sava Akat
Kim hakl?
• Uzun dönemde milli gelir verimlilik ve onu
belirleyen üretim faktörleri tarafndan kstlanr
• Bunlar deimeden sadece toplam talepte art
olmas ekonominin daha fazla üretim yapmasna
salayamaz
• Ksa dönemde durum farkldr; toplam talep yetersiz
kalrsa ekonomi kapasitesinin altnda üretim
yapabilir
• Bu takdirde talep art geliri de yükseltecektir
• Klasik model uzun döneme ve genel duruma,
Keynesyen analiz ise u yada bu ekilde çevrisel
akmn krld resesyon ve depresyon dönemlerine
uygun dümektedir
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
42
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Gelir-harcama dengesi
• Tüketim fonksiyonunun iki parametresi
D = 10 TL ve E = 0.6
• Çarpan katsays
1 / ( 1 – 0.6 ) = 2.5
• I = 20 TL ise, Y = 75 TL; C = 55 TL; S = 20 TL
• Tersinden gidip Y = 100 TL haline bakalm: bu
durumda C = 70 TL ve S = 30 TL buluruz
• Yani 100 TL gelir üretildiinde sadece 90 TL
harcama yaplmaktadr: ürettiklerini satamayan
üreticiler mutlaka üretimi düüreceklerdir
• Y = 50 TL olsa, C = 40 TL ve S = 10 TL çkar
• Yani 50 TL gelir üretildiinde 60 TL harcama
gelmektedir; üretim art kaçnlmazdr
Asaf Sava Akat
39
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
• Keynes için üretim fonksiyonu sadece ekonominin
üretim kapasitesini snrlar; her hangi bir anda
üretilen miktar ise talebe baldr
• Keynesyen modelde Y sabit deil deikendir
• Yatrm harcamalar müteebbislerin yrtcl,
teknolojik deiim gibi dsal nedenlerin etkisinde
dsal bir veri kabul edilir
I=I
• Tasarruflar milli gelirin artan bir fonksiyonudur
(Y – C) = S = S ( Y )
• Her yatrm harcamas düzeyine, ona eit tasarrufu
salayacak milli gelir düzeyi tekabül eder
• Denge noktasnda pekala isizlik olabilir
Saysal örnek
• Tasarruf gelirin tüketilmeyen ksmdr
• Dolays ile tüketim fonksiyonu aslnda tasarrufu
belirler
C = C ( Y ) = D + EY
S = Y – C = - D + (1 - E ) Y
• Dengede, ekonomideki toplam harcama (H) toplam
gelire eit olmak zorundadr
H = (D + EY) + I = Y
• Bu denklemi açnca
Y = (D + I) x 1 / (1 - E )
• Milli gelir otonom harcamalara ve tüketim eilimi
tarafndan belirlenir
• 1 / (1 - E ) = Çarpan Katsaysdr
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
38
• Modelin anlam çok açktr
• Çevrisel akm daima düzgün iler çünkü
tasarruflardaki bir art yada yatrmlardaki bir azal
halinde faiz haddi düecek ve tasarruf-yatrm
eitlii salanacaktr
• Bu durumda üretilebilecek milli gelirin çevrisel
akmda bir bozulma nedeni yani talep yetersizlii
yüzünden üretilememesi diye bir durum söz konusu
olamaz
• Ekonomi daima emek dahil tüm kaynaklarnn tam
kullanld bir dengededir
• Eksi büyüme yada yaygn isizlik gibi durumlar
varsa nedenleri baka yerlerde aranmaldr
Gelir-harcama modeli
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Tam istihdam kuraldr
Borçverilebilir fonlar piyasasnda
denge
Faiz
haddi
Asaf Sava Akat
Harcanan
gelir H
daraltc açk
H = C + 20
75 TL
C = 10 + 0.6 Y
geniletici
açk
45O
50 TL
44
Modele devlet giriyor
• imdi modeli gerçeklie doru bir adm daha
yaklatrmak için devleti ekleyebiliriz
• Devlet milli gelir özdeliine vergiler (T) ve kamu
harcamalar (G) ile dahil olur
Y=C+ I+G
Y=C+S+T
• Tasarruf-yatrm eitliini kullanarak
I=Y–C–G
I=S
S=(Y–T–C)+(T–G)
• Kamu ve özel tasarruflar ayredebiliriz
Sp = ( Y – T – C ) = özel tasarruf
Sg = ( T – G ) = kamu tasarrufu
Asaf Sava Akat
75 TL
100 TL
Uretilen
gelir Y
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
45
Tasarruf: özel ve kamu
• Özel tasarruf: gelirden vergiler ve tüketim çktktan
sonra kalan bölümdür
Sp = ( Y – T – C )
• Kamu tasarrufu kamu harcamalar yapldktan sonra
kamuya kalan vergi gelirleridir
Sg = ( T – G )
• ( T – G ) kamu bütçesi dengesidir: eer bütçe aç
varsa Sg negatif olacaktr
• Tasarruf daima yatrma eittir ama özel tasarruf
bütçe ilikisini bütçe dengesi belirler
S=I+(G–T)
• Tanm icab, kapal ekonomide kamu aç özel
tasarruflarla finanse edilir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
46
Klasikler ve devlet
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
47
49
• Klasik modelin kamu dengesi ile ilgili çok önemli bir
sonucu vardr
• Kamu açnda ani bir art varsayalm: toplam
tasarruflar azalacaktr (tasarruf erisi sola kayar)
• Bu durumda faiz yükselir
• Yüksek faiz yatrmlarn dümesine neden olur ve
piyasa dengeye gelir
• Kamu aç özel yatrmlar piyasadan kovmaktadr
(crowding out)
• Yatrmdaki düü kamu açndaki arttan daha
küçüktür: faizin yükselmesi tasarrufu arttrr
• Klasik yaklam, yatrmlar ve böylece büyümeyi
engelledii için kamu açklarna kardr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
50
Keynes ve kamu aç
• Devlet Keynesyen modele kamu harcamalar G ve
vergiler T yolu ile girer
• Kamu harcamalar milli gelir düzeyinden bamsz
kabul edilir (otonom harcama)
• Bu durumda toplam harcama öyledir:
H=C+I+G
• Tüketim fonksiyonunun deimedii kabul edilince,
çarpan katsays ve üç bamsz (otonom) harcama
(D, I, G) denge milli gelirini belirler
Y = (D + I + G ) x 1 / (1 - E )
• Modelin mant devletin eklenmesi ile deimez
• Ekonomi talep kadar üretim yaparak dengeye
gelmektedir
• Keynesyen analiz için kamu açnn etkisi
klasiklerin tam zttdr
• Ekonomide tasarruf fazlas nedeni ile kaynaklarn
tam kullanlmadn kabul edelim
• Bu durumda kamu harcamalarndaki bir art toplam
harcamada (H) bir yükselmeye tekabül ettiinden
milli gelir (Y) artacaktr
• Ek harcama çarpan katsays ile ek gelir yaratmakta,
yani ek harcamay finanse edecek olan ek tasarruf
bizzat ek harcama sayesinde olumaktadr
• Talep yetersizlii durumlarnda Keynes’in bütçe
aç tavsiye etmesi bu analize dayanmaktadr
• Modelde “crowding out” yoktur
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
52
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
48
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Kamu aç ve crowding out
Keynes ve devlet
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
Kamu aç ve “crowding out”
• Klasik modelde tasarruf arz kamu tasarrufunu da
kapsar
S=(Y–T–C)+(T–G)
• Tasarruf gene faiz haddinin artan fonksiyonudur
• Yatrm gene faiz haddinin azalan fonksiyonudur
• Faiz haddi tasarruf ve yatrm miktarlar arasndaki
eitlii salayarak çevrisel akmn düzenli akn
temin eder
• Örnein yatrmlarda bir art faiz haddinin
yükselmesi ile sonuçlanr
• Bir yandan yüksek faiz özel tasarruflar arttrr
• Dier yandan baz yatrmlardan vazgeçilir
• Böylece tasarruf ve yatrm birbirine eitlenir
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
Faiz
Haddi
S2
S1
1. 500 TL bütçe
aç borçlanabilir
fon arzn
azaltyor...
6%
5%
2. ...denge
faiz haddi
yükseliyor...
Demand
TL 800
0
3. ...ve özel yatrmda
kullanlabilecek kaynaklar
azalyor
Asaf Sava Akat
TL 1,200
Borçverilebilir Fonlar
(TL trilyon)
51
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Gelir-harcama dengesi
53
Harcanan
gelir H
C+I+G
Ho
C+I
C
45O
Yo
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Uretilen
gelir Y
54
lk deerlendirme
sizlik sorunu
• Basit bir model aracl ile makroiktisatn baz
temel kavramlarn açkladk
• ki farkl yaklam birbirine zt sonuçlara ulayor
• ktisatçlarn büyük çounluu her ikisini de kabul
etme eilimindedir
• Klasik öreti uzun dönemde ve ekonominin kapasite
snrnda olduu durumlarda geçerlidir
• Keynesyen öreti ksa dönemde ve ekonomide
kullanlmayan kapasitenin varlnda anlamldr
• Dikkat: gerçek ekonomiler çok daha karmaktr
• Para ve enflasyon, d denge, mali piyasalarda
sorunlar, vs. daha gidilecek çok yol vardr
• Önce isizlik sorununun ayrntlarna bakalm
• Klasik ve Keynesyen modeller arasndaki temel fark
ksa dönemde konjonktürel isizliin mevcudiyetidir
• Daha 19uncu yüzyln ikinci yarsndan itibaren
ekonominin yavalad dönemlerde kütlesel
isizliin olutuu gözlemleniyordu
• Halbuki klasik teoriye göre yaygn isizlik olamazd
• sizlik halinde ücretlerin dümesi emek piyasasn
tam istihdamda dengeye getirecekti
• Ama Büyük Buhran srasnda ABD’de isizlik
oran1929’dan 1933’e % 3’den yüzde 25’e çkmt
• Emek piyasasnn teorinin öngördüü ekilde
çalmad çok açkt
• Keynes modeli bu somut gerçei yanstyordu
SZLK VE KTSAT TEORS
Fiyat ve ücret esneklii/yapkanl
Dördüncü Bölüm
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
55
Asaf Sava Akat
Emek piyasas
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
58
Reel
Ücret
Emek talebi =
Emein marjinal ürünü
N
Asaf Sava Akat
stihdam
59
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
61
Emek Arz
sizlik
W/P
Emek talebi
Ntalep
Asaf Sava Akat
Narz
stihdamY
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
60
Etkinlik ücretleri
W/P
Reel
Ücret
57
• sizlik olgusu piyasa ekonomisi açsndan ciddi
skntlara yola açar
• Fiilen varl piyasa sisteminin etkin iledii
eklindeki inanc zedeler
• sizlikle mücadele adna devletin ekonomiye
müdahalesine meruiyet salar
• Arz-talep mekanizmas üstüne ina edilmi tüm
iktisat teorisinin geçerliliine gölge düürür
• Ücreti emein marjinal verimine balayan gelir
dalm teorisini derinden yaralar
• Keynes sonras makro teorinin temel hedeflerinden
biri Keynes’in eksik istihdam dengesi ile fiyat
mekanizmasn badatrmaktr
Yapkan ücretler ve isizlik
• Fiyat mekanizmas ile isizlik olgusun badatrmann en basit yolu reel ücretin u yada bu ekilde
piyasa dnda yani emek arz ve talebinden bamsz
belirlendiini kabul etmektir
• Emek talebinin dümesi halinde reel ücret fiyat
sinyali fonksiyonunu yerine getirmez
• sizliin nedeni reel ücretin piyasa denge reel
ücretinin üstünde olmasdr
• Yapkan ücret arz fazlasna ramen reel ücretin
dümemesidir (non-clearing market)
• En kolay tefsir emek piyasasnda rekabet eksiklii
(imperfection) olduudur
• Kabahat sendikalarda, asgari ücrette, vs. bulunur
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Emek arz
0
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
sizliin sonuçlar
W/P
Yapkan ücretler
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
Emek piyasasnda denge
• Makroekonomik anlamda istihdam ve isizlik emek
piyasasnda belirlenir
• Emek arzn reel ücretin artan bir fonksiyonu kabul
edebiliriz
• Rekabetçi firmalardan oluan bir ekonomide emek
talebi emein marjinal ürününü yanstacaktr
• Reel ücret marjinal ürünün altnda olduu sürece
firmalar ücretli almay sürdürecektir
• Emek arz ile talebinin kesitii noktada hem
ortalama reel ücret hem de ekonomideki istihdam
miktar belirlenir
• Rekabet koullarnda denge reel ücretinde i arayan
herkes tanm icab istihdam edilir
Asaf Sava Akat
56
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
62
Yapkan fiyatlar
Yapkanlk ve makro teori
• Emek piyasasnda fiyat sinyalinin yapkanlk nedeni
ile çalmad kabul edilince ayn mant baka
piyasalara da uygulamann yolu açlr
• Mal ve hizmet piyasasnda fiyatlarn yapkan olmas
hali de ekonomide sürtünme (friction) yaratarak
genel bir eksik istihdam dengesine yol açabilir
• Ekonomide tam rekabetin kural deil istisna olduu
bilinmektedir
• Pek çok sektörde arz fazlas halinde ksa dönemde
fiyatlar dümemekte fakat üretim kslmaktadr
(markets don’t clear)
• Üretimin gerilemesi beraberinde konjonktürel
isizlii getirecektir
• Makro ders kitaplar klasik ve Keynes ayrmn
ücret ve fiyatlarn esneklii yada yapkanl
eklinde yapyorlar
• Esnek fiyat modelleri ksa dönem dalgalanmalar ve
dolays ile konjonktürel isizlii ihmal ediyor
• Ekonominin uzun dönem davrann inceliyor
• Yani klasik modele tekabül ediyor
• Yapkan fiyat modelleri ekonominin uzun dönem
davrannn esnek fiyat modelleri tarafndan
açklandn kabul ediyor
• Buna karlk isizlik gibi ksa dönem dalgalanmalar
açklyor
• Keynesyen modelin genel haline tekabül ediyor
• Ampirik gözlemler reel ücretin tam istihdam denge
düzeyinin üstünde kalmasn sendikalar yada asgari
ücret gibi piyasa-d unsurlara atfetmenin gerçekçi
olmadn göstermitir
• “Etkinlik ücreti” teorisi reel ücretin isizlie ramen
dümemesinin firmalarn kar maksimizasyonu ile
tutarl olduunu gösterir
• çilerin eitimi pahaldr ve yeni içi ek maliyet
getirir (uzun süreli çalmay tevik)
• Yüksek ücret daha kaliteli içilerin müracaat
etmesini temin eder (adverse selection)
• Yüksek ücret içileri iyerinde üretim sürecine daha
gönüllü ekilde katlmaya tevik eder (moral hasard)
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
PARA
Temel kavramlar
Beinci Bölüm
63
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
64
Asaf Sava Akat
65
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
66
Para nedir?
Kanuni para
Likidite
• Ekonomik aktörlerin mal ve hizmet alm-satmnda
düzenli ekilde kullandklar varlklara “para” denir
• Mal ve hizmet satanlarn ödeme arac olarak kabul
ettikleri her ey paradr
• Tarih boyunca, ibölümü ve mübadele daima parann
kefedilmesi ile sonuçlanmadr
• Parann üç ana ilevi vardr:
– Mübadele aracdr
– Hesap birimidir
– Servet saklama aracdr
• 20.inci yüzyl balarna kadar bu ilevleri bizzat
kendilerinin deerli olan madenler ifa etmitir (bakr,
gümü, altn)
• Bugün para olarak kullanlan banknot ve bozukluklarn kendi deerleri yok kadar azdr
• Kanuni para (fiat money) devletin çkard kanunlar
sonucu mübadele arac olarak kullanlr
• Bütün dünya ekonomilerinin (ABD, AB, Japonya,
vs.) paralar “kanuni para” statüsündedir
• Bir ülke içinde yaplan ödemelerde o ülke parasn
kabul etmek hukuki bir zorunluluktur (legal tender)
• Türkiye’de Merkez Bankasnn çkard banknotlar tüm ödemelerde kabul etmek zorundayz
• Fiyatlar baka herhangi bir eye balayabiliriz
(döviz, altn, mal, enflasyon, vs.) ama TL dnda bir
ödeme arac talep edemeyiz
• Likidite kavram parann anlalmasn kolaylatrr
• Likidite, herhangi bir varln ekonominin mübadele
aracna dönüme kolayldr
• Likiditenin avantaj riskinin az olmasdr
• Tanm icab, para en likit varlktr: cebimizdeki
banknotlar baka bir eye dönütürme gerekmeden
ödeme aracdr
• Vadesiz mevduat ve likit fonlar da likit varlklardr
• Vadeli mevduat, borsada kote edilmi hisse senetleri,
yatrm fonlar daha az likit varlklardr
• Gayrimenkul, borsada kote olmayan irketlerde
hisseler, hayat sigortas poliçeleri likit varlk
deildirler
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
67
Asaf Sava Akat
Bankalar da para yaratr
Banka sistemi de mevduat-para yaratabilir
Bankalar kredi açtkça para arz artar
Bu süreci anlamak için banka bilançolarna baklr
Mevduat hem varlk hem de yükümlülük oluturur
Krediler varlk oluturur
Bir bankann verdii kredi kendinde yada bir baka
bankada mevduat halini alr
• Baslan bir birim TL için bankaclk sisteminde
yaratlan parann miktarn bize para çarpan verir
• Geri planda bankalarn mevduata % 100’ün altnda
nakit karlk tutmalar yatar
• Vadeli çek ve bono gibi kymetli katlar da bankad özel kesim tarafndan yaratlan paradr
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
70
Para arz ve para politikas
• MB’nn ekonomideki para miktarn (para arzn)
kontrol etmesine para politikas denir
• MB’nin elinde dört ana araç vardr
– Açk piyasa ilemleri – AP – tahvil piyasasnda
bono-tahvil alm-satm ile likiditeyi ayarlar
– Döviz (FX) ilemleri – döviz alm satm
– Banka karlk oranlarnn deitirilmesi: para
çarpan büyük yada küçülür
– skonto haddinin (fonlama faizi) deitirilmesi:
Mali sistem – MB borç kararlarn etkiler
• Dikkat: para arzndaki deiim MB’nin TL
yükümlülüklerindeki deiimdir; yükümlülük art
para arz artna eittir
A Bankas
B Bankas
Varlk
Yükümlülük
Rezerv
TL 10.00
Mevduat
TL 100.00
Kredi
TL 90.00
Toplam Varlk
TL 100.00
Asaf Sava Akat
Varlk
Rezerv
TL 9.00
Yükümlülük
Mevduat
TL 90.00
Kredi
TL 81.00
Top.Yükümlülük Toplam Varlk
TL 100.00
TL 90.00
Top.Yükümlülük
TL 90.00
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Dolam hz ve mali derinleme
• Parann dolam hz para arznn cari fiyatlarla
(nominal) GSMH’ya bölünmesi ile elde edilir
• Ksa dönemde oynak olabilir fakat uzun dönemde
belirli bir eilimi izler
• Türkiye’de M2Y+R bölü nominal GSMH yakn
geçmite sürekli yükselmektedir
• Bu olgu mali piyasalarn derinlik kazanmas
iaretidir
• Para çarpan da ayn olayn iyi bir ölçüsüdür
• Mali sistemin büyümesi, ayn miktar dolamdaki
para ile daha büyük bir para arznn elde edilmesi
anlamna gelir
• Para çarpan da yakn geçmite sürekli artmtr
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
69
Para çarpan
ki bankann bilançolar
•
•
•
•
•
•
Asaf Sava Akat
68
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
71
• 100 TL ek para baslan bir ekonomide sonunda ne
kadar para yaratlr?
• Bankalarn rezerv tutma orannn tersi kadar
M=1/R
• Bankalarn rezerv tutma oran M = % 10 ise, para
çarpan M = 10 olacaktr
lk mevduat
A Bankas kredisi
B Bankas kredisi
C Bankas kredisi
Vs.
Vs.
Toplam para arz
Asaf Sava Akat
= TL
= TL
= TL
= TL
100.00
90.00 [=0.9 x $100.00]
81.00 [=0.9 x $90.00]
72.90 [=0.9 x $81.00]
vs.
vs.
= TL 1,000.00
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
72
Parann deeri ve para talebi
• Parann deerini nasl ölçeriz?
• Bir birim parann farkl dönemlerde satn ald mal
ve hizmet sepetini karlatrarak
• Baka türlü söylersek, parann deeri Vm fiyatlar
genel seviyesi P‘nin tersidir
Vm = 1 / P
• Dikkat: bu hali ile parann deeri sadece ayn ülke
parasnn iki ayr dönemdeki satn alma gücünü
karlatrmak için kullanlabilir
• Para talebi parann deerinin azalan bir fonksiyonudur: parann deeri arttkça daha az para talep edilir.
• Yani para talebi erisi fiyatlar genel seviyesine göre
azalan eimlidir
Asaf Sava Akat
Parann
Deeri
Parann
Deeri
(Yüksek) 1
Fiyat
Düzeyi
Fiyat
Düzeyi
Para arz
(yüksek) 1
1 (düük)
1 (Düük)
1.33
3/4
3/4
1.33
1/2
2
1/4
4
1/4
Para miktar
(Yüksek)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
76
(düük) 0
Asaf Sava Akat
Enflasyon parasal bir olaydr
2
Parann
Denge deeri
Denge fiyat
düzeyi
4
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
MB’nn saptad
Para miktar
Para miktar
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
(yüksek)
77
• Bir para ne zaman “salam” olur?
• Bu konuda çok illüzyon mevcuttur
– Nüfus, büyüklük, askeri güç önemsizdir: sviçre,
Danimarka, Singapur
– Kii bana gelirle bir ilikisi yoktur: Msr,
Hindistan, Çin
– D açkla balantl deildir: ABD
– Kanuni (fiat) parann deeri insanlarn ve piyasalarn o paraya ne kadar güvendiklerine baldr
• Güveni ekonomik politikalarn ciddiyeti ve
yönetimlerin sorumluluk duygusu tesis eder
• Geçmiinde enflasyon ve kriz olmayan ülkenin
paras salam olur çünkü güvenilir (sviçre)
Asaf Sava Akat
“Beylik hakk”
• Enflasyon dünyann her yerinde ve her zaman esas
itibariyle parasal bir olaydr
• Baka deyile, öncelikle ekonominin mübadele
aracnn (para) deeri ile ilgilidir
• Enflasyon Merkez Bankasnn para talebinin
üzerinde para basmas sonucu oluur
• Baslan para mal ve hizmet piyasalarnda talep
fazlas yaratarak fiyatlar yükseltir
• Fiyatlardaki art para talebini arttrdndan baslan
paraya tekrar talep oluturur
• Para miktarndaki deimenin fiyatlar hangi
mekanizmalarla ve nasl bir zaman profili içinde
deitirdii makroiktisadn önemli bir konusudur
Asaf Sava Akat
A
Para
talebi
Para
talebi
(Düük) 0
Asaf Sava Akat
1/2
79
Miktar teorisi: deerlendirme
• Miktar teorisinin iki hayati varsaym vardr
– Dolam hz istikrarl olmaldr
– Gelir esas itibariyle üretim fonksiyonu tarafndan
belirlenmelidir
• kisi de uzun dönem için makul kabul edilebilir
• Ksa dönemde ise ikisi de deiebilir
• En az birkaç yl kapsayan uzun dönemde miktar
teorisinin geçerli olduu genellikle iktisatçlar
arasnda kabul görür
• Daha ksa sürelerde ise para politikas (para miktar)
ile gelir düzeyi arasnda bir iliki mevcuttur
• Türkiye’de TÜFE ile M2Y+R arasndaki yakn iliki
miktar teorisini doruluyor (1985-2001)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
78
Miktar Teorisi
• Devletin para basma tekeli sayesinde elde ettii
gelire “beylik hakk” (seignorage) denir
• Osman Bey Beyliini hutbe okutup sikke bastrarak
ilan etmiti
• Darphane bast sikkenin kymetli maden muhtevasn garanti ederken bir pay alrd (beylik hakk)
• Banknotlar Merkez Bankasna verilen faizsiz borçtur
• Reel gelir arttkça kullanlan para da artacandan
Merkez Bankas ek gelir elde eder
• Enflasyon olgusunun geri plannda devletin daha
fazla “seignorage” geliri elde etme çabas yatar
• Bu bakma enflasyon elinde para tutmak zorunda
kalanlardan alnan bir vergidir
Asaf Sava Akat
75
Paray ne deerli klar?
Para arz ve talebi dengesi
Para talebi
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
80
Parann tarafszl
• Klasik iktisatçlar reel büyüklüklerin para arzndan
etkilenmediini önermilerdir
• Klasik “dichotomy” ekonomide reel ve nominal
deikenlerin ayrmasna denir
• Büyüme, istiham, yatrm, reel ücret, nisbi fiyatlar,
vs. gibi reel deikenler fiziki yada sabit ölçülerle
hesaplanr
• Nominal deikenler ise nominal ücret, nominal
GSMH gibi parasal büyüklüklerdir
• Parann tarafszl para miktarndaki deimenin
reel deikenleri etkilememesidir
• Klasik “dichotomy” ve parann tarafszl miktar
teorisinin mantiki sonuçlardr
• Para miktar ile fiyat düzeyi arasndaki birebir iliki
iktisadn en eski teorilerinden birini oluturur
• Parann miktar teorisi (Quantity Theory of Money)
ekonomide para miktarnn parann deerini
belirlediini ifade eder
• Para arz ile parann dolam hznn çarpm bize
fiyat düzeyi çarp reel geliri verir
MxV=PxY
• Denklemin sa taraf nominal GSMH’dr
• Eer V ve Y’nin sabit olduunu düünürsek, fiyat
düzeyi P’deki deime para arz M’deki deimeye
eit olacaktr
• Örnein M iki katna çkarsa, P de iki kat olur
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
81
Kanuni para açmaz
• Kanuni para iktisat politikasna önemli bir imkan ve
ayn anda ciddi bir risk getirir
• Çünkü kanuni parann arz istendii gibi ve snrsz
ekilde attrlabilir
• Kanuni para ekonomide bir daralma halinde para
basarak resesyonun reel zarar hafifletme frsatn
salar
• Ancak dikkat edilmedii takdirde ekonomide
enflasyona yol açlabilir
• Enflasyon ise uzun dönemde fiyat mekanizmasnn
ileyiini bozarak kaynak dalmnda israfa yol açar
• Yani uzun dönem büyüme hzn düürerek reel
ekonomiye fevkalede yüksek maliyetler yükler
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
82
Parasal çapa sorunu
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
85
• Gelir ve harcama modelleri ufukta enflasyon
tehlikesinin mevcut olmad ortamlarda gelitirildi
• Fiyatlar genel düzeyini sabit almak makul bir
varsaymd
• Fiyat artlarnn varl halinde dahi, bunun geçici
olduu, yani enflasyondaki yükselmenin ksa
sürecei kabul ediliyordu
• Modellerin esas amac reel gelirdeki ve istihdamdaki
dalgalanmalarn nedenlerinin tehis ve tedavisi idi
• Enflasyon modellere dahil edilmesi 1970’li yllarda
enflasyonun yükselmesinden sonradr
• Enflasyon analizi son yirmi ylda makro teoride
önemli bir dönüüme neden olmutur
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
84
MLL GELR, FAZ VE FYATLAR
LM-IS ve AD-AS Modelleri
Altnc Bölüm
Asaf Sava Akat
88
• Bütün deikenleri ayn modelde görmek ileri
kartrcaktr
• ki ayr model kuracaz
• LM-IS (Liquidity Money – Investment Saving)
modelinde fiyat düzeyi P model dndan verilir
• Reel gelir Y ve reel faiz r model içinde belirlenir
• Toplam talep – toplam arz (AD-AS: Aggregate
Demand – Aggregate Supply) modelinde reel faiz
haddi r dardan verilir
• Reel gelir Y ve fiyat düzeyi P model içinde
belirlenir
• Önce LM-IS modelini, sonra AD-AS modelini
inceleyeceiz
Asaf Sava Akat
89
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Y1> Y0 > Y2
S( r , Y2)
Faiz
haddi
S( r , Y0)
r2
S( r , Y1)
r0
r1
I(r)
0
S2=I2
S0=I0
S1=I 1
87
• Model üç piyasann karlkl ilikilerini özetler ve
nasl ayn anda dengeye geldiklerini aratrr
• Mal ve hizmet piyasas: toplam harcama ve gelir
denklemi ifade eder
Y=C+I+G=H
• Reel milli gelirin büyüklüü bu piyasada belirlenir
• Borçverilebilir fonlar piyasas: tasarruf-yatrm
eitlii özetler
S=I+(G–T)
• Reel faiz haddi bu piyasada belirlenir
• Para piyasas: para arz ve talebinin eitlenmesidir
Ms = Md
• Reel faiz haddi bu piyasada da belirlenir
Tasarruf-yatrm dengesi
Yatrm ve tasarruf
• Klasikler için yatrm ve tasarruf reel faiz haddinin
fonksiyonu idi
• Keynes tasarrufu milli gelirin fonksiyonu yaparken
yatrm dardan belirliyordu
• Her iki yaklam birletirebiliriz
• Tasarruf: reel faiz ve gelirin fonksiyonudur
S = S ( r, Y )
• Yatrm: reel faizin fonksiyonudur
I=I(r)
• Borçverilebilir fonlar piyasas denge koulu ayndr:
S=I
• Dikkat: her gelir Y düzeyine farkl bir tasarruf arz
erisi tekabül edecektir
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
LM-IS: piyasalar
ki model
• Üçüncü Bölümdeki modeli paray da dahil ederek
yeniden ele alyoruz
• Kapal ekonomi varsaymn sürdürüyoruz: ekonomi
d dünyaya sonra açlacak
• Amaç, enflasyonun da olabildii bir kapal
ekonomide çevrisel akmn ksa ve uzun dönemde
düzgün ileyiini anlamaktr
• Neleri aryoruz?
• Reel deiken: milli gelir düzeyi Y , faiz haddi r,
tasarruf S, yatrm I, reel para talebi M/P
• Nominal deiken: fiyatlar genel düzeyi P, nominal
gelir P x Y, nominal faiz haddi i, vs.
• Politika deikeni: para arz Ms, kamu dengesi (T-G)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
86
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Varsaymlar
Asaf Sava Akat
83
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Gelir-harcama modellerinde para
• Miktar teorisi ile ekonomide nominal büyüklüklerin
para miktar tarafndan belirlendiini gördük
• Enflasyon bütün nominal büyüklüklerin beraberce
hzl art trendine girmeleridir
• Bu takdirde nominal büyüklükler ekonomik
ilevlerini yerine getiremezler
• Ekonominin nominal büyüklükler için bir çapaya
ihtiyac vardr
• Altn Standard bu çapay kendiliinden salar
• Kanuni para ile birlikte iktisatçlar bir nominal
(parasal) çapa arayna girmilerdir
• lk akla gelen para arz yani Merkez Bankasnn
ekonomiye zerkettii para miktardr
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
Borçverilebilir Fonlar
(trilyon TL)
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
90
IS erisi
• Üç farkl gelir düzeyi aldk
Y 1> Y0 > Y2
• Daha yüksek gelir daha fazla tasarruf anlamna
geldiinden tasarruf erisini yukar kaydrd
• Böylece her gelir düzeyinde borçlanabilir fonlar
piyasasnda farkl bir denge olutu
• Buna göre artk Y ile r arasnda bir iliki kurabiliriz
• Ceteris paribus, Y arttkça r dümektedir
• IS erisi farkl gelir düzeylerinde borçlanabilir
fonlar piyasasn dengeye getiren reel faiz haddi r’yi
göstermektedir
• Bütçe dengesi (T – G) ve tüketim ve yatrm
fonksiyonlar veridir
Asaf Sava Akat
91
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
r
Faiz
haddi
r2
r0
r1
I=S
Asaf Sava Akat
Y0
Y1
Milli gelir
Y
94
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
97
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
95
r
Ip or Cp
IS1
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
r
L=M
Faiz
haddi
r1
r0
r2
Y1
Milli gelir
Y
• Para piyasas para arz ve likidite talebindeki
deimelerden etkilenmektedir
• Para arzndaki her deime LM erisini kaydrr
• Likidite talebi çok sayda deikenden etkilenir
• Örnein enflasyon beklentilerine, siyasi
istikrarszla, sava haline, vs. göre likit olma
arzusu deiecektir
• LM erisi para piyasasnda faiz haddi ile gelir
arasndaki ilikiyi vermektedir (E = beklentiler)
r = LM (Y~V, MS , E )
• Örnein para arz artnca LM aa (LM2),
beklentilerin kötülemesi halinde ise yukar (LM1)
kayacaktr
IS0
IS2
Y0
Y2
Asaf Sava Akat
Y1
Milli gelir
Y
96
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Para piyasasnda denge
• Reel para talebi, reel faiz haddi, reel gelir ve fiyatlar
arasndaki ilikiyi açalm
– P ve r sabit iken, gelirdeki art reel ve nominal
para talebinin arttrr
– Y ve r sabit iken fiyatlardaki art nominal para
talebini arttrr
– Y ve P sabit iken faizlerdeki bir art nominal ve
reel para talebini düürür
• Para piyasas MB’nn kontrolündeki para arz ile
para talebi eitlenince dengededir
M d = Ms
• Farkl gelir düzeylerine (Y2> Y0 > Y1) tekabül eden
para piyasas dengelerini saptayarak LM erisine
ularz
Asaf Sava Akat
In or Gn
r0
98
Faiz
haddi
r
Y1> Y0 > Y2
r1
r0
r2
M( r , Y1)
M( r , Y0)
M( r , Y2)
Para miktar
MS
Asaf Sava Akat
LM erisinde kayma
LM erisi
Y0
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
93
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Faiz
haddi
Para piyasasnda denge
• Bir önceki bölümde para talebi Md ile fiyatlar genel
seviyesi P arasnda iliki kurduk
• “lem saiki ile para talebi” reel gelirin ve fiyat
düzeyinin artan fonksiyonudur (miktar teorisi)
Mdt = (1 / V) x (P x Y) = Md ( Y , P )
• Ancak, parann frsat maliyeti kaybedilen faizdir
• “Likidite talebi” nominal faiz haddinin azalan bir
fonksiyonudur
Mdl = Md ( i )
• Nominal faiz haddi = reel faiz haddi + enflasyon
• Bu durumda toplam reel para talebini gelirin ve reel
faizin fonksiyonu olarak yazabiliriz
(M / P)d = Md ( r , Y )
Y2
Asaf Sava Akat
IS erisinde kayma
• Tasarruf-yatrm denkliine geri dönelim
S=(Y–C–T)+(T–G)
• Tüketim fonksiyonunda, vergilerde yada kamu harcamalarnda bir deiiklik IS erisini kaydracaktr
• Ayn ekilde, yatrm fonksiyonunda bir deime de
IS erisini kaydracaktr
• IS erisi, tüketim ve yatrm fonksiyonlar ve kamu
dengesi sabit iken faiz haddi ile gelir arasndaki
ilikiyi vermektedir
r = IS (Y~C , I , T , G )
• Örnein kamu açnn büyümesi halinde IS yukar
(IS1), tüketim eiliminin dümesi halinde aa (IS2)
kayacaktr
Likidite talebi
Asaf Sava Akat
92
IS erisinde kayma
IS erisi
Y2
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
M
99
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
LM erisinde kayma
r
LM1
Faiz
haddi
r1
Ep
LM0
LM2
MSn
r0
r2
Y0
Milli gelir
Y
Asaf Sava Akat
100
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
LM-IS dengesi
103
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
r0
IS
Asaf Sava Akat
LM0
LM1
r0
IS1
IS0
Asaf Sava Akat
Y1
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Milli gelir
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Milli gelir
Y
104
• Maliye polikasnn gevediini kabul edelim: kamu
aç büyüyecektir ve IS erisi yukar doru kayar
• MB para arzn sabit tutarsa, faizler yükselirken
gelir artar
• Eer ayn anda MB para politikasn gevetirse LM
erisi de aa kayacandan gelir art daha da
yüksek olur ama faiz deimez
• MB para politikasn skarsa gelir sabit kalr ama
faizler daha da yükselir
• Siyasi istikrarszlk sonucu beklentilerde bir
kötüleme ve tüketim eiliminin dümesi ayn anda
olursa IS aa LM yukar kayacandan gelir
mutlaka düer
Asaf Sava Akat
LM-IS: deerlendirme
r
Y0
LM
Y0
Y
106
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
105
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Toplam talep – toplam arz
• Model Klasikler-Keynes ztln bir arayol bularak
çözmeye çalyor
• Klasik ekolün bir yandan ksa dönemde geliri sabit
tutmaktan vazgeçmesi dier yandan Keynes’in
likidite talebini kavramn kabul etmesi demektir
• Ksa dönemde gelir dalgalanmalar ve faiz haddinin
para piyasalarndan etkilenmesi yaamla uyumludur
• O nedenle makroiktisadn temel ilikilerini
açklamakta yararldr
• Büyük zafiyeti fiyat düzeyini dardan almasdr
• Keynesyen iktisatçlar IS-LM yerine fiyat düzeyini
kullanan toplam talep-toplam arz analizini
gelitirmilerdir
Asaf Sava Akat
102
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Para ve maliye politikas
r
Faiz
haddi
Gevek maliye ve para politikas
Faiz
haddi
Asaf Sava Akat
LM-IS dengesi
• ki eri ayn eksenlere sahiptir: ayn ekil üstünde
bir araya getirebiliriz
• ki erinin kesitii noktadaki reel gelir Y ve reel
faiz haddi r hem borçverilebilir fonlar hem de para
piyasasnda ayn anda dengeyi salamaktadr
• Denge gelir ve faiz düzeylerinde (Y0 , r0 )
– Mal-hizmet piyasasnda harcama ve gelir eittir
– Borçlanabilir fonlar piyasasnda tasarruf ve
yatrm+kamu aç eittir
– Para piyasasnda para arz ve likidite talebi eittir
• Tüm dier gelir ve faiz düzeylerinde bir yada birkaç
piyasa denge dnda olacaktr
• Model faizi ve gelir düzeyini eanl belirlemektedir
Asaf Sava Akat
101
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
107
Toplam talep - AD
Toplam talepte kayma
• Toplam talep erisi hanelerin, firmalar ve devletin
her fiyatta mal ve hizmet talebini göstermektedir
• Kapal ekonomide toplam talep tüketim, yatrm ve
devlet harcamalar toplamdr (açk ekonomide net
ihracat NX eklenir)
Y=C+I+G
• Tüketim ve yatrm fonksiyonlar ve maliye
politikas sabit iken, toplam talep, fiyat düzeyinin
fonksiyonudur
Y=F(P|C,I,G,T)
• P’nin gerilemesi, serveti arttrarak ve faizi düürerek
reel talebi arttrr (negatif eimli eri)
• Sabitler deiince AD erisi kayar
• Tüketim fonksiyonun deimesi: tüketim
eilimindeki art eriyi saa, düü sola kaydrr
• Yatrm eiliminin deimesi: yatrm arzusunda art
eriyi saa, azal ise sola kaydrr
• Maliye politikas: gevemesi halinde (daha büyük G
yada daha küçük T) eri saa, sklmas halinde sola
kayar
• Her üçünde çarpan katsays iler; saa kayta reel
faiz yükselir sola kayta düer
• Para politikas: gevemesi halinde eri saa,
sklmas halinde sola kayar
• Para politikas geveyince reel faiz düer, sklnca
yükselir
• Model, gelir düzeyi-enflasyon ilikisini arz-talep
dengesi aracl ile açklamaktadr
• ekil üstünde düünelim: y eksenine fiyatlar genel
seviyesi P, x eksenine ise milli gelir Y konur
• Toplam talep erisi P’nin azalan bir fonksiyonudur
• Toplam arz erisi P’nin artan bir fonksiyonudur
• Toplam arz ve toplam talep erilerinin kesitii
noktada hem milli gelir düzeyi hem de fiyatlar genel
seviyesi belirlenmektedir
• Toplam arz erisinde uzun ve ksa dönemi
ayrdederek uzun dönemde hem üretim fonksiyonu
tahdidini hem de ksa dönemdeki dalgalanmalar bir
arada açklamak mümkün olabilecektir
Asaf Sava Akat
108
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Toplam talep erisi
P
Fiyat
Düzeyi
Sk iktisat politikas
Gevek iktisat politikas
P1
AD3
P2
AD2
Y1
AD1
Y2
Milli gelir
Y
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
109
Toplam arz - AS
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
112
P
Fiyat
Düzeyi
Asaf Sava Akat
115
P
SRAS1
Fiyat
Düzeyi
SRAS2
P1
LRAS1
LRAS2
Ekonomik büyüme
P2
P1
Maliyet düüyor
Asaf Sava Akat
Milli gelir
Y2
Y1
Y
113
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
P
LRAS
Fiyat
Düzeyi
Y1
Asaf Sava Akat
SRAS
AD
Milli gelir
Y0
Asaf Sava Akat
Y
116
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
P
LRAS
SRAS0
SRAS1
A
P0
B
C
P1
P2
AD1
Y1
Y0
Milli gelir
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Y
114
• Uzun dönem dengeden sapma ya toplam talebin
(talep oku) yada ksa dönem toplam arzn (arz
oku) doru yerde olmamasndan kaynaklanacaktr
• Her iki durumda iktisat politikasnn tepkisi büyük
önem tar
• Hükümet, bir resesyonun ortaya çkmas halinde
para ve maliye politikalarn kullanarak müdahale
edebilir
• Yada hiç bir ey yapmadan piyasalarn ekonomiyi
tekrar dengeye getirmesini bekleyebilir
• okun talepten yada arzdan gelmesine göre farkl
sonuçlar ortaya çkacaktr
• Örneklere bakalm
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
117
Olumsuz toplam arz oku
Talep kökenli resesyon
Fiyat
Düzeyi
Y2
Resesyonun iki nedeni
P0
Toplam talepte düü
• Toplam talep erisinin sola kaymas ile balayalm
• Siyasi istikrarszlk, tüketici-yatrmcnn
karamsarl, vs. neden olabilir
• Hem milli gelir Y hem de fiyat düzeyi P düer
• Hükümetin resesyona para ve maliye politikas ile
müdahale etmediini kabul edelim
• sizlik ücretleri düürecek ve zaman içinde ksa
dönem toplam arz erisi de sola kayacaktr
• Bu ekilde ekonomi yeni uzun dönem dengesine ayn
milli gelir fakat daha düük fiyat düzeyi ile
ulaacaktr
• AD’de sola kayma ile oluan resesyon SRAS’n sola
kaymasna yol açarak dengeyi salamaktadr
111
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Uzun dönem toplam arz - LRAS
Uzun dönem dengesi
• Toplam talep erisinin ksa ve uzun dönem toplam
arz ile ayn noktada kesimesi ekonominin uzun
dönem dengesidir
• Milli gelir tam istihdam düzeyindedir
• Fiyatlar üstünde art yada azal basks yoktur
• Uzun dönem denge makroekonomik istikrar
anlamna gelmektedir
• Eer her üç eri (AD, SRAS, LRAS) ayn noktada
kesimiyorsa çevrisel akmn düzgün ileyii
bozulmutur
• Eer fiili milli gelir uzun dönem (tam istihdam)
düzeyinin altnda ise resesyon,üstünde ise enflasyon
söz konusudur
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
SRAS3
Maliyet artyor
P2
Uzun dönem dengesi
Asaf Sava Akat
110
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Ksa dönem toplam arz - SRAS
• Toplam arz erisi firmalarn her fiyatta mal ve
hizmet üretim ve arzn göstermektedir
• Uzun dönemde üretim fonksiyonu tarafndan
belirlenir: LRAS dikeydir (klasikler)
• Ksa dönemde toplam arz fiyat düzeyindeki
deimeden etkilenir: SRAS pozitif eimlidir
• Yatay SRAS erisi basit Keynesyen modeli verir
• SRAS ekonominin maliyet yapsn yanstr: daha
fazla üretim maliyeti yükselterek mümkündür
• Ücretlerde, vergilerde, kamu ve doal kaynak fiyatlarnda deiim, verimlilik art ve fiyat beklentilerindeki deime halinde ksa dönem toplam arz
erisi aa yada yukar kayar
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
AD0
Milli gelir
Y
• Toplam arzda olumsuz ok maliyet yapsnda art
yani SRAS erisinin sola kaymasdr
• Açk ekonomide devalüasyon, doal kaynak
fiyatlarnda ani bir art, enflasyon beklentilerinde
kötümserlik neden olabilir
• Yeni dengede milli gelir düerken fiyatlar
yükselecektir: stagflasyon
• Resesyona kar için devletin iktisat politikasnn
gevettiini varsayalm (accomodating policy)
• Toplam talep saa kayar: yeni uzun dönem
dengesinde milli gelir ayn ama fiyatlar daha
yüksektir
• Resesyonu engellemenin bedeli enflasyondur
Asaf Sava Akat
118
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
P
LRAS
SRAS1
SRAS0
C
P2
P1
B
A
P0
AD0
Y1
Asaf Sava Akat
Y0
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
119
AD1
Milli gelir
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Y
121
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
AÇIK EKONOM
Döviz kuru ve LM-IS ve AD-AS modelleri
Yedinci Bölüm
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
124
122
ç ve d tasarruf
• Yukardaki sonuç çok önemlidir
• Açk ekonomide tasarruf-yatrm ilikisini yeniden
ifade edebiliriz
• Açk ekonomi, iç tasarrufun iç yatrmdan farkl
olabilmesine olanak tanr
• Açk ekonomide toplam tasarruf iç ve d tasarruf
toplamdr
S T = S D + SF
Toplam Tasarruf = ç Tasarruf + D Tasarruf
• Dolays ile yatrm toplam tasarrufa eitlenir
ST = S D + S F = I
• + SF = - CF = - NX (yani cari denge aç)
• D tasarruf yüksek yatrm finanse eder
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
120
• Keynesyenler tarafndan en yaygn kullanlan
modeldir
• Ekonomide esas sorun enflasyon yada enflasyon
tehdidi ise, LM-IS’e kyasla daha anlamldr
• LM-IS modeli ile çelimez, tam tersine onu
tamamlar
• Toplam talep erisinin negatif, ksa dönem toplam
arz erisinin pozitif eilimi teoride baz sorunlar
çkartmaktadr ama saduyu ile tutarldr
• Önemli bir sorun, fiyatlarn art hz (enflasyon)
yerine mutlak düzeyi ile çalmasdr
• Resesyonla mücadele ile enflasyon arasndaki
çelikiyi net göstermektedir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
123
Açk ekonomide tasarruf-yatrm
• Artk kapal ekonomi varsaymn terkederek açk
ekonominin ileyiine bakabiliriz
• Bir ekonominin açk yada kapal olmas iki ayr
sürece tekabül eder
• D ticaret akmlar: ülke dna mal ve hizmet
satlmas ve ülke dndan mal ve hizmet satn
alnmasdr
• Sermaye akmlar: ülke dnda varlk satn alnmas
ve ülke dna varlk satlmasdr
• Açk ekonomiler dünya mal-hizmet piyasalarnda ve
dünya sermaye piyasalarnda yer alrlar
• Bu husus çok önemlidir: açk ekonomi, hem mal ve
hizmet hem de sermaye akmlarn kapsar
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
AD-AS: deerlendirme
• Ekonomiden kaynaklanan iki resesyon durumunda
iktisat politikasnn farkl iki eklini gördük
• Birey yapmadan beklemek: resesyon SRAS erisine
sola kaydrarak kendi kendini tedavi etmektedir
• Maliye ve para politikasn kullanmak: toplam
talepteki artla resesyondan çklr ama fiyatlarn
yükselmesi söz konusudur
• lki daha arzulanr bir yol gibi duruyor ancak
zamanlama açsndan önemli bir sorun vardr
• Ksa dönem toplam arz erisinde aa (saa) kay
uzun zaman ister, hzl olmaz
• Talebin canlandrlmas ise çabuk sonuç verir
• Resesyon-enflasyon açmaz çok önemlidir
Açk ekonomi
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
Resesyon ve iktisat politikas
Olumsuz arz oku
Fiyat
Düzeyi
Asaf Sava Akat
125
Döviz kurlar
• Döviz kurlar açk ekonominin en önemli fiyatlar
arasnda yer alr
• Biri gözlenen dieri hesaplanan üç farkl kur
– Nominal döviz kuru (fiilen varolan)
– Reel döviz kuru (enflasyondan arndrlm)
– Satn alma gücü paritesi döviz kuru (nisbi fiyat
farkllklarndan arndrlm)
• Nominal döviz kuru bir birim ülke parasnn satn
ald yabanc para miktardr
• Örnek: 1 $ = 1.35 YTL Amerikallar için kurdur;
1.00 YTL = 0.74 $ Türkler için kurdur
• Yüksek enflasyon nedeni ile Türkiye’de döviz kuru
ters kullanlmaktadr
• Milli gelir denklemini hatrlayalm
Y = C + I + G + NX
• Ödemeler Dengesinden NX = CF
• Buna göre açk ekonomide tasarruf
Y – C – G = I + NX
S = I + NX = I + CF
Tasarruf = ç yatrm + Net sermaye hareketi
• Art CF (cari denge fazlas) yurt dna net sermaye
çkdr ve tasarrufun iç yatrmdan daha yüksek
olmasdr
• Eksi CF (cari denge aç) yurt dndan sermaye
giriidir tasarrufun iç yatrmdan daha küçük
olmasdr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
126
Döviz kurunda deiim
• Ayn miktar TL ile daha çok döviz alabiliyorsak, TL
nominal olarak deer kazanmtr
• Ayn miktar TL ile daha az döviz alabiliyorsak TL
nominal olarak deer kaybetmitir
• Devalüasyon ve revalüasyon ayn anlama gelir fakat
sadece sabit kur rejimleri için kullanlr
• Nominal deiimi iki ülke arasndaki enflasyon
farklar ile karlatrarak reel döviz kuru bulunur
• Türkiye’de bu hesab TCMB yaparak (Tartl Efektif
Reel Kur – TERK) yaynlamaktadr
• Nominal deiime ve enflasyon farklarna göre bir
ülke parasnn reel olarak ar-deerli yada düükdeerli olduu söylenebilir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
127
Asaf Sava Akat
128
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Satn alma gücü paritesi
Nominal kur ve enflasyon
• Reel döviz kurlarn ne belirler?
• Uzun dönem için en eski ve yaygn hipotez reel
kurlarn satn alma gücü paritesine göre
belirlendiidir
• Mant basittir: uzun dönemde d ticarete konu
olan bir ürün (tradeables) her yerde ayn fiyata
satlmaldr
• Reel kurlar, heryerde fiyatlar eitleyecek ekilde
belirlenir; aksi halde ticaret karl olacaktr
• Ancak hizmetler için bu mümkün deildir
• Dünya bankas ülke fiyat yaplarn karlatrarak
Satn Alma Gücü Paritesi kurlar (PPP) hesaplar ve
yaynlar
• Nominal kurlarn seyrini izlediimiz zaman, uzun
dönemde ülkeler arasndaki enflasyon farklarnn
bire bir nominal kurlara yansdn görürüz
• Yüksek enflasyonlu ülkelerde nominal kurlar sürekli
deer kaybeder
• Düük enflasyonlu ülkelerde nominal kurlar sürekli
deer kazanr
• Genellikle uzun dönemde nominal kurdaki deiimin tümü enflasyon fark tarafndan açklanr
• Ancak satn alma gücü paritesi hipotezi cari denge
arlkldr
• Ksa dönemde sermaye hareketleri nominal kurun
belirlenmesinde çok etkilidir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
130
Borçverilebilir fonlar piyasas
• Açk ekonomide iç tasarruf özel ve kamu tasarrufu
toplamdr
Sd = Y – C – G = ( Y – T – C) + ( T – G )
• D tasarruf eklenince toplam tasarruf bulunur
S = Sd + Sf = Sd + CF
• Borçverilebilir fonlar piyasasna tasarruf arz edilir
• ç yatrm borçverilebilir fonlar piyasasnda taleptir
• Açk ekonomide iç ve d tasarruf iç yatrma eittir
S = Sd + CF = I
• Bu eitlii denge reel faiz haddi temin eder
• Reel faiz haddi iç tasarruf art sermaye akmnn iç
yatrma eit hale gelmesini salayacak düzeyde
oluur
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
133
Asaf Sava Akat
Tasarruf ( Sd + CF )
Yatrm ( I)
Asaf Sava Akat
TL 1,200 trl.
Borçverilebilir Fonlar
(trilyon TL)
134
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Döviz piyasasnda denge
• Önce basit bir model üstünde tasarruf, yatrm, d
açk, reel faiz ve reel kur ilikisine bakalm
• Modelde klasik varsaym kullanacaz: milli gelir
üretim fonksiyonu tarafndan belirlenir
• Bu durumda, iki piyasa (borçverilebilir fonlar
piyasas ve döviz piyasas) ve iki deiken (reel faiz
ve reel kur) olacaktr
• Deikenler iki piyasada birden belirlenecektir
• Borçverilebilir fonlar piyasasn ve döviz piyasasn
tek tek ele aldktan sonra ekonominin dengesini
saptayacaz
• Dikkat: döviz kuru piyasada oluuyor (serbest kur
rejimi); sabit kur rejimine sonra bakacaz
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
132
• Döviz piyasasnda arz ve talep Net hracat NX ve
Net Sermaye Hareketi NFI kökenlidir (NX = CF)
• NX (cari ilemler dengesi) döviz piyasasnda TL
talebini temsil eder (net ihracattan gelen döviz
bozduruluyor)
• TL’nin reel deer kayb TL talebini arttrr: NX
erisi negatif eimlidir
• CF (sermaye hesab dengesi) döviz piyasasnda TL
arzn temsil eder (d yatrm için döviz alnyor)
• CF borçverilebilir fonlar piyasasnda belirlenir;
kurdan bamszdr: CF erisi dikeydir
• Dikkat: NX ve CF eksi yada art olabilir (cari
ilemler dengesi açk yada fazla verebilir)
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Sermaye hareketleri ve faiz haddi
rer
Reel
döviz
kuru
129
Döviz piyasasnda arz ve talep
5%
Döviz piyasasnda denge
• Reel döviz kuru döviz piyasasnda TL talep ve
arznn eitlenmesini temin eder
• Denge kurunda, net ihracattan gelen TL talebi net
sermaye hareketinden gelen TL arzna eittir
• Eer dengede net ihracat eksi ise (cari dengede açk),
TL talebi negatiftir dolays ile TL arz da negatiftir
(yani sermaye hesabnda fazla vardr)
• Eer dengede net ihracat art ise (cari dengede fazla),
TL arz pozitiftir dolays ile TL arz da pozitiftir
(yani sermaye hesabnda açk vardr)
• Denge dnda, talep arzdan yüksek ise (döviz
bolluu) TL deer kazanr; arz talepten yüksek ise
(TL bolluu) TL deer kaybeder
131
Borçverilebilir fonlar piyasasnda
denge
0
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Açk ekonomide denge: klasik model
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Faiz
haddi
Asaf Sava Akat
CF
rer0
NX
Döviz piyasnda
TL miktar
• ki piyasa arasndaki ba: net sermaye akm CF
• Net d tasarruf faiz haddine göre borçlanabilir
fonlar piyasasnda belirlenir ama sonucu mutlaka
döviz piyasasnda görülür
• Net sermaye hareketini ne belirler?
• Ana belirleyici reel faiz haddidir
• ç faiz haddi yükseldikçe TL varlklar cazip
olmakta, bu da d tasarrufu d yatrm eksiye
çevirmektedir
• ç faiz haddi dütükçe tersi olacaktr
• CF faiz haddinin azalan bir fonksiyonudur
• CF erisinin istikrar makroiktisat açsndan
fevkalade önemlidir
135
Asaf Sava Akat
136
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Sermaye hareketleri ve reel faiz
Reel
faiz
haddi
CF
Asaf Sava Akat
CF = 0
Cari ilemler
dengesi fazlas
Döviz piyasnda
TL miktar
139
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
• Model basit ekilde kur-faiz ilikisini anlamaya
yardmcdr
• Milli gelirin sabit tutulmas analizi kstlamaktadr
• Kur ve faiz reeldir; enflasyon, nominal faiz ve kur
yoktur
• Para politikas yoktur (klasik “dichotomy”)
• Açk ekonomide kurun esas itibariyle tasarrufyatrm ilikisi ve yerli para-döviz tercihleri ile
belirlenmesi önemli bir sonuçtur
• Modele likidite tercihi ve para politikas eklenince
açk ekonomi için LM-IS modeline geçilir
• Böylece milli gelir Y de modelin içsel deikeni
halini alr
142
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Açk ekonomide denge
(a) LM-IS dengesi
Asaf Sava Akat
Reel
faiz
r
LM
r1
r1
CF
IS
Y1
Net sermaye
Hareketi TL
Milli gelir Y
Reel
Döviz
Kuru
Arz (CF)
E1
Talep (NX)
TL miktar
(c) Döviz piyasas
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
138
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
140
(a) Borçlanabilir fonlar piyasas
Reel
Faiz
r
(b) Net sermaye hareketi
Arz (Sd + CF)
Reel
faiz
r
r 1
r1
CF
Talep (I)
Borçlanabilr
Fonlar miktar TL
Net sermaye
Hareketi TL
Reel
Döviz
Kuru
Arz (CF)
E1
Talep (NX
TL miktar
(c) Döviz piyasas
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
141
Açk ekonomide LM-IS
Açk ekonomide LM-IS dengesi
• Hatrlayalm: LM-IS modeli borçlanabilir fonlar ve
para piyasasndan oluuyordu
• Açk ekonomide CF (net sermaye hareketi) ve döviz
piyasas ekleniyor
• Kapal ekonomi LM erisinde sadece iç para talebi
vard; imdi net sermaye hareketi eklendi
• LM erisi uygulanan kur rejiminden etkilenir: açk
ekonomide kur rejimi (sabit versus serbest kur) para
arznn kontrolünde çok farkl etki yapar
• Serbest kur rejiminde LM erisi kapal ekonomi ile
ayn özellikleri gösterir
• Dengede, milli gelir, reel faiz ve reel döviz kuru
eanl belirlenir
• Denge büyüklükleri: Y1 , r1 , E1
• Klasik açk ekonomi modeli ile aradaki önemli fark,
reel faizin döviz kuru üstünden net ihracat yani gelir
düzeyini etkilemesidir
• Örnein reel faizin dengenin altnda olduunu
varsayalm
• Bir yandan düük faiz yatrmlar arttrdndan
harcama ve milil gelir artacaktr
• Öte yandan TL deer kaybedeceinden net ihracat
art da milli geliri olumlu etkileyecektir
• Tüketim, yatrm ve maliye politikasnn etkisi klasik
modele benzer ancak imdi milli gelir de ayn yönde
hareket edecektir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
143
Para politikas ve mali kriz
(b) Net sermaye hareketi
Reel
Faiz
r
Asaf Sava Akat
Açk ekonomide denge
• ki deiken, iki piyasada aralarndaki ba kuran net
sermaye hareketleri fonksiyonu ile belirlenir
• Tüketim ve yatrm fonksiyonlar, maliye politikas
ve d talep veri iken, reel faiz düzeyi döviz kurunu
belirler
• Tüketim ve yatrmn artmas, maliye politikasnn
gevemesi: reel faiz yükselir ve TL deer kazanr
• Ekonomide harcama artnca toplam arz arttrmann
tek yolu ithalattr ve kur onu salar
• D talepte deime: sadece kuru etkiler (faiz sabit)
• CF erisinde ani bir yukar kayma (güven bunalm)
hem reel faiz artar hem de TL deer kaybeder (ubat
2001?)
Klasik açk ekonomi: deerlendirme
Asaf Sava Akat
137
Açk ekonomide denge
r
Cari ilemler
dengesi aç
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
• Para politikasnn dengeye etkisine bakalm
• Gevek para politikas reel faizi düürür ve buradan
TL’nin deer kaybna yol açarken ayn anda milli
gelir artacaktr
• Düük faiz ve kur, bir yandan yatrm dier yandan
net ihracat arttrarak geliri olumlu etkiler
• Güven bunalm yada benzer nedenle likidite ve
döviz talebinde eanl ani artlar düünelim
• LM erisi hem iç likidide talebinde hem de sermaye
çkndaki artla yukar kayar
• Üçlü etkisi vardr: r artar, E ve Y düer
• Eanl ekonomik daralma, yüksek faiz ve devalüasyon bir “mali krize” iaret eder
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
144
Sabit kur rejimi
• Döviz kurunun piyasada belirlenmesi varsaymn
bugün için gerçekçidir ama geçmite çok sayda ülke
sabit kur rejimini seçmiti
• Sabit kur rejiminde döviz piyasasnda arz ve talep
dengesizlii halinde piyasa kurun deimesi ile
dengeye gelemez
• Bu durumda arz-talep fark MB rezervleri tarafndan
karlanacaktr
• TL talebi fazla ise rezervler artacak, TL arz fazla ise
azalacaktr
• Rezerv deimesi MB’nn para arzn denetlemesini
zorlatracaktr (FX ilemleri)
• Sabit kur rejiminde para politikas etkili deildir
Asaf Sava Akat
145
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Sabit kurda döviz piyasas
rer
Reel
döviz
kuru
CF
Rezerv
kayb
rer1
rer2
Rezerv
art
NX1
Asaf Sava Akat
CF
NX
NX2
Döviz piyasnda
TL miktar
148
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
rer
LM0
LM1
Gevek
para
politikas
rer1
Gevek
maliye
politisas
rer0
IS1
rer2
IS0
Y0
Asaf Sava Akat
Y2
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Milli gelir
Y
151
146
Asaf Sava Akat
147
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Küçük açk ülkede IS-LM
• Bir baka özel hale bakabiliriz: küçük açk ülke
(SOE) yada tam sermaye seyyaliyeti (perfect capital
mobility)
• Kanada-ABD, Hollanda-Almanya gibi, büyük bir
ekonomi ile bütünlemi küçük ülkeler örnei
• Konvertibilite, küçük ülkede faizin büyük ülke
faizine eit olmasn salayacaktr
• Bu durumda küçük ülkede faiz LM-IS erileri
tarafndan belirlenmez, dardan verilir
• Onun yerine, LM-IS analizini reel döviz kuru ile
yapmak olana oluur
• Yani y eksenine reel faiz yerine reel döviz kuru
konur, x ekseni gene milli geliri temsil eder
• Aadaki analize Mundell-Fleming modeli denir
• Mal ve finans piyasasn özetleyen IS erisi döviz
kurunun azalan bir fonksiyonu olacaktr
• Bir: reel faiz dardan verilmitir dolays ile kur
oynamalar harcamalar etkilemez
• ki: kur yükseldikçe net ihracat azalr, kur dütükçe
net ihracat artar; yani kurun dümesi toplam
harcamay arttrr
• Para piyasasn özetleyen LM erisi dikeydir
• Faiz darndan verilince, para arz ve talebi
sabitlenir; yani para talebi kurdan bamszdr
• Dikkat: faiz sabit olduuna göre, her para arz
miktarna bir tek milli gelir düzeyi tekabül eder
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
149
Politikalarn etkinlii
Küçük açk ülkede LM-IS dengesi
Reel
döviz
kuru
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Küçük açk ülkede denge
• Küçük açk ülkede makro politikalarn etkinlii kur
rejimine göre çok farkl olacaktr
• Dalgal kur rejiminde maliye politikas etkin deildir
• Kamu açklar sadece döviz kurunu etkiler
• Buna karlk para politikas etkilidir: gevek para
politikas (LM saa kayyor) kurun dümesi ile
birlikte net ihracat üstünden milli geliri arttrr
• Sabit kur rejiminde durum tam tersidir
• Gevek maliye politikas faizi yukar itince, d
kaynak (scak para) MB rezervine girer ve para arz
artar (LM saa kayar)
• Gevek para politikasnda para rezervi eriterek
MB’na geri döner (LM deimez)
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
150
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Açk ekonomide LM-IS: deerlendirme
152
Açk ekonomide AD-AS
Açk ekonomide olumsuz arz oku
• Sra toplam talep-toplam arz modelinin açk
ekonomide ileyiine geldi
• Döviz kurunda deime hem toplam talebi hem de
toplam arz etkileyecektir
• Örnek: para ve maliye politikas sabit; kur düüyor
• Düük kur NX üstünden toplam talebi arttrr (AD
saa kayyor)
• Düük kur ithal girdi maliyetleri üstünden toplam
arz azaltr (SRAS sola kayyor)
• Her ikisi enflasyonisttir: fiyatlar artar
• Gelire etkisi belirsizdir: hangi erinin daha çok
kaydna bal olarak gelir artabilir, azalabilir, sabit
kalabilir
• Petrol ithalatçs ülke için petrol fiyatlarndaki ani
bir artn etkisini izleyelim
• Toplam arz azalr (SRAS sola kayar) ve ksa
dönemde stagflasyon görülür
• Petrole ödenen ek döviz resesyonla kslan ithalat
sayesinde karlanr
• Para (maliye) politikas gevetilirse toplam talebi
yukar kayar; gelir, enflasyon ve d açk artar
• Döviz talebindeki art kuru düürür ve SRAS tekrar
sola kayar (enflasyon hzlanr)
• Açk ekonomide olumsuz arz oku, devreye
enflasyonun girmesi ile kapal ekonomiye kyasla
daha da ciddi sorunlara yol açmaktadr
• Faiz haddi, döviz kuru ve milli gelir düzeyi
arasndaki iliki makroiktisat için çok önemlidir
• likinin kur rejimine ve sermayenin akkanlk
derecesine bal olduu anlalmaktadr
• Kur rejimi ve sermaye akkanl özellikle maliye
ve para politikalarnn etkinliini belirlemektedir
• Güven sorununu ve ülke parasna ani bir saldry
kavramsallatrma olanan vermektedir
• Modelin sadece reel büyüklüklerle çalmas, yani
enflasyon olgusunu kapsayamamas en büyük
eksikliidir
• O açdan toplam talep-toplam arz analizi ile birlikte
götürülmesi daha yararldr
Asaf Sava Akat
153
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Açk ekonomide olumsuz arz oku
P
LRAS
Fiyat
Düzeyi
SRAS2
SRAS1
SRAS0
C
P3
P2
P1
B
A
P0
AD0
Y1
Y0
AD1
Milli gelir
Y
Asaf Sava Akat
154
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
155
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
156
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Açk ekonomi: deerlendirme
Büyüme-enflasyon açmaz
• Açk ekonomi hem mal-hizmet piyasasn (ihracat ve
ithalat) hem de sermaye piyasasn (sermaye
hareketleri) kapsamaktadr
• Döviz piyasas hem cari ilemler dengesinden hem
sermaye dengesinden gelen döviz arz-talebi
tarafndan belirlenir
• Açk ekonomide maliye ve para politikalarnn
etkinlii ve ileyii kapal ekonomiden farkl ve daha
karmaktr
• Açk ekonomide klasik analizle Keynesyenler
arasndaki farkllk azalr
• Döviz kurundaki dalgalanmalar enflasyon-büyüme
arasndaki gerginlii arttrc yönde etki yapar
• Toplam talebin toplam arzdan daha hzl artmas
halinde fiyat düzeyinin yükseldiini, aksi halde ise
fiyat düzeyinin dütüünü gördük
• Genel kural, toplam arz zorlayan (LRAS’nn
sandaki) talep düzeyinin enflasyona yol açmasdr
• Buna karlk Türkiye dahil pek çok ekonomide hzl
büyüme ile enflasyonun geriledii dönemler kadar
stagflasyon dönemlerine raslanmaktadr
• Enflasyonla büyüme arasndaki ksa dönemli
karmak ilikinin ortaya çkartlmas o bakma çok
önemlidir
• Her büyüme enflasyonist midir? Her küçülme
enflasyonu düürür mü?
Asaf Sava Akat
157
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
ENFLASYONUN ANALZ
ktisat politikas açmazlarna giri
Sekizinci Bölüm
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
8
1973
1971
1969
1970
1968
1972
1967 1966
4
2
00
1962
1965
1961
1964
1963
1
2
3
4
5
6
7
8
sizlik oran %
9 10
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
161
• 1960’l yllarda, Keynesyen iktisatçlarn önerileri
çerçevesinde ABD yönetimleri Phillips erisini
makro politikalarda kullandlar
• sizlii düürmek için enflasyonda küçük artlar
göze alnp toplam talep canl tutuldu
• 1961-1969 arasnda ekonomi aynen Phillips
erisinin öngördüü gibi davrand
• Enflasyondaki küçük artlar (sekiz ylda % 1.5’dan
yüzde 5’e) isizlik orannn % 7’den % 4’ün altna
indirilmesine olanak verdi
• Ancak, 1970’den itibaren bu iliki bozuldu
• Enflasyondaki art sürerken isizlik tekrar
yükselmeye balad
Asaf Sava Akat
Phillips erisinde kayma
10
Enflasyon oran %
sizlik oran %
159
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
ABD’de makro politika
Enflasyon %
Asaf Sava Akat
ABD’de Phillips erisi
6
Asaf Sava Akat
Phillips erisi
• Enflasyon-büyüme ilikisini gösteren önemli bir
analitik ve ampirik araç Phillips erisidir
• Phillips, ngiltere’de yüksek isizlik oranlarnda
daha düük enflasyon, düük isizlik oranlarnda ise
daha yüksek enflasyon gözlemlemiti
• sizlik orannn ekonominin büyüme hznn iyi bir
göstergesi olduunu kabul edebiliriz
• ktisat politikasn yapanlar enflasyonla büyüme
arasnda tercih zorunluluu ile kar karyadr
• Enflasyonda bir yükselmeyi kabul ederek maliye ve
para politikalar aracl ile büyüme hzlandrlabilir
• Enflasyonu düürmek ancak büyümeden fedakarlk
ederek mümkündür
Asaf Sava Akat
158
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Phillips erisi
• Basit bir soru: Phillips erisi nasl kayar?
• Cevap enflasyon dinamiini anlamay salar
• Üç unsuru ayrdedelim
– Beklenen enflasyon (Se)
– Beklenen satlarn gerçekleme oran (u – un)
– Arz kökenli oklar (Q)
• Fiili enflasyonu u formül verecektir
S = Se - E (u – un ) + Q
• lk kalem beklentiyi, ikincisi talep enflasyonunu,
üçüncüsü ise maliyet enflasyonunu ifade etmektedir
• Maliyet enflasyonunu soyutlayalm
• Ayn konjonktürde farkl beklentilere farkl Phillips
erileri ve enflasyon oranlar tekabül edecektir
162
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Beklentiler ve Phillips erisi
Enflasyon %
Se1 >Se0 > Se2
S1
S0
S2
Se2
Se0
Se1
sizlik oran %
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
163
Asaf Sava Akat
Uzun dönem Phillips erisi
• Phillips erisi AD-AS modelinin farkl bir sunuu
olarak düünülebilir
• Her enflasyon beklentisi düzeyinde, gerçekleen
enflasyonla isizlik arasndaki ters iliki sürer
• Ksa-dönem Phillips erileri (SRPC) enflasyonla
büyüme arasndaki olaan ilikiyi yanstr
• Enflasyon beklentilerindeki deiim ksa dönem
Phillips erilerini kaydrr
• Uzun dönemde enflasyon düzeyinin konjonktürel
isizlie etkisi yoktur
• Uzun dönem Phillips erisi (LRPC) dikeydir
• Uzun dönemde tam istihdam düzeyi her enflasyon
düzeyi ile tutarl hale gelir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
166
164
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
LRPC
S3
S2
SRPC3
S1
SRPC1
SRPC2
NF
Asaf Sava Akat
sizlik oran %
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
165
Enflasyonda “inertia”
Uzun dönem Phillips erisi
Enflasyon %
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
167
• Basit bir varsaym yapalm: beklentiler bir önceki
dönem enflasyona göre olusun: Se = S-1
• Ekonomi uzun dönem dengesinde olsun: u – un = 0
• Arz oku olmasn
• Formülden enflasyonun deimeden süreceini
buluruz: S = S-1
• Bu durumda enflasyonun nedeni talep fazlas
olamaz çünkü yoktur
• Enflasyon, bir önceki dönemdeki enflasyon bu
dönem de beklendii için süregelmektedir
• Enflasyonun nedeni geçmi enflasyondur
• Demek ki enflasyonu düürmek uzun ve zahmetli bir
süreç olacaktr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
168
Dezenflasyon ve fedakarlk oran
Rasyonel beklentiler
Çoklu denge
• Inertia yüksek enflasyonun düürülmesini çok
zorlatran bir unsurdur
• Dezenflasyon: enflasyonla mücadele süreci
• Bir yöntem, yllarca ekonomiyi resesyonda tutarak
beklentilerin tek haneye gerilemesini salamaktr
• Ekonomi dezenflasyon boyunca potansiyelinin
altnda büyümek zorundadr
• Dezenflasyon nedeni ile kaybedilen milli gelir
fedakarlk orann verir
• kinci yöntem, tek seferde beklentilerin tek haneye
indirilmesidir
• Bu yaplabilirse, fedakarlk oran sfr olacaktr:
maliyetsiz dezenflasyon
• Makro politikann amaçlanan sonuçlar salamas
beklentileri nasl etkilediine baldr
• Ekonomik aktörler beklentilerini nasl oluturur?
• Rasyonel beklentiler ekolü, piyasalarn hükümetin
uygulad politikalarn mantiki sonuçlarn
beklentilerine dahil edeceklerini önerir
• Bu durumda genileyici politikalar enflasyon
beklentisini deitirerek Phillips erisinin
kaymasna yol açar
• Yani enflasyon yükselirken isizlik azalmaz
• Ayn ekilde, hükümetin dezenflasyon kararll
varsa piyasalar bunu alglayacandan
dezenflasyonun fedakarlk oran düük olacaktr
• “Çoklu denge” makroiktisatta beklentilerin önemini
gösteren bir dier önemli kavramdr
• Ayn reel politikalar ve büyüklüklerle, beklentilere
bal olarak ekonomi biri kötü dieri iyi iki ayr
noktada dengeye gelebilir
• IS-LM modelinde iki fonksiyon üstünde izleyebiliriz
• Sermaye akmlar ve likitide talebi
• Güvensizlik sonucu bu fonksiyonlarda istikrarszlk
ve yüksek volatilite oluursa ekonomi biri iyi dieri
kötü denge arasnda hzla gidip gelecektir
• Kronik (yüksek ama nisbeten istikrarl) enflasyon da
bir kötü denge örneidir: ekonomi düük enflasyona
indii takdirde orada kalabilecek özelliklere sahiptir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
169
Para talebinde istikrarszlk
• Teknolojik yenilikler, sermaye hareketleri, para
ikamesi, kayt-d ekonomi gibi etkenler para
talebini istikrarsz hale getirebilir
• Yeni mali enstrümanlar açk ekonomilerde MB
denetimi dndaki para-benzeri varlklar arttrmtr
• Düük enflasyonlu ülkelerde bile ksa dönemde
parann dolam hznda ve para talebinde büyük
oynamalar izlenmektedir
• Para talebinin ve dolam hznn çabuk ve
beklenmedik yönde deimesi MB ve para politikas
için önemli sorunlar yaratr
• Para arz, para talebi ve faiz arasndaki ilikiyi
gözden geçirmek gerekir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
170
Para arznn denetimi
• MB’nn para arz miktar üstündeki fiili denetimi
herzaman yeterince hassas deildir
• ki önemli sorunun altn çizelim
• Hanelerin ve firmalarn arzuladklar mevduat/nakit
oran hzla yükselebilir yada düebilir
• Ayn ekilde bankalarn kredi/mevduat oran da
piyasa koullarna bal olarak hzla deiebilir
• Bu durumda para taban sabit iken ekonomideki para
arznn artmas yada azalmas mümkündür
• Para miktarn denetleme sorunlarnn anlalmas
sonucu MB’lar para politikasnda arl faiz
oranlarna vermilerdir
• Yani faiz haddi para arzn belirler
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
171
Enflasyon ve para politikas
• Enflasyonun analizi mutlaka para otoritesinin
davranlarn kapsamak zorundadr
• Merkez Bankasnn enflasyon karsndaki tavr
enflasyonun ve dolays ile ekonomik konjonktürün
en önemli belirleyicisi olacaktr
• ktisatçlarn parasal çapa arayna Beinci
Bölümde deindik
• Düük enflasyonlu bir ekonomide açk yada örtük
bir parasal çapa mutlaka mevcuttur
• Buna Merkez Bankas tepki fonksiyonu diyebiliriz
• imdi modelin Merkez Bankas tepki fonksiyonunu
içselletirecek ekilde yeniden tanmlanmas
gerekecektir
Asaf Sava Akat
172
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
175
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
AD-IA modeli
178
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
AD-IA modelinde denge
Enflasyon %
Hedef
enflasyon
Ortalama büyüme hz
IA
AD
Ortalama büyüme hzndan
% sapma
174
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Büyüme ve faiz haddi
skonto haddi %
skonto haddi %
9
6
8
Taylor kural
Taylor kural
5
7
6
4
5
3
4
3
2
2
1
1
0
0
0
1
2
3
4
5
6
-3
-2
Asaf Sava Akat
176
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Enflasyon %
AD2
AD3
Ortalama reel GSMH büyüme
hzndan % sapma
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
0
1
2
3
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
177
Enflasyon-uyarlama çizgisi
Potansiyel Reel GSMH
(Ortalama Büyüme Hz)
AD1
-1
Ortalama Büyüme Hzndan Sapma %
Enflasyon %
AD erileri ve potansiyel GSMH
• Taylor’un modeli AD-AS modeline alternatiftir
• Eksenler daha gerçekçi hale getirilmektedir
• Dikey eksende Phillips erisindeki gibi yllk
enflasyon oran vardr
• Yatay eksende ekonominin ortalama büyüme hz ve
bundan sapmalar yer almaktadr
• Toplam Talep (AD) erisi negatif eimlidir: ceteris
paribus enflasyondaki düü reel talebi arttrr
• Keynesyen gelir-harcama modeli kullanlr
• Mant öyledir: enflasyon düünce Merkez
Bankas tepki fonksiyonu gerei faiz indirmektedir
• Düük faiz toplam talebi ve oradan büyüme hzn
yükseltmektedir
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
Enflasyon ve faiz haddi
John Taylor’un kural
• John Taylor Stanford Üniversitesi eski öretim
üyesi ve halen ABD Hazine Bakan yardmcsdr
• ABD için önerdii basit para politikas kural ile
ünlüdür; Fed Bakan Greenspan’n bu kural
uygulad söylenir
• Kural MB iskonto haddini enflasyonun ve milli
gelirin hedef büyüklüklerden sapmasna balar
id = S + 2.0 + 0.5 (S – 2.0 ) – 0.5 [ ( Y – Y ) / Y ]
• Eer enflasyon % 2 ve büyüme potansiyele eit ise
iskonto haddi % 4 olacaktr
• Enflasyondaki art ve büyümedeki hzlanma
iskonto haddini arttracak, büyümenin yavalamas
ve enflasyondaki düü ise düürecektir
Asaf Sava Akat
173
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
179
• Modelde ksa dönem toplam arz (SRAS) yoktur
• Onun yerini enflasyon-uyarlama çizgisi IA (Inflation
Adjustment)almaktadr
• IA herhangi bir andaki fiili enflasyonu ifade eder
• IA çizgisi yataydr: ekonomik aktörler reel gelir
deiirken fiyat ve ücretleri enflasyonu sabit tutacak
ekilde uyarlar
• ki neden sayabiliriz
• Enflasyonda inertia enflasyon beklentilerinin ksa
dönemde deimemesi demektir
• Ücret ve fiyatlardaki yapkanlk ksa dönemde reel
gelirdeki oynamalarn nominal deikenlere etkisini
kstlar
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
180
Modelin ileyii
Genel deerlendirme
• Modelin ileyiini anlamak için fiili enflasyonun
Merkez Bankas tepki fonksiyonunda öngörülenden
yüksek olduunu kabul edelim
• IA erisi uzun dönem denge erisinin üstündedir
• Dolays ile büyüme potansiyelin altndadr
• Talep yetersizlii mal-hizmet ve faktör fiyatlarn
düürücü yönde bask yapar
• Enflasyon gerileyince IA çizgisi aaya kayar
• Enflasyon dütükçe Merkez Bankas faizleri düürür
• Toplam talepteki art ekonomiyi arzulanan
enflasyonda potansiyel büyüme hzna tar
• Düük enflasyon için ayn mekanizma tersine
çalacaktr
• Yüksek enflasyon, para ikamesi, belirsizlik ve güven
(credibility) sorunlar istikrarl ortamlar için üretilen
teorik araçlarn geçerliliini kstlar
• LM-IS ve AD-AS analizleri düük enflasyonlu/istikrarl ekonomilerde anlaml ekilde kullanlabilir
• Phillips erileri enflasyonun analizine çok önemli
katklar yapmtr
• Enflasyonla birlikte makro teoride beklentilerin rolü
ve önemi çok artmtr
• Enflasyon olgusu para otoritesinin aktif bir aktör
olarak analize katlmasn gerektirmektedir
• AD-IA modeli bu bakma hem ilginç hem de çok
yararldr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
181
Asaf Sava Akat
182
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Büyüme gerçei
Solow modeli
Dokuzuncu Bölüm
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
184
Asaf Sava Akat
• Mal ve hizmet piyasas ile balayalm
• Sermaye ve emek girdileri ile üretilen çkt
arasndaki ilikiyi üretim fonksiyonu verecektir
Y=F(K,L)
• Solow ölçee göre sabit getiri varsayar
zY=F(zK,zL)
• Bu durumda bütün büyüklükleri emek gücü L ile
bölerek çalan bana yazabiliriz
Y/L=F(K/L,1)
y=f(k)
• Üretim fonksiyonunun eimi sermayenin marjinal
ürünüdür (MPK)
MPK = f (k + 1 ) – f ( k )
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
185
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
• Nobel ödüllü iktisatç Robert Solow 1950’lerin
ikinci yarsnda büyüme teorisinin temel çerçevesini
gelitirdi
• Bugünün büyüme teorisinin önemli bölümü
Solow’un ilk büyüme modelinden türetilmitir
• Model üretim faktörlerinin (emek ve sermaye)
miktarndaki art ve üretim teknolojisindeki
deiim ile toplam ve kii bana gelir arasndaki
ilikiyi aratrmaktadr
• Önce sermaye birikimin kayna olan tasarrufun
büyümeye etkisine bakacaz
• Sonra nüfus artn ve teknolojik gelimeyi
ekleyeceiz
Asaf Sava Akat
Mal ve hizmet talebi
Mal ve hizmet arz
187
Asaf Sava Akat
• Büyüme teorisinde iktisadn temel kavramlarndan
biri olan denge kavramn kullanamayz
• Normal statik dengede tüm deiim sona erer
• Büyüyen bir ekonomide tanm icab sermaye
stounda deiim (art) olmak zorundadr
• Statik analizin denge kavramnn yerini alacak yeni
bir kavram gerekir
• Steady-state büyüme teorisinde denge muadilidir
• Steady-state çalan bana sermaye ve dier
büyüklükler sabit iken sermaye stounun artt hali
özetler
• Modelde ' k = 0 hali steady-state durumudur
• Bir sonraki ekilde steady state gösteriliyor
Solow modelinde steady-state
Üretim
f(k)
y*
Amortisman
i*
G k*
Yatrm
G k*
k*
186
• Çalan bana sermaye stou ekonominin ürettii
gelirin temel belirleyicisidir
• Sermaye stou iki faktörün etkisi altndadr
• Yatrm sermaye stounda yeni teçhizat, makina, vs.
eklindeki artlara iaret eder
• Amortisman sermaye stounda eskime ve bozulma
sonucu gerçekleen azalmaya iaret eder
• Amortisman oran G sermaye stoundaki erimeyi bir
yüzde oran olarak gösterir
Sermaye stounda deime = yatrm - amortisman
' k = s f(k) Gk
• Sadece amortismann üstünde yatrm sermaye
stounu arttracaktr
188
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Yatrm,
amortisman
ve üretim
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Sermaye stounda art
• Model basittir: d ticaret ve devlet yoktur
• Mal ve hizmet talebi tüketim ve yatrm
harcamalarndan oluur
• Çalan bana toplam talebi öyle yazabiliriz
y=c+i
• Gelirin sabit bir s oran tasarruf edilir
c=(1–s)y ,(0<s<1)
• Tasarruf-yatrm eitlii kolayca hesaplanr
y=(1–s)y+i
i=sy
i = s f( k )
• Son denklem sermaye birikimini mevcut sermaye
stou ile ilikilendirmektedir
Steady-state
183
Solow’un büyüme modeli
• Son iki yüzyln en belirgin ekonomik özellii
toplam ve kii bana üretimde yaanan büyük
artlardr
• Tüm dünya ülkelerinde bugün ulalan gelir düzeyi
kalitesi birkaç nesil öncesinin çok üstündedir
• Buna karlk ktalar, bölgeler ve ülkeler arasnda
insanlarn yaam kalitesinde çarpc farklar
görülmektedir
• Milli gelirde görülen ksa dönemli dalgalanmalarn
önemi dönem uzadkça azalmaktadr
• Uzun dönemde ise milli gelirin büyüme hz
toplumlarn yaam kalitesinin nihai belirleyicisi
olmaktadr
BÜYÜME TEORS
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
sf (k )
Çalan bana
sermaye stou k
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
189
Steady-state’in özellikleri
• Ekonomi bir kere çalan bana sermaye stou k*
düzeyine ulanca k’de artk deime olmaz
• Nüfus art ve teknolojik gelimenin olmad bu
basit modelde çalan bana sermaye stou steadystate durumunda sabit kalmaktadr
• Ancak gayrisafi yatrm pozitiftir ve amortisman
miktarna eittir
• Tüm dier k deerlerinde yatrmlar amortisman
tutarnn ya altnda yada üstünde olacak, yani dier k
deerlerinde çalan bana sermaye stou buna göre
azalacak yada artacaktr
• Ekonominin steady-state durumuna gelmesini
saysal örnekler üstünde izlemek mümkündür
Asaf Sava Akat
190
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Tasarruf ve ekonomik büyüme
Asaf Sava Akat
f (k * )
G k*
c*gold
sgold f (k * )
*
i gold
k *gold
Asaf Sava Akat
Çalan bana k *
sermaye stou
196
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Yetersiz sermaye ile balaynca
Üretim y
Tüketim c
Yatrm i
t0
Zaman
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
192
194
• Tüketim, üretim eksi yatrmdr
• Steady-state durumunda yatrm sermaye stounun
amortismanna eittir
• Buradan steady-state durumunu öyle yazabiliriz
c* = f( k* ) - G k*
• Çalan bana tüketim miktarn maksimum klan
tasarruf oran s nasl bulunur?
• Matematik açdan basit bir sorunla kar karyayz:
denklemin birinci türevini sfra eitleriz
• Sermayenin marjinal ürünü MPK’nn amortisman
oran G‘ya eitlendii noktada çalan bana tüketim
maksimum olur
MPK = f (k*gold ) = G
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
195
Tasarruf ve Altn Kural
Altn Kurala geçi
• Basit modelin varsaymlar: d ticaret, hükümet,
nüfus art ve teknolojik gelime yok
• Bu koullarda çalan bana tüketimi maksimum
klan bir tek tasarruf oran vardr
• Daha yüksek tasarruf oranlar çalan bana üretimi
arttrr fakat çalan bana tüketimi düürür
• Daha düük tasarruf oranlar çalan bana hem
üretimi hem de tüketimi düürür
• Modelin bu sonucu çok ilginçtir: Solow’un büyüme
modelinde yüksek tasarruf oranlar ekonomi
açsndan daima yararl deildir
• Gene saysal örnekler yaparak Altn Kuraln
ileyiini görmek mümkündür
• Tüketimin Altn Kural d bir dengeden Altn Kural
dengesine geçi srasnda davran nasl olur?
• Altn Kural dengesine kyasla daha yüksek çalan
bana sermaye ile balanrsa, tasarruftaki azalma
derhal tüketimin artmas ile sonuçlanr
• Altn Kural dengesine kyasla daha az çalan bana
sermaye ile balanrsa, tasarruf oranndaki art
tüketimde önce düü sonra art getirir
• kicisi politik olarak zor bir tercihtir: gelecekteki
tüketim art için bugün tüketimden fedakarlk
gerektirir
• Azgelimi ülkeler için gelecekteki refah düzeyi
bugün vazgeçilen tüketime baldr
Tüketimin Altn Kural
Üretim,
amortisman,
yatrm ve
tüketim
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Steady-state’leri karlatralm
• Tasarruf önemli bir açmaza tekabül eder
• Sermaye birikiminin amac daha fazla üretim deil,
daha fazla tüketimdir
• Toplum tüketim düzeyini maksimum klmak ister
• Çalan bana tüketimi maksimum klan bir steady
state çalan bana sermaye stounun varln
kantlayabiliriz
• Buna Tüketimin Altn Kural denir
• Çünkü tüm dier çalan bana sermaye stou
düzeylerinde çalan bana tüketim daha düük
olacaktr
• Baka deyile optimal bir tasarrruf düzeyi vardr
• Çok fazla yatrm da tüketim için zararldr
193
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
191
Tüketimin Altn Kural
• Düük k düzeyinde balayan ülke bir süre yüksek
büyüme hzlar tutturacaktr
• Japonya, Almanya, Kore, vs. örnekleri bu sürece
iaret eder
• Tasarruf oran büyüme performansnn bir dier
anahtar belirleyicisidir
• Daha yüksek tasarruf olanna sahip ülkede steady
state durumunda çalan bana sermaye stou ve
üretim daha yüksektir
• Tasarruf oranndaki art yatrm erisini yukar,
düü ise aa kaydrr
• Tasarruf sermaye birikiminin esas kayna olarak
büyüme ve zenginlii etkiler
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
197
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
198
Nüfus art
Teknolojik gelime
• Nüfusu deimez tutan varsaym geveterek ülke
nüfusunun ve emek gücünün sabit oranla artmasnn
etkilerine bakabiliriz
• Nüfusun yllk art hzna n diyelim
• imdi artan nüfus için ek sermaye gerekmektedir
'k=i–(G+n)k
• ( G + n ) k bize baaba yatrm düzeyini veriyor
• Emek gücüne yeni katlanlar çalan bana sermaye
stou k düzeyinde teçhiz etmek art eski sermaye
stounun amortisman için gerekli yatrm miktarna
iaret ediyor
• Steady-state koulu imdi öyledir
'k=sf(k)–(G+n)k
• Son olarak modele teknolojik gelimeyi ekliyoruz
• Teknolojik gelime, sermaye ve emek stoklar veri
iken toplumun daha fazla mal ve hizmet
üretebilmesi anlamna gelir
• Buna “dsal” (exogenous) teknolojik gelime
diyeceiz
• Sözcüü, daha fazla üretimin ne ölçüde daha verimli
makinalardan yada daha vasfl emek gücünden yada
daha etkin yönetimden kaynaklandn kesin olarak
saptamann zorluu anlamna kullanyoruz
• Gelimi ülkelerde, kii bana gelirin yükselmesinin
neredeyse tümü teknolojik gelime sonucu emek
verimliliinde salanan artlardan kaynaklanr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
199
Emein etkinlii
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
202
Teknolojik gelimenin etkileri
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
• Bütün deikenler, y, k ve c efektif içi için yeniden
tanmlanmaldr: (örnek: k = K / L + E )
• Öte yandan teknolojik gelime hz g de steady state
denklemine eklenecektir
'k=sf(k)–(G+n+g)k
• Sermaye stoundaki deime üç katsay toplamna
bal olacaktr ( G + n + g )k
• K’nin sabit kalmas için ekonomi G k yatrm
amortismana, n k yatrm yeni nüfusa ve g k
yatrm efektif içilere yapmak zorundadr
• Dsal teknolojik gelimenin dahil edilmesi
ekonominin uzun dönem steady-state dengesinde
önemli bir deiiklie yol açmaz
Asaf Sava Akat
203
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Yatrm
ve
baaba
yatrm
205
Steady-state
büyüme hz
Efektif içi bana
sermaye
k= K / (E x L)
0
Efekfit içi bana
üretim
y = Y / (E x L) = f ( k )
0
çi bana üretim
Y/L=yxE
g
Y=Yx(ExL)
n+g
Toplam üretim
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Baaba
yatrm
(G n g )k
sf (k )
Yatrm
k*
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Efektif içi bana
sermaye stou k
204
Deerlendirme
Sembol
Deiken
201
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Teknolojik gelime ve nüfus art
Steady-state büyüme hzlar
• Steady-state durumunda efektif çalan bana
sermaye ve üretim sabittir
• Çalan bana üretim ise teknolojik gelime hz g
ile artmaktadr
• Toplam üretimin art nüfus art hz n art
teknolojik gelime hz g’nin toplamna eittir
• Solow modeline göre, kii bana gelirde sürekli ve
devaml art ancak teknolojik gelime ile
mümkündür
• Altn Kural imdi öyle olur
MPK = f (k*gold ) = n + G + g
• Yada, amortisman oran G denklemin sana alnnca
MPK - G = n + g
Asaf Sava Akat
200
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Teknolojik gelimede steady-state
• Dsal teknolojik gelimeyi Solow modeline kolayca
dahil etmenin yolu emein verimliliini arttran bir
faktör eklinde ele almaktr
• Üretim fonksiyonun öyle yeniden yazalm
Y=F(K,LxE)
• L x E ifadesi efektif içi saysn veriyor: toplam içi
L ve her içinin etkinlii E çarpm
• Emein etkinlii E sabit g hz ile büyür
• Emein verimliliini arttran bu teknolojik
gelimeye emek-zenginletiren (labour-augmenting)
teknik gelime de denir
• Emek gücü L nüfusla n hznda büyürken, efektif
içi says imdi n + g hznda büyümektedir
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
206
• Solow modeli basit bir yapya sahip olmasna
ramen uzun dönemli büyüme olgusunu aydnlatan
çok önemli ipuçlar vermektedir
• Düük gelirli ülkeler sermaye birikimi ile bir süre
çok yüksek büyüme hzlar tutturabilir
• Bu süreçte tasarruf oran hayatidir
• Yüksek gelir düzeyine ulatktan sonra fazla tasarruf
ekonomiye zarar verir
• Gelecekteki tüketim bugün tüketimden fedakarlk
yaparak elde edilir
• Uzun dönemde kii bana gelir art ancak
teknolojik gelime sonucu emek verimliliinin
yükselmesi ile mümkündür
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
207
“Politika” sözcüü
kinci Kitap
KTSAT POLTKALARI
GR
Büyük Buhran ve sonras
Birinci Bölüm
• Sözcükler ve kavramlar beraberce oluur: kavramsal
çerçeveyi sözcüklerden izleyebiliriz
• ngilizce “politics” ve “policy” iki ayr kavramdr
• Türkçede ikisine de “politika” deniyor
• lki toplumu oluturan insanlarn farkl çkar, inanç,
kiilik, vs. özelliklerini kamu yönetimine yanstr
• Siyaset ve politik sözcükleri ile ifade edeceiz
• kincisi kamu otoritesinin uygulad somut tedbir ve
yaptrmlar kümesine tekabül eder
• Politika sözcüünü bu anlamda kullanacaz
• Bu anlama politika siyasetin bir uzantsdr
• Makroiktisat doallkla siyaseti kapsar ama esas ilgi
oda iktisat politikalardr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
208
Asaf Sava Akat
Ekonomi ve siyaset
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
209
Asaf Sava Akat
Ekonomi ve devlet
• Ekonominin tanmnda daima ve her yerde siyaset
yer almak zorundadr
• Piyasa ekonomisinin üstüne ina edildii “özel
mülkiyet” ve “piyasa” kurumlarn kamu otoritesi
yani siyaset oluturur
• Siyasi ve ekonomik rejimi ne olursa olsun, her
toplum ekonomik kararlarn küçümsenmeyecek bir
bölümünü siyaset aracl ile alr
• Demokrasilerde nihai karar organ seçmendir
• Seçmen siyasi partilerin önerdikleri farkl iktisat
politikalar arasnda tercih yapar
• Hükümet seçmenden ald yetkiye istinaden iktisat
politikalarn tasarlar ve uygular
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
211
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
210
Laisser aller, laisser faire
• Piyasa ekonomisi ve onu açklayan iktisat teorisi ilk
kez 18.inci yüzyl sonlarnda ngiltere’de görüldü
• O günden bu yana ekonomi ile ilgili tüm tartmalar
kamu otoritesinin (devletin) ekonomideki yerine ve
oynamas gereken role odaklanmtr
• Siyaseti temsil eden devletin ekonomik faaliyetlerle
ilgisi nasl olmaldr?
• Örnein özel mülkiyetin ve piyasalarn etkin
ileyiini temin edecek temel kamu ilevleri (yarg,
asayi, korunma) dnda ekonomiye müdahale
etmesi gerekli midir? Yararl mdr?
• Hangi koullarda gerekli ve yararl olabilir?
• Bunlar iktisadn önemli siyasi sorunlardr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
212
• Piyasa ekonomisi ekonomik faaliyetlerin devlet
denetiminden çkartlmas ile tesis edildi
• Özel mülkiyet ve piyasann tanmnda devletten izin
almadan gerçekletirilen faaliyetler yatar
• Piyasa ekonomisinin özgün ideolojisi liberalizmdir
• 19.uncu yüzyl bandan itibaren liberaller devletin
temel fonksiyonlarna çekilmesini savundular
• Kamu otoritesinin ekonomik faaliyetlere ve
piyasann kendi iç ileyiine müdahale etmemesi
talebi “braknz geçsinler, braknz yapsnlar”
eklinde sloganlatrld
• Bir ekonomik olay karsnda devletin müdahale
etmeyi reddetmesi de bir iktisat politikasdr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
213
Liberalizm ve iktisat teorisi
Piyasann reddi
Piyasann terbiyesi
• ktisat teorisinin oluum döneminde iktisat politikas
çkarsamalar son derece ilginçtir
• ktisat teorisi piyasa sisteminin kendi içinde etkin
ilediini kantlar
• Kt toplumsal kaynaklarn alternatif kullanm
alanlarna tahsisi en iyi devletin karmad bir
piyasa mekanizmas aracl ile gerçekleir
• Devletin müdahalesi ise kaynak dalmnda etkinlii
bozarak topluma ek yükler getirir
• Bu durumda devletin piyasa güçlerinin çalmasn
beklemekten baka yapabilecei bir ey yoktur
• Velhasl uzun analizler daima ayn sonuca ular:
sakn devlet ekonomiye müdahale etmesin!
• Özel mülkiyet/piyasa ikili-sinin iktisat teorisi
tarafndan açklanan toplumsal yararn sorgulayan
ideolojiler liberalizmin karsnda yer alr
• Marksizm ve sosyalizm ikiliyi tümü ile reddeder
• Kamu mülkiyeti/planlama ikilisi ile zt bir toplumsal
örgütlenme modeli önerir
• Korporatizm ve faizm ikilinin fiilen içini boaltr
• Ekonomik faaliyetleri toplumun müterek çkarlarn
temsil eden devletin denetimine alr
• Bu ideolojiler 20.inci yüzylda farkl gelimilik
düzeyinde pek çok ülkede hayata geçirildi
• Ama piyasa ekonomisi karsnda tutunamadlar
• Tarih sahnesinden çekildiler
• Anglo-sakson ülkelerde piyasay tümü ile reddeden
sol ve sa ideolojiler taraftar bulmad
• Ama piyasa mekanizmasnn teorinin öngördüü gibi
her koulda mükemmel ilemedii yani baz hallerde
aksad (market failure) eletirileri geliti
• Bunlar özel mülkiyet/piyasa ikilisini bir toplumsal
örgütlenme biçimi olarak benimsiyorlar
• O açdan marksist/sosyalist ve korporatist/faist
ideolojilerden ayryorlar
• Ayn anda piyasa düzeninin aksaklklarnn devlet
müdahalesi yolu ile giderilmesini savunuyorlar
• Piyasann terbiye edilmesini istiyorlar
• Dolays ile safkan liberalizme ters düüyorlar
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
214
Piyasann istikrar
• Bir piyasa ekonomisinin bütünü açsndan derhal
görülen aksaklk, ekonomik faaliyetlerde zaman
içinde büyük dalgalanmalarn olumasdr
• Daha 19.uncu yüzylda bile ngiltere’de çalan
kesimlerin bazen kolay i bulduklar, bazen ise
büyük çounluunun isiz kald gözleniyordu
• u soru kaçnlmazd: acaba ekonominin tümünde
piyasa sistemi aksamakta mdr?
• Baka türlü soralm: bir piyasa ekonomisi kendi
haline brakld takdirde istikrarl davranr m?
• Eer istikrarszlk yani ekonomik dalgalanmalar
piyasann aksamasndan kaynaklanyorsa, devletin
bunlara müdahalesi de meruiyet kazanacaktr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
215
ktisat teorisi ve tarih
• Toplumla ilgili hipotez ve teoriler somut tarihi olay
ve süreçlerin içinde oluur ve geliir
• ktisatç, içinde yaad toplumun güncel sorun ve
açmazlarna eilir
• Bunlar elindeki teorik aletlerin açklama ve
öngörüleri ile karlatrr
• Onlarn ie yaramamas halinde yeni hipotez ve
teoriler arayna giriir
• ktisat teorisinin tarihi, o teorinin içinde üretildii
ekonominin tarihi ile birebir kesiir
• Makroiktisatn ortaya çk ve gelimesi esas
itibariyle 1930’larda bütün dünyada yaanan büyük
ekonomik bunalmn sonucudur
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
216
Büyük Buhran
• Piyasa ekonomisi iki asrlk tarihinin en büyük
krizini 1930’larda yaad
• 1929 ylnda New York borsasnda ani ve büyük bir
düü oldu
• Bu olay borsadaki yapay balonun (bubble) patlamas
olarak tefsir edildi
• Ancak ksa sürede dünya ekonomisini etkisi altna
alan büyük bir talep yetersizliine dönütü
• Bata ABD, sanayi ülkelerinde milli gelir, d ticaret
ve fiyatlarn hzla gerilerken isizlik hzla rekor
düzeylere trmand
• Banka iflaslar krizi derinletirdi
• Büyük Buhran dünya savana kadar sürdü
Asaf Sava Akat
217
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
1930’larda ABD ekonomisi
sizlik
Oran
Yllar (%)
Reel GSMH Yllk
Endeksi
Büyüme
(1929 = 100) (%)
Para Arz
Endeksi
(1929
=
100)
Para
Arz
Deiim
(%)
Fiyat
Endeksi
(1929=100)
Enflasyon
(%)
3,2
100
-
100
-
100
-
1930
8,9
90
-9,9
97
-3,0
97
-2,6
1931
16,3
83
-7,6
91
-6,6
89
-10,1
1932
24,1
71
-14,9
79
-12,4
79
-9,3
1933
25,2
69
-1,9
75
-5,7
78
-2,2
1934
22.0
76
9,0
82
10,1
83
7,4
1935
20,3
83
9,9
97
18,3
84
0,9
1936
17.0
95
14,0
111
14,3
84
0,2
1937
14,3
100
5,2
116
4,4
88
4,2
1938
19,1
95
-5,1
115
-1,3
87
-1,3
1939
17,2
103
8,6
129
12,1
85
-1,6
1940
14,6
112
8,5
149
16,1
87
1,6
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
218
Asaf Sava Akat
220
• Büyük Buhrann Türkiye ekonomisine etkileri dier
sanayi ülkeleri kadar tahripkar olmad
• 1930’larda ekonomiye tarm hakimdi
• Tarm kesiminde piyasadan çok kendi ihtiyaçlar
için üretim (subsistence agriculture) yaygnd
• hracata yönelik üretim yapan bölgeler zarar gördü
ama tarmsal üretimde art sürdü
• Gene de ekonomide büyük bir deflasyon yaand:
1930’larn ilk yarsnda fiyat düzeyi yar yarya
geriledi
• Bu yllarda hükümetin bir kaç kere memur
maalarnda nominal indirime gitmek zorunda
kaldn hatrlatalm
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
219
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
1930’larda Türkiye
Türkiye ve Büyük Buhran
1929
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
221
Yllar
Yllk
büyüme
(%)
GSMH
Endeksi
Enflasyon
(%)
Fiyat
düzeyi
1929
21,6
100
2,2
100
1930
2,2
102
-24,2
76
1931
8,9
111
-13,9
65
1932
-10,7
99
-14,5
56
1933
16,0
115
-11,3
49
1934
6,0
122
2,1
51
1935
-3,0
119
10,4
56
1936
23,2
146
11,3
62
1937
1,5
148
3,4
64
1938
9,5
162
-4,9
61
1939
6,9
174
1,7
62
1940
-4,9
165
25,4
78
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
222
Teori ve pratik
John Maynard Keynes
Makroiktisadn douu
• 1930’larn banda geçerli iktisat teorisine göre
Büyük Buhran teorik olarak mümkün deildi
• sizlik halinde reel ücretlerin dümesi ve ekonominin tam istihdama geri dönmesi gerekiyordu
• Devletin tek yapabilecei sendikalarla mücadele
ederek ücretlerin piyasada dümesini salamaktr
• Ortalkta dolaan kamu harcamalarn arttrarak
ekonomiye talep zerketme teklifi yanlt çünkü
bütçe aç özel yatrmlar kovard (crowding out)
• Bir teorinin önerileri ile yaanan somut gerçek
arasnda böylesine büyük bir uçurum oluursa, genel
kural o teorinin terkedilmesi ve yerine bir bakasnn
gelmesidir
• 1936 ylnda Cambridge’li iktisatç John Maynard
Keynes’in stihdam, Faiz ve Parann Genel Teorisi
adl kitabn yaynlad
• Ana temas, bir piyasa ekonomisinin eksik istihdam
düzeyinde istikrarl bir dengeye gelebilecei idi
• Yeni teorinin fark, piyasann aksadn batan
kabul etmesi ve nedenleri aratrmas idi
• Ekonomi bir kere yüksek isizlik düzeyinde dengeye
geldiinde, salt piyasann kendi iç mekanizmalar ile
buradan kurtulma olanan da kayberdiyordu
• Bu durumda mutlaka kamu otoritesinin (devletin)
ekonomiye aktif müdahalesi gerekiyordu
• sizlikle ancak devlet mücadele edebilirdi
• ktisat teorisinin mikro ve makro ad altnda ikiye
ayrmasn Büyük Buhran ve Keynes’e borçluyuz
• Büyük Buhran varolan ama bunalm açklayamayan
teorileri eletiren fikirleri cazip kld
• Keynes kamu müdahalesinin isizlik ve bunalmla
mücadelede yararl olabileceini gösterdi
• Aniden bütçe dengesi, para arz, faiz, istihdam, vs.
bugün makro büyüklük adn verdiimiz temel
deikenlerde uzmanlaan yeni bir teori olutu
• Devletin isizlie ve bunalma nasl müdahale
edebileceinin ayrntlar ilgi oda oldu
• Doallkla, devletin ekonomideki rolü makroiktisat
tartmalarnn merkezine yerleti
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
223
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
224
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
225
Büyük bölünme
Konjonktür
• Tüm iktisat politikas kavgalarnn temeli piyasa
ekonomisinin içsel istikrarna bak açsdr
• Geri planda siyasi felsefeler yatar
• Sol (ABD’de liberal) iktisatçlar piyasa ekonomisinin özünde istikrarsz olduunu ve kendi haline
brakld takdirde üretimde büyük dalgalanmalar
yaanacan önerirler
• Sa (ABD’de muhafazakar) iktisatçlar piyasa
ekonomisinin doas gerei istikrarl olduunu,
üretimde yaanan dalgalanmalarn ise kamu
politikalar hatalarndan kaynaklandn savunurlar
• Tüm teorik ve iktisat politikas kutuplamalar bu iki
temel tavrn uzantlardr
• Konjonktür (business cycle), ekonomik faaliyetlerde
görülen dönemsel dalgalanmann addr
• “Boom” döneminde ekonomi hareketlidir: talep,
tüketim ve yatrmlar yüksek, isizlik oran düüktür
• Sonra talep duraanlar ve isizlik artmaya balar:
ekonomi “resesyon” dönemine girer
• Bazen resesyon iyice derinleir ve “depresyona”
(Buhran) dönüür
• Çevrim bir süre sonra ekonominin tekrar canlanmas
yani yeni bir “boom” dönemimin balamas ile biter
• Tam bir çevrimin süresi, boom ve resesyon
dönemlerinin süreleri ve younluu çevrimden
çevrime büyük farkllklar gösterir
KONJONKTÜR POLTKALARI
ktisat politikalar ve ekonomik istikrar
kinci Bölüm
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
226
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
227
Konjonktür ve devlet
Türkiye ile ilgisi
• Devletin konjonktürel dalgalanmalar yumuatmak
yani ekonomiyi daha istikrarl hale getirmek için
yapaca maliye ve para politikas müdahalelerine
konjonktür politikalar ad verilir
• Dikkat edilirse, devletin ekonomik dalgalanmaya
müdahale etmemesi de bir konjonktür politikasdr
• Konjonktür politikalar iktisatçlar ikiye böler
• Bir kesim devletin konjonktüre aktif ekilde
müdahale etmesini savunur (aktif politika)
• Dier kesim devletin konjonktürü pasif ekilde
izlemesini önerir (pasif politika)
• Siyasi felsefedeki ayrma makroiktisada konjonktür
politikasnda aktif ve pasif tavr eklinde yansr
• Ele alacamz konular Türkiye’de iktisat politikas
tartmalarndan çok uzaktr
• Temel nedeni enflasyondur
• Konjonktür politikalar enflasyonun tek hanede
kald ülkeler için düünülmütür
• 1990’l yllarda ortalama yllk enflasyon Türkiye’de
% 80, AB’de ise % 3 olmutur
• Yüksek enflasyon zaten ekonomik istikrarszlk yani
gelirde büyük dalgalanmalar ve mali krizler demektir
(1994, 1999 ve 2001 krizleri)
• Türkiye’de popülizm, özelletirme, büyük bütçe
açklar, kamu borcunun sürdürülebilirlii, etkili
denetim, vs. gibi konular öne geçmektedir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
229
Asaf Sava Akat
Keynes ve maliye politikas
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
232
Keynesyen para politikas
• Keynesyen iktisatçlar için para politikas maliye
politikasna tabi olmal idi
• Sava sonrasndan 1970’lere kadar geçen dönemde
ABD’de enflasyonun ve nominal/reel faizlerin çok
düük seyrettiini hatrlayalm
• Para otoritesinin görevi konjonktüre göre uygulanan
maliye politikasnn etkin ileyiini desteklemektir
• Demek ki, bir resesyon/isizlik ihtimali karsnda
genileyici maliye politikasna geçilince Merkez
Bankas da toplam talepte arzulanan arta izin
verecek ekilde para politikasn gevetmelidir
• Keynesyenler para politikas için bunun dnda bir
ilev öngörmüyorlard
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
228
Neden aktif politika?
230
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
231
Denk bütçe çarpan
• Sava sonrasndan 1970’lere kadar geçen dönemde
Keynesyen iktisatçlar ABD’de makro politikalarn
tasarm ve uygulanmasnda etkin oldular
• Temel politika arac maliye politikas oldu
• Ekonominin yavalad dönemlerde bütçe açn
büyütmek pahasna maliye politikas gevetildi
• Genelde bunun gelir dalmn düzeltmeye yönelik
kamu transfer ve yatrm harcamalarnn arttrlmas
yolu ile gerçeklemesi tercih ediliyordu
• Ayn bütçe açn vergi indirimi ile salamak
mümkün olsa bile, vergi indirimlerinden daha çok
yüksek gelirlilerin yararlanaca düüncesi ile buna
scak baklmyordu
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
• Çarpan, LM-IS, AD-AS gibi Keynesyen varsaymlar
üstüne ina edilen makroiktisat modelleri aktif
konjonktür politikasn içerirler
• Modeller iç yada d oklarn (talep yada arz) nasl
resesyona, isizlie ve enflasyona yol açtn açklar
• Ayn anda maliye ve para politikas aracl ile bu
oklarn üretime, isizlie, fiyatlara, vs. olumsuz
etkilerinin telafi edilebileceini gösterir
• Elde mevcut politika araçlarn ekonomik istikrar
temin edecek ekilde kullanmamak topluma gereksiz
bir maliyet yükleyecektir
• Dolays ile devlet aktif ekilde konjonktürü denetim
altna almaya çalmaldr
Keynesyen politikalar
• Keynes için Büyük Buhran’la mücadelenin yolu
bütçe açklarndan (maliye politikasndan) geçiyordu
• Vergiler sabit iken kamu harcamalarndaki art
çarpan katsays ile talebi ve üretimi canlandrr
• Hatta milli gelirle birlikte vergi gelirleri de
yükseleceinden bütçe aç küçülebilir
• Keynes için kamu harcamasnn yarar bile gereksizdir: devletin birilerine kuyu açtrp bakalarna
doldurtmas ekonomiye refah getirecektir
• Piramitlerin inasn bu perspektiften, isizlii
çözmeye yönelik maliye politikas olarak nitelemiti
• Büyük Buhran’n özel koullarnn da etkisi ile
Keynes para politikasn genelde ihmal etmitir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
• Keynesyen iktisatçlarn genelde kamu müdahalesinden ve büyük devletten yana olduklar açktr
• Bu yaklam en iyi gösteren tartmalardan biri
1960’l yllarda popüler olan denk bütçe çarpandr
• Hükümetin harcama kadar vergi art yaptn, yani
harcamalarn bütçe aç vermeden fakat devleti
büyüterek gerçekletirdiini kabul edelim
• Devletin tasarruf eilimi sfrdr
• Normal koullarda vergi mükellefinin tasarruf
eilimini pozitif kabul edebiliriz
• Ek verginin devlet tarafndan harcanmas fiilen
toplam harcamay attracak, yani isizliin
düürülmesine katkda bulunacaktr
233
Asaf Sava Akat
Neden pasif politika?
• Makroiktisat modellerinin net çkarsamalarna
ramen kim konjonktür politikasna kar çkabilirdi?
• Büyük bölünmeyi hatrlayn: devletin piyasaya her
tür müdahalesinden tedirgin olanlar, siyasi
felsefeleri gerei konjonktür politikalarndan
rahatsz olacaklardr
• Pasif politika yanllar, devletin ekonomiye aktif
ekilde müdahale ederek ekonomik istikrar
arttrmakta baarl olamayacan savunur
• Pratik argümanlarla yola çkta da, eletiriler tanm
icab aktif politikann temeli modelleri de kapsar
• Politika tartmas bizi kendiliinden alternatif
makroekonomik modellere götürecektir
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
234
Reel zaman ve “lags”
•
•
•
•
Modeller teorik (statik) bir zaman boyutunda çalr
Gerçek hayatta ise her olay reel zamanda gerçekleir
Reel zamanda olaylarn olu süresi önemlidir
ktisat politikasnn etkilerinin ekonomide hissedilmesi de mutlaka bir süre gerektirecektir
• Politikann tasarlanmas, uygulanmas ve etkisini
göstermesi arasndaki zaman farkna “lags”
(gecikme) denir
• Aktif konjonktür politikasn eletirenler, söz konusu
gecikmelerin politikann amacna ulamasn
engelleyeceini önerirler
• Tasarmda, uygulamada ve etkideki gecikmeler
politika araçlarna göre farkl olabilecektir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
235
Tasarm ve uygulamada gecikme
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
238
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
241
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
237
Yapsal faktörler
239
• Yeniden dalm politikalar sonucu devletin
ekonomik anlamda büyümesi maliye politikasnn
yapsn da deitirmitir
• Kamu maliyesinde konjonktüre kar kendiliinden
devreye giren mekanizmalar tesis edilmitir
• Vergi gelirleri tanm icab konjonktüre bamldr
• sizlik sigortas ise kamu harcamalarn konjonktüre
balamtr (resesyonda artar; boom’da düer)
• Bütçe resesyonda açk (gevek MP) boom’da ise
fazla (sk MP) verir
• Bunlara otomatik istikrar mekanizmalar diyebiliriz
(inside lag yoktur)
• Dolays ile aktif maliye politikasna ihtiyaç kalmaz
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
240
Tahmin hatalar
Tahminler hep yanlr
• Konjonktür politikalarnn baars için mutlaka
ekonominin bugünün doru tehis ve yakn
geleceinin doru tahmin edilmesi gerekir
• Tehis ve tahminde hata yaplmas, onlar temel
alarak tasarlanan ve uygulanan politikalarn
ekonomiye istikrar yerine istikrarszlk getirmesi
ihtimalini yükseltir
• Örnein ekonomide talep canl iken geçici bir
duraklamaya yanllkla resesyon tehisi konur ise,
politikalarn gevetilmesi enflasyonu hzlandrr
• Yada ekonomi yavalarken geçici bir fiyat
hareketine enflasyon tehisi konur ise, politikalarn
sklmas resesyonu derinletirir
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
236
• Politika deiikliinin, ekonomik aktörlerin kararlarnda deiiklie yol açarak ekonomiyi etkilemesi
de zaman alacaktr
• Bir politikann amaçlad etkilerin gerçeklemesine
kadar geçen süreye ekonomiye etkide gecikmeler
(outside lags) denir
• Maliye politikas için gecikme ksa sürelidir
• Örnein bir harcama art (yada vergi indirimi)
annda talebe yansyacaktr
• Para politikas için gecikme süresi uzundur
• Örnein para arzndaki art kendiliinden talep
yaratmaz; faiz düüü sonucu ekonomik aktörlerin
harcama kararlarn deitirmeleri ise aylar alabilir
Tehis hatalar
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Ekonomiye etkide gecikme
• çsel/dsal bir arz/talep okuna muhatap bir
ekonomide iktisat politikasnn seyrini izleyelim
• Fiilen okun ortaya çkmas ile ona kar politika
tepkisinin oluturulmas arasnda zaman geçecektir
• Buna iktisat politikasnn tasarm ve uygulanmasndaki gecikme (inside lag) diyebiliriz
• Maliye politikasnda bu süre uzundur: genelde alt
ay-bir yla kadar çkabilir
• Ek bütçenin hazrlanmas, mecliste müzakeresi ve
kabulü zaman alan zor bir süreçtir
• Para politikasn annda tasarlamak ve uygulamak
mümkündür: tasarm ve uygulama gecikmesiz
denebilecek kadar ksa sürede gerçekleebilir
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
• Yüzmilyonlarca karar biriminden oluan bir
ekonominin gelecekteki davranlarn önceden
hatasz saptayabilmek olanakszdr
• Bütün tersine iddialara ramen, tahmin yapanlar
ideoloji yada çkarlar itibariyle konjonktür
karsnda tarafsz ve bamsz olamazlar
• En karmak matematik/istatistik/ekonometrik
modeller ekonominin hayati dönü noktalarn
saptamakta yetersiz kalr
• Öncü göstergeler (leading indicators) konjonktürü
her zaman yakalayamaz
• Bir tahmincinin sistematik ekilde konjonktürü doru
öngörmesi olsa olsa ans eseridir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
242
Beklentilerin önemi
Rasyonel beklentiler
• Makroiktisat teorisi gelitikçe, ekonomiyi oluturan
birimlerin gelecekle ilgili beklentilerinin ekonominin
davrannda çok önemli bir unsur olduu anlald
• Ekonomik aktörler daima bilinmeyen bir gelecek
hakknda karar almak zorundadr
• Kararlar gelecek hakkndaki beklentilerini yanstr
• Tüketicinin harcama, firmalar yatrm ve maliyet
kararlar ekonominin seyri hakkndaki bekleyilerine
çok yakndan baldr
• Özellikle faiz, enflasyon ve döviz kuru beklentileri
mali piyasalarn davrann çok etkiler
• Konjonktür politikas tasarm ve uygulamas
beklentileri hesaba katmak zorundadr
• Teorinin beklentilere yaklamnda bir sorun vardr
• Beklentileri modele katabilmek için ekonomik
birimlerin davran hakknda varsaymlar gerekir
• Örnein ekonomik birimlerin beklentilerini rasyonel
olmayan bir çerçevede oluturduklarn kabul edelim
• Bu takdirde bir konjonktür politikas karsnda nasl
davranacaklarn öngörmek olanaksz hale gelir
• O nedenle iktisat teorisinin her aamasnda
kullanlan rasyonellik postülasnn beklentilere de
uygulanmas zorunludur
• Amerikal iktisatç Robert Lucas makroiktisatta
“rasyonel beklentiler” okulunu kurarak Nobel iktisat
ödülünü kazand
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
243
Lucas’n eletirisi
• Konjonktür politikasndaki her deime tanm icab
ekonomik birimlerin gelecekle ilgili beklentilerinde
deiime yol açar
• Beklentilerin deimesi konjonktür politikasnn
etkinliini düürebilir yada arttrabilir
• Eer konjonktür politikas tasarmnda beklentilere
etkisi hesaba katlmazsa politika arzulanan neticeye
ulaamyacaktr
• Örnein genileyici maliye politikas karsnda
rasyonel ekonomik aktörler enflasyonda yükselme
bekleceklerdir
• Bu ise reel talepte arzulanan art engeller
• Bu olaya ksaca “Lucas’in eletirisi” denir
Asaf Sava Akat
244
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
245
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
246
Fiilen ne oldu?
Keynesyenler ve enflasyon
ABD: 1990’larda istikrar
• Sava sonras uygulanan konjonktür politikalar
ekonominin istikrarn arttrd m?
• ktisatta ampirik veriler genellikle teorilerin kabulü
ve reddi için yetersiz kalr
• Aktif politikay savunanlar devlet müdahalesinin
ekonomik dalgalanmalar yumuattn iddia eder
• Aktif politikay eletirenlerin bir bölümü bunu büyük
devlette maliye politikasnn kendiliinden konjonktürü dengelemesine (automatic stabilisers) balar
• Son elli ylda ekonomiye nisbi istikrar gelmediini,
sadece istatistiki verilerin daha iyi toplanmasnn
yaratt bir optik yanlg olduunu ampirik olarak
destekleyerek iddia edenler bile vardr
• ABD’de aktif maliye politikasna dayanan Keynesyen yaklam 1970’lerin sonunda skt
• Geri planda enflasyonun yükselmesi yatyordu
• 1970’lerin banda Vietnam sava ve refah devletini
kurma çabalar kamu maliyesini zorlamt
• 1970’lerin ikinci yarsda petrol fiyatlarnda yaanan
büyük art maliyet enflasyonunu hzlandrd
• Keynesyenler enflasyon-isizlik ikileminde arl
isizlie veriyor, enflasyonu ikinci plana atyorlard
• Konjonktür politikasndan gelen talep oku petrol
fiyatlarndaki arttan gelen arz oku ile birleince,
ABD ekonomisi stagflasyonla kar karya kald
• Enflasyon-kart teori ve politikalara ilgi artt
• ktisatçlarn büyük bölümü 1990’l yllarda
Amerikan ekonomisinin geçmie kyasla daha
istikrarl olduunu kabul eder
• Ekonomik istikrar ölçmenin bir yolu farkl dönemler
için temel deikenlerin ortalamalarn ve standart
sapmalarn karlatrmaktr
• Temel deikenden kasdedilen büyüme hz,
enflasyon ve isizliktir
• 1990’larda güçlü büyümeye ramen ortalama
enflasyon ve isizlik düük kald
• Her üç deikenin standart sapmas 1990’larda daha
az dalgalanmaya iaret etmektedir
• Yani daha küçüktür
Asaf Sava Akat
247
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
248
Asaf Sava Akat
ABD: 1990’larda istikrar
Hepsi %
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
249
nançlar ve çkarlar
1950'ler
1960'lar
1970'ler
1980'ler
1990'lar
Ortalama
4.18
4.43
3.28
3.02
3.03
MONETARZMN YÜKSEL
Standart sapma
3.89
2.13
2.80
2.68
1.56
Enflasyon ve para politikas
Ortalama
2.07
2.33
7.09
5.66
3.00
Üçüncü Bölüm
Standart sapma
2.44
1.48
2.72
3.53
1.12
• Devletin konjonktüre müdahalesi karsndaki tavrn
siyaset felsefesi boyutunu daha önce belirttik
• Piyasaya üphe ile bakanlarn müdahaleyi desteklediini, devlete üphe ile bakanlarn ise müdahaleye
kar çktn söyledik
• ktisatçlar arasndaki bölünme sadece piyasa
ekonomisinin içsel istikrar hakkndaki görülerden
mi kaynaklanr?
• Ekonomi inançlar kadar çkarlarn alandr
• Devletin piyasaya her müdahalesi baz toplumsal
kesimlerin çkarna dierlerinin zararna olacaktr
• ktisat politikasna yaklamlarn toplumdaki çelien
ekonomik çkarlardan etkilenmesi kaçnlmazdr
Reel GSMH büyümesi
ENFLASYON
SZLK
Ortalama
4.51
4.78
6.22
7.27
5.76
Standart sapma
1.29
1.07
1.16
1.48
1.05
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
250
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
251
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
252
sizlik ve enflasyon
ktisat politikasnda yöntem
Esneklik mi? Kural m?
• Siyasi partilerin enflasyon-isizlik ikilemi karsndaki tercihleri ile seçmen tabanlar arasnda birebir
iliki bulabiliriz
• Çalan kesimlerin desteini alan sol partiler isizlii
daima enflasyondan daha büyük bir ekonomik,
toplumsal ve siyasi sorun kabul edecektir
• aleminin desteini alan sa partiler enflasyonu
daima isizlikten daha büyük bir ekonomik,
toplumsal ve siyasi sorun kabul edecektir
• Keynesyen iktisatçlarn genellikle sol partiler,
kartlarnn ise sa partiler nezdinde popüler
olmalarn bu perspektiften de görebiliriz
• Tartma para politikasnda younlaacaktr
• Konjonktür politikasndaki aktif/pasif kutuplamasna simetrik bir bölünme, iktisat politikasnn
yöntemi ve araçlar üstünde yaand
• Konjonktür politikasn uygulayan kamu otoritesinin
sahip olaca serbest manevra alannn kapsam ve
genilii konusunda zt tavrlar olutu
• Sorunu iki soru aracl ile açklayabiliriz
• Konjonktür politikalarnn hedeflerini ve enstrümanlarn kim ve nasl seçecektir?
• Hedef ve enstrümanlarn kamu otoritesi tarafndan
ekonomik aktörlere önceden açklanmas gerekir mi?
• Bu iki soruya verilen cevaplar sava sonras makro
ekonominin dier polemiini tanmlar
• Tartmann oda para politikasnn tasarm ve
uygulanma yöntemi ve enstrümanlardr
• Aktif konjonktür politikasndan yana olanlar para
politikasnn ekonominin ihtiyaçlarna göre Merkez
Bankas tarafndan esnek ekilde belirlenmesi ister
(discretionary policy)
• Pasif konjonktür politikasndan yana olanlar Merkez
Bankasnn uygulayaca para politikasnn önceden
açklanan ve bilinen kurallara balanmasn önerirler
(rules-based policy)
• Para politikasn kurala balama çabas kanuni para
ortamnda enflasyonu denetim altna alacak parasal
çapa araynn bir uzantsdr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
253
Asaf Sava Akat
Siyasete güvensizlik
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
254
Asaf Sava Akat
Milton Friedman
• Ayrma piyasa ve devlet müdahalesi karsndaki zt
siyaset felsefesi tavrlarnn bir bata tezahürüdür
• Piyasa yanllar kamu otoritesinin yetkilerini
mümkün olduu kadar kstlamaya çalrlar
• Çünkü ilke olarak siyasi kadrolarn bu yetkileri
kötüye kullanacaklarna inanrlar
• Hükümetler kendilerine verilen snrsz para basma
yetkisini siyasi amaçlar için suistimal edeceklerdir
• Böylece piyasa ekonomisinin istikrarl ileyii
hükümetlerin seçim kazanmaya yönelik siyasi
hesaplar ile bozulacaktr (political business cycle)
• Dolays hükümetin snrsz para basma yetkisini
kstlayan para politikas kurallar tesis edilmelidir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
256
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
255
Monetarizm
• Bir parasal kural yolu ile ekonomiye parasal çapa
getirme önerisi ilk Chicago’lu Nobel ödüllü iktisatç
Milton Friedman’dan gelmitir
• Friedman’n modern makroiktisadn olumasnda
Keynes kadar etkili olduunu söylenebilir
• Friedman’la birlikte Keynesyenler tarafndan ihmal
edilen hatta küçümsenen para politikalar iktisat
politikas tartmalarnda öne çkmtr
• Ana tezi, para miktar ile enflasyon arasndaki
ilikinin bir politika arac haline dönüebileceidir
• Friedman ve kurucusu/mensubu olduu Chicago
okulu genelde piyasann üstünlüünü savunur ve
ekonomiye kamu müdahalesini eletirir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
257
• Kurala bal pasif konjonktür politikalar savunan
iktisat okuluna “monetarizm” denmektedir
• lk monetarist kural Friedman vazetmitir
• Para arz art hz önceden saptanarak açklanmal
ve konjonktürden bamsz olarak sabit kalmaldr
• Kural kendiliinden ekonominin hzland
dönemlerde para politikasnn kslmas, yavalad
dönemlerde ise gevemesi anlamna gelmektedir
• Örnein yllk sabit para arz art hz % 3 olarak
saptanrsa, % 2’lik uzun dönem büyüme hzna sahip
bir ekonomide enflasyon % 1’le snrl kalacaktr
• Friedman bu basit kuraln ekonomik dalgalanmalar
asgariye indirecei kansndadr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
258
Miktar teorisinin sorunlar
Para kuralnn anlam
Ekonomik istikrar ve siyaset
• Teorik gücüne karlk miktar teorisinin özellikle
ksa dönemde ciddi pratik sorunlar vardr
• Uygulamada para arznn hangi likit varlklar
kapsamas gerektii o kadar net deildir
• Ampirik gözlemler tüm para arz tanmlar için parann dolam hznn ksa ve uzun dönem volatilitesinin yüksek olduunu göstermitir
• Friedman bunun üzerine para politikasnn para arz
yerine nominal GSMH’nn art hzn sabit tutacak
ekilde yürütülmesini önerdi
• Ayn saysal örnekte, uzun dönem reel büyüme hz
% 2 iken nominal GSMH % 3 artarsa enflasyon %
1’de kalacaktr
• Monetarizmin ve para kurallarnn cazibesi teorik ve
teknik gücünden kaynaklanmaz
• in teknik boyutu ikincildir
• Kuraln öncelikli amac siyasi otoritenin para
yaratma yetkisini kstlayarak bütçe açklarn
denetim altna almaktr
• Kural ayn zaman beklentilerle ilgili sorunlar da
çözecektir
• Dolays ile ekonominin enflasyonist bir sarmala
dümesini engelleyecektir
• Yani Keynesyen konjonktür politikalarnn içerdii
gevek bütçe tahdidinin ve aktivizmin tam tersine
tekabül etmektedir
• ABD’de ve dier gelimi ülkelerde bir partinin
siyasi yelpazedeki yeri makroekonomik
tartmalardaki tavr hakknda önemli ipuçlar tar
• ABD’de Demokratlar ve AB’de sol partiler isizlie
kar daha duyarldr
• Vergileri ve kamu harcamalarn arttrmaya (bütçe
açklarna) daha yatkndrr
• ABD’de Cumhuriyetçiler ve AB’de sa partiler
enflasyon kar daha duyarldr
• Vergileri ve kamu harcamalarn indirmeye (denk
bütçeye) daha yatkndr
• Merkez Bankaclar yaptklar iin doal gerei
olarak daha muhazafakar içgülere sahiptir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
ABD’de politika ve konjoktür
259
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
260
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
261
sizlik ve para kural
Doal isizlik oran – NRU
• sizlik orann da kapsayan bir para politikas kural
Keynesyenler için ilginçtir
• Monetarist para kural para arznn konjonktürden
bamsz ekilde hep % 3 artmasdr
• Monetarist kurala isizlik düzeyini ekleyerek
konjontüre duyarll arttrlabilir
• Normal isizlik oran % 6 olan bir ekonomi alalm
• sizlik bu orann üstüne çknca para arz artn
yukar, altna inmesi halinde ise aa çekecek bir
formülasyon aadadr
Para art hz = % 3 + (isizlik oran – % 6)
• Yeni kuralda normal (doal) isizlik orannn tesbiti
büyük önem kazanmaktadr
• ABD’de iktisat politikas tartmalarn izleyen bir
gözlemci, ekonominin olaan isizlik orannn ne
olduu konusunun özel bir önem kazandn görür
• Her piyasa ekonomisi kendi özelliklerine göre bir
miktar yapsal ve geçici isizlik üretir
• Bu isizlere konjonktür politikalar ile istihdam
salamak mümkün deildir: yapsal çözümler gerekir
• Doal isizlik oran (Natural Rate of Unemployment
NRU) konjonktür politikas ile düürülemeyen
yapsal ve geçici isizlik düzeyidir
• Teorik olarak tanm nisbeten kolaydr
• Pratikte hangi isizlik düzeyinin olumlu bir konjonktürde bile erimeyeceini saptamak çok zordur
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
262
Asaf Sava Akat
Enflasyonu arttrmayan isizlik
• Keynesyenler para kuralnda doal isizlik orannn
düük, monetaristler yüksek tutulmasn tercih eder
• Polemie çözüm gene monetarist iktisatçlardan
gelmitir
• Amaç enflasyonu engellemek olduuna göre,
enflasyonu hzlandrmayan isizlik oran önemlidir
• Enflasyonu hzlandrmayan isizlik oran (Non
Accelerating Inflation Rate of Unemployment –
NAIRU) ksa sürede NRU’nun yerine geçmitir
• Bu durumda isizliin bu düzeyin üstüne çkmas
halinde para arz art hznn artmas (para
politikasnn gevetilmesi) enflasyon açsndan bir
risk tamamaktadr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
265
268
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
264
Esnek politika ve snrlar
Cayma etkisi
• Teorik bir örnekle olay izleyelim
• Para otoritesi bir politika tasarlyor ve açklyor
• Piyasalar bu açklamay ciddiye alyor ve özel kesim
bu politika ile uyumlu kararlar alyor
• Soru udur: acaba bu koullarda para otoritesinin
açklad politikadan caymas onun çkarna mdr?
• Bir an için çkarna olduunu kabul edelim
• Para otoritesi açklad politikadan cayacaktr
• u halde özel kesim kararlarn alrken açklanan
politikadan caylmas riskini de hesaba katmak
zorundadr
• Bu riskin varl para politikasnn ikna gücünü yani
etkinliini azaltc etki yapacaktr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
266
Tepki fonksiyonu
• Ekonomi dndan da örnekler verilebilir
• Yatrmlar tevik için vergi indirimi getiriliyor
• Yatrmlar gerçekleince, vergi gelirlerini arttrmak
için o indirimi kaldrmak hükümetin çkarnadr
• Anne çocuun baz davranlarn cezalandracan
açklyor
• Çocuk bunlar yapsa bile aile affetme yoluna
gidebilir: ceza vermek anne için de tatszdr
• Öretmen örencilerini daha çok çaltrmak için
dönem sonunda zor bir snav yapacan söylüyor
• Örenciler hakikaten iyi çalrsa öretmen snav
yapmad taktirde snav katlar okuma küleftinden
kurtulacaktr
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
263
• Monetarizme kar Keynesyenlerin en önemli
argüman, para politikas kuralnn iktisat politikasn
yürütenlerin elinden tüm esneklii almasdr
• Halbuki, ekonomiler daima daha önce raslanmayan
türden olumsuz ekonomik oklarla karlar
• Bu tür olaylar para otoritesinin gücünü kurallarla
kstlamak ekonomiye gereksiz zararlar verebilir
• Keynesyen eletiri hakl ve makul durmaktadr
• Monetarist iktisatçlarn Keynesyen eletiriye cevab
söz konusu esnekliin ciddi bir yapsal zafiyet
tadn kantlamak oldu
• Zaman içinde tutarszlk (time inconsistency) yada
cayma etkisi iktisat teorisini zenginletirmitir
Cayma etkisi örnekleri
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
267
Merkez Bankas tepki fonksiyonu
• Cayma etkisinin teorisi kamu otoritesinin kendi
seçtii bir hedefe ulamasnn salad fayda/refah
(utility) üstüne ina edilmitir
• Kamu otoritesinin faydas bir kayp fonksiyonu (loss
function) tarafndan ölçülür
• Buna kamu otoritesinin tepki fonksiyonu da denir
• Örnein Merkez Bankasnn tepki fonksiyonu iki
temel deikenden oluur
• Biri enflasyon, dieri ise isizliktir
• Her ikisinin de artmas Merkez Bankasn mutsuz,
azalmalar ise mutlu edecektir
• Doallkla enflasyon ve isizliin para otoritesinin
tepki fonksiyonundaki arlklar eit olmayabilir
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
269
• Merkez Bankasnn isizlik u ve enflasyon S
arasndaki ters ilikiyi aadaki tepki fonksiyonu ile
deerlendirdiini kabul edelim
L ( u , S ) = u + J S2
• Denklemdeki J katsays Merkez Bankasnn
enflasyon kartln ölçmektedir: J büyüdükçe tepki
fonksiyonunda enflasyonun etkisi artmaktadr
• Düük J düzeylerinde, piyasalarn Merkez
Bankasnn enflasyon hedefini kabullenmesinden
sonra hedeften cayma isizliin azalmas yolu ile
MB’nn faydasn arttrr
• Yani cayma para otoritesinin çkarnadr
• Sadece yüksek J halinde cayma çkarna deildir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
270
Cayma etkisinin anlam
Güvenilirlik (credibility)
Güven hayatidir
• Teorinin içerdii monetarist tavr iyi anlamalyz
• Merkez Bankasnn amaçlar arasna isizliin de
katlmas yanltr
• Para politikas sadece fiyat istikrarn hedeflemelidir
• Aksi takdirde, piyasalar Merkez Bankasnn açklad enflasyon hedefinden isizlii azaltmak için
ileride cayacan hesaplar
• Cayma riski enflasyon beklentilerini yüksek tutar
• Bu durumda mali piyasalarda nominal faizler de
yüksek enflasyon beklentilerine göre oluur
• Yüksek faiz ise tüketim ve yatrm harcamalarn
ksar
• Esneklik amaçlanann tam tersi etki yapar
• Cayma etkisi, enflasyon ve MB davran açsndan
daha genel bir soruna iaret etmektedir
• Rasyonel beklentiler teorisini ve Phillips erilerinin
nasl kaydn hatrlayalm
• Hükümet yada Merkez Bankasnn fiili enflasyonun
altnda bir hedef saptadn kabul edelim
• Eer piyasalar enflasyon hedefini ciddiye alr yani
para otoritesinin daha sonra hedeften caymayacana
güvenirlerse Phillips erisi aaya kayacaktr
• Bu ise bir resesyon ve üretim kayb yaanmadan
enflasyonun indirilmesini temin edecektir
• Para politikasnda esneklik ancak güvenilirlikle
birlikte yararl olacaktr
• Güven duygusu ancak ve ancak vaadedilen hedeflere
götürecek politikalarn gereinde o politikalardan
zarar görenlerlerden gelen eletirilere ramen
kararllkla uygulanmas ile salanr
• Güvenin tesisi zaman alacaktr
• Bir tek cayma olay bile piyasalar tarafndan uzun
süre hatrlanacaktr
• Düük enflasyon hedefi açkladktan sonra
piyasalarn inandn görüp bu frsat isizlikle
mücadele için kullanmann frsat maliyeti yüksektir
• Bir daha düük enflasyon hedefine güvenilmez
• Örnein ubat 2001 krizinden sonra Türkiye’de
döviz kurunu tekrar sabitleme olana kalmamtr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
271
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
272
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
273
Parasal çapa olarak enflasyon
Enflasyon hedeflemesi
Enflasyon hedeflemesi ve effaflk
• 1980’lerde önerilen para kurallarnn pratik sorunlar
giderek daha belirgin hale gelmeye balad
• Parann dolam hznda arzulanandan daha fazla
dalgalanma saptand: böylece para arz art
kurallar ksa dönemde bile anlamszlat
• Nominal GSMH üç ile alt ay gecikme ile
yaynlandndan para politikasn deerlendirmeyi
zorlatryordu
• Bu koullarda dorudan enflasyonun bir parasal çapa
olarak kullanlmas önerileri güçlendi
• Bu öneri ilk bakta çevrisel durabilir: enflasyonun
çapas enflasyon oluyor
• Aslnda sorunu cepheden göüslemeyi salar
• 1990’larda artan sayda Merkez Bankas dier
nominal göstergelerin kontrolü yerine dorudan
enflasyonu hedeflemeye balad
• Genellikle hedefi hükümet tayin eder
• Merkez Bankas bu hedefin tutturulmasn temin
edecek para politikasn uygulamakla sorumludur
• Bu yöntem para otoritesinden hesap sorabilmeyi
(accountability) kolaylatrr
• Hedeften sapmann görünülürlüü yüksektir
• Yeni Zelanda, Kanada, Finlandiya, srail, sveç,
spanya ve ngiltere enflasyon hedeflemesine geçtiler
• Türkiye de enflasyon hedeflemesine geçmeye
hazrlanyor
• lk bakta enflasyon hedeflemesi Merkez Bankasn
enstrüman seçiminde serbest brakmaktadr
• Bu bakma esnek politikaya daha yakndr
• Ancak, hedefe asgari maliyetle ulaabilmek için
piyasalarn ikna edilmesi zorunluluu sürmektedir
• Bu ise para otoritesinin neyi ve neden yaptnn
piyasalar tarafndan kolay izlenmesi ile mümkündür
• Yani enflasyon hedeflemesinin baars için para
politikasnda effaflk önkouldur
• Para kuralnun tanm icab effaf ve piyasalar
tarafndan kolay izlenme özelliklerine sahip
olduunu hatrlayalm
• Enflasyon hedeflemesi de bir para kural gerektirir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
274
Asaf Sava Akat
Taylor’un para politikas kural
• Halen ABD Hazine bakan yardmcs John Taylor
böyle bir para kural önermitir
• FED bakan Alan Greenspan’in bu kural
uygulad rivayet edilir
• Taylor kural ksa dönem faizleri (Nominal Federal
Funds Rate - NFFR) enflasyona ve tam istihdam
üretiminden sapmaya [( Y – Y ) / Y ] balar
NFFR = Enflasyon + 2 %
+ 0.5 ( Enflasyon – 2.0 )
– 0.5 ( Üretimde sapma)
• Greenspan tarafndan fiilen tesbit edilen faizler
formülün öngörüdükleri ile adeta ayndr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
275
Asaf Sava Akat
Büyük Buhran’n nedeni
277
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
276
IS oklar
• Keynesyenlerle monetaristler arasnda 1950’lerden
bu yana süregelen bir scak tartma alan da Büyük
Buhrann nedenleridir
• Keynesyen iktisatçlar Büyük Buhran talep
yetersizliine balarlar
• LM-IS analizini kullanrsak, IS erisindeki aa
kaymalar ekonomiyi depresyona sokmutur
• Monetarist iktisatçlar Büyük Buhran para
politikasnda yaplan hatalarla açklar
• Depresyon LM erisindeki kayma ile olumutur
• Buna ek olarak fiyatlarn dümesinin (deflasyon)
bunalm derinletiren esas neden olduunu
söyleyenler de vardr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
278
• 1929’da borsadaki çökü büyük servet kaybna yol
açarak insanlar tüketimlerini ksmaya ve tasarruflarn arttrmaya itti (tüketim eilimi düüyor)
• Konut yatrmlar bir önceki dönemde yaratlan arz
fazlas nedeni ile çöktü (yatrm eilimi azalyor)
• Yaygn banka iflaslar mali kesimi küçülttü (credit
crunch) ve tüketici güvenini zedeledi
• Hükümet resesyonun yol açt vergi geliri kaybn
telafi etmek için vergileri arttrma ve kamu harcamalarn ksma yoluna gitti (sk maliye politikas)
• Bu ekilde bir ksr döngü balad
• Sradan bir resesyon on yl süren Büyük Buhran’a
dönütü
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
279
LM oklar
Buhran ve deflasyon
Belirsizlik içinde politika
• 1929’dan 1933’e para arz nominal olarak % 25
dütü
• Bunun gerisinde Federal Reserve Board’un yanl
kararlar yatyordu
• Para arznn azalmas LM erisinde yukar doru bir
kayma yani toplam talebin dümesi demektir
• Milton Friedman Büyük Buhran tümü ile gereksiz
derecede sk para politikasna atfetmektedir
• Keynesyenler depresyon boyunca faiz hadlerinin
çok düük kald ve fiyatlardaki gerileme sonucu
reel para miktarnn azalmad eletirisini getirir
• Para politikas hatalarnn da Büyük Buhrana
katkda bulunduu görülmektedir
• Acaba fiyatlardaki hzl düüler yani deflasyon uzun
bir depresyonun nedeni olabilir mi?
• Fiyatlar sabit tutan LM-IS analizi kullanlamaz
• Klasik analiz, deflasyonun mali serveti arttrarak
tüketimi olumlu etkileyeceini söyler (Pigou etkisi)
• 1930’larda fiyat düülerinin ekonomiyi canlandracana inanlyordu; artk farkl düünülüyor
• Nominal faizler tanm icab eksi olamayacana göre
deflasyon reel faizi yükselterek toplam talebi ksc
etki yapacaktr
• Bir resesyona kar para politikasn kullanma
olanan kaldrd ölçüde deflasyonun ekonomi için
ciddi bir tehlike olduunu düünenler çoktur
• Teorinin konjonktürle mücadeledeki rolü snrldr
• ktisat politikalar daima teorik modellerden çok
daha karmak bir dünyada uygulanr
• Dünyann koullar teorinin izleyebileceinden çok
daha hzl deiir
• Siyasi ve sosyolojik unsurlar, zihniyetler ve kiilikler
gerçek dünyada hayati role sahiptir
• Politikay tasarlayan ve uygulayanlarn ille yetenekli
ve bilgili olmalar gerekmez
• Bürokratik hiyerarilerde kural hareketsizlik, iç
çekime ve yanl müevviklerdir
• Bütün bu zafiyetlere ramen toplumlarn iktisatçnn
tavsiyelerine kulak vermesi ilginçtir
Asaf Sava Akat
280
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
281
Asaf Sava Akat
“Çoktan ölmü bir iktisatç...”
283
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
282
Kamu maliyesinin önemi
• Keynes aadaki ünlü bölümü 1936’da yazmt
“... ktisatçlarn ve siyasi filozoflarn fikirleri, doru
olduklar kadar yanl olduklarnda, genellikle
anlaldndan çok daha güçlüdürler. Gerçekten,
dünyay aslnda onlar yönetir. Kendilerini entellektüel etkilerden muaf zanneden pragmatik insanlar
genellikle çoktan ölmü bir iktisatçnn esirleridir.
Bolukta sesler duyan iktidardaki deliler, çlgnlklarn aslnda bir akademisyenin yllar öncesinde
karalad satrlardan damtmlardr...
• ktisadi fikirler, yanl olanlar da dahil, insanlar
günlük yaamn tahmin edildiinden çok daha fazla
etkiler
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
• Kamu maliyesinin yaps ve sal, zengin-fakir,
gelimi-azgelimi, büyük-küçük bütün dünya
ekonomileri için fevkalade önemlidir
• Makroekonomik modelerde maliye politikasnn
ekonomik konjonktüre büyük etki yaptn gördük
• Örnein kamunun ek harcama yapabilmesi bir
resesyonun hasarn hafifletmektedir
• Öte yanda hem vatandalar hem de mali piyasalar
genellikle kamu açklarndan ve kamu borcundan
tedirgin olurlar
• Kamu maliyesinin oluabilecek zafiyetlerin
ekonomiye çok büyük maliyetler getirebilecei
Türkiye’nin deneyiminden iyi bilinmektedir
DEVLET BÜTÇES
Maliye politikasnn ayrntlar
Dördüncü Bölüm
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
284
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
285
Devlet bütçesi
Vergiler
Vergilerdeki art
• Kamu maliyesi devlet bütçesinde somutlar
• Bütçe, devletin elde edecei tüm vergi ve dier
gelirlerini ve yapaca tüm harcamalar kapsar
• Teorik olarak kamu otoritesinin bütçe dnda gelir
elde etmesi yada harcama yapmas mümkün deildir
• Bütçenin birlii (tevhid) ilkesine göre kamu gelirleri
önceden belirli harcamalara tahsis edilemezler; tümü
bütçe havuzunda birletikten sonra harcanrlar
• Bütçe’yi genelde yürütme organ (hükümet) hazrlar
• Yasama organ (Meclis) tarafndan onaylanmas ile
yürürlüe girer (Türkiye’de Bütçe Kanunu)
• Fiili uygulama ülkede kanun hakimiyetinin ne ölçüde
varolduuna göre farkl ekillerde olabilecektir
• Devlet toplumun ödedii kaynaklarla hizmet verir
• Vergi olay binlerce yl önce insanolunun devleti
kefetmesine kadar geri gider
• Devletin olduu her yerde vergi vardr
• Benjamin Franklin’in ABD’nin kurulu günlerinde
söyledii gibi, “hayatta sadece iki ey kesindir: ölüm
ve vergiler...”
• Sanayi devrimi öncesinde hakim ekonomik faaliyet
alan olarak topraktan ve tarmdan vergi alnrd
• Örnein Osmanl Devletinde aar vergisi (öür =
onda bir) en önemli varidat kayna idi
• Piyasa ekonomileri tüm iktisadi faaliyetlerden ve çok
farkl yöntemlerle vergi toplama olanana sahiptir
• 20.inci yüzylda tüm dünyada devletin ekonomideki
arlnn arttn izliyoruz
• Vergi gelirlerinin GSMH’ya oran bir ekonomide
devletin büyüklüünü ölçmenin salam bir yoludur
• Bu oran ülkeden ülkeye ve dönemden döneme
deiim gösterir
• Gelimi ülkelerde oran daha yüksektir
• Devletin büyümesi ekonomik ve toplumsal alanda
üstlendii sorumluluun genilemesi ile eanl olarak
gerçeklemitir
• Ayn gelimilik düzeyindeki ülkelerde bile devletin
ekonomideki rolüne bal olarak büyük farklar
görülmektedir
Asaf Sava Akat
286
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Dünyada vergi gelirleri
Tax revenue (%
of GDP)
1988
Italy
35,4
France
37,0
Israel
36,8
Sweden
35,8
United Kingdom
32,0
Poland
35,1
Germany
23,7
Greece
26,4
Brazil
14,7
Turkey
11,0
United States
17,5
Egypt, Arab Rep. 18,6
Mexico
13,1
Argentina
8,5
India
10,5
Source: World Bank
1997
41,6
38,9
35,7
35,2
33,4
33,1
26,5
20,4
19,8
19,1
18,8
16,6
13,0
12,4
9,1
Change
( %)
17,5
5,1
-3,0
-1,7
4,4
-5,7
11,8
-22,7
34,7
73,6
7,4
-10,8
-0,8
45,9
-13,3
•Citizens pay more
taxes in developed
countries
•US has a lower tax
rate than European
countires
•Tax revenues are
rising rapidly in
Turkey from a low
starting point
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
287
Vergi türleri
• Üstüne salnan iktisadi büyüklüün cinsine ve
kullanlan yönteme göre vergileri ayrdedebiliriz
• Dorudan vergiler hakiki ve hükmi ahslarn elde
ettikleri gelir üzerinden alnr: gelir vergisi ve
kurumlar vergisi
• Sosyal güvenlik kurumlarna yaplan prim, vs.
ödemeleri de dorudan vergilerdir
• Dolayl vergiler mal ve hizmetlerin üretim, sat ve
ithalat srasndaki ilemlerden alnr: KDV, Özel
Tüketim Vergisi, Petrol Ürünleri Vergisi, Banka
Muamele Vergisi, vs.
• Servet vergiler varlklardan alnr: bina vergisi, araç
vergisi, veraset ve intikal vergisi, vs.
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
288
Dünyada vergilerin dalm
On income,
profits and
capital
(% of current revenue) gains
United States
55,3
Germany
14,3
Italy
35,4
Brazil
16,6
Sweden
11,2
France
19,6
Egypt, Arab Rep.
21,7
Israel
36,1
United Kingdom
37,3
Portugal
26,5
Turkey
35,9
Argentina
13,6
India
20,7
Greece
32,9
Mexico
30,9
Others inc.
Social
security
taxes
40,2
65,7
42,4
58,3
60,4
51,8
48,5
31,5
30,1
37,6
18,7
38,0
30,2
9,9
5,6
Total
of
income
On goods On
plus social and
internation
security
services
al trade
95,5
3,4
1,1
80,0
20,0
0,0
77,8
22,2
0,0
74,9
22,6
2,5
71,6
27,9
0,5
71,4
28,6
0,0
70,2
17,2
12,6
67,6
31,7
0,7
67,4
32,6
0,0
64,1
35,9
0,0
54,6
43,1
2,3
51,6
40,8
7,6
50,9
27,4
21,7
42,8
57,1
0,1
36,5
59,6
3,9
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
289
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
290
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
291
Vergide etkinlik ve hakkaniyet
Vergi ve konjonktür politikas
Kamu harcamalar
• Piyasa ekonomisinin en tartmal konusu kamu
hizmetlerinin finansmanna vatandalarn nasl
katlaca yani vergi politikasdr
• Ekonomik mantk, verginin ekonomik etkinlie en az
zarar verecek ekilde ve asgari ekonomik maliyetle
toplanmasn gerektirir
• Toplumsal hakkaniyet duygusu ise vergi politikasnn piyasa ekonomisinin yaratt gelir dalm
bozukluklarnn düzeltilmesi için kullanlmasn ister
• Bu iki ilke pratikte birbiri ile çeliir
• Müterakki gelir ve servet vergileri ikinci ilkeyi
tatmin eder ama ilki ile uyumsuzdur
• Dolayl vergiler ilkini salar ama ikinciyi bozar
• Vergi yaps maliye politikasnn konjontüre kar
kullanlmasn da etkiler
• Dorudan vergilerin arlk tad bir ekonomide
maliye politikasnn vergi art yolu ile kslmas
fiyatlara yansmaz yani enflasyonu etkilemez
• Vergi yaps dolayl vergilere dayanan bir ekonomide
ise maliye politikasnn vergi art yolu ile kslmas
fiyatlara yansr yani enflasyonist bir etki yapar
• Sk maliye politikas ilkinde ksa dönemde nominal
ve reel faizleri düürür
• kincisinde ksa dönemde nominal faizler dorudan
enflasyona paralel, reel faizler ise enflasyon
beklentilerinin yükselmesi sonucu artar
• Vergi kamu harcamalarnn finansman için alnr
• Kamu tüketimi devletin satn ald mal, hizmet ve
üretim faktörlerine yapt ödemelerdir
• Ücret/maa ödemeleri ve cari harcamalardan (araç,
yakt, enerji, kira, krtasiye, vs.) oluur
• Kamu tüketiminin GSMH’ya oran klasik anlamda
devletin büyüklüünün bir ölçüsüdür
• Transfer harcamalar bir mal, hizmet yada faktör
karl olmayan harcamalardr
• Borç faizi, sübvansiyonlar, tevikler, sosyal güvenlik
harcamalar (emeklilik, salk ve issizlik sigortas)
gibi ana kalemlerden oluur
• Bunun dnda yatrm harcamalar da vardr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
292
Bütçe dengesi
• Toplam kamu harcamasn faiz-d harcama ve faiz
harcamalar eklinde ikiye ayrabiliriz
• Faiz-d denge bütçe gelirlerinden faiz-d
harcamalarn çkartlmas ile bulunur
Faiz-d denge = Gelir – Faiz-d harcama
• Bütçe dengesi gelirlerle toplam harcama arasndaki
farktr = Gelir – Harcama
• Kamu borcunun milli gelire oran, enflasyon ve reel
faizler yükseldikçe faiz-d denge/bütçe dengesi
ayrmnn önemi de artar
• Gelirlerin giderlerden büyük yada küçük olmas
halinde bütçe fazla yada açk verir
• Eitlik haline denk bütçe denir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
295
Bütçede enflasyon muhasebesi
• Bütçede görünen nominal faiz ödemelerinden
enflasyon etkisinin ayklanmas bütçeye enflasyon
muhasebesi uygulanmas anlamna gelir
• Buna parasal düzeltme de denilmektedir
• Pratikte zor bir ilemdir
• Kamu borcu farkl vade ve nominal faiz tayan
tahvil ve bonolardan olumaktadr
• Bir bölümü dönem içinde geri ödenmitir
• Önce kamu borcunun ortalama (paçal) faizinin
hesaplanmas gerekir
• Ayrca hangi fiyat endeksinin kullanlaca da
önemlidir
• GSMH deflatörü tercih edilmelidir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
293
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
294
Kamu kesimi borçlanma gereksinimi
Enflasyonun bütçeye etkisi
• Sava sonras dönemde genelde bütçelerin açk
vermesi yeni bir terim ortaya çkarmtr
• Kamu kesimi borçlanma gereksinimi – KKBG (PSBR
Public Sector Borrowing Requirement) bütçe
açnn bir baka addr
• Devletin bütçedeki açk kadar borçlanma zorunluluuna iaret etmektedir
• KKBG nominal bir büyüklüktür yani enflasyondan
etkilenecektir
• Borçlanma enstrümanlar karsnda tarafszdr:
devlet bu borcu mali piyasalarda alabilecei gibi
Merkez Bankasndan (para basarak) da temin
edebilir
• Enflasyon bütçede faiz ödemelerinin nominal
muhasebeletirilmesi nedeni ile ciddi sorunlar yaratr
• Devlet kendi paras ile borçlanm olsun
• Nominal faiz haddini hatrlayalm
i=r+S
• Faiz ödemesini kamu borcu D ile çarparak buluruz
iD=rD+SD
• S pozitif ise, reel faiz ödemeleri nominal faiz
ödemelerinden küçük olacaktr
• Enfasyon yükseldikçe, bütçede görünen nominal faiz
ödemeleri ile hesaplanan reel faiz ödemeleri
arasndaki uçurum büyüyecektir
• Sfr enflasyonda bu sorun ortadan kalkar
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
296
Reel (operasyonel) bütçe dengesi
• Nominal faiz ödemelerinden enflasyon düzeltmesini
çkartnca reel faiz ödemeleri elde edilir
• Faiz-d harcamalar reel faiz ödemeleri ile
toplaynca reel bütçe harcamalarna ularz
• Bütçe gelirlerinden reel bütçe harcamalar
çkartlnca reel bütçe dengesi ortaya çkar
• “Operasyonel denge” de denir
• Enflasyonun sfr fakat geri kalan hereyin (özellikle
reel faizlerin) ayn olduu duruma tekabül eder
• Enflasyon düzeltmesi yapldktan sonra nominal
bütçe aç reel bütçe fazlasna dönüebilir
• Maliye politikasn operasyonel denge ile
deerlendirmek (sk yada gevek) gerekir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
297
Bütçe ve konjontür
• Herhangi bir dönemin reel bütçe dengesi ekonomik
konjonktüre bamldr
• Gelir ve harcamalarn konjonktürden etkilenmesi,
resesyon dönemlerinde bütçe açklarna fakat boom
dönemlerinde bütçe fazlalarna neden olabilir
• Bu sorunu “konjonktüre göre düzeltilmi” bütçe
dengesi tanmlayarak çözebiliriz
• Konjonktürün bütçe gelir ve giderlerinde yaratt
net art/azal hesaplanarak bütçe dengesine eklenir
• Buna yapsal bütçe dengesi de diyebiliriz
• Bütçe denklii bir konjonktür çevrimini kapsayacak
ekilde yeniden tanmlanr
• Keynesyenler bu anlama denk bütçeyi kabul eder
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
298
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
299
Maliye politikas kurallar
Anayasal iktisat
• Çok sayda ülkede hükümetlerin bütçe aç
vermesine hukuki kstlar aranmtr
• “Denk bütçe kanunlar” pratik deildir: kanunu
çkartan Meclis daima baka bir kararla iptal edebilir
• Ksa dönemde konjonktür dalgalanmasn hafifletecek bütçe açklarna (ve fazlalarna) ihtiyaç vardr
• “Maastricht kriterleri” bir maliye politikas kural
örneidir
• Euro bölgesi ülkeleri bütçe açna (GSMH’nn %
3’ü) ve kamu borcuna (GSMH’nn % 60’) üst snr
koymay kabul etmilerdir
• Snr geçen ülkeler çok büyük cezalar ödemeye
mecburdur
• Daha kalc bir kstlama, bütçe dengesi ile ilgili
hükümlerin ülke anayasasnda yer almasdr
• Anayasay deitirmek her ülkede zor bir süreçtir
• “Anayasal iktisat” meclis ve hükümetin bütçe yapma
yetkisinin anayasa aracl ile denetimlenmesini
/kstlanmasn önerir
• ABD’nin ciddi bütçe açklar verdii 1980’lerde
muhafazakar Amerikan sanda popüler oldu
• Olabilecek en rijit maliye politikas kuraldr
• Beklenecei gibi sa-sol ayrm olmakszn siyasi
partiler bu görüe pek iltifat etmediler
• Beklenmedik olaylar karsnda kamu otoritesinin
bütçe aç verebilme hakkna sahip çktlar
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
301
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Bütçe ve kamu bilançosu
302
Asaf Sava Akat
Beinci Bölüm
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
304
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
303
Kamu borcunun tarihi
• Kamu borcuna bilanço mant ile yaklaabiliriz
• Teorik olarak, bir dönemdeki bütçe dengesinin o
dönem kamu borcunda gerçekleen deiimine eit
olmas gerekir
• Yani kamu borcundaki nominal deiim nominal
bütçe açna, reel deiim de reel bütçe açna eit
olacaktr
• Devletin bütçe dnda gelir ve harcamas yapmas
bu özdelii bozacaktr
• Bu tanmlar kamu borcunun tümü yerli para
cinsinden ise dorudur
• Ancak o takdirde geçmi dönem bütçe açklarn
toplaynca o andaki kamu borcu stouna ulalr
KAMU BORCU
300
• irketlerde iki ayr muhasebe yöntemi vardr
• Kar-zarar hesab devlet bütçesi gibi irketin gelirgider akmlarn özetler
• irket bilançosu ise irketin bir tarihteki varlk ve
yükümlülüklerinin stok deerlerini yanstr
• Bütçe dengesi devletin varlk ve yükümlülük
stounda iki dönem aras deiime eit olacaktr
• Bilanço mant bütçeyi bak zenginletirir
• Örnein bütçe açnn nedeni varlk art olabilir
• Yada bütçe fazlasnn gerisinde varlk sat olabilir
• irketlerde olduu gibi devlet bütçesine devletin
varlk-yükümlülük bilançosunun eklenmesi kamu
maliyesinde effafl arttracaktr
Kamu borcunun tanm
Tanm ve dinamikleri
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
305
• Devletler gelirlerinden daha fazla harcama yapmak
için özel kesimden hep borç aldlar
• Eskiden pahal savalar borçla finanse edilirdi
• Devletlere borç veren büyük bankerler vard
(Osmanl devletinde “Galata Bankerleri”)
• 20.inci yüzylda bile savan finansman kamu
borcunda hzl artn temel nedenidir
• Sava yada bar, neticede kamu borcunu bütçe
açklar arttrr
• Son yarm yüzylda refah devleti ile birlikte sosyal
amaçl kamu harcamalarndaki art bütçe açklarn
büyütmü ve kamu borcununun rekor düzeylere
trmanmasna neden olmutur
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
306
Kamu borcunun ölçülmesi
Brüt ve net borç
Vade kökenli sorunlar
• Mutlak borç saylar gerek ülkeler gerek ayn ülkede
iki ayr dönem arasnda karlatrma yapmak için
yetersizdir
• O nedenle kamu borcunun ülke GSMH’na oran
(borç oran) alnr
• Borç oran nüfus ve büyüme ile ilgili ölçme
sorunlarn çözmeye ve kamu borcunu ülkenin
üretim gücü ile ilikilendirmeye olanak tanr
• Kamu borcunun mutlak deerlerinde de ölçme ve
tanm sorunlar vardr
• O açdan borç miktar ve oran dikkatle hesaplanmas
gereken bir büyüklüktür
• Aksi halde büyük yanl anlamalar ortaya çkabilir
• En kolay elde edilen kamu borcu says devletin brüt
borcudur
• Brüt borç devlet hazinesinin kayt altndaki borç
yükümlülükleri toplamdr
• Ancak bu borcun alacakllar arasnda hazine
dndaki baka kamu kurum ve kurulular olabilir
• Kamuya ait kamu alacakllar arasnda özellikle
Merkez Bankas yer alr
• Hazinenin toplam borcundan dier kamu
kurumlarnn alacaklar düülerek net borç elde edilir
• Doallkla, net borç hesaplanrken dier kamu
kurumlarnn üçüncü ahslara muhtemel
yükümlülüklerinin de netletirilmesi gerekir
• Kamu borcu vadesi bir yldan uzun tahvillerden
oluuyorsa borç miktarnn ve yllk faiz
ödemelerinin hesaplanmas kolaydr
• Bir yln altnda vadeye sahip iskontolo Hazine
bonolar sorunlar yaratr
• Hazine bonosunun nominal deeri birikmi faizi ile
günlük deerinden yüksektir
• Dolays ile kamu borcu olduundan yüksek durur
• Faiz ödemesi bononun itfasnda yazlr halbuki bir
önceki bütçe dönemine ait olabilir
• Ocak 2004’de yaplan bir yllk bononun faizi 2005’e
girecek, buna karlk kamu borcu Ocak 2004’de
nominal ihale (faiz dahil) tutarnda artacaktr
Asaf Sava Akat
307
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
ç borç – d borç
310
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Dünyada kamu borcu
2001 yl
Borç oran (%)
Japonya
119
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
308
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Portekiz*
311
108
rlanda*
54
spanya*
53
Kanada
101
Finlandiya*
51
Yunanistan*
100
sveç*
49
Türkiye
75
Almanya*
46
Danimarka
67
Avusturya*
40
ngiltere
64
Hollanda*
27
ABD
62
Avustralya
26
Fransa*
58
Norveç
24
(*) Euro üyesi (Maastricht kriteri: % 60)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
313
Nesiller aras muhasebe
• Bütçe açklar ve yüksek kamu borcu tartmalarnda
karmza iki soru çkar
• Nesiller arasnda gelir dalmn anlaml mdr?
• Kamu borcu nesilden nesile külfet transferi midir?
• Bir yaklam, her neslin kendi ürettiini kendisinin
kulland, yani kamu borcunun sadece her nesil
içinde gelir dalmn deitirdiidir
• Bir baka yaklamda kamu borcu bugünün vergi
mükelleflerinin yararna, yarnn vergi mükellefleri
nin zararnadr
• Doallkla açn nereden kaynakland önemlidir:
örnein eitime giden harcamalar ondan yararlanan
neslin ödemesi hakl görülebilir
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
312
Gizli yükümlülükler
• Devletin gelecekteki baz yükümlülükleri borç
saylarna dahil edilmemi olabilir
• Tipik örnek emeklilik sigortas veren kamu sosyal
güvenlik kurumlardr
• Eer gerekli kaynaklar ayrlmamsa, gelecekte
ödenecek emekli maalar devletin yükümlülüüdür
• Sosyal güvenlik sistemleri genellikle “geldikçe öde”
(pay as you go along) sistemi ile bugünkü primlerle
bugünün emekli maalar öder
• Pek çok ülkede emeklilik sistemindeki görünmeyen
yükümlülükler görünen kamu borcundan yüksektir
• Türkiye’deki görev zararlar da bir baka gizli
yükümlülük örneidir
55
105
309
• Yüksek enflasyon ortamlarnda borç orann
hesaplamadan önce nominal GSMH’da düzeltme
yapmak gerekir
• GSMH akm büyüklüüdür: deflatör ortalama
enflasyonu (Haziran sonu fiyatlar) yanstr
• Kamu borcu stok büyüklüüdür: yln son günü fiyat
düzeyini yanstr
• GSMH’nn borç stou ile ayn fiyat düzeyine
getirilmesi gerekir
• Orta-GSMH (centered-GNP) geçen yln son yars
ve gelecek yln ilk yars nominal GSMH deerini
alarak fiyatlar Aralk sonu düzeyine getirir
• Baka yöntemler kullanlabilir
ABD: 1790’dan bugüne kamu borcu
Italya*
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Borç oran ve enflasyon
• Sermaye hareketlerinin serbest braklmasndan
sonra esas ayrm borcun hangi para cinsinden
olduudur
• Düük enflasyonlu (istikrarl) ülkelerde devlet
sadece kendi paras ile borçlanr
• Yüksek enflasyonlu (istikrarsz) ülkelerde devlet
baka ülkelerin paralar ile de (döviz) borçlanmak
zorunda kalr
• Kamu borcu içinde yerli para dnda para birimlerinin de olmas borç hesaplarn iyice kartrr
• ktisat teorisinde gelitiren model ve analizlerde
daima kamu borcunun ülke paras cinsinden olduu
varsaym yaplr
Borç oran (%)
Belçika*
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
Yerli para ve dövizle borç
• Sermaye hareketlerinin kstland (konvertibilitenin
olmad) ülkelerde kamunun iç ve d borcu
ayrdedilir
• ç borç ülke içindeki alacakllara olan borçtur
• D borç ülke dndan alacakllara olan borçtur
• Konvertibilite ile birlikte iç-d borç ayrm fiilen
anlamn yitirir
• ç borcun bir bölümü yabanclarn (non-residents)
elinde olabilir
• Buna karlk yerliler (residents) d borcun bir
bölümünün alacakls olabilirler
• Nihayet baz yerliler dardan borçlanarak kamuya
iç borç verebilirler
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
314
Kamu borcu neden kötüdür?
• ktisatçlar kamu borcunun GSMH’ya orannn
yükselmesini arzulanmyan bir durum olarak niteler
• Yüksek borç oran hükümetin konjonktüre kar
genileyici maliye politikas uygulamasn engeller
• Faiz ödemelerinin kamu gelirlerinden ald pay
arttkça kamu hizmetlerine kalan pay azalr
• Borcun geri ödenmemesi ihtimali risk primini yani
reel faizi yükselterek bir faiz-borç ksr döngüsünü
tetikleyebilir
• Kamu borcunun bir bölümü dövizle olan ülkeler
döviz kuru riski tarlar
• Muhafazakar iktisatçlar nezdine kamu borcu özel
yatrm kovduu için (crowding out) zaten kötüdür
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
315
Borç dinamii
• Nominal borçtaki deime, faiz-d denge ile faiz
ödemeleri toplamna eittir
D = i D – FDD = KKBG
• Denklemi D ile bölelim, enflasyon ve reel faizi
ekleyelim: borcun büyüme hz d enflasyon art
faiz haddi r art faiz-d denge/borç oranna fd eittir
d = + r – fd
• Borç orannn deiimi ise bu saydan nominal
GSMH büyüme hznn ( + g) çkartlmas ile elde
edilir
= d – ( + g) = r – (fd + g)
• Borç oranndaki deime reel faize, faiz-d
denge/borç oranna ve reel büyüme hzna baldr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
316
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
317
Sürdürülebilir borç
Sürdürülebilir bütçe aç
• Denklemin en basit çözümü borç orann sabit
tutacak büyüklüklerin aranmasdr
• Zaman içinde kamu borcu ile ekonominin üretkenlii
arasndaki ilikinin deimemesine “sürdürülebilir
borç” denebilir
• Nominal açdan, borç orannn sabit kalmas için =
0 olmal yani kamu borcu art hz d ile GSMH art
hz ( + g) eitlenmelidir
• Reel açdan ise daha da ilginç bir sonuç vardr: reel
büyüme hz, reel faiz haddi eksi faiz-d denge/borç
oranna eit olmaldr
g = r – fd
• Bu basit sonucun çok ilginç sonuçlar vardr
• FDD = 0 varsayalm
• Bütçe faizler dnda ne açk ne de fazla vermektedir
• Bu durumda faiz ödemeleri kadar bir bütçe aç
(KKBG) vardr
• Eer reel faiz haddi ekonominin büyüme oranna
eitse borç oran sabit kalr (küçükse düer)
• Buna “sürdürülebilir bütçe aç” diyebiliriz
• Reel büyüklüklerle çaltmz hatrlatalm
• Sürdürülebilir bütçe açnn GSMH’ya oran borç
oran çarp büyüme hzna eittir
• Sürdürülebilir borç için sk sk tekrarlanan bu
sonucun faiz-d bütçenin dengede olmas halinde
geçerli olduu unutulmamaldr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
319
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
318
Sürdürülebilir bütçe aç ve enflasyon
320
• Borç dinamii enflasyonla birlikte yani nominal
büyüklükler için de geçerlidir
• Enflasyonun varl sadece sürdürülebilir açn
nominal deerini ve GSMH’ya orann etkiler
• Formülü nominal büyüklüklerle yazalm
+ g = + r – fd
• Sürdürülebilir bütçe aç nominal GSMH büyüme
hznn borç oran ile çarpmna eit olacaktr
• Dier parametreler, g, r ve fd deimedii sürece,
enflasyondaki art sürdürülebilir nominal bütçe
açnn milli gelire orann yükseltir
• Enflasyonla birlikte nominal bütçe açklarnn
büyümesi borç dinamii açsndan bir anlam tamaz
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
321
Faiz-d fazla ve borç dinamii
Seignorage ve borç dinamii
Döviz kuru ve borç dinamii
• Bütçenin faiz-d fazla vermesi halinde sürdürülebilir borç için gerekli reel faiz deiecektir
• Sürdürülebilir borç formülünden
r = g + fd
• Faiz-d denge/borç oran art büyüme hz reel faiz
haddine eit yada büyükse borç oran sabit kalr
• Örnein % 80 borç oran, GSMH’nn % 6.5’u kadar
faiz-d fazla ve % 6 büyüme hz için, reel faizlerin
% 14.1 ve altnda kalmas borç orann sabit tutmak
için yeterlidir
• Sürdürülebilir bütçe aç GSMH’nn % 4.8’idir
• Borç oran küçüldükçe ayn faiz-d fazla ile daha
yüksek reel faiz ödemek mümkündür
• Kamu maliyesinin seignorage gelirini ekleyebiliriz
• Bir yöntem Merkez Bankasnn karn faiz-d
fazlaya girecek ekilde bütçe gelirlerine katmaktr
• Genellikle seignorage geliri kamu gelirleri dnda
ayr bir kalem olarak telakki edilir
• Seignorage gelirleri/kamu borcu oran formüle
eklenince
r = g + fd + s
• Bu durumda sürdürülebilir borç için gerekli reel faiz
haddi daha da yükselecektir
• Ya da ayn büyüme hz ve reel faiz haddi düzeyinde
sürdürülebilir bütçe aç için gerekli faiz-d fazla
azalacaktr
• Kamu borcunun bir bölümünün döviz cinsinden
olmas borç dinamii formülünü karmaklatrr
• Temel sorun, ülke parasnn deerindeki deimenin
borcun milli gelire orann etkilemesidir
• Reel kurdaki e deiim ile dövizle borç/GSMH oran
çarpm dfx Hazine’nin reel kur hareketinden
kaynaklanan sermaye karn/zararn verir
• Dövizle borçtan sermaye kar/zarar eklenerek borç
dinamiinin tam formülü elde edilir
r = g + fd + s + e dfx
• Ülke paras reel olarak deer kazanrsa (e > 0) borç
orann sabit tutan reel faiz yükselir; ztt durumda
(e < 0) düer
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
322
Kamu borcuna geleneksel bak
• ktisatçlar kamu borcunu maliye politikasnn bir
yan ürünü olarak görürler
• Büyük bölümü ise maliye politikasn Keynesyen
analiz araçlar ile deerlendirir
• Daha az vergi yada daha çok kamu harcamas yani
daha büyük bütçe aç anlamnda gevek maliye
politikasnn ksa dönemde talebi ve üretimi
arttracan, isizlii azaltacan önerirler
• Bu görüü kabul etmeyen iktisatçlar da vardr
• Bunlardan bir bölümü ngiliz iktisatçsn David
Ricardo’nun 1817’de yapm olduu bir analizden
yararlanrlar
• Ricardo kamu borcunu farkl deerlendirir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
323
Ricardocu edeerlik
• Geleneksel görü bütçe açnn varlnda vatandalarn sadece kendi mali durumlarna baktn, devletin mali yapsn ihmal ettiklerini varsayar
• Ricardo ise vatandalarn harcama kararlarn alrken
kamu maliyesini de hesaba kattklarn önermitir
• Devlet sonsuza kadar açk veremeyeceine göre,
eninde sonunda bugünün borçlarn geri ödemek için
vergileri arttrmak zorunda kalacaktr
• Tedbirli vatandalar gelecekte artacak vergiler için
bugünden harcamalarn ksacaktr
• Yani bütçe açnn yaratt ek harcamaya eit bir
harcama ksnts yaanacaktr
• Ricorducu edeerlik budur
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
324
Önemli mi?
• ktisat teorilerini salt ampirik verilere dayanarak
kabul yada reddetmek her zaman mümkün deildir
• Genellikle vergi indirimleri yada ek kamu harcamalar tüketim harcamalarn tahrik ederek
geleneksel görüle tutarl sonuçlar yaratr
• Baka durumlarda, tüketiciler sanki Ricardocu
edeerlilik teoremini anlyorcasna harcamalarn
arttrmay reddeder
• ABD’den Ricardo hipotezine kar örnekler
verilebilir
• Ama Japonya’da hükümetlerin gevek maliye
politikas ile tüketim harcamalarn canlandrma
çabalar sonuç vermemitir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
325
Kamu borcu ve para politikas
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
328
PARA ARZI
Merkez Bankas ve para
Altnc Bölüm
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
326
Gelimi ülkelerde borç sorunu
• ktisatçlarn büyük bölümü yüksek borç oranlarnn
para politikasnn etkinliini azalttna inanr
• Örnein enflasyonla mücadele için sk para
politikas uygulanmas halinde reel faizlerin artmas
bütçeyi çok olumsuz etkiler
• Hatta bir borç sarmalnn olumasna neden olabilir
• Yüksek borç oran hükümeti para basarak (monetizasyon) borçtan kurtulma araylarna tevik eder
• Amaç beklenmeyen yüksek enflasyon aracl ile
kamudan alacakl olanlardan Hazine’ye servet
transferi yapmaktr
• Monetizasyon sürecinin hiperenflasyonla sonuçlanmas ihtimali çok yüksektir
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
331
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
327
Gelien ülkelerde borç sorunu
• Kamu borcunun gelimi ülkelerde yaratt
sorunlara bakarak balayalm
• Gelimi ülkelerde nüfus art durmu ve tptaki
gelimeler sonucu hayat beklentisi yükselmitir
• Toplam nüfus içinde yal nüfus orannn artmas
emeklilik ve salk harcamalarnn daha küçük bir
çalan nüfus tarafndan finanse edilmesini gerektirir
• Transfer harcamalarndaki zorunlu art ileride
kamu maliyesini zorlayacak açklara neden olacaktr
• imdiden bütçe aç olan ve kamu borcu yüksek
ülkeler ileride gerekecek ek harcamalar yapmakta
zorlanacaklardr
• Bu koullarda düük borç oran bir avantajdr
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
329
• Gelien ülkelerde nüfus art hz yüksek, dolays
ile toplam nüfusta yallarn pay düüktür
• Buna karlk baz gelien ülkelerde büyük bütçe
açklar giderek yüksek borç oranlarna yol açmtr
• stikrarsz gelien ülkelerde kamu borcunun önemli
bir bölümü döviz cinsindendir
• Yüksek borç oranna sahip gelien ülkelerde
genellikle popülizm, yüksek enflasyon, mali krizler,
para ikamesi, s mali piyasalar, konsolidasyon,
moratorium, vs. türü baka iktisat politikas
sorunlarna raslanr
• Türkiye’nin yakndan tand bu sorunlar ileride
ayrntl ekilde ele alacaz
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
330
Merkez Bankas
TCMB
• Kanuni para, kamu otoritesinin para basma tekelini
Merkez Bankalarna devretmesine yol açmtr
• Parann yaratlmasn neden kamu tekeline alnmtr? Çünkü para basmak dünyann en karl iidir
• Cumhuriyet öncesinde, para çkarma yetkisi yabanc
sermayeli özel bir bankaya Osmanl Bankas’na
verilmit
• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankas (TCMB) 1930
ylnda kuruldu ve 1932’de faaliyete geçti
• Federal Reserve Board 1913’de kurulmutur; ondan
önce paray ABD Hazinesi basyordu
• Buna karlk Bank of England, Banque de France
geçmileri 18’inci yüzyla giden kurululardr
• Genel Kurul ylda bir kez toplanr (Hazine arlkl)
• Banka Meclisi Genel Kurul tarafndan seçilir
• Guvernör yada Bakan Hükümet tarafndan be yl
için seçilen bankann tepe yöneticisidir
• Para Politikas Kurulu yakn geçmite para politikasn belirlemek üzere tesis edilmitir
• TCMB kanunla para politikasn belirlemekte
hükümetten bamsz hale getirilmitir
• TCMB Bilançosu parasal gelimeleri özetler
• Varlk ve yükümlülükleri TL yada döviz cinsinden
olabilir
• Dolamdaki para TCMB’nn yükümlülüüdür
(borcudur)
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
332
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
333
Merkez Bankas Bilançosu
MB bilançosu: varlklar
MB bilançosu: yükümlülükler
• Ekonominin parasal gelimeleri Merkez Bankasnn
bilançosundan takip edilebilir
• Parasal verilerin banda her hafta internette
yaynlanan ve medyada haber/inceleme olarak yer
alan TCMB Analitik Bilançosu gelir
• Mali piyasalar MB bilançosundaki gelimeleri
dikkatle inceler ve izler
• Normal irket bilançolarndan biraz farkldr
• Ekonomik aktörlerin para arzn ve para politikasn
daha kolay izlemelerini salayacak ekilde
yaplandrlmtr
• Tüm bilançolar gibi varlk ve yükümlülüklerden
oluur
• Analitik bilançoda MB varlklar iç varlklar ve d
varlklar diye ikiye ayrlr
• D varlklar döviz ve altn cinsinden varlklardr
• Bunlara MB’nn uluslararas rezervleri de denebilir
• Döviz varlklarnn cüzi bir bölümü nakittir; büyük
ksm yurt dnda faiz geliri elde eden mali
varlklardr
• ç varlklar TL cinsindendir
• ç varlklar MB tarafndan Hazine’ye yada dier
kamu kurulularna ve yerli mali kurululara açlan
TL kredileridir
• ç varlk art MB’nn yerli para ile ekonomiden
alacaklarnn yükselmesi anlamna gelir
• Analitik bilançoda MB yükümlülükleri de d
yükümlülükler ve iç yükümlülükler diye ayrlr
• D yükümlülükler döviz cinsindendir ama ille
yabanclara olmas gerekmez; yerlilere de döviz
yükümlülüü olabilir
• ç yükümlülükler TL cinsindendir ve MB’nn
üçüncü ahslara yerli para ile borcunu temsil eder
• Dolamdaki para (banknot ve bozukluk) MB’nn
yükümlülüüdür (elinde tutanlara borcudur)
• Bankalarn MB’deki rezervleri (mevduat) ve kamu
kurumlarnn mevduat da yükümlülük kalemleridir
• MB’nn yükümlülüklerindeki art ekonomide para
(likidite) art demektir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
334
Asaf Sava Akat
P.YUKUMLULUKLER
A.1-DIS VARLIKLAR
P.1-TOPLAM DOVIZ YUKUMLULUKLERI
P.1-b-Ic Yukumlulukler
A.2-a-Nakit Islemler
P.1-ba-Doviz Olarak Takip Olunan Mevduat
A.2-aa-Hazine Borclari
P.1-bb-Bankalarin Doviz Mevduati
A.2-aa-i-Bankamiz Portfoyu
P.2-MERKEZ BANKASI PARASI
A.2-aa-i-a-5 Kasim 2001 Oncesi DIBS
P.2-A-REZERV PARA
A.2-aa-i-b-Ikincil Piyasadan Alinan DIBS
P.2-Aa-Emisyon
P.2-Ab-Bankalar Mevduati
A.2-aa-ii-Diger
P.2-Aba-Bankalar Zorunlu Karsiliklari
A.2-ab-Bankacilik Sektorune Acilan Nakit Krediler P.2-Abb-Bankalar serbest Imkani
A.2-ac-TMSF'na Kullandirilan Krediler
P.2-Ac-Fon hesaplari
A.2-ad-Diger Kalemler
P.2-Ad-Banka Disi Kesimin Mevduati
P.2-B-DIGER MERKEZ BANKASI PARASI
A.2-b-Degerleme Hesabi
P.2-Ba-Acik Piyasa Islemleri
A.2-c-IMF Acil Yardim Takip Hesabi(Hazine)
Asaf Sava Akat
P.2-Bb-Kamunun TL Mevduati
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
337
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
338
Açk Piyasa lemleri – AP
• Merkez Bankasnn para arzn deitirmesinin
bilançosuna nasl yansdn tekrar görelim
• Anahtar, kanuni parann ekonomideki tüm dier
aktörlerin bilançolarnn aktifinde, MB bilançosunun
ise pasifinde yer almasdr
• ç yada d varlklardaki her deiim, d yükümlülükler sabit kalyorsa, iç yükümlülüklerde yani ekonomide dolaan para miktarnda deiim demektir
• D yükümlülük sabitken MB varlklar ve para arz
(iç yükümlülük) tanm icab beraberce artacaktr
• Merkez Bankas para arzn (varlklarn/iç yükümlülüklerini) tahvil yada döviz alm satm yada iç
mevduat ve kredilerindeki hareketlerle deitirir
• Normal olarak MB’nn para arzn etkilemekteki en
etkin arac Açk Piyasa lemleridir – AP
• AP ikinci el tahvil piyasasnda MB’nn Hazine
tahvili alp satma ilemleridir
• MB Hazine tahvili alnca hem iç varlklar hem de iç
yükümlülükleri yani para arz artar: çünkü ald
tahvile kanuni para öder
• MB tahvil satnca hem iç varlklar hem de iç
yükümlülükleri yani para arz azalr : çünkü sattt
tahvil karlnda kanuni para alr
• Gelimi ülke Merkez Bankalarnn para arz
miktarn denetlemek için en çok kullandklar
yöntem AP’dir
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
340
Zorunlu karlklarn deitirilmesi
• Bankalar topladklar mevduatn asgari bir orann
Merkez Bankasnda karlk tutmak zorundadr
• Bankalarn zorunlu karlk oranlarnn deitirilmesi MB’da tuttuklar mevduat dolays ile iç
yükümlülükleri yani para arzn deitirecektir
• Zorunlu karlklar ayn zamanda para çarpann
yani banka sisteminde yaratlan likiditeyi etkiler
• Örnein zorunlu karlk artnda MB’na ek karlk yatrabilmek için bankalar kredilerini ksarlar
• Zorunlu karlklarn sk sk deitirilmesi mali
sistem açsndan arzulanr bir durum deildir
• Zorunlu karlklarn sistemdeki pay dütükçe bir
enstrüman olarak yarar da azalacaktr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
336
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Bank Euro
ABD
area
Federal of
Rezerv Japan ECB
MLYAR USD
Varlklar
614
Döviz Varlklar (altn dahil & SDR)
27
ç Varlklar
587
Yükümlülükler
614
Döviz Yükümlülükleri
0
ç Yükümlülükler
614
Dolamdaki Para
563
Karlatrma
GSMH (2000 yl)
9646
Varlklar / GSMH (%)
6,4%
Dolamdaki Para / GSMH (%)
5,8%
FX Liabilities/Yükümlülükler (%)
0,0%
Dolamdaki Para/Yükümlülükler (%) 91,7%
2000 yl sonu itibaryla
Asaf Sava Akat
Germany
Bundes
Bank
TCMB
919
30
889
919
0
919
468
835
397
438
835
13
822
371
257
94
163
257
0
257
134
42
24
18
42
35
7
3,7
4.337
21,2%
10,8%
0,0%
50,9%
6780
12,3%
5,5%
1,6%
44,4%
2058
12,5%
6,5%
0,0%
52,1%
202
20,8%
1,8%
83,3%
8,8%
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
339
Döviz ilemleri
MB’nn para yaratmas
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
Dünya: MB bilançolar
• ABD, Japonya, AB yani gelimi ülke Merkez
Bankas bilançolar baz müterek özellikler gösterir
• Bilançoda d varlklar (uluslararas rezervler) ihmal
edilecek derecede küçüktür
• ç varlklar ise bilançonun büyük kalemidir
• ç varlklarn adeta tümü Hazine’nin çkarm olduu
borç tahvilleridir
• Genellikle d yükümlülük (döviz borçlar) görülmez
• ç yükümlülükte en büyük kalem MB’nn bast
dolamdaki paradr
• Özellikle ABD’de Merkez Bankas (Fed) faiz getiren
Hazine tahvilleri karlnda faizsiz banknot
çkartan ilginç (ve karl) bir mali kurum olmaktadr
P.1-a-Dis Yukumlulukler
A.2-IC VARLIKLAR
335
Dünyada MB bilançolar
MB bilançosu: kalemler
A.VARLIKLAR
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
341
skondo haddinin deitirilmesi
• skonto haddi MB’nn bankalara ksa dönem
borçlanmalarnda uygulad faiz haddidir
• Türkiye’de buna gecelik kotasyon da deniyor
• skonto haddinin deimesi bankalarn zorunlu
karlklarn ne ölçüde MB’dan borçlanarak
yapacaklarn kararn etkileyecektir
• Banka sistemine açlan kredilerin deimesi iç
yükümlülükleri yani para arzn deitirir
• Para çarpannda ayn yönde deiiklie neden olur
• skonto haddi gelimi ülkeler Merkez Bankalar
tarafndan en çok kullanlan para arz denetim
enstrümandr
• Para arznn dolayl ekilde denetlenmesini salar
• MB’nn para arzn denetlemek kullanabilecei bir
dier yöntem döviz ilemleridir
• MB mali yada dier kurululardan döviz alnca hem
varlklar hem de iç yükümlülükleri yani para arz
artar: çünkü ald dövize kanuni para ödemektedir
• MB mali yada dier kurululara döviz satnca hem
varlklar hem de iç yükümlülükleri yani para arz
azalr: çünkü satt döviz için kanuni para
almaktadr
• Gelimi ülke MB’lar bu yöntemi kullanmazlar
• Buna karlk gelien ülkelerde çok kullanlr
• Özellikle 2001 öncesinde Türkiye’de MB’nn para
arzn döviz ilemleri ile denetlemitir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
342
Dier parasal göstergeler
• Para politikasnn baka göstergeleri vardr
• Net ç Varlklar MB’nn likidite yaratmasnn ve
para basmasnn iyi bir göstergesidir
• ç varlklarn denetlenmek istenen baz kalemleri net
iç varlklar oluturur
• Net D Varlklar MB’nn döviz ihtiyacn gösterir
• D varlklardan d dünyaya yükümlülükler ve iç
bankalara döviz yükümlülükleri çkartlarak bulunur
• Net Döviz Pozisyonu MB’nn toplam döviz kuru
riskini ifade eder
• Döviz varlklarndan döviz yükümlülükleri
çkartlarak bulunur
• IMF ile yaplan programlarda bunlarn hepsi farkl
aamalarda performans kriteri olarak kullanlmtr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
343
Asaf Sava Akat
MB parasn ölçülmesi
• MB’nn yükümlülüklerine bakarak para arznn
oluumunu daha iyi anlayabiliriz
• Dolamdaki para art bankalarn MB’ nezdinde
zorunlu ve serbest mevduat para tabann oluturur
(base money)
• Bütçe d fonlar ve banka-d kesimlerin
mevduatn para taban ile toplayarak rezerv paray
(reserve money) buluruz
• Rezerv paraya MB API net sonucunu ve kamu
kesimi mevduatn ekleyerek merkez bankas paras
(central bank money) elde edilir
• MB bunlardan bazlarn yada tümünü para politikas
hedefi olarak alabilir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
346
• Para arz ekonomideki toplam kullanlabilir para
(likidite) miktardr
• Önemli bir soru, dolamdaki banknotlar ve
bozukluklar dnda dnda hangi likit varlklarn
para arz tanmna girdikleridir
• - M0 = Dolamdaki para (emisyon)
- Para taban (BM) = M0 + bankalarn MB’deki
zorunlu ve serbest mevduat
- M1 = BM + TL vadesiz mevduat (tasarruf+ticari)
- M2 = M1 + TL vadeli mevduat
- M2Y = M2 + döviz tevdiat hesaplar DTH
- M2Y+R = M2Y + Repo
• En yaygn kullanlan Para Taban ve M2Y+R’dr
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
344
Asaf Sava Akat
349
Para çarpan
• ki oran formüle yerletirir ve B’yi saa alrsak
M = [ ( cr + 1 ) / (cr + rr) ] x B
• Daha da basitletirmek için m = (cr+1) / (cr+rr)
M=mxB
• Para taban B tümü ile MB’nn denetimi altndadr
• m katsaysna para çarpan denir
• Para çarpan MB’nn denetledii güçlü parann
(high-powered money) banka sisteminin mevduat
yaratmas yolu ile toplam likiditeye (para arzna)
dönüme süratini ifade eder
• Baka bir ifade ile MB para tabann yada karlkmevduat orann deitirince toplam para arz da
arzulad yönde para çarpan kadar deiir
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
345
Nihai borç veren
Büyük Buhran’da banka iflaslar
• Merkez Bankasnn ekonomide nihai borç verendir
(lender of last resort)
• Eer ekonomik aktörler daha çok likidite istiyorsa,
birinin bu likiditeyi salamas gerekir
• Mevduat sahiplerinin korktuklarn ve bankalardan
mevduat çektiklerini düünelim (bank run)
• Eer bankalarn nakit borçlanabilecei bir kurum
yoksa ekonomideki para miktar talebin altnda kalr
ve bankalar mevduat ödeyemez hale gelirler
• Banka iflaslar mali sistemi çökertir
• Halbuki kanuni para MB’na ihtiyaç duyulan paray
basarak bankalara verme yani banka krizini
engelleme olanan salamaktadr
• Moneteristlerin 1930’larda yaanan Büyük Buhran’
parasal nedenlerle açkladklarn görmütük
• ABD’de 1929’dan 1933’e toplam para arz 26.5
milyar dolardan 19.0 milyar dolara geriledi
• Ayn dönemde dolamdaki para miktar artmt
• Para arzn düüren banka iflaslar sonucu mevduatn
neredeyse yar yarya dümesi idi
• Monetaristler bankalarn Fed yönetiminin hatal
tutumu sonucunda iflas ettiini düünür
• Fed’in nihai borç verici görevini yeterince aktif
ekilde yapmamtr
• Tasarrufunu kaybeden insanlarn tüketimlerini
ksmalar depresyonu derinletirmitir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
347
Asaf Sava Akat
Banka mevduat ve para arz
Para arz tanmlar
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
• Para arz ile MB’nn yaratt para arasndaki ilikiyi
yakndan görme zaman geldi
• MB’nn yaratt para C art banka sistemindeki
mevduat D toplam para arz M’e eittir
M=C+D
• Para taban ekonomideki banknotlar C art
bankalarn MB’daki rezervleri R‘e eittir
B=C+R
• lk denklemi ikinci ile bölersek
M/B=(C+D)/(C+R)
• Sadaki terimi D ile bölersek
M / B = [ ( C / D + 1 ) ] / [ ( C / D + R / D) ]
• Bu ilginç bir denklemdir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
350
Baz sonuçlar
• MB ve mali sistem tarafndan para yaratlmasnn
mekanizmasn özetleyebiliriz
• Para arz M’nin para taban B’ye oran sabittir yani
B’deki yüzde deiim M’yi ayn yüzde ile deitirir
• Karlk-mevduat oran rr küçüldükçe, ayn miktar
para taban B’nin yaratt para arz M daha büyüktür
• Yani karlk-mevduat oran rr’de bir düü para
taban B sabit iken para arz M’yi arttrr
• Para-mevduat oran cr küçüldükçe, ayn miktar B’nin
yaratt para arz M daha büyüktür
• Yani para-mevduat oran cr’de bir düü para taban
B sabit iken para arz M’yi arttrr
• Fiili para arz bu parametlerlere baldr
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
348
Temel mevduat oranlar
• C / D dolamdaki parann mevduata orandr
• Tüketicilerin ve firmalarn likit varlklar içinde ne
ölçüde nakit tutmay arzuladklarn ifade etmektedir
• Buna para-mevduat oran (currency-deposit ratio)
cr diyelim
• R / D bankalarn MB’da tuttuklar karlklarn
mevduata orandr
• Banka sisteminin ticari koullar ve kanuni
zorunluluklar tarafnda belirlenir
• Buna karlk-mevduat oran (reserve-deposit ratio)
rr diylelim
• Yani rr banka sisteminin karlk ayrma tercihini, cr
banka d kesimin para tutma tercihini yanstr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
351
Dolam hz ve mali derinleme
• Parann dolam hz para arznn cari fiyatlarla
(nominal) GSMH’ya bölünmesi ile elde edilir
• Ksa dönemde oynak olabilir fakat uzun dönemde
belirli bir eilimi izler
• Örnein Türkiye’de M2Y+R bölü nominal GSMH
yakn geçmite sürekli yükselmitir
• Bu olgu mali piyasalarn derinlik kazanmasnn bir
iareti olarak kabul edilir
• Para çarpan da ayn olayn bir baka ölçüsüdür
• Mali sistemin büyümesi, ayn miktar para taban ile
ekonomide daha büyük miktarda likidite (para arz)
yaratlmas anlamna gelir
• Mali derinleme ile para çarpan da büyür
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
352
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
353
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
354
Para talebi
lem saiki ile para talebi
Spekülasyon ve likidite talebi
• Para arznn önemi ekonomide paraya talep olmasndan kaynaklanr
• Ekonomik aktörler neden para talep ederler?
• Parann üç ilevini hatrlayalm: i) mübadele arac,
ii) hesap birimi, iii) servet saklama arac
• Miktar teorisinde mübadele amac ile para tutulur:
yani reel para talebi reel GSMH’nin bir orandr
( M / P )d = k Y
• IS-LM modeli daha gerçekçi bir varsaymla likidite
talebinin reel gelirin yannda nominal faiz haddine
de bal olacan kabul eder
( M / P )d = L ( Y , i )
• Teoride arlkl olarak bu iki fonksiyon kullanlr
• lem saiki ile para talebi ekonomik aktörlerin
günlük ödeme ihtiyaçlarn vurgular
• Nakit para ve vadesiz mevduat (çek hesaplar)
insanlarn yaamn kolaylatrr
• Nominal faiz haddinin yüksek olduu yüksek
enflasyonlu ülkelerde nakit yada vadesiz mevduat
tutmann frsat maliyeti yükseleceinden ilem saiki
ile para talebi düecektir
• Nominal faiz haddinin düük olduu düük
enflasyonlu ülkelerde tersi olacaktr
• Ücret ödeme dönemleri (haftalk, aylk, vs.), ekonomide tarm kesiminin yaygnl, çek hukuku, vs.
kurumsal etkenler ilem saiki ile para talebini etkiler
• Keynesyen para teorisinde spekülasyon amac ile
para tutulmasnn özel bir yeri vardr
• Nominal faizlerde bir yükselme bekleyenler tahvil
portföylerini boaltp çkp nakte geçerler
• Çünkü faiz yükselince tahvil fiyatlarnda oluacak
gerileme sermaye zararna neden olur
• Düük faizlerde spekülasyon amaçl para talebinin
faiz elastiklii çok yükselir
• Yani para arzndaki art bu amaçla massedilir
• Keynes bu ilginç duruma “likidite tuza” dedi
• Spekülatif amaçl para talebinin varl MB’nn para
arzn arttrarak nominal faizi düürme etkinliini
kstlayabilir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
355
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
356
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
357
Portföy teorileri
Para ikamesi
Para arz ve ekonomi
• Makroiktisat açsndan parann servet saklama ilevi
çok önemlidir
• Portföy teorileri paray ekonomik aktörlerin varlk
portföyü içinde bir enstrüman olarak ele alr
• Para sfr risk ve sfr getirisi olan bir varlktr
• Hisse senedi, gayrimenkul yada tahvil fiyatlar
dalgalanrken nominal olarak parann deeri daima
sabit kalr
• Para talebi dier varlklarn getirisine, enflasyona ve
servete bal olacaktr
• Parann deer saklama ilevi bizi çok önemli bir
kavrama getirir: para ikamesi (dolarizasyon)
• Yüksek ve dalgal enflasyonla birlikte ülke paras
deer saklama ilevini yapamaz hale gelir
• Vatandalar nakit varlklarn beklenmeyen enflasyon ve kur deimelerine kar korumak için döviz
halinde tutmaya balar
• Döviz mevduat hem yerli para ile mevduattan hem
de reel GSMH’dan daha hzl büyür
• Yerli parann yannda nakit döviz de ekonomide
dolamaya balar
• Nakit döviz dolam ve döviz mevduat MB’nn
para politikas araçlarn ciddi ekilde kstlar
• Para arznda bir deiim ekonomiyi nasl etkiler?
• Yani para arz deiince ekonomi bir denge
noktasndan dierine hangi mekanizmalarla geçer?
• Çünkü ekonomik aktörler tutmay arzuladklarndan
fazla paray ya harcarlar yada borç verirler
• Yani para piyasasndaki arz fazlas mal ve tahvil
piyasasna talep fazlas eklinde yansr
• lki talebi arttrr ikincisi faizler düürür
• Her ikisi de ekonomiyi canlandrc etki yapar
• Para arznn yetersiz kalmas halinde ise ayn
mekanizma tersine iler
• Para piyasasndaki talep fazlas mal ve tahvil
piyasalarnda talep yetersizliine dönüür
( M / P )d = L ( rs , rb , Se, W )
• M1 için yetersiz kalabilir ama M2Y+R gibi daha
kapsaml para arz tanmlar için anlamldr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
MIKROTEMELLER
Tüketim ve Yatrm Harcamalar
Yedinci Bölüm
358
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
359
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
360
Mikrotemel nedir?
Keynesyen tüketim fonksiyonu
• Basit Keynesyen model iki temel makro iliki üstüne
ina edilmiti
• Nihai tüketim harcamalar gelirin yavalayarak artan
bir fonksiyonu idi
• Yatrm harcamalar faiz haddinden yada gelirden
bamsz ekilde belirleniyordu (modele dsald)
• Bu iki Keynesyen ilikinin hangi davransal
varsaymlara dayand açk deildi
• Örnein makro düzeyde tüketim harcamalarnn
öngörülen ekilde davranmas için mikro düzeyde
tüketicilerin onunla uyumlu davrann açklamak
gerekecekti
• Makroiktisadn mikrotemelleri böylece olutu
• Keynes tüketim C ile kullanlabilir gelir Y arasnda
basit bir dorusal iliki kurmutu
C = C + cY ve C > 0 and 0 < c < 1
• C gelir düzeyi sfra düse bile toplumun varl için
gerekli asgari tüketim miktardr
• Bu fonksiyonun üç özellii vardr
• Marjinal tüketim eilimi c sfrla bir arasnda yer alr
• Faiz haddi denklemde yoktur
• Ortalama tüketim eilimi
APC = C / Y = (C / Y) + c
gelir Y arttkça azalmaktadr
• Bunlar Keynes’in tüketicinin davran ile ilgili
temel varsaymlardr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
361
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
364
Tüketim bilmecesi
362
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Ya, servet ve tüketim
• Modigliani tüketim orann gelir ve servete balar
C/ Y=D(W/ Y)+E
• nsan yaamnn iki ayr faz olduunu vurgular
• Üretken yaam faznda gelir yüksektir ve tasarruf
yaplr
• Emeklilik döneminde gelir düüktür ve servetten
harcama ile muadil bir tüketim düzeyi tutturulur
• Yani ilk fazda servet biriktirilir (tasarruf yaplr)
• kinci fazda servetten yenir (eksi tasarruf yaplr)
• Servetteki deime uzun dönem tasarruf orann
sabit tutacak ekilde ksa dönem tüketim
fonksiyonundaki kaymalar açklar
• Yani bilmeceyi çözer
363
Ampirik sonuçlar
• ABD ve ngiltere’de yaplan ilk ampirik çalmalar
Keynes’in faraziyeleri ile ayn yönde sonuçlar verdi
• Daha yüksek gelire sahip hanelerin tasarruf oran
daha düük gelire sahip ailelerden daha büyüktü
• Gelirin azald resesyon yllarnda GSMH’da
tüketim harcamalarnn pay artyordu
• Tüketim harcamalar, tasarruf ve faiz hadleri
arasnda anlaml bir iliki görülmüyordu
• Ancak, daha sonra Simon Kuznets tarafndan yaplan
kapsaml aratrma farkl sonuçlar verdi
• Kuznets uzun dönemde kii bana gelirde büyük
artlara ramen ortalama tüketim eiliminin sabit
kaldn kantlayarak Nobel ödülünü kazand
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
365
Tüketim bilmecesine çözüm
367
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Keynes’in faraziyeleri
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
366
Modigliani: yaam-çevrimi hipotezi
• Ortada iki çelikili gözlem yani bir bilmece vard
• Milli gelirde tüketimin pay ksa ve uzun dönemde
zt davranyordu
• Ksa ve uzun dönemde iki ayr tüketim fonksiyonu
olduunu kabul etmek bilmeceyi çözecekti
• Keynes’in tüketim fonksiyonu tüketim-gelir
ilikisinin sadece ksa dönemdeki davrann açklar
• Uzun dönem için baka ilikiler bulmak gerekir
• Teorinin içsel tutarll tüketim birimi olarak aileyi
(hanehalk) almay ve onun davranndan hareketle
makro tüketim fonksiyona ulamay gerektirir
• ki çözüm geldi: Modigliani’nin yaam-çevrimi
hipotezi ve Friedman’n sürekli gelir hipotezi
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
• Faraziye (conjecture): yetersiz veri ile ulalan sonuç
• Keynes’in güvenilir veriler için gerekli bilgisayarlar
ve karmak istatistiki teknikleri yoktu
• Gözlemlerine ve içgüdülerine dayanmak zorunda idi
• Birinci faraziye: marjinal tüketim eilimi sfrla bir
arasnda yer alr yani insanlar gelirlerinin ne tümünü
tüketir ne de tümünü tasarruf eder
• kinci faraziye: ortalama tüketim eilimi gelir
yükseldikçe düer yani daha yüksek gelir düzeyleri
daha çok tasarruf yapmay mümkün klar
• Üçüncü faraziye: faiz haddi tüketim ve tasarruf
kararlar açsndan önemsizdir çünkü faiz haddi
sadece portföy tercihini etkiler
Keynesyen tüketim fonksiyonu
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
• Keynesyen iktisatç Franco Modigliani tüketim
fonksiyonu çalmalar ile Nobel ödülü ald
• Çözümü sezgisel olarak basittir: insanlar yüksek
gelirli dönemlerinde düük gelirli dönemlerinde
harcamak üzere tasarruf yapar
• Tipik örnek kiinin çalrken emeklilik dönemi
tüketim düzeyini korumak için tasarruf yapmasdr
• Yaam-çevrimi (life-cycle) kavram modern
ekonomilerde vatandalarn bu eilimini yanstyor
• Model tüketim düzeyinin belirlenmesine serveti de
ekleyerek çalmaktadr
• Uzun dönemde gelirle birlikte toplumda servetin
artmas tüketim orann sabit tutacaktr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Yaam-çevriminde servet
368
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
369
Friedman: sürekli gelir hipotezi
• Monetarist Milton Friedman tüketim bilmecesine
kar sürekli (permanent) gelir hipotezini önerdi
• Çözüm sezgisel düzeyde gene basittir: insanlar kalc
olduuna inanmadklar geçici gelir deiimlerini
tüketimlerine yanstmaz
• Geri planda hakl bir gözlem vardr: gerçek yaamda
insanlarn gelirleri düzgün bir çizgi üstünde gitmez,
gelirde raslantsal ve geçici dalgalanmalar olur
• Model gelirde kalc ve geçici deiimi ayrdeder
• Tüketim harcamalar kalc (sürekli) gelir düzeyi
tarafndan belirlenir
• Yani ksa dönemde boom dönemi gelir artlar
kadar resesyon gelir düüleri tüketime yansmaz
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
370
Asaf Sava Akat
Tüketimin mikrotemelleri: özet
• Keynes’in basit tüketim fonksiyonu sadece cari
gelirle cari tüketim arasnda iliki kuruyordu
• Daha sonra gelitirilen modeller cari gelire ek olarak
servetin, gelecekte beklenen gelirin ve faiz haddinin
tüketim harcamalarn etkilediin gösterdi
• Makro tüketim harcamalar ile mikro düzeyde
ailenin davranlar arasndaki tutarllk aratrld
• Bütün bunlar basit bir gerçei deitirmez:
tüketiciler harcamay sürdürdüü sürece, olumsuz
oklarn ekonomiye etkisi en fazla ksa ve yumuak
resesyonlarla snrl kalacaktr
• Tüketiciler harcamay reddettii sürece ekonomiler
çok ciddi sorunlarla kar karya kalrlar
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
371
373
• Yatrm harcamalarnn GSMH’daki pay tüketime
kyasla çok daha küçüktür
• Genellikle milli gelirin % 15 ile % 30’u arasndadr
• Yatrmlar tüketime kyasla daha dalgaldr
• Bazen, özellikle resesyonun banda yatrmlardaki
düü toplam gelirdeki düüten büyük olabilir
• Yani yatrm harcamalar ekonominin konjonktürel
dalgalanmalarn büyütücü (amplify) etki yapar
• Yatrmlar klasik okulun yapt gibi sadece faiz
haddine balamak yada Keynes’deki gibi dsal
belirlendiklerini önermek gerçekçi deildir
• Yatrm harcamalarn oluturan farkl kalemlerin
farkl davranlarn analiz etmek gerekir
Asaf Sava Akat
ABD: Yatrm verileri
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Yatrm harcamalar
376
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
374
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
372
Yatrm harcamas türleri
• Milli gelir muhasebesi üç temel yatrm harcamasn
ayrdeder
• Sabit sermaye yatrm harcamalar firmalar ve devlet tarafndan mal ve hizmet üretimde kullanlmak
üzere satn alnan tüm makine, teçhizat ve binayaplar kapsar
• Konut yatrm harcamalar tüketicilerin yada
firmalarn ikamet yada kiralama amac ile satn
aldklar tüm yeni konutlar kapsar
• Stok yatrm harcamalar firmalarn hammadde,
yar-mamul ve mamul stoklarndaki deiimi kapsar
• Ayrca özel ve kamu yatrm, makina-teçhizat ve
bina-yap yatrm eklinde ayrmlar da mümkündür
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
375
Sabit sermaye yatrmlar
Neoklasik yatrm fonksiyonu
• Yatrm harcamalarnn en büyük kalemidir
• Firmalarn gelecekte mal-hizmet üretimde kullanmak için her çeit üretim arac satn aldklarnda
yaptklar harcamalardr
• ki alt kategorisi vardr:
• Makina ve teçhizat harcamalar fabrikalarn,
atölyelerin, ofislerin, vs. içindeki tüm aletler içindir
• naat harcamalar makina ve teçhizatn içine yerletirildii tüm yaplar içindir
• Örnek: barajn kendi inaat harcamasdr; elektrik
üretiminde kullanlan türbinler, transformatörler, vs.
makina-teçhizat snfna girer
• Gayrisafi (gross) sermaye oluumu da denebilir
• Sabit sermaye yatrmlarnn açklanmasnda en
yaygn kullanlan hipotez neoklasik yatrm
fonksiyonudur
• Burada “neoklasik” sözcüü her üretim faktörünün
gelirini marjinal ürününe eitleyen gelir dalm
teorisine referanstr
• Yatrm miktarn sermayenin marjinal ürünü ve faiz
haddi belirler
• Yatrmlar reel faiz haddinin azalan fonksiyonu
olarak gören klasik yatrm fonksiyonudur
• Faiz haddi yükselince nisbi karll az yatrmlar
devreden çkacandan yatrm harcamas düer
• Faiz haddi düünce yatrm harcamas artar
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
377
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
378
Borsa ve “Tobin’in q’su”
Banka krizi ve kredi skkl
Konut yatrm
• Nobel ödüllü Keynesyen iktisatç James Tobin farkl
bir hipotez gelitirmitir
• Tobin borsadaki hisse senedi fiyat hareketleri ile
yatrmlar arasnda iliki kurar
• Aadaki formül deerinin birden küçük yada
büyük olmasna göre, hisse fiyatlar yüksekse
firmalar daha çok, düükse daha az yatrm yapar
• Mali kesimin büyüklüü, etkinlii ve sal sabit
sermaye yatrmlar açsndan çok önemlidir
• Bankaclk krizleri daima ve her yerde sabit sermaye
yatrm harcamalarnda düüe neden olmutur
• Büyük Buhran iyi bir örnektir
• Bankalarn bilançolarndaki bozulma onlar mevcut
kredilerini geri çarmaya sevkeder
• Borçlu firmalar önce yatrmlarn keser
• Kredi skkl (credit crunch) mali kesimden
kaynaklanan nedenlerle kredilerin azalmasdr
• Bu durumda örnein faizdeki düüün yatrm
harcamalarn arttrmas söz konusu deildir
• Çünkü sorun yapsaldr
• Konut yatrmlar yatrm harcamalarnn önemli bir
kalemidir
• GSMH’nn % 5 ile % 10’u arasnda deiir
• naat sektöründe üretim döneminin uzunluu konut
piyasasnda bir stok ve akm ayrm yaratr
• Ksa dönemde konut fiyatlarn konut talebi ve konut
stou arz tarafndan belirlenir
• Uzun dönemde konut fiyatlarna bal olarak
firmalar konut üretimini arttrr yada azaltr
• Fiyatlar yükselince konut inaat artar fakat konutlar
bittiinde fiyatlar tekrar dümü olabilir
• Bu nedenle konut inaatnn kendi içsel dalgalanma
süreci (konjonktürü) vardr
Mevcut sermayenin piyasa deeri
q = Mevcut sermayenin yenileme deeri
• Yüksek piyasa deeri firmalar için yatrm attrma
iareti ve tevikidir
• Ayn zamanda yatrm harcamasnn borsa aracl
ile finansmann salar
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
379
Asaf Sava Akat
Konut piyasasnda stok ve akm
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
380
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
382
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
381
Stok yatrmlar
Konut talebi ve faiz haddi
• Gelimi mali piyasalara ve düük enflasyona sahip
ülkelerde konut talebi faiz haddine çok hassastr
• Çünkü alm 20-30 yl vadeli konut (ipotek –
mortgage) kredileri ile finanse edilir
• Pek çok ülkede bu konuda uzmanlam mali
kurumlar mevcuttur
• Uzun dönem faiz haddinde bir düü tüketicinin ayn
deerdeki bir konut için ödeyecei aylk taksidi
azaltarak konut satn almay tevik eder
• Faiz düüü eski borçlulara sermaye kazanc
getirebilir (yeniden ucuz faizle borçlanma)
• Böylece tüketim artna neden olabilir
• Neticede faiz haddi konut üretimini etkiler
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
383
• Ekonomi normal seyrederken hammadde, yarmamul ve mamul stoklarndaki deiimin büyüklüü
ve ekonomiye etkisi ihmal edilebilir düzeydedir
• Ancak konjonktürün dönme noktalarnda stok
deimeleri ekonomiyi çok etkiler
• Stoklarn mutlak düzeyi yerine deiimi izlenir
• Firmalar stoklar zaman içinde üretim ve talep
dalgalanmalarn düzeltmek için kullanrlar
• Stoklar bazen üretim faktörü nitelii kazanr: yedek
parçalar teçhizatn çabuk tamirini salar
• Özellikle mamul stoklarnn önemli bir bölümü
datm kesiminde (toptan ve perakende ticaret)
tutulur
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
384
Hzlandran modeli
Küreselleme ve öncesi
• Hzlandran modeli Keynesyenler iktisatçlar
arasnda popülerdir
• Stoklarn gelirin sabit bir oran olduu kabul edilir
N=EY
• Stok yatrm stoktaki deiimdir
I='N=E'Y
• Sonuçlar ilginçtir: gelir sabitse stok yatrm sfrdr
• Ancak gelir aa ve yukar gittiinde stok yatrm
da ayn yönde deiir
• Yani stok yatrm bir resesyon ve boom’un banda
talep görülen dalgalanmay büyütücü etki yapar
• ABD için E katsays 0.2 hesaplanmtr: talepte 1 $
azalma harcamay tekrar 0.2 dolar ksmaktadr
• 19.uncu yüzyln bandan Birinci Dünya Savana
kadar dünya ticareti çok hzl artt
• Bunda dönemin en büyük ekonomik, mali ve askeri
gücü ngiltere’nin liberalizmi savunmas etkili oldu
• ki sava arasnda ekonomik milliyetçilik (faizm),
merkezi planlama (komünizm) ve Büyük Buhran
dünya ticaretini daraltt
• kinci Dünya Sava sonrasnda ABD’nin dünya
ticaretinin desteklemesi yeni bir dönem balatt
• Uluslararas ekonomik ilikiler tekrar hzla canland
• Komünizmin çökmesi bu sürece ivme kazandrd
• Buna karlk, makro politika tartmalar uzun süre
kapal ekonomi varsaymna temellendi
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
385
KÜRESELLEME
Açk ekonomide iktisat politikalar
Sekizinci Bölüm
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
386
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
387
Küresellemenin anlam
Ödemeler Dengesi (Bilançosu)
hracat, ithalat, net ihracat
• Son on ylda küreselleme sözcüü çok yaygn
kullanm alan buldu
• Ama çok farkl anlamlar da kazand
• ktisatç için küreselleme milli ekonomilerin artan
bütünlemesi ve karlkl-bamll demektir
• Bu süreci aadaki uluslararas akmlarla izleriz
– Mal akmlar (ticaret: ihracat ve ithalat)
– Hizmet akmlar (görünmeyen ticaret)
– Dorudan yabanc sermaye yatrm (FDI)
– Ksa ve uzun dönem borçlanma ve finans akm
– Borsa portföy yatrmlar
• Bu akmlardaki art iç iktisat politikalarna ciddi
tahditler getirmektedir
• Bir ekonominin d dünya ile yapt ilemler
Ödemeler Dengesine (bilançosuna) kaydedilir
• Türkiye’de ÖD’ni aylk olarak TCMB hesaplar ve
internette yaynlar
• Ödemeler Dengesi dört ana kalemden oluur
– Cari ilemler hesab
– Sermaye hesab
– Net hata ve noksan
– Rezerv deiiklikleri
• Bilanço mant ile tutarl olarak Ödemeler Dengesi
tanm icab açk yada fazla veremez yani dengededir
• ÖD’ni oluturan kalemlerinin hepsinde açk yada
fazla olabilir ama açk ve fazlalarn toplam daima
sfra eittir
• hracat (X) ülke içinde üretilip ülke dna satlan
mal ve hizmetlerdir
• Ithalat (M) ülke dnda üretilip ülke içinde satlan
mal ve hizmetlerdir
• Net hracat (NX) = D Ticaret Aç ihracatla
ithalat arasndaki farktr
• Dikkat: iktisatçlar için ihracat ve ithalat kavramlar
hizmet ticaretini ve faktör gelirlerini de kapsar
• DE tarafndan her ay mal ihracat (Free On Board –
FOB), mal ithalat (Cost Insurance Freight – CIF)
ve d ticaret dengesi açklanr
• Bunlar iktisatçlarn kulland anlamda ihracat,
ithalat ve net ihracat deildir çünkü sadece mal
akmn ve iki ayr ölçü ile (FOB-CIF) kapsar
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
388
Asaf Sava Akat
Cari ilemler hesab
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
ABD
-454
20
-434
EU - 11
-10
-15
-25
Almanya
52
-76
-24
Brezilya
-1
-25
-26
Rusya
61
-15
46
Türkiye
-27
17
-10
spnya
-40
22
-18
2000 yl verileri
391
Asaf Sava Akat
I-
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
• ÖD’de, döviz geliri yada gideri olmayan döviz giri
ve çklar Sermaye Hesabna kaydedilir
• Sermaye hesab mali ilemleri kapsar:
– Yabanc dorudan sermaye yatrmlar (FDI)
– Portföy yatrmlar
– Uzun dönemli borçlanmalar (1 yldan uzun)
– Ksa dönemli borçlanmalar (1 yldan ksa)
• Net sermaye hareketi (CF) ekonominin d dünya ile
varlk al veriini özetler ve sermaye hesab dengesi
ile özdetir
• Net hata ve noksan kalemi kayna bilinmeyen
döviz hareketlerini yakalar
• MB’nn döviz rezerv deimeleri ÖD’de yer alr
392
Asaf Sava Akat
Hizmet, yatrm geliri, transferler
394
Altn Sistemi
• Bugünkü kur rejimleri ve uluslararas ödemeler
sistemi yeni (sava-sonras) gelimelerdir
• Büyük Buhran’a kadar dünya ekonomisinde Altn
Sistemi (Gold Standard) hüküm sürdü
• Altn sikkeler için ayrca döviz kuruna ihtiyaç
yoktur: altn her yerde geçerlidir
• Altn Sisteminde her ülke kat parasnn deerini
altn miktar ile sabitler: kat paray bu fiyattan
altna dönütürmek MB’nn görevidir
• Ülkeler arasnda ödemeler dengesizlikleri altn
akmlar ile dengelenir
• Örnein d açk varsa altn çk para arzn kstlar
• Yüksek faiz iç talebi düürünce d açk kapanr
I - CAR LEMLER HESABI
A.
B.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
C.
1.
2.
3.
D.
Mal, Hizmet ve Yatrm Geliri
Dengesi(A+B+C)
Mal ve Hizmet Dengesi (A+B)
DI TCARET DENGES
HZMETLER DENGES
Tamaclk
Turizm
naat Hizmetleri
Finansal Hizmetler
Dier Ticari Hizmetler
Resmi Hizmetler
Dier Hizmetler
YATIRIM GELR DENGES
Dorudan Yatrmlar
Portföy Yatrmlar
Dier Yatrmlar
CAR TRANSFERLER
Asaf Sava Akat
I-
A.
B.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
C.
1.
2.
3.
D.
CURRENT ACCOUNT
Goods, Services and Income
(A+B+C)
Goods and Services (A+B)
GOODS
SERVICES
Transportation
Travel
Construction Services
Financial Services
Other Business Services
Government Services
Other Services
INCOME
Direct Investment
Portfolio Investment
Other Investment
CURRENT TRANSFERS
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
393
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Sermaye hesab
CURRENT ACCOUNT
Mal, Hizmet ve Yatrm Geliri
Goods, Services and Income
Dengesi(A+B+C)
(A+B+C)
Mal ve Hizmet Dengesi (A+B)
Goods and Services (A+B)
A. DI TCARET DENGES
A.
GOODS
1.
Genel Mal Ticareti
1.
General Merchandise
Exports f.o.b.
1.1.
hracat f.o.b.
1.1.
1.1.
hracat f.o.b.
1.1.1.
Exports f.o.b.
1.1.
Bavul Ticareti
1.1.2.
Shuttle trade
1.1.
Uyarlama: Dier Mallar
1.1.3.
Adjustment: Classification
Imports f.o.b.
1.2.
thalat f.o.b.
1.2.
1.2.
thalat c.i.f.
1.2.1.
Imports c.i.f.
1.2.
Uyarlama: Navlun ve Sigorta1.2.2.
Adjustment: Coverage
1.2.
Uyarlama: Dier Mallar
1.2.3.
Adjustment: Classification
2.
lem Gören Mallar
2.
Goods for Processing
3.
Tamir Gören Mallar
3.
Repairs on Goods
4.
Parasal Olmayan Altn (net)
4.
Non Monetary Gold (net)
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
390
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Sermaye hesab
(Milyar USD) Ticaret Dengesi Görünmeyenler Cari lemler Dengesi
Cari lemler: d ticaret dengesi
I - CAR LEMLER HESABI
Asaf Sava Akat
D ticaret aç ve d denge
• ÖD’nin Cari lemler Hesab ekonominin döviz
gelirlerinin ve giderlerinin tümünü kapsar
• D ticaret açndan daha kapsaml bir ölçüdür
• Cari ilemler dengesi iktisat teorisinin Net hracat
(NX) kavramna tekabül eder
• Cari ilemler hesabnn alt kalemleri:
– Mal ticareti: ihracat, bavul, ithalat, altn, vs
– Hizmetler: turizm, navlun, inaat, dier hizmetler
– Yatrm gelirleri: faiz, kar transferi
– Cari transferler: içi dövizleri, resmi transferler
• D ticaret aç (fazlas) sadece mal akm
dengesini, cari ilemler aç (fazlas) ise mal, hizmet ve faktör akmlar toplam dengesini gösterir
Asaf Sava Akat
389
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
395
B.
SERMAYE HESABI
B.
CAPITAL ACCOUNT
C.
FNANS HESABI
C.
FINANCIAL ACCOUNT
8.
Yurtdnda Dorudan Yatrm
8.
Direct Investment Abroad
9.
Yurtiçinde Dorudan Yatrm
9.
Direct Investment in Turkey
10.
Portföy Hesab-Varlklar
10.
Portfolio Investment- Assets
11.
Portföy Hesab-Yükümlülükler
11.
Portfolio Investment- Liabilities
11.1.
11.2.
12.
Hisse Senetleri
11.1.
Borç Senetleri
11.2.
Dier Yatrmlar-Varlklar
12.1.
Merkez Bankas
12.
Equity Securities
Debt Securities
Other Investment- Assets
12.1.
Monetary Authorities
12.2.
Genel Hükumet
12.2.
12.3.
Bankalar
12.3.
Banks
12.4.
Dier Sektörler
12.4.
Other sectors
13.
Dier Yatrmlar-Yükümlülükler
13.
General Government
Other Investment- Liabilities
13.1.
Merkez Bankas
13.1.
13.2.
Genel Hükumet
13.2.
13.3.
Bankalar
13.3.
Banks
13.4.
Dier Sektörler
13.4.
Other sectors
Cari,Sermaye ve Finansal Hesaplar
D.
NET HATA VE NOKSAN
Monetary Authorities
General Government
Current, Capital and Financial Account
D.
NET ERRORS AND OMMISSIONS
E.
RESERVE ASSETS
GENEL DENGE
E.
REZERV VARLIKLAR (*)
GLOBAL BALANCE
14.
Rezerv Varlklar
15.
Uluslararas Para Fonu Kredileri
15.
Use of Fund Credits and Loans
16.
Ödemeler Dengesi Finansman
16.
Exceptional Financing
Asaf Sava Akat
14.
Reserve Assets
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
396
Bretton Woods Anlamas
Dünya Bankas
• kinci Dünya Sava sonrasnda yeni uluslararas
ödeme sistemi oluturmak gerekiyordu
• 1944 ylnda ABD’nin New Hampshire eyaletinde
Bretton Woods adl küçük bir kasabada yaplan
toplantda uluslararas ekonominin 20.inci yüzyln
ikinci yars için temel kurumlar tesis edildi
• Biri Keynes’in dieri ABD heyetinin olmak üzere
iki farkl öneri vard: ABD heyeti dolayl Altn
Sistemi teklifini kabul ettirecek güce sahipti
• Dolarn altn muhtevas dier MB’lar için sabitlendi
• Dier ülkeler döviz kurlarn dolara sabitledi
• Dünya Bankas Grubu ve Uluslararas Para Fonu
Washington D.C.’de faaliyete geçti
• Dünya Bankasna (World Bank) 183 ülke üyedir ve
10.000 çalan vardr (8.000’i Washington DC’de)
• lk hedefi üye ülkelere kalknmalarnda finansman
kayna salayarak destek olmakt
• Sava sonrasnda Marshall plan çerçevesinde
Avrupann yeniden inasnda önemli rolü oldu
• Örnein ilk Türk kalknma bankas olan Türkiye
Sanayi Kalknma Bankas Dünya Bankas destei ile
kurulmutu
• Daha sonraki yllarda Dünya Bankas kredilerini
ekonomik kalknmann eitim, iyi kamu yönetimi,
salk, çevre sorunlar gibi toplumsal boyutlarna
younlatrmaya balad
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
397
Asaf Sava Akat
Dünya Bankas Grubu
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
398
Asaf Sava Akat
Uluslararas Para Fonu
• Dünya Bankas Grubunda baka kurulular da vardr
– International Bank for Reconstruction and
Development (IBRD) hükümetlere borç verir
– International Finance Corporation (IFC) özel
sektör kurulularna borç verir ve Türkiye’de çok
aktiftir
– International Development Association (IDA)
salk ve eitim gibi sosyal konularda uzmandr
• 2002 ylnda Dünya Bankas Grubu tarafndan
verilen yeni krediler toplam 19.5 milyar dolardr
• Türkiye Dünya Bankasna borçlu ülkeler arasnda
yer alr
• Dünya Bankasnn Ankara’da bir bürosu vardr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
400
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
399
Özel çekme haklar
• Uluslararas Para Fonuna (International Monetary
Fund IMF) 183 ülke üyedir ve 2.500 çalan vardr
• Üyelerin ödemeler dengesinden kaynaklanan döviz
likiditesi sorunlarnn ksa vadeli borçlanma ile
hafifletilmesi için tesis edilmitir
• Amaç uluslararas ödemeler sisteminin 1930’larda
yaand gibi tekrar çökmesini engellemektir
• 1950-70 arasnda dünya ekonomisi likidite sknts
çekmeden büyümütür
• 1970’lerden bu yana çok ender gelimi ülke
IMF’den mali destek istemitir
• Son otuz ylda gelimekte olan ülkelerin IMF ile
ilikileri giderek artmtr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
401
• Bretton Woods’un kurduu sabit döviz kurlar
sistemi 1960’larn sonunda sürdürülemez hale geldi
• Büyük cari ilemler dengesi açklar ve yükselen
enflasyon ABD’yi altn-dolar paritesini terketmek
zorunda brakt
• Gelimi sanayi ülkeleri dalgal kur rejimlerine
geçtiler ve IMF hesap birimini yeniden tanmlad
• Yeni hesap birimi Özel Çekme Hakkdr (Special
Drawing Right SDR)
• SDR=1.35 US$ (Aralk 2002)
• Her üye ülkenin IMF’de borçlanabilecei bir kotas
vardr (SDR cinsinden)
• Toplam kotalar 212 milyar SDR’dr (280 milyar $)
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
402
Standby anlamalar
Dier IMF kredileri
Uluslararas mali kurulularda iktidar
• IMF 1946’da kuruldu
• lk IMF kredisini 1947’de Fransa ald
• ÖD sorunlar halinde IMF desteinin temel
çercevesini oluturan Standby Anlamalar (Standby
Arrangements) 1952’de standard hale getirildi
• sminden anlald gibi, IMF sorunlu ülkenin
yannda yer aldn (stand by) ve mali kaynakla
desteklediini ilan etmektedir
• Anlama hükümetin ÖD likidite sorunlarn çözmek
için ald tedbirleri ayrntl ekilde açklad bir
Niyet Mektubu (Letter of Intend) ile iler
• Mektup IMF’nin cra Kurulu tarafndan onaylannca
Standby Anlamas yürürlüe girer
• Supplemental Reserve Facility (SRF) bir baka IMF
kredi biçimidir
• MB’nn döviz rezervlerini güçlendiren ksa vadeli
(genellikle bir yl ve alt) bir imkandr
• Türkiye’ye Kasm 2000 likidite krizi sonrasnda 8
milyar dolar tutarnda SFR verilmitir
• Contingent Credit Lines (CCL) ülke parasnn deerine piyasa güvenini tesis etmek üzere olaanüstü
koullar dnda kullanlmayaca varsaym ile
verilen kredilerdir
• Extended Fund Facility (EFF) Standby Anlamasna
bal olarak gerçekletirilen yapsal reformlarn
finasman için verilen bir kredidir
• IMF-DB’nda ülkelerin oy gücü grubun sermayesine
yaptklar katk ile orantldr
• Dolays ile en çok sermaye pay olan ABD, Avrupa
ve Japonya en büyük oya da sahiptir
• DB Bakan ABD yönetimi tarafndan atanr; IMF
Bakan ise Avrupa tarafndan seçilir
• Her iki kurum üst düzeylerde birinci snf iktisatçlar
istihdam eder
• Michael Bruno, Anne Krueger ve Joseph Stiglitz
(2001 Nobel ödülü) DB’da ba iktisatç idi
• Stanley Fischer wuzun süre IMF’de murahhas
Bakan Yardmcs görevini yapt
• Yakn geçmite bu göreve Anne Krueger geldi
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
403
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
404
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
405
IMF’ye eletiriler
Uluslararas mali mimari
Sermaye akkanl
• IMF’ye farkl çevrelerden sk sk birbiri ile çelien
youn eletiriler gelir
• Azgelimi ülkelerde popülist hükümetler ve siyasi
hareketler IMF’nin talep ettii mali disiplinin çalan
kesimlere zarar vermesini eletirir
• Gelimi ülkelerdeki Keynesyen sol IMF’yi rijit
monetarist politikalar uygulayarak ülke koullarn
dikkate almamakla suçlar (Stiglitz)
• ABD sa IMF’yi Amerikan vergi mükellefinin
parasn azgelimi ülkelerde sorumsuz siyasetçileri
kurtarmak için kullanarak ciddi bir ahlaki risk
yaratmakla suçlar
• Bunlarn hepsi doru olamaz
• Son on ylda, Kore, Tayland ve Malezya gibi ekonomik mucize yaratt düünülen ülkeler de dahil çok
sayda gelien ülke mali kriz yaad
• IMF’nin bu krizleri öngörememi ve engelleyememi
olmas hakl olarak eletirildi
• Uluslararas mali sistemde köklü bir deiim
gündeme geldi
• Ancak IMF’nin yerini alacak kurumun yada
kurumlarn niteliinde taraflar anlamakta zorland
• Uzun dönemde IMF’nin bir dünya merkez bankas
ilevini yerine getirecek ekilde güçlendirilmesi
düünülebilir
• Söylemesi kolay ama yapmas çok zordur
• Son on yla kadar uluslararas sermaye akkanl
gelime yolunda ülkelerde kural deil istisna idi
• 1980’lerin sonundan itibaren çok sayda ülke
sermaye akmlarna konan kstlamalar kaldrdlar
• Bu sürece “sermaye hesabnda serbestleme” yada
konvertibilite denilmektedir
• TL 1989’da konvertibilite kazand
• Gelien ülkelerde reel faizlerin yüksek seyretmesi
artibraj karlarna yönelik ksa vadeli sermaye
girilerini (scak para) tevik etti
• Scak para ile finanse edilen popülist politikalar
yada yatrm patlamalar mali istikrarszl
arttrarak krizlerin koullarn hazrlad
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
406
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
407
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
408
Küreselleme üçlemi
Politika arac tercihi
Sabit kur ve serbest kur
• Sermaye hesabnn serbestlemesi iç makro politika
ortamnda köklü deiime yol açar
• Küreselleme üçlemi: aadakilerden ikisi denetlenebilir; dieri piyasalara braklmaldr
– Sermaye hesabnda serbestleme (konvertibilite)
– Bamsz para politikas (faiz haddi)
– Döviz kuru
• Konvertibilite kabul edilince MB ya faizler yada
döviz kuru üstünde denetimini kaybeder
• Ya da sermaye hareketleri kstlanmaldr
• Kamu otoritesi bu tahdidi anlamaz yani konvertibiliteye ramen faiz ve kuru denetlemeye kalkarsa
sonu genellikle mali krizdir
• Küreselleme üçlemine ülkelerin tepkisi farkldr
• Gelimi ülkeler döviz kurunu piyasaya brakarak
(dalgal kur) para politikas aracn ellerinde tutmay
tercih eder
• Böylece olumsuz ok halinde faiz haddini kullanma
esnekliini korurlar (bamsz para politikas)
• Konjonktür dalgalanmalarna kar para politikas
kullanldndan milli gelir volatilitesi düüktür
• Gelien ülkeler döviz kurunu denetleyip (sabit kur)
faizi piyasaya brakmay tercih ettiler
• Bu durumda olumsuz ok halinde para politikas
kullanlamayacandan faiz ve milli gelir volatilitesi
yüksek olur
• Sabit kurun avantaj tüm ekonomik aktörler için
belirsizlii azaltmasdr: döviz kazanan kesimlerin
uzun dönemli plan yapmalarn kolaylatrr
• Buna mukabil, döviz kurunu koruyabilmek için iç
talebi ve büyüme hzn düürme pahasna sk para
politikalar uygulamak zorunluluu doabilir
• Reel kurdaki deimeler ani ve büyük oranda olur;
ekonomide hasar yapar
• Dalgal kur döviz kazanan ve kullanan kesimler için
belirsizlii arttrr
• Para politikasnn iç talebin makul düzeyde
tutulmas amaçl kullanlmas olanan verir
• Ani büyük kur hareketleri yaanmaz
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
409
Sabit kur rejimi
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
410
Asaf Sava Akat
412
Gevek ve sk “peg”
• Sabit döviz kurunun gerisinde sadece MB’nn güvenilirlii (credibility) varsa, gevek (soft) peg denir
• Gevek çünkü MB aslnda kuru deitirme
(devalüasyon yada revalüasyon) hakkna sahiptir
• Hukuken balayc ve formel geçerlilii olan sabit
kur rejimine sk (hard) peg denir
• En tipik örnei MB’nn özgürlüünü hukuken
balayc ekilde ortadan kaldran Para Kurulu
(Currency Board) rejimidir
• Para Kurulu sadece döviz karlnda para basar:
dolamdaki tüm parann döviz karl vardr
• Bu durumda bamsz para politikas ve MB’nn
nihai borç veren ilevi olamaz
• Sabit kur rejiminde döviz piyasasnda arz ve talep
dengesizlii halinde piyasa kurun deimesi ile
dengeye gelemez
• Sabit kurda MB açklad döviz kurunda piyasann
tüm döviz ve ülke paras taleplerini karlar
• Yani açklad döviz kurunda kendisine gelen tüm
döviz talebi karsnda yerli para ve tüm yerli para
karsnda döviz verir
• Döviz arz-talep fark MB rezervlerine yansr
• TL talebi fazla ise (döviz geliyor) döviz rezervleri
artacak, TL arz fazla (döviz talep ediliyor) döviz
rezervleri azalacaktr
• Rezerv deimesi para arzn etkiler (FX ilemleri)
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
411
Sabit kur ve para politikas
Sabit kur ve döviz piyasas
• Döviz kurunun MB tarafndan belirlenmesine sabit
kur rejimi (peg yada pegged exchange rate) denir
• Döviz kurunu sabitlemek için MB döviz alm ve
satm fiyatlarn önceden açklar
• Nominal döviz kuru sabitlenecei gibi bir trend
üstünde hareket de edebilir (crawling peg)
• Sermaye hareketlerinin kstland (konvertibilitenin
olmad) ekonomiler için tercih edilen kur rejimidir
• Sabit döviz kuruna güvenilmesi için MB’nn döviz
rezervleri yüksek olmaldr
• Ayrca MB sabit döviz kurunu gereinde üretim
kayb pahasna yüksek faiz hadleri ile desteklemeyi
kabul etmelidir
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
413
Euro ve EMU
• Avrupa Para Birlii (European Monetary Union –
EMU) sk peg rejimine bölgesel düzeyde örnektir
• EMU üyesi ülkeler milli paralarndan vazgeçip
kendi aralarnda döviz kurunu ebediyen sabitlediler
• Milli paralar yeni para birimi Euro ile deitirildi
• Ayn anda Euro geri kalan dünya paralarna kar
dalgalanmaya brakld
• Euro bölge içinde (üyeler arasnda) olabilecek en
sk peg rejimine, bölge dnda ise dalgal kur
rejimine tekabül etmektedir
• Geri planda AB içi ticaret artnn (Tek Pazar) üye
ülke üreticileri için sabit kur rejimi zorunlu hale
getirmesi yatmaktadr
• Sabit kur rejimi para politikasn kstlar
• Çünkü kuru belirledii andan itibaren MB’nn para
arz üstünde denetimi kalmayacaktr
• Örnein para arzn ksarak faizlerin yükselmesine
neden olduunu varsayalm (sk para politikas)
• Yüksek faizin cezbettii sermaye akm (scak para?)
MB döviz rezervlerini ve yani para arzn arttrr
• Döviz talebinde ani bir art varsayalm
• Rezervlerini yani sabit kuru korumak için MB para
arzn ksacak yani faizlerde arta raz olacaktr
• Sabit kurda para politikas konjonktüre kar reel
ekonomiyi gözetme olanan kaybeder
• Yani kuru korumay hedeflemek zorundadr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
414
Optimal parasal birlik
• Bir ülke grubunun tek pazar oluturmas halinde
üyeler arasnda dalgal kurun maliyeti çok yüksektir
• Grup içinde iç pazar-d pazar ayrm kalknca kurdaki belirsizlik kaynak dalmn bozar
• Grup içinde sabit kur (parasal birlik) bir çözümdür
• Buna karlk üye ülkeler dsal/içsel oklar kur
deimesi aracl ile masetme olanan kaybeder
• Mukayeseli üstünlüünü yitiren bölge devalüasyon
yapamaz
• Sistem üretim faktörlerinin o bölgeden mukayeseli
üstünlük kazanan bölgeye gitmesi ile çalr
• Faktörlerin corafi seyyaliyeti parasal birliin etkin
ilemesi (optimal) için gerekli kouldur
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
415
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
416
Popülizm
POPÜLZM
Kamu müdahalesi, gelir dalm ve konjonktür
Dokuzuncu Bölüm
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
418
• Popülizm ve popülist politika sözcüklerine Türkiyenin iktisat politikas söyleminde sk raslanyor
• Son dönemde “kötü”, “arzulanmayan” “tehlikeli”
muadili anlamlar yüklenerek kullanlmaktadr
• Siyasi süreç içinde olumu sözcüklerdir
• Halktan, büyük kütlelerden yana olduunu iddia
eden siyasi hareketler verilen addr
• “Halkçlk” sözcüü ile eanlamldr
• ktisat literatürüne girii nisbeten yenidir
• ABD’li iktisatçlarn Latin Amerika’da uygulanan
popülist politikalarn olumsuz sonuçlarna ilgi
duymalar sonucudur
• ktisat teorisi açsndan nisbeten iyi tanmlanm bir
dizi analiz ve iktisat politika önerisine tekabül eder
Asaf Sava Akat
Popülist politikalar
• Popülist harcama politikalar iki kalemde younlar
• Kamunun gelir dalmn düzeltmek yada baka
amaçla yapt transfer harcamalar arttrlr
– Kamu çalanlarna yüksek zamlar
– Cömert emeklilik olanaklar
– Çiftçilere, KOB’lere, vs. kamu destekleri
• Sosyal içerikli kamu yatrmlar arttrlr
– Eitim giderleri, okul inaat, vs.
– Salk giderleri, hastane inaat, vs.
• Sa eilimli popülist partiler keynesyen konjonktür
argümanlar ile (iç talebi canlandrmak) i alemine
yönelik tevik ve sübvansiyonlar arttrma yolunu
terchih ederler
• Ekonomik etkilerinde fark yoktur
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
421
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
419
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
417
Popülizm ve bütçe dengesi
• Popülist iktisat politikalarnn müterek özelliini
basit bir varsaym özetler: bütçe aç ekonomi için
ille zararl deildir
• “Keynesyen-sol” analizden fark, gelir dalmn
düzeltme amacnn konjonktürün olumsuz etkilerini
telafi etmenin önüne geçmesidir
• Bütçeye gelir bulmadan sosyal amaçl kamu
harcamalarnn arttrlmas popülist politikalarn
tanmlayc özelliidir
• Popülist politikalar sa partiler tarafndan da (seçim
kazanmak/yanda beslemek için) kullanlr
• Sosyal harcamalarn yüksek vergi yükü ile finanse
edildii refah devleti (sosyal devlet) farkldr ve
sosyal demokrasinin tanmlayc özelliidir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
420
Popülist teori
Popülist çevrim
• Popülist politikalarn amaçlad sonuçlar anlamna
“doru” olduunu söyleyen analizler vardr
• ki variyant ayrdediliriz:
– Keynesyen çarpan açn finansmann salar
– Enflasyon ekonomiye zarar vermez
• lki bilinen Keynesyen mantktr
• Ekonomide kullanlmayan kapasitenin varl
halinde kamu harcamalarnda art üretimi ve oradan
vergi gelirlerini arttracaktr
• kincisi enflasyonun orta-uzun dönemde yaratt
kaynak maliyetlerinin küçümsenmesidir
• Popülist kamu harcamas sayesinde ksa dönemde
elde edilen gelir dalm düzelmesinin kalc
olaca kabul edilir
• Popülizm geleneine sahip ülkeler “popülist çevrim”
(cycle) verilen özel bir konjonktür yaar
• Çevrim kamu harcamalarnda büyük artlarla balar
• ç talep canlanr, büyüme hzlanr
• Enflasyonu denetlemek için kur sabitlenir yani ülke
paras deer kazanr
• Talepteki canlln sürmesi için faizler bask altna
alnr yani MB gevek para politikas uygular
• Ayn anda ortaya çkan bütçe ve cari denge açklar
dardan ksa vadeli borçlanma ile karlanr
• Normal olarak bir popülist çevrim 3 ila 5 yl sürer
• Sonunda ya bir ödemeler dengesi krizi ya bir istikrar
paketi (genellikle ikisi birden) gelir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
422
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
423
Popülist krizler
Konvertibilite öncesi ve sonras
Popülist efsaneler (1)
• Mali piyasalar eninde sonunda riskleri kavrar
• D borçlanma kuruyunca döviz sknts balar
• Hükümet sürdürülemez politikalarda israr edince
ekonomik kriz ksr döngüsüne girilir
• u yada bu ekilde döviz kuru ve maliyet enflasyonu
trmanr, iç talep ve üretim daralr
• Enflasyondaki ani art düük gelirlilerin tüm
kazançlarn geri alr: örnein reel ücretler popülist
çevrim öncesi düzeyin altna iner
• Ekonomik sorunlar politik istikrarszlk getirir
• Hükümet destek için IMF’ye bavurma zorunda kalr
• IMF’nin reçetesi acldr: bütçe dengesi, devalüasyon, faizlerin artmas, vs.
• Sermaye hareketlerinde serbestliin varl yada
yokluu popülist çevrimin sonunu deitirir
• Sermaye hareketleri serbest ise, kriz öncesinde
vatandatan da döviz talebi gelir
• Ülke paras çok hzl deer kaybeder
• Buna karlk karaborsa, girdi yokluu nedeni ile
üretimin durmas gibi durumlar olmaz
• Sermaye hareketleri kstl ise kur oynamaz ama
döviz ortadan kaybolur (karaborsa)
• Döviz bitince ithalat yaplamadndan üretim durur
• Giderek tüm mal ve hizmetlerde karaborsa oluur
• Hükümet idari datma (narh, vs.) yöneldikçe
kaynak kayb ve popülizmin maliyeti artar
• Piyasa ekonomisinin baz temel gerçeklerinin
kavranmamas gelime yolundaki ülkelerde
popülizmin yeermesini mümkün klar
• Efsane: üreticilere ve çalanlara kamunun salad
nominal gelir artlar gelir dalmnda kalc
düzelmelere neden olur
• Gerçek: üretilen katma deerin üstünde nominal
gelir sürdürülemez bütçe ve cari ilemler dengesi
açklar ile finanse edilir
• Efsane: para basmak iç talebi ve milli geliri
arttrarak ekonomiyi rahatlatr
• Gerçek: baslan para önce d aç büyütür sonra
enflasyonu azdrr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
424
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
425
Asaf Sava Akat
426
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Popülist efsaneler (2)
Popülizm ve hiperenflasyon
Popülizmin göstergeleri
• Efsane: enflasyonun nedeni üretim yetersizliidir ve
düürülmesi için üretimin arttrlmas gerekir
• Gerçek: enflasyon para arznn hzl artmas ile
oluur, üretimle bir ba yoktur
• Efsane: her koulda enflasyonda bir yükselmeyi
kabul ederek ekonomik büyüme hzlandrlabilir
• Gerçek: enflasyonla büyümenin ayn yönde hareket
etmesi sadece baz özel koullarda söz konusudur;
bunlarn dnda enflasyon yükseldikçe ekonomik
büyüme yavalar
• Efsane: enflasyon büyüme için iyidir
• Gerçek: enflasyon uzun dönemde hzl büyümenin
en büyük dümandr
• Latin Amerika ülkelerinde popülist politikalar
genellikle hiperenflasyonla sonuçlanmtr
• Çevrimin banda d borçlanma bütçe açn
finansmann saladndan hzl büyümeye ramen
enflasyon düüktür (“güzel günler”)
• D borçlanma olanaklar kstlannca hükümet ile
bütçe açn monetize eder (para basar)
• Enflasyon paradan kaç hzlandrarak kendi
kendini besleyen bir fasit daireye dönüür
• Ksa süre içinde aylk fiyat artlar iki-haneye, hatta
üç-haneye çkar
• Hiperenflasyon vergi gelirlerini de düürür; para
basldkça daha çok para basma zorunluluu doar
• Popülist çevrimi tehis etmek zor deildir
– Ülke paras ve döviz cinsinden reel ücret ve
gelirlerde ani ve büyük bir yükselme
– Kamu harcamalarnda büyük art sonucu büyük
bütçe açklar olumas
– Reel faizlerin sfra hatta eksiye gerilemesi
– Ülke parasnn hzla deer kazanmas
– Cari ilemler dengesinde sürdürülemez açklarn
belirmesi
• Bu durumda bir kriz kaçnlmazdr
• Bunlardan biri yada birkaç baka nedenlerle
gerçekleebilir fakat tümünü birden sadece popülist
politikalar temin eder
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
427
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
428
Asaf Sava Akat
429
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Popülizm ve siyasi yelpaze
Popülizm ve küreselleme
Türkiye’de popülizm
• Gelien ülkelerde kendisine “sol” diyen siyasi
akmlar içinde popülist eilimler çok yaygndr
• Ama kendisini “sada” gören siyasi akmlarda da
sk sk popülizme raslanr
• Gelimi ülkelerde popülizm arlkl olarak “sa”
siyasi akmlarda görülür
• Halk ve halkç (volk, populaire, vs.) sözcükleri
küçük adam büyük güçlere kar korumay vadeden
partiler tarafndan kullanlr
• Türkiye’de sorumsuz kamu harcamalar ve devasa
bütçe açklar anlamnda popülizm siyasi yelpazenin
her köesinde hakim söylemdir
• Yeni yeni yadrganmaya balanmtr
• Ksa dönemde küresellemenin ilk etkisi popülist
politikalar tevik edici yönde olmutur
• Konvertibilite sonrasnda da döviz kurunun MB
denetiminde tutulmas bir popülist çevrimin ksa
vadeli d borçlanma ile (scak para) finanse
edilmesini kolaylatrr
• Küreselleme uzun dönemde dalgal kuru gerektirir
• Dalgal kur rejiminde piyasalar popülist politikalara
annda tepki verirler
• Dolays ile bir süre için dahi olsa yapay bir bolluk
ve refah dönemi yaratmak olanakszlar
• Popülist eilimler o nedenle daima konvertibiliteye
kar dururlar
• Türkiye sava sonras dönemde üç büyük popülist
çevrim yaamtr
• 1950’de Menderes hükümeti ilk çevrimi balatt
• 1954-57 arasndaki döviz sknts, karaborsa ve
enflasyon ksr döngüsü 1958’de IMF ilk önemli
Standby Anlamas yaplmas ile sonuçland
• 1973’de Ecevit hükümeti ikincisini balatt
• 1978-79’da döviz sknts, karaborsa ve üretimin
durmas üzerine 1980’de IMF ile yaplan Standby
Anlamas (24 Ocak kararlar) ile sona erdi
• 1989’da Özal’n sermaye hesabnn serbestlemesi
(konvertibilite) ile üçüncü çevrim balad
• 1994 krizi ile sona erdi
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
430
Popülizm örnei: 1989-1993
• Türkiye son tipik popülist çevrimi 1989-93 arasnda
yaamtr
• Popülist politikalar ANAP’n Mart 1989 yerel
seçimlerini kaybetmesi üzerine Özal’n kamu maa
ve ücretlerine büyük zamlar vermesi ile balamtr
• Artan iç talep 1990’da büyüme hzn arttrrken d
açk rekor düzeylere trmand
• 1991’de Körfez sava iç talep artn yavalatt
• Seçim sonrasnda gelen Demirel hükümeti popülist
politikalar sürdürdü
• 1993’de kamu kesiminin operasyonel aç
GSMH’nn % 9.1’ine ulamt
• Bütün çabalara ramen popülist politikalar ancak
dört buçuk yl sürdürülebildi
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
431
Asaf Sava Akat
1994 krizi
• 1993 yaznda Tansu Çiller DYP Genel Bakan ve
Babakan oldu
• Çiller, 1994 Nisan aynda yaplacak yerel seçimleri
düünerek faiz ve kuru bask altna almay denedi
• Dolar 1 Ocak 1994’de 15.000 TL’den Nisan
1994’de 40.000 TL’ye yükseldi
• Döviz sknts olumad ama TL’nin deerinde
büyük düü yaand
• Nisan 1994’de IMF ile Standby Anlamas
imzaland ve istikrar paketi açld
• 1994’de TEFE art yüzde 150’ye ulat
• Kamu ve özel kesimde reel ücretler % 40 düerek
1989 öncesi düzeylere geriledi
• GSMH 1994’de % 6 küçüldü
432
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Reel ücretler
%
190
155
120
85
50
88Q1
89Q3
91Q1
92Q3
94Q1
95Q3
97Q1
Unit Wage Index Pri. Man. Ind. ($) (1997=100)
98Q3
00Q1
01Q3
Productivity Index
Asaf Sava Akat
433
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
434
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Faiz-d bütçe dengesi
Asaf Sava Akat
Cari ilemler dengesi
Reel döviz kuru
%
%
BILLION USD
3
100
4
435
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
3
90
1
2
-1 1987
80
1
1989
1991
1993
1995
1997
1999
-3
0
70
1987
1989
1991
1993
1995
1997
1999
-5
-1
60
1987
-2
1989
Primary Balance/GDP
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
1991
1993
1995
1997
1999
-7
Current Account Balance
Real Exchange Rate Index (1982=100)
436
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
437
Asaf Sava Akat
Krizin tanm
• Kriz nedir? Örnein bir resesyondan fark nedir?
Ekonomik açdan nasl ayrdederiz?
• Krizi temel makroekonomik göstergelerde
süreksizlik denebilecek kadar büyük dalgalanmalar
yaanmas hali diye tanmlayabiliriz
• Krizde mali göstergeler öne çkar: faizler, döviz
kuru ve enflasyon
• Ekonomik faaliyet yavalarken faiz, döviz kuru ve
enflasyon fazla oynaklk göstermiyorsa resesyondur
• Üçlüde ani ve büyük hareketler krizi tanmlar
• Birkaç gün yada hafta içinde ülke paras deerinin
üçte birini kaybederse, enflasyon iki katna çkarsa,
faizler gökyüzüne ularsa bu bir ekonomik krizdir
MAL KRZLER
Bankaclk kesimi sorunlar ve konjonktür
Onuncu Bölüm
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
439
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
438
Krizin nedenleri
440
• Genelde kamuoyu ekonomik krizden ani ve büyük
devalüasyonlar anlar
• Popülizmin krizle sonuçlandn gördük
• Bütün ekonomik krizleri ve büyük devalüasyonlar
popülist politikalara atfetmek yanltr
• Bir ekonomi d borçla finanse ettii büyük ve
sürdürülemez kamu açklar mevcut deilken
ekonomik kriz yaayabilir
• Örnein “Dou Asya kaplanlar” denen Kore,
Tayland, Malezya ve Endonezya’da bütçe açklar
yoktu ama çok ciddi krizler oldu
• Salkl bir kamu maliyesine ramen krizin nasl
oluabileceine bakmak gerekiyor
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
441
Bilanço krizleri
Bankaclk kesiminin shhati
Vade uyumsuzluu
• Büyük kamu açklar üstüne ina edilen popülist
politikalarn yaratt d açklar bizi “cari ilemler
dengesi krizlerine” götürdü
• Krize giden bir dier yol mali kesim bilançolarnda
ciddi bozulmann yaanmasdr
• Mali kesimdeki sorunlarn yaratt çalkantlar bizi
“bilanço krizlerine” yada “mali krizlere” götürür
• Kasdedilen özellikle banka bilançolarnda biriken
risklerin tanamaz hale gelmesidir
• Bilanço krizlerini anlamak için bankaclk kesiminin
ileyiine daha yakndan bakmak gerekiyor
• Baz riskler bankacln bizzat yapsnda yer alr;
dierleri uygulama göre deiir
• Bankaclk kesimi gelimi yada gelien tüm
ekonomilerin makroekonomik ileyiinde ve
istikrarnda anahtar role sahiptir
• Bankalar tasarruf ve yatrm kararlar arasndaki
hayati ba oluturur
• Bankaclktaki sorunlar çevrisel akmn düzgün
ileyiini çok etkiler
• Örnein bankalar kendi sorunlarn çözebilmek için
ekonomiye verdikleri kredileri azaltma yoluna
gittikleri anda yatrm ve tüketim harcamalarnn da
dümesine neden olurlar
• ç talepteki gerileme ekonomiyi bir resesyona
sokabilir yada resesyonu derinletirebilir
• Bankacln özü, halktan toplanan mevduatn özel
kesim firmalarna yada devlete borç olarak
verilmesidir
• Birinci ve en önemli risk, toplanan mevduatn vadesi
ile verilen kredilerin vadesinin ayn olmamasdr
• Tüm dünya ülkelerinde banka mevduatlarnn
ortalama vadesi banka kredilerinin ortalama
vadesinden daha ksadr
• Buna vade uyumsuzluu (maturity mismatch) denir
• Vade uyumsuzluu banka varlklarnn (krediler)
ortalama vadesi ile banka yükümlülüklerinin
(mevduat) vadesi arasndaki zaman farkdr
• Fark büyüdükçe faiz riski artar
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
442
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
443
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
444
Vade riski ve faiz volatilitesi
Para cinsi uyumsuzluu
Kur riski ve volatilitesi
• Bankann mevduata ödedii faiz fonlama maliyetidir
• Banka kredi faizlerini fonlama maliyetinin üstünde
tesbit eder: aradaki fark bankann kardr
• Genelde kredi faizleri kredi süresince sabit kalr
• Ancak, fonlama maliyetinde büyük artlar olmas
halinde banka kredilerinden zarar edecektir
• Faiz haddinde ani ve büyük bir artn fonlama
maliyetine etkisi mevduat ortalama vadesine baldr
• Vade ksaldkça, etki artar
• Faiz volatilitesinin yükselmesi halinde bankalar
mevcut kredilerinden zarar etmeye balarlar
• Bu olay bankaclk kesiminin yapsndan
kaynaklanr: tüm bankalar için geçerlidir
• Banka mevduatlar ve kredileri ülke paras cinsinden
yada baka ülkeler paralar cinsinden olabilir
• Ülke içinde yabanc paralarn da kullanlmas (para
ikamesi yada dolarizasyon) halinde yerleikler
yabanc para cinsinden mevduat tutar
• Banka yurtiçinde kredi vermek için yurtdndan
borçlanmaya gidebilir
• Neticede her bankann yabanc para cinsinden
varlklar ve yükümlülükleri oluur
• Para cinsi uyumsuzluu (currency mismatch) yabanc para yükümlülük ve varlklar arasndaki farktr
• Aradaki fark büyüdükçe bankann döviz kurundaki
oynamalar karsnda riski artar
• Bir banka varlk ve yükümlülüünün neden iki farkl
para cinsinden olmasn kabul eder?
• Banka aradaki faiz farkndan yararlanmak için
(arbitraj) bir para cinsinden borçlanp baka bir para
ile borç verir
• Döviz yükümlülük - TL varlk halinde, yükümlülüün fonlama maliyeti ödenen faiz art kurdaki
deimenin anaparada yol açt deiimdir
• Döviz kurunda volatilite bankann büyük anapara
(sermaye) karlar/zararlar yazmasna neden olur
• Beklenmeyen devalüasyonlar döviz varl döviz
yükümlülüünün altnda olan bankalarda (açk
pozisyon) büyük zararlar demektir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
445
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
446
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
447
Banka iflaslar
Mevduat sigortas
Bankaclkta “ahlaki zafiyet”
• Vade ve kur risklerini iyi yönetemeyen bir banka
mevduat sahiplerine kar yükümlülüklerini yerine
getiremez hale gelecektir
• Teknik olarak iflas etmesi gerekir
• Banka iflaslar mevduat sahiplerini tedirgin eder ve
bankalardan mevduat çekilmesine yol açar (bank
run)
• Balayan tehlikeli ksr döngü reel ekonomiyi çok
olumsuz etkiler (Büyük Buhran’n nedenlerini
hatrlayalm)
• Yani hükümetler banka iflaslarndan çok çekinir
• flas edecek banka büyüdükçe iflas etmesi zorlar
• “flas için çok büyük” özdeyii bunu özetler
• Bir çözüm banka mevduat sahiplerini koruyan
tasarruf mevduat sigortasdr
• Normal koullarda mevduat sigortas banka sistemi
tarafndan ödenen primlerle finanse edilir
• Kriz durumlarnda önemli bir bölümü dorudan
vergi mükellefinin üstünde kalr
• Sisteme katlmak zorunludur
• Genel kural önceden saptanan bir tavann altnda
kalan küçük mevduat sahiplerinin korunmasdr
• Türkiye’de olduu gibi özel koullarda (1994 krizi)
sigorta tüm mevduat kapsayabilir
• Mevduat sigortas bankalara hücum tehlikesini
ortadan kaldrr ama baka sorunlar yaratr
• “Ahlaki zafiyet” (moral hasard) son dönemlerde
iktisat teorisinde sk kullanlan bir kavramdr
• Etkinlik ücretlerinde bir uygulamasn gördük
• Mevduat sigortas bankaclk sektöründe benzer bir
durum yaratr
• Nihai riskin vergi mükellefi tarafndan yüklenmesi
bireysel bankay ve mevduat sahibini ar riskli
davranlara tevik eder
• Banka risk yönetimini ihmal ederek yüksek getiri
beklentisi ile riskli kredilerini arttrr
• Tasarrufçu likidite sknts çeken bankalarn yüksek
faiz teklifini kabul eder
• Böylece bir ahlaki zafiyet ksr döngüsü oluur
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
448
Bankalarn denetlenmesi
• Bankaclk sorunlar, mali disiplinin salanmasnn
ve düzgün para politikasnn makroekonomik istikrar için gerekli fakat yeterli olmadn gösterir
• Bankaclk kesiminin etkin denetimi, ahlaki zafiyetin olumasn engellemek ve bankalarn vade/kur
risklerinin sistemik tehlike yaratmayacak düzeylerde
seyretmesini salamak açsndan hayatidir
• Riskleri azaltacak bir tedbir bankalarn sermaye
yeterlilik oranlarn yükseltmektir
• Banka özkaynaklarnn hesaplanmasnda varlklarn
gerçekçi ekilde deerlendirilmesi çok önemlidir
• Yolsuzluk (zayf kanun hakimiyeti) bankaclk
kesiminin denetlenmesini zorlatrr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
449
Küreselleme ve mali kesim
• Küreselleme süreci bankaclk kesiminde yapsal
sorunlar büyütmütür
• Sermaye hareketlerinin serbest kalmas ile birlikte
özellikle gelien ülke bankaclk kesimlerinde kur
riskinde önemli bir art görülmütür
• Konvertibilite gelien ülke bankalarna d
bankalardan borçlanp içerideki yüksek reel
faizlerden yararlanma olanan vermitir
• Yabanc bankalar kendi paralar ile borç verdikleri
için kur riski tamadklarn düünmülerdir
• 1990 sonrasnda gelien ülkelerde konvertibiliteye
geçile mali krizler arasnda gözlenen yakn ba bu
somut olgudan kaynaklanr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
450
“Scak para” ve kur rejimi
• Faiz arbitrajndan yararlanmak için bir ülkeye giren
ksa vadeli yabanc kaynaklara “scak para” deniyor
• Scak çünkü geldii hzla ülkeden çkabiliyor
• Türkiye dahil, sorunlu gelien ülkelerin tümünde
ksa vadeli yabanc kaynak kullanld görülüyor
• Scak parann iki temel önkoulu vardr
– Reel faizler yüksek seyretmelidir
– Açk yada örtük kur garantisi olmaldr
• kincisi özellikle önemlidir: formel olarak açklanmasa bile MB’nn para politikasnda döviz kurunda
istikrara öncelik verecei inanc olmadan ksa vadeli
yabanc kaynak girii çok kstl kalr
• Küreselleme üçlemini hatrlayn
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
451
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
452
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
453
Krize giden farkl yol
Yatrm balonu iiyor
Balon nasl patlayacak?
• imdi mali krizle sonuçlanacak bir konjonktür
senaryosu yazalm
• Temel varsaym: kamu maliyesi dengededir ve
enflasyon düüktür (popülist politika yoktur)
• Bu durumda ekonomik büyümenin motoru kamu
açnn pompalad iç talep deildir
• ç talep kamu aç dnda nereden kaynaklanabilir?
• Milli gelir özdeliinden nihai tüketim ve yatrm
harcamalarndaki artn da iç talebin canl
seyretmesini salayacan biliyoruz
• Tüketim ve yatrm harcamalarnn gücü ksa
dönemde çok olumlu bir konjonktür yaratr:
ekonomi hzla büyür (boom)
• Yatrm harcamalarndaki art hzl büyümeyi, hzl
büyüme canl talebi, canl talep tekrar yatrm
harcamalarnn artmasn getirir
• Büyüme fazilet döngüsü (virtuous cycle) oluur
• Bu duruma yatrm balonu (investment bubble) ad
verilir: balon çünkü sürdürülebilirlii üphelidir
• Bu süreçte genellikle gayrimenkul fiyatlarnda ve
borsada (varlk piyasalarnda – asset markets)
benzer bir balon oluur
• ç talepteki canlln iç faizleri dünya düzeyinin
üstünde tutmas banka kesimi aracl ile ksa vadeli
d kaynak giriini (scak para) hzlandrr
• Kamu maliyesinde dengeye ramen d açk büyür
• D borç verenler eninde sonunda ülke mali kurumlarn bilançolarndaki krlganln farkna varr
• D kaynaklar kuruyunca döviz skntsn balar
• Yabanclar sistem çökmeden çkma derdine düer
• Kur riski yerleiklerin döviz talebini tetikler
• kisi birden döviz talebini patlatr
• Bu durum Sermaye Akm CF erisinde yukar doru
ciddi bir kaymaya tekabül eder
• Bankaclk kesiminde hem vade hem de kur riski
realize edilme noktasna gelmitir
• Bilanço kökenli sorunlar aniden döviz, para ve bono
piyasalarnda ciddi bir eritme (meltdown) ile
sonuçlanr: kriz gelmitir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
454
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
455
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
456
MB’nn açmaz
Mali kriz
Kriz sonras politika opsiyonlar
• Bu süreç içinde MB’na bakmakta yarar var
• deal durum MB’nn yatrm balonunu zamannda
tehis ederek para politikasn skmasdr
• Büyük bir ihtimalle hükümet ve ialemi tarafndan
ekonomik büyümeyi engellemekle suçlanacaktr
• Balon olutuktan sonra opsiyonlar çok kstldr
• Para politikasnn kslmas reel ekonomide iflaslar
arttracandan banka bilançolarn bozacaktr
• Bunu yapmad takdirde ekonominin tam gaz bir
mali krize girmesi kaçnlmazdr
• MB’lar genellikle balonun kendi iç mant ile
patlamasn beklemeyi tercih ederler
• Varlk fiyat balonlar MB için daima sorundur
• Mali kriz, büyüme-mali istikrar-scak para fazilet
döngüsünün küçülme-enflasyon-iflaslar ksr
döngüsüne dönütüü andr
• Birgün döviz piyasasna sadece alclar, tahvil
piyasasnda sadece satclar gelir
• Kur ve faiz engellenemez ekilde yükselmeye balar
• Bankalar kredilerini geri çardkça reel ekonomiyi
çökertir ve kendi bilançolarn bozarlar
• Varlk piyasalarndaki balonlar ayn iddette patlar
• Hükümetin krizi maliye yada para politikas
tedbirleri ile engellemesi mümkün deildir
• Buna karlk kriz sonrasnda önünde farkl
opsiyonlar mevcuttur
• Küreselleme üçlemi gene ibandadr
• Yüksek faiz ve devalüasyon karsnda hükümet iki
farkl yol seçebilir
• Biri konvertibiliteyi kaldrmaktr (Malezya)
• Bu takdirde MB hem kuru hem de faizi denetleme
olanana kavuur: piyasasndaki erimeyi durdurur
• Dieri IMF destei talep etmektir (Kore, vs.)
• Ksa vadeli borçlar IMF kaynaklar ile ikame edilir
• Buna karlk IMF maliye ve para politikalarnn
sklmasn talep eder
• Ekonomi konvertibilite içinde daha düük bir reel
kur/milli gelir ve daha yüksek enflasyonda yeni
dengesine oturur
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
457
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
458
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
459
Stiglitz’in IMF eletirisi
IMF ve “ahlaki zafiyet”
Devlet iflas eder mi?
• IMF’nin mali kesim bilançolarndaki krlganlktan
kaynaklanan krizlerin tedavisinde popülist krizlerle
ayn yöntemleri kullanmas eletirilmitir
• En güçlü eletiri Nobel ödülü sahibi Dünya Bankas
eski ba ekonomisti Joseph Stiglitz’den geldi
• Stiglitz mali kriz durumunda maliye ve para politikalarnn sklmasnn krizi derinletirdiini önerdi
• Monetarist yaklamn reel ekonomide kayplar
arlatrdn söyledi
• Esas amacn bu ülkelere borç veren uluslararas
bankalar IMF kredileri ile kurtarmak olduunu
iddia etti
• IMF bu eletiriye sert ekilde kar çkt
• Stiglitz’in eletirisi fevkalade önemli bir soruna
iaret etmektedir
• Sabit kur rejimi uygulayan ülkeye kendi paralar ile
ve yüksek faizle borç veren yabanc bankalar iler
sktnda paralarn IMF sayesinde geri
alacaklarn düünürler mi?
• Bu takdirde karmzda IMF politikalarn yaratt
ciddi bir “ahlaki zafiyet” vardr
• Yabanc bankalarn elde ettikleri yüksek faiz
hakszdr çünkü bir risk karl deildir
• Yabanc bankalarn verdikleri borcun batmas
riskine katlanmalar doru yaklamdr
• Ya borçlu devlet yada kamu bankalar ise?
• “Ahlaki zafiyet” sorunsalnn kamu d borçlarna
tanmas ilginç bir tartmay gündeme getirir
• Gelien ülkeler mali sistemden dünya ortalamasnn
üstüne faizlerde (yüksek risk primi) d borç alr
• Döviz likiditesi kaybolunca gene IMF devreye girer
• Kamu d borcunu yeniden yaplandrmay kolaylatran bir yöntem (iflas yada konkordato) d
borçta “ahlaki zafiyet” açmazn çözecektir
• ABD’de muhafazakar (Cumhuriyetçi) kesimler bu
eletiriyi benimser
• Buna karlk borç veren bankalar ve borç alan
devletler itiraz eder: bu ihtimal borçlanma risk
primini (faizi) yükseltecektir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
460
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
461
ABD’de bankaclk sorunlar
Japonya’da bankaclk sorunlar
• Bankaclk kesimi sorunlarna gelimi ülkelerde de
raslanmaktadr
• 1980’lerin sonunda ABD’ye özgü bir banka biçimi
olan Saving and Loan Associations ciddi geri
gelmeyen krediler, eksi net varlk, yolsuzluk, vs.
sorunlar ile karlat
• Hükümet hzla sorunlarn üstüne gitti
• Sorunlu bankalar derhal bu konuda uzmanlam bir
kamu kuruluuna aktarld
• Sorunlarn mali sisteme sçramas engellendi
• Reel ekonomiyi etkilemesine izin verilmedii için
vergi mükellefine nihai maliyeti öngörülen
miktarlarn bile altnda gerçekleti
• Japonya 1980’lerin ikinci yarsnda daha önce
anlatlana çok benzeyen bir yatrm ve varlk fiyat
balonu yaad
• Japon MB’s 1990’larn banda para politikasn
skarar balonu patlatt (mali kriz olmad)
• Ama banka bilançolarnda büyük sorunlar olutu
• Maliyetin yüksekliini gören Japon hükümeti soruna
müdahele etme cesaret ve kararlln gösteremedi
• Zaman geçtikçe banka bilançolar daha da kötületi
• Daha sonra yaplan daha büyük yardmlar yetmedi
• Banka kesimi sorunlarna müdahalede gecikme
Japon ekonomisinin son on yldaki çok kötü büyüme
performansnn en önemli nedenlerinden biridir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
463
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
464
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
462
Türkiye’de bankaclk sorunlar
• Türkiye’de 2001’de yaanan mali krizin kökeninde
popülist çevrim (d denge) deil bankaclk kesimi
sorunlar yatmaktadr
• Kamu bankalar Hazine’den alacaklarn (görev
zararlar) gecelik fonluyordu (vade uyumsuzluu)
• Özel bankalar d borç alarak devlete ve kamu
bankalarna TL salyordu (para cinsi uyumsuzluu)
• Gecelik fonlama ile kamu kad tayan özel
bankalar da vard (Demirbank)
• Kasm’da likidite krizi kamu bankalarnn ve ksa
vadeli kaynakla Hazine bonosu tutanlarn, ubat’ta
TL’ye saldr ise açk pozisyonu olan özel bankalarn
bilançolarnda büyük hasar yaratt
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
465
Kriz göstergeleri
Enflasyonun tarihi
• Popülist çevrimin tersine, mali krizlere önceden
iaret eden ekonomik göstergeler bulmak zordur
• lk akla gelen cari ilemler dengesi açdr: d
fazla ile mali kriz oluabilecei pek düünülmez
• 1998’de Rusya’nn dev cari fazlas vard
• Ülke parasnn deer kazanmas bir gösterge olabilir
• Pek çok ülkede sert bir çalkant yaanmadan ülke
parasnn deer kaybna raslanr
• Kamu borcunun milli gelire ve iç mali piyasaya
kyasla orann yükseklii önerilebilir
• Çok yüksek borç oran ile mali krizle tanmam
ülkeler çoktur
• Tüm vakalarda geçerli gösterge mevcut deildir
• Enflasyon tanmn hatrlayalm: fiyatlar genel
seviyesindeki devaml artlara enflasyon diyoruz
• Bugünkü anlam ile enflasyon yeni bir olaydr
• Kymetli madenlerin para olarak kullanld
dönemlerde enflasyona iki neden yol açabilir
– Kymetli maden arznda ani bir art (örnein
15.inci yüzylda Amerika’nn kefi sonras)
– Hükümdarn darpanede baslan sikkedeki kiymetli
maden miktarn düürmesi (tai)
• Her ikisi de geçici, ksmi ve ender olaylardr
• Enflasyon kat para ile, özellikle Altn Standardnn
terkedilmesinden sonra (kanuni para) yaygnlk ve
kalclk kazanmtr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
466
Piyasa ekonomisinde enflasyon
• Piyasa ekonomilerinde uzun dönemde yüksek
enflasyona çok ender raslanr
• Gelimi piyasa ekonomilerinde bar döneminde
fiyatlar genel seviyesinde hzl artlar kural deil
istisnadr
• ABD, ngiltere, Kanada, Avusturalya, sviçre gibi
ülkelerin hala birkaç yüzyl önce tesis edilmi para
birimlerini kullandklarna dikkat çekelim
• Buna karlk sava içinde ülkelerde sk sk
enflasyon görülmütür
• Çünkü fiyatlar genel seviyesinde istikrar (parann
deerinin korunmas) piyasa ekonomisinin etkin
ileyii için çok önemlidir
YÜKSEK ENFLASYON
Nedir? Nasl oluur?
Onbirinci Bölüm
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
467
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
468
Sava aras hiperenflasyonlar
Sava sonras enflasyonu
• Modern dönemin ilk hiperenflasyonlar Birinci
Dünya Sava sonrasnda Orta Avrupada yaanmtr
• Almanya, Avusturya, Macaristan ve Polonya’da
1921-24 arasnda fiyatlar genel seviyesinde 100 ile
10 milyar kat mertebesinde artlar oldu
• Özellikle Alman hiperenflasyonu iyi bilinir
• Enflasyonist tehlike kat (kanuni) parann
yapsnda daima mevcuttur
• Hiperenflasyonun orta snfa vurduu darbe bu
ülkelerde daha sonra çok vahim sonuçlar douran
siyasi çalkantlar yaanmasnn küçümsenmeyecek
nedenlerinden biridir
• Gelimi ülkelerde baka hiperenflasyon olmad
• kinci Dünya Sava sonrasnda, özellikle 1970’ler
ve 1980’lerde, gelimi sanayi ülkelerinde enflasyon
uzun dönem eilimlerinin üstüne çkmtr
• Bu süreçte 1974-80 arasnda petrol fiyatlarnn 15
kat artm olmasnn büyük etkisi vardr
• 1990’larda dünyada enflasyon tekrar denetim altna
alnmtr
• Halen dünya ekonomilerinin çok büyük bölümünde
enflasyon düük düzeyde seyretmektedir
• Son yllarda baz ülkelerde deflasyon ciddi bir sorun
olarak görülmeye balamtr (Japonya)
• Buna karlk baz ülkelerde ve baz dönemlerde çok
yüksek enflasyon oranlar görülmütür
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
469
Yüksek enflasyon ülkeleri
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
472
TÜFE
(%)
1960
Almanya
100
sviçre
100
Hollanda
100
Belçika
100
ABD
100
Japonya
100
Kanada
100
Tayland
100
Fransa
100
ngiltere
100
Hindistan
100
Msr
100
Güney Kore (*)
100
Yunanistan
100
Meksika
100
Türkiye
100
Arjantin
100
(*) Seri 1966 ylndan balamaktadr.
Asaf Sava Akat
• Cevaplandrlmas gereken çok soru vardr
– Neden baz ülkelerde ve dönemlerde fiyatlar genel
seviyesi hzla yükselirken baka ülkelerde ve
dönemlerde istikrarl seyreder?
– Enflasyonun nedenleri nelerdir?
– Ksa ve uzun dönemde enflasyon ekonominin
performansn nasl etkiler?
– Enflasyondan kimler yararlanr, kimler zarar
görür?
– Bir piyasa ekonomisi uzun dönemde enflasyonla
yaayabilir mi?
– Enflasyonla mücadele etmek gerekir mi?
– Gerekirse nasl?
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
475
Ortalama
TÜFE
2000
342
382
498
382
581
550
615
757
813
1.367
2.160
3.734
1.965
6.419
491.460
27.221.930
144.071.709.066.919
Enflasyon
3,1
3,4
4,1
3,4
4,5
4,4
4,6
5,2
5,4
6,8
8,0
9,5
9,2
11,0
23,7
36,7
101,4
2001
1,7
0,7
3,8
2,6
1,1
-1,4
1,3
0,3
2,0
1,3
4,9
2,5
-1,1
3,4
4,8
68,5
4,0
473
Ortalama
1960-2000
1960s
Almanya
3,1
2,6
sviçre
3,4
3,5
Hollanda
4,1
4,8
Belçika
3,4
3,5
ABD
4,5
2,8
Japonya
4,4
5,5
Kanada
4,6
3,1
Tayland
5,2
1,8
Fransa
5,4
3,8
ngiltere
6,8
3,9
Hindistan
8,0
7,7
Msr
9,5
4,2
Güney Kore (*)
9,2
Yunanistan
11,0
2,3
Meksika
23,7
2,9
Türkiye
36,7
4,4
Arjantin
101,4
23,2
(*) Seri 1966 ylndan balamaktadr.
Asaf Sava Akat
Enflasyon ve kaynak israf
• Kösele maliyetleri ekonomik aktörlerin enflasyon
karsnda para tutmay azaltmalar sonucu deer
üretmeden kullanlan kaynaklara tekübül eder
• Enflasyonla birlikte insanlar bankaya daha sk
giderler ve ayakkablarnn köselesi ypranr
• Menü maliyetleri sadece enflasyon yüzünden
kullanlan ek kaynaklara tekabül eder
• Düük enflasyonda fiyat listeleri uzun süreler için
geçerli kalr
• Yüksek enflasyon ortamnda fiyatlar sk sk
deitirmek için ek kaynak kullanmak zorunluluu
ortaya çkar
• Bu kaynaklar üretimden alkonulmaktadr
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Enflasyon (%)
1970s
4,9
4,5
7,5
4,5
8,1
9,8
8,8
10,2
10,2
14,9
7,6
10,1
16,5
15,5
18,5
29,2
149,3
1980s
1,5
2,4
1,2
2,4
3,7
1,4
4,4
3,0
4,4
5,3
8,2
18,3
4,1
17,9
76,6
48,5
460,3
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
1990s
2,1
1,3
2,3
1,3
2,6
0,6
1,5
4,8
1,5
2,7
8,8
7,9
4,8
8,0
19,7
80,8
3,3
474
Enflasyon ve gelir
• ktisatçlarn büyük çounluu ylda % 2-3 gibi
düük düzeylerin üstünde enflasyonu tasvip etmez
• Az sayda iktisatç ise mutlak fiyat düzeyi istikrarn
(sfr enflasyon) savunur
• ktisatçlar enflasyona kaynak israfna yol açarak
ekonominin uzun dönem ortalama büyüme hzn
düürdüü için kar çkarlar
• Bir dier neden enflasyonun servet dalmnda yol
açabilecei keyfi (arbitrary) deiikliklerdir
• Enflasyonun iktisatç olmayan kamuoyunda
alglanma biçimi ile iktisatçlar tarafndan
deerlendirilmesi arasnda büyük farklar vardr
• Bu konularn ayrntsna inelim
Asaf Sava Akat
471
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Dünyada enflasyon: onyllar
TÜFE
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Enflasyonun maliyetleri
Enflasyonu anlamak
Asaf Sava Akat
470
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Dünyada enflasyon: uzun dönem
• On, yirmi, otuz yl gibi uzun süreler boyunca yüksek
enflasyon yayan bir dizi ülke vardr
• En iyi bilinen örnekler Latin Amerika’dadr
• Bölgenin üç büyük ekonomisinde (Brezilya,
Arjantin ve Meksika) uzun süren yüksek enflasyon
dönemleri oldu
• Arjantin ve Brezilya birden fazla hiperenflasyon
sonucu para birimlerini deitirdiler
• 1970’lerin ortasnda itibaren Türkiye yüksek
enflasyon ülkesidir
• Kapitalizme geçi döneminde eski komünist
ülkelerde de yüksek enflasyon görülmütür
• Baz Afrika ülkelerinde enflasyon hala yüksektir
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
476
Enflasyon ve fiyat mekanizmas
• Enflasyon kaynak dalmnn temel arac olan nisbi
fiyat göstergelerini bozar
• Yükselen nominal gelirler tüketicilere yanl bir
zenginlik duygusu vererek tüketim-tasarruf
kararlarnda yanltr
• Uzun zaman aralklarnda satn alnan mallarda
tüketiciler doru fiyatn ne olduunu unuturlar
• Sektörler arasnda fiyat ayarlamalarnn yapl
skl çok deiir
• Bütün bunlar kaynaklarn etkin dalmn engeller
• Kaynak dalmnda etkinliin azalmas aslnda
verimliliin ve dolays ile hayat standardnn
azalmas demektir
• ktisadi analizin saptad enflasyon maliyetleri
sradan vatandalarn inançlar ile çeliir
• Kamuoyundaki genel kan enflasyonun bireylerin
gelir ve yaam standartlarnda düüe yol açtdr
(hayat pahall)
• Bu görü tek kelime ile yanltr
• Bir mal yada hizmeti satn alan kiiye yüksek gelen
fiyat onu satan üretici için yüksek gelirdir
• Mal ve hizmetlerin nominal fiyatlar ancak nominal
gelirlerle birlikte yükselebilir
• Tanm icab nominal gelirlerdeki art fiyatlarda
yaanan enflasyona eittir: baka türlü olmas
mümkün deildir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
477
Enflasyon ve vergiler
• Enflasyon ekonominin vergi yapsnda ciddi
sorunlara yol açar
• Sermaye kazançlarnda nominal imeye yol açar:
sermaye kazançlarndan alnan vergilerin nominal
oran sabit kalsa bile reel oran yükselir
• Faiz gelirlerinde nominal imeye yol açar: nominal
gelir vergisi oran sabit bile kalsa reel gelir vergisi
oran artar
• Her iki durumda, vergi öncesi reel kar/gelir olmayan
hallerde yüksek vergiler ödenebilir
• Sermaye kazançlarnn ve faizlerin yüksek
vergilenmesi sermaye piyasasnn gelimesini
engeller
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
478
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
481
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
ABD: enflasyon ve para arz
484
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
480
Enflasyon ve kamu aç
• Bütçe açklarnn mali piyasalardan borçlanma
yerine MB kaynaklarndan (para basarak)
karlanmas enflasyonu yükseltir
• Kamunun borçlanaca düzeyde gelimi mali
piyasalar mevcut deilse, bütçe aç veren bir
hükümetin zaten baka çaresi yoktur
• Bu durumda enflasyon para tutanlardan alnan bir
vergi nitelii kazanmaktadr (enflasyon vergisi)
• Tüm yüksek enflasyon ülkelerinde enflasyonun
balangç nedeni bütçe açnn MB tarafndan
finansmandr (ilk günah)
• Bu koullarda bütçe açnn büyüklüü ile para arz
art hz ve enflasyon birebir ilikilidir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
482
Maliyetler ve enflasyon
• Bütçe aç ekonomide bir aktörün gelirinin üstünde
harcama yaptna iaret eder
• Mal-hizmet piyasasnda talep fazlas oluur
• Bütçe aç MB tarafndan karlanmas tüketim
harcamalarnn faizdeki yükselme ile kslmas
yolunun kapatlmasdr
• Ülke parasnn deer kazanmas (ithalat art) mal
piyasasnda talep fazlasn masedebilir ama hizmet
piyasasnda (non-tradables) talep fazlas sürer
• D açk korkusu ile kurun deer kazanmasna izin
verilmiyorsa ithal girdi maliyetleri yükselir
• Gevek maliye politikas gevek para politikas ile
birleince sonuç daima enflasyonun hzlanmasdr
Asaf Sava Akat
Beklenmeyen enflasyon
Yaln bir mekanizma
Asaf Sava Akat
479
• Yüksek enflasyonun yukarda saylan maliyetlerinin
tümü ekonomik aktörlerin enflasyonu beklemeleri ve
doru tahmin etmeleri hali için geçerlidir
• Enflasyonda beklenmeyen bir art borçlularla
alacakllar arasnda normal koullarda asla kabul
edilmeyecek keyfi servet transferine yol açar
• Yani beklenmeyen enflasyon toplumsal serveti keyfi
ekilde yeniden datr
• Borçlular (devlet, irketler) enflasyondaki ani
trmanmadan karl çkar: ödedikleri reel faiz düer
• Alacakllar (mevduat sahibi, bankalar)
enflasyondaki ani tirmantan zararl çkar: elde
ettikleri reel faiz düer
Para ikamesi (dolarizasyon)
• Yüksek enflasyon ülke parasnn hesap birimi ve
servet saklama fonksiyonlarn ifa edemez hale
gelmesidir
• Yüksek enflasyon ortamnda ekonomik aktörler
eninde sonunda ülke parasn güvendikleri bir baka
ülke paras ile ikame etmeye balarlar
• Bu ekilde kendilerini enflasyondaki beklenmeyen
dalgalanmalardan korumaya çalrlar
• Genellikle dolar ve euro gibi paralar tercih edilir
• Mevduat içinde dövizle yada dövize endeksli
mevduatn pay artar
• Nakit döviz kullanm yaygnlar
• Para politikas açsndan çok vahim sonuçlar vardr
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
483
Enflasyon parasal bir olaydr
• Üretim faktörü ve temel girdi fiyatlarnda artn
enflasyona etkisi nedir?
• Kamuoyunda yaygn kan maliyet artlarnn
enflasyonun temel nedenlerinden bir olduudur
• AD-AS modeli ile birlikte petrol okunu inceledik
• Faktör talebi mal-hizmet talebinden türevdir
• Mal-hizmet piyasasnda arz fazlas varsa faktör
fiyatlar yükselse bile o düzeyi koruyamaz
• Petrol gibi temel girdi fiyatlar ancak faktör
fiyatlarna yansmamas için talep canl tutulduu
takdirde mal-hizmet fiyatlarna yansr
• Ayn mant ülke parasnn deer kayb haline de
uygulayabiliriz
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
485
• Milton Friedman’n dedii gibi, “enflasyon daima ve
heryerde parasal bir olaydr”
• Bu ifadeyi iki ekilde tefsir edebiliriz
• MB para arzn sabit tuttuu yada milli gelire paralel
ekilde arttrd takdirde enflasyon olmaz
• Enflasyon varsa mutlaka MB para arznn milli
gelirden daha hzl artmasna izin vermitir
• Yani enflasyonun nedeni daima para politikasdr
• Doru yaklam, MB’nn enflasyona neden
olacan bilmesine ramen para politikasn gevek
tutmak zorunda brakan koullarn aratrlmasdr
• Enflasyonla ilgili tartmalarn konjonktür
politikalarnn da özünü oluturduunu biliyoruz
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Dünya: enflasyon ve para arz
Üçüncü Kitap
TÜRKYE EKONOMS
VERLER
486
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
487
MLL GELR
Birinci Bölüm
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
490
Faktör gelirleri (TL)
Üretim faktörleri (emek, sermaye, vs)
Firmalar
Mal ve hizmetler
Harcamalar (TL)
•Varsaymlar:
•Devlet yok; Finans yok; D dünya yok
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
488
493
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
489
Ekonomide gelir ve harcama
Basit çevrisel akm
• Bir ekonomiyi oluturan ekonomik birimlerin elde
ettikleri toplam gelirin büyüklüünü saptamak pek
çok açdan iimize yarar
– ki dönem arasnda gelirin nasl deitiine
bakarz
– Geliri baka ülkelerle karlatrrz
• Ekonominin tümü açsndan elde edilen gelir toplam
tanm icab yaplan harcama toplamna eittir çünkü
– Her ilemde bir satc ve bir alc vardr
– Harcanan her TL bir satc için o kadar gelirdir
• Makroiktisat u basit gerçein üstüne kurulmutur
• Herkesin geliri bir bakasnn harcamasdr;
herkesin harcamas bir bakasnn geliridir
• Ekonomideki mal, hizmet ve faktör akmlarn basit
bir model üstünde izleyebiliriz
• Olay kavramakta kolaylk salamak üzere devletin,
d dünya ile ilikileri ve mali kurumlarn olmad
sade bir ekonomi düünelim
• Haneler ve firmalar iki temel ekonomik aktör
grubudur: üretim firmalarda gerçekleir
• Bunlar iki tür piyasada kar karya gelirler
– Mal ve hizmet piyasalar
– Üretim faktörleri piyasalar
• Bu piyasalarda iki tür akm yer alr
– Reel akmlar: mal, hizmet ve faktör girdileri
– Nominal akmlar: gelir ve harcama tutarlar
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
491
• Makroiktisadn çk noktas ekonominin bütünü
açsndan gelir ve harcama akmlarnn analizidir
• in özü aslnda çok basittir
• Ekonomideki her harcama mutlaka bir ekonomik
aktöre gelir yaratr
• Ekonomideki her gelir mutlaka bir ekonomik
aktörün harcamasdr
• Makroiktisadn sorunlar u ekilde vazedilebilir
– Çevrisel akmn düzgün ileyiini hangi
mekanizmalar salar?
– Çevrisel akm ne zaman bozulur?
– Bozulduu takdirde tekrar düzgün ilemesi için
neler yaplabilir?
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
492
Milli gelir muhasebesi
Makroiktisat ve çevrisel akm
Çevrisel akm emas
Haneler
Asaf Sava Akat
494
• Bir dönem içinde ekonomide üretilen toplam gelirin
ve tanm icab ona eit olan toplam harcamann
ölçülmesine milli gelir muhasebesi denir
• Gayrisafi Yurtiçi Hasla, Gayrisafi Milli Hasla, Milli
Gelir, vs. milli gelir muhasebesi tarafndan
gelitirilen ölçülerdir
• Temel hususun unutulmamas gerekir: ayn iktisadi
olayn üç farkl vechesi vardr
– Mal ve hizmetlerin üretimi ve sat
– Mal ve hizmetlere yaplan harcamalar
– Mal ve hizmetlerin üretiminden elde edilen faktör
gelirleri
• Hesaplar bunu gözönüne almak zorundadr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
495
GSYH
GSYH’nn özellikleri
Katma deer üstüne
• Milli gelir muhasebesini Türkiye statistik Kurumu
TÜK (eski Devlet statistik Enstitüsü DE) tutar
• DE çeyrek (üçaylk) ve yllk olarak milli gelir
hesaplarn yaynlar
• En önemli milli gelir ölçüsüne Gayrisafi Yurtiçi
Hasladr GSYH denir (Gross Domestic Product
GDP)
• GSYH bir dönemde ülke içinde üretilen nihai mal ve
hizmetlerin toplam piyasa deerini temsil eder
• GSYH ekonomide üretilen ve hukuken serbestçe
piyasalarda satlan bütün kalemleri kapsar
• Buna karlk hukuken yasak olmasna ramen
üretilen/satlan mallar (uyuturucu, vs.) kapsamaz
• GSYH hesaplanrken tüm üretim cari piyasa
fiyatlarndan hesaba katlr
• GSYH sadece nihai mallarn piyasa deerini
kapsar; ara mallarn piyasa deerini hesaba alnmaz
• GSYH’nn içinde mallar kadar hizmetler de yer alr
– Gda, giyim, otomobil, deterjan, vs. elle
tutulabilen (tangible) mallardr
– Saç tra, ev temizlii, doktor vizitesi, eitim vs.
elle tutulmayan (intangible) hizmetlerdir
• GSYH cari dönemde üretilen tüm mal ve hizmetleri
kapsar fakat geçmite üretilmi mallarn el deitirmesi (ikinci el otomobil yada eski ev alm-satm)
hesaba girmez
• Milli gelir muhasebesinde önemli bir tehlike nihai
mal ve hizmetlerin üretimde kullanlah girdilerin çok
kere hesaba dahil edilmesidir (çifte kayt)
• Örnein ekmein içinde buday, un, tamaclk,
enerji, frn, vs. çok sayda girdi vardr
• Ekmee ek olarak onlar da GSYH’ya katarsak
birden fazla kere saym oluruz
• Katma Deer satlardan dier firmalardan satn
alnan girdilerin deeri çkartlarak elde edilir
• Katma deer tanm icab faktör gelirlerine (ücret,
kar, faiz ve rant) eittir
• Katma Deer Vergisi KDV bu sistemle çalr
• GSYH katma deeri hesaplar
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
496
Asaf Sava Akat
497
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
498
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
GSYH ve piyasa d üretim
GSYH ve kayt d ekonomi
Gayrisafi Milli Hasla – GSMH
• GSYH piyasaya gitmeden hanelerin üretip
dorudan tükettii mal ve hizmetleri kapsamaz
• ki kadn birbirlerine ev ii yardmcs olarak giderse
GSYH artacaktr
• Önemli bir sorun tarmda kendi kendine yeterli
çiftçiliktir (subsistence agriculture)
• Türkiye açsndan özellikle geçmite çok büyük
deerlere ulayordu: ana ürünler itibariyle tarm
üretimi piyasaya çkmasa bile GSYH’ya katlmtr
• Muadil bir örnek konut sahipliidir
• Teorik olarak sadece kiradaki konutlar GSYH’ye
dahil olmas gerekir
• Fiilen konut sahiplii GSYH’ye alnr
• Kamuoyunda kayt-d ekonominin GSYH
hesaplarna dahil olmadna inanlr
• Bu görü doru deildir
• Kayt-d vergi idaresi açsndan bir sorundur
• Gelir vergisini, hatta KDV’yi ödemese bile,
üreticilerin yaratt katma deeri kayt içinden
kullandklar girdilerden hareketle hesaplamak
mümkündür
• Doallkla, kayt içine kyasla bir miktar kayp
olabilir ama kamuoyunda tahmin edildiinden çok
daha küçüktür
• TÜK ana girdi miktarlarn (elektrik, çimento, vs.)
dier ülkelerle karlatrarak hesap salamas yapar
• GSYH ülke içinde belirli bir dönemde yaplan mal
ve hizmet üretimini ölçer
• Ancak, ülke içinde üretilen gelirin bir bölümü yurt
dnda mukim kii ve kurumlara aittir: örnein
darya yaplan faiz ve temettü ödemeleri
• Ayn ekilde, ülkede mukim kii ve kuruumlarn
yurt dndan gelirleri olabilir: örnein yurt dndan
gelen faiz, temettü ve içi dövizleri
• Gayrisafi Milli Hasla (GSMH) bir ülkede
yeleikler kiilerin elde ettikleri toplam gelirdir
• GSYH’ya yurt dndan net faktör gelirlerinin
eklenmesi ile elde edilir
• Türkiye açsndan GSYH’dan daha iyi bir ölçüdür
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
499
GSMH’nn bilekenleri
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
500
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
502
ÜRETM
Ciftcilik
Ormanclk
Balikçlk
Tarm Toplam
Tasocakclg
malat
Elektrik, gaz, su
Sanayi Toplam
nsaat Sanayi
Toptan ve Parakende
Otel ve Lokanta Hizmetleri
Ticaret Toplam
Ulastirma ve Haberleme
Mali Kurulular
Konut Sahiplii
Serbest Meslek Hizmetleri
zafi Banka Hizmetleri
SEKTÖRLER TOPLAMI
Devlet Hizmetleri
Kar Amac Olmayan Özel Hizmetler
TOPLAM
Ithalat Vergisi
GSYIH (Alc Fiyatlaryla)
D Alemden Gelen
D Aleme Giden
Dis Alem Net Faktör Gelirler Toplam
GSMH (Alc Fiyatlaryla)
Asaf Sava Akat
HARCAMA
ÖZEL NHA TÜKETM
Gida-içki
Dayankl Tüketim Mallar
Yar Dayankl ve Dayanksz Tük. Mal.
Enerji-Ulastrma-Haberleme
Hizmetler
Konut Sahiplii
DEVLETN NHA TÜKETM HARCAMALARI
Maa-Ücret
Diger Cari
GAYRSAF SABT SERMAYE OLUUMU
Kamu Sektörü
Makine Techizat
Bina naat
Bina D naat
Özel Sektör
Makine Techizat
Bina+Konut Insaati
STOK DEMELER
Mal ve Hizmet hracat
Mal ve Hizmet thalat
NET HRACAT
GAYRSAF YURTÇ HASILA
Istatistiki Hata
GSYIH (statistiki Hata Çk.)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
GELR
ÜCRETLER
Özel Sektör
Kamu Sektörü
MAA
Özel Sektör
Kamu Sektörü
KEND HESABINA ÇALIAN
RANT
KAR
Firma-d kar
Firma kar
FAZ GELR
503
Reel ve nominal GSMH
GSYH deflatörü
• Milli gelir muhasebesi daima ve ancak cari fiyatlarla
tutulabilir: tersi imkanszdr
• Nominal GSMH mal ve hizmet üretimini o dönemde
fiilen geçerli (cari) fiyatlarla hesaplar
• Reel GSMH mal ve hizmet üretimini baz alnan yln
(sabit) fiyatlar ile hesaplar
• GSMH deflatörü nominal milli geliri sabit fiyatlarla
milli gelire dönütüren enflasyon ölçüsüdür
• Halen 1987 yl baz alnmakta, yani reel milli gelir
1987 fiyatlar ile hesaplanmaktadr
• Ülke GSMH’s ile dönemler aras karlatrma
yapmak için reel GSMH kullanlr
• Tüm dier ölçüler (dolar, vs.) yanltr
• GSYH deflatörü cari fiyat düzeyini baz yl fiyat
düzeyi ile karlatran enflasyon ölçüsüdür
• Yani deflatör GSYH açsndan genel fiyat
seviyesinde baz yla kyasla oluan deiimi yanstr
• Deflatör aracl ile GSYH’da oluan deiimin
fiyat deimelerinden kaynaklanan bölümünü
temizleyerek üretim miktarlarndaki deiimi elde
ederiz
(Nominal G DP19xx )
Real G DP19xx =
X 100
(G DP deflator19xx )
G D P d e f la t o r =
501
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Dier milli gelir ölçüleri
Milli Muhasebe yöntemleri
• Tüketim (C) haneler tarafndan tüketim amac ile
satn alnan tüm mal ve hizmetleri kapsar (yeni
konut hariç)
• Yatrm (I) firmalar, haneler ve devlet tarafndan
sermaye mallar, binalar (yeni konut dahil) ve
stoklar için yaplan tüm harcamalar kapsar
• Kamu tüketimi (G) yerel ve merkezi idare tarafndan
satn alnan tüm mal ve hizmetleri kapsar fakat
transfer harcamalar dahil deildir
• Net ihracat (NX) mal ve hizmet ihracatndan mal ve
hizmet ithalatnn çkarlmas ile bulunur
• Temel makro özdelik:
Y = C + I + G + NX
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
N o m in a l G D P
u100
Real G DP
• Net Milli Hasla NMH ülke sermaye stoundaki
anma ve eskimenin (amortisman) GSYH’dan
çkartlmas ile elde edilir
• Milli Gelir MG ifirmalarn devlete ödedii dolayl
vergilerin (KDV, ÖTV, vs.) NMH’dan çkartlmas
ve devletten aldklar sübvansiyonlarn eklenmesi ile
elde edilir
• Kiisel Gelir hanelerin ve irket d firmalarn elde
ettikleri gelirdir: irketlerin datlmam karlar
hariçtir
• Kullanlabilir Kiisel Gelir iKiisel Gelirden devlete
ödenen gelir vergileri indirilip devletten alnan
transferler eklenerek elde edilir
Asaf Sava Akat
504
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
GSMH: Sektörler itibariyle (1)
Ciftcilik
Ormanclk
Balkçlk
Tarm Toplam
Tasocakclg
malat
Elektrik, gaz, su
Sanayi Toplam
nsaat Sanayi
Toptan ve Parakende
Otel ve Lokanta Hizmetleri
Ticaret Toplam
Ulastirma ve Haberleme
Mali Kurulular
Konut Sahiplii
Serbest Meslek Hizmetleri
(-)zafi Banka Hizmetleri
SEKTÖRLER TOPLAMI
REEL (Trilyon TL)
2005
GSMH % Pay
15,6
10,7
0,7
0,5
0,4
0,3
16,8
11,5
1,6
1,1
36,4
25,0
4,9
3,3
42,8
29,4
6,2
4,2
30,2
20,7
4,8
3,3
35,0
24,0
19,8
13,6
2,3
1,6
6,2
4,2
3,3
2,2
1,8
1,3
130,5
89,6
NOMNAL (Milyar YTL)
2005
GSMH % Pay
46,1
9,5
1,8
0,4
2,1
0,4
50,0
10,3
7,0
1,4
101,2
20,8
15,5
3,2
123,7
25,4
21,3
4,4
82,2
16,9
17,5
3,6
99,7
20,5
71,7
14,7
21,5
4,4
22,4
4,6
16,9
3,5
12,5
2,6
414,6
85,2
Asaf Sava Akat
505
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
GSMH: Sektörler itibariyle (2)
Ulatrma ve Haberleme
Mali Kurulular
Konut Sahiplii
Serbest Meslek Hizmetleri
(-)zafi Banka Hizmetleri
Dier Sektörler Toplam
SEKTÖRLER TOPLAMI
Devlet Hizmetleri
Kar Amac Olmayan Özel Hizmetler
TOPLAM
Ithalat Vergisi
GSYIH (Alc Fiyatlaryla)
D Alemden Gelen
D Aleme Giden
Dis Alem Net Faktör Gelirler Toplam
GSMH (Alc Fiyatlaryla)
Asaf Sava Akat
REEL (Trilyon TL)
2005 GSMH % Pay
19,8
13,6
2,3
1,6
6,2
4,2
3,3
2,2
1,8
1,3
130,5
89,6
130,5
89,6
5,2
3,6
0,4
0,3
136,2
93,5
10,6
7,3
146,8
100,8
-1,1
-0,8
5,0
3,4
6,1
4,2
145,7
100,0
508
ÖZEL NHA TÜKETM
Gida-içki
Dayankl Tüketim Mallar
Yar Dayankl ve Dayanksz Tük. Mal.
Enerji-Ulastrma-Haberleme
Hizmetler
Konut Sahiplii
DEVLETN NHA TÜKETM HARCAMALARI
Maa-Ücret
Diger Cari
GAYRSAF SABT SERMAYE OLUUMU
Kamu Sektörü
Makine Techizat
Bina naat
Bina D naat
Özel Sektör
Makine Techizat
Bina+Konut Insaati
Ç TALEP (stok deimeleri hariç)
Asaf Sava Akat
Nominal ve reel GSYH
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
511
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Nominal GSYH
Faktör Gelirleri
Hizmetler
1,7
-10,4
-0,7
5,0
13,0
0,0
1,2
1989
-1,4
-2,1
-1,6
-0,9
-1,2
2,6
-1,0
1990
7,4
48,1
13,6
13,7
13,2
2,5
13,1
1991
3,2
3,3
4,2
-1,0
-5,6
2,3
1,9
1992
1,0
9,4
-3,0
9,3
10,2
2,6
3,3
1993
3,3
23,2
7,0
14,7
8,6
2,6
8,4
1994
-0,7
-29,3
-12,6
4,2
5,2
2,8
-5,3
1995
8,2
1,6
11,1
0,8
2,6
2,1
5,6
1996
2,4
35,6
11,4
5,3
9,4
2,4
8,5
1997
0,8
33,6
8,7
3,5
15,1
2,3
8,4
1999
-0,1
1,9
-0,8
-0,3
0,3
4,9
-8,2
-4,9
-0,8
-11,2
509
ÖZEL NHA TÜKETM
DEVLETN NHA TÜKETM HARCAMALARI
GAYRSAF SABT SERMAYE OLUUMU
Ç TALEP (stok deimeleri hariç)
Stok Deiimi
Mal ve Hizmet hracat
Mal ve Hizmet thalat
NET HRACAT
GAYRSAF YURT Ç HASILA (GSYH)
statistiki Hata
GSYH (statistiki Hata Çk.)
Asaf Sava Akat
(Trillion TL)
Ortalama
$/TL
GSMH
2,1
1,1
0,6
-2,6
Reel (Trilyon TL)
2005 GSYH % Pay
95,6
65,1
10,0
6,8
40,7
27,7
146,3
99,6
7,8
5,3
66,2
45,1
73,1
49,8
-6,8
-4,7
147,2
100,3
-0,4
-0,3
146,8
100,0
Nominal (Milyar YTL)
2005 GSYH % Pay
328,6
67,4
63,7
13,1
95,3
19,6
487,5
100,1
25,4
5,2
133,6
27,4
165,6
34,0
-32,0
-6,6
480,9
98,7
6,3
1,3
487,2
100,0
510
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Özel nihai tüketim
%
(Milyar $) Deiim ndeks
Trilyon
TL
Dayanikli Yar Dayankl Enerjive Dayanksz UlastirmaTüketim
Haberlesme
Tük. Mal.
Gida-icki Mallar
Hizmetler
Ozel
Nihai
Konut
Sahiplii Tüketim
1989
227
3,0
230
2.124
107
18,8
123
1987
21,0
5,3
9,2
6,4
4,3
4,8
51,0
1990
393
4,1
397
2.609
151
40,8
173
1988
21,3
4,8
9,1
6,8
4,9
4,8
51,6
1991
630
4,3
634
4.180
151
0,1
173
1992
1.093
10
1.104
6.881
159
5,4
183
1993
1.982
15
1.997
11.047
179
12,9
206
1994
3.868
19
3.888
29.818
130
-27,7
149
1995
7.762
92
7.855
45.846
169
30,5
195
1989
21,0
4,7
9,0
6,7
4,8
4,9
51,1
1990
22,6
6,9
10,2
7,6
5,4
5,1
57,8
1991
23,3
7,1
10,6
7,5
5,1
5,2
58,9
7,8
10,3
8,2
5,7
5,3
60,9
1993
24,3
9,6
11,0
9,4
6,1
5,4
66,0
1994
1992
24,2
23,5
6,8
9,6
9,8
6,5
5,6
62,5
6,9
10,7
9,9
6,6
5,7
66,0
1996
14.772
206
14.978
81.591
181
6,9
208
1995
26,1
1997
28.836
557
29.393
152.438
189
4,5
218
1996
26,8
9,4
11,9
10,4
7,3
5,8
1998
52.225
1.293
53.518
261.675
200
5,5
230
1997
27,0
12,5
13,0
10,8
8,3
6,0
77,6
1999
77.415
868
78.283
421.076
184
-7,9
211
1998
26,9
12,4
13,0
11,3
8,3
6,1
78,1
1999
27,4
12,4
11,9
10,8
7,4
6,2
71,6
76,1
2000
124.583
1.013
125.596
625.208
199
8,4
229
2001
178.412
-1.928
176.484
1.228.367
145
-27,1
167
2002
277.574
-2.542
275.032
1.509.471
184
26,6
212
2003
359.763
-3.082
356.681
1.496.669
240
30,7
276
2003
28,7
13,9
11,5
10,8
8,4
6,5
79,9
2004
430.511
-1.579
428.932
1.425.772
302
25,6
347
2004
29,5
18,0
13,7
10,9
9,1
6,6
87,9
2005
487.202
12.709
486.401
1.344.025
362
20,1
417
2005
32,0
20,7
15,5
10,9
9,8
6,7
95,6
Asaf Sava Akat
512
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
2000
28,3
15,8
12,0
10,5
7,9
6,2
80,8
2001
27,3
11,0
11,0
10,6
7,2
6,3
73,4
2002
27,6
11,2
Asaf Sava Akat
Trilyon
TL
1989
Kamu
MakinaTeçhizat
Yatrm
2,4
Kamu
Bina
naat
1,1
Kamu
Toplam
Bina-d Kamu
naat
Yatrm
2,9
6,3
Özel
Makina
Teçhizat
Yatrm
4,0
11,3
10,6
7,8
6,4
74,8
513
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Yatrmlar
Ozel
Nihai
Konut
Sahiplii Tüketim
1988
1998
GSMH
507
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
GSYH: harcama kalemleri (2)
NOMNAL (Milyar YTL)
2005
GSYH % Pay
328,6
67,4
101,4
20,8
53,6
11,0
49,1
10,1
62,7
12,9
37,5
7,7
24,2
5,0
63,7
13,1
47,7
9,8
15,9
3,3
95,3
19,6
20,7
4,2
5,2
1,1
4,2
0,9
11,3
2,3
74,6
15,3
46,0
9,4
28,6
5,9
487,5
100,1
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Özel nihai tüketim
Dayanikli Yar Dayankl Enerjive Dayanksz UlastirmaTüketim
%
Haberlesme
Tük. Mal.
deiim Gida-icki Mallar
REEL (Trilyon TL)
2005
GSYH % Pay
95,6
65,1
32,0
21,8
20,7
14,1
15,5
10,5
10,9
7,4
9,8
6,7
6,7
4,6
10,0
6,8
5,2
3,6
4,8
3,2
40,7
27,7
7,8
5,3
2,6
1,8
1,5
1,0
3,7
2,5
32,9
22,4
23,9
16,3
9,0
6,2
146,3
99,6
GSYH ve GSMH: TL ve US$
Nominal GSYH
%
GSYH Reel GSYH
%
(Trillion TL)
Deiim Endeks Deflatör (Trilyon TL) Deiim Endeks
227
75,9
304
75,5
76
0,3
102
393
72,9
526
57,6
84
9,3
112
630
60,3
843
59,2
84
0,9
113
1.093
73,5
1.463
63,5
89
6,0
120
1.982
81,3
2.652
67,4
97
8,0
129
3.868
95,2
5.177
107,3
91
-5,5
122
7.762
100,7
10.388
87,2
98
7,2
131
14.772
90,3
19.769
78,0
105
7,0
140
28.836
95,2
38.591
81,2
113
7,5
151
52.225
81,1
69.892
75,3
116
3,1
155
77.415
48,2
103.604
55,8
111
-4,7
148
124.583
60,9
166.729
50,9
119
7,4
159
178.412
43,2
238.768
55,3
110
-7,5
147
277.574
55,6
371.476
44,4
119
7,9
159
359.763
29,6
481.469
22,5
125
5,8
168
430.511
19,7
576.151
9,9
137
8,9
183
487.202
13,2
652.019
5,4
147
7,4
196
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
GSYH: harcama kalemleri (1)
NOMNAL (Milyar YTL)
2005
GSMH % Pay
71,7
14,7
21,5
4,4
22,4
4,6
16,9
3,5
12,5
2,6
414,6
85,2
414,6
85,2
47,7
9,8
3,0
0,6
465,4
95,7
21,8
4,5
487,2
100,2
-0,8
-0,2
11,9
2,4
12,7
2,6
486,4
100,0
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
506
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Yatrmlar
Özel
binaToplam
konut
Özel
yatrm Yatrm
8,3
12,4
Gayrisafi
Sermaye
Oluumu
%
Deiim
Kamu
Kesimi
MakinaTeçhizat
Yatrm
Kamu
Kesimi
Bina
naat
Kamu
Kesimi
Bina-d
naat
Toplam
Kamu
Kesimi
Yatrm
Özel
Sektör
Makina
Teçhizat
Yatrm
Özel
sektör
binakonut
yatrm
Toplam
Özel
Sektör
Yatrm
Toplam
Yatrm
Harcamal
ar
18,7
1989
-6,8
1,3
14,0
3,1
-1,7
3,4
1,7
2,2
1990
2,5
1,3
3,2
6,9
6,7
8,1
14,8
21,7
1990
3,9
13,3
11,4
8,9
66,5
-3,2
19,4
15,9
1991
2,6
1,3
3,2
7,0
7,1
7,8
14,9
21,9
1991
4,9
-1,3
0,8
1,9
1992
2,8
1,3
3,2
7,3
7,2
8,3
15,5
22,9
1992
9,2
2,3
1,2
4,3
2,4
6,1
4,3
4,3
1993
2,9
1,4
3,2
7,6
11,6
9,3
21,0
28,6
1993
3,7
11,4
0,1
3,4
60,5
12,8
35,0
24,9
6,0
-3,2
0,9
1,2
1994
1,0
0,9
3,0
5,0
9,0
10,1
19,1
24,0
1994
-64,0
-35,8
-8,2
-34,8
-22,5
7,6
-9,1
-15,9
1995
1,3
0,9
2,1
4,3
11,5
11,0
22,5
26,8
1995
22,2
0,9
-28,8
-12,4
27,6
9,2
17,9
11,6
1996
1,4
1,2
2,7
5,4
14,4
10,8
25,2
30,6
1996
12,1
30,3
29,3
24,4
25,2
-1,7
12,1
14,1
1997
2,0
1,5
3,5
6,9
17,4
10,8
28,2
35,1
1997
36,1
22,8
26,8
28,4
21,2
-0,4
11,9
1998
2,3
1,9
3,7
7,9
15,3
10,6
25,9
33,8
1998
19,1
25,0
6,3
13,9
-12,3
-1,8
-8,3
-3,9
1999
2,2
1,8
3,1
7,2
11,6
9,6
21,3
28,5
1999
-4,3
-1,6
-15,0
-8,7
-24,1
-8,8
-17,8
-15,7
14,8
2000
3,2
27,4
0,9
-2,1
7,6
0,0
6,2
2000
2,7
2,4
3,5
8,6
15,9
8,7
24,7
33,3
2000
20,3
31,6
12,2
19,6
37,2
-9,7
16,0
16,9
2001
-3,6
-30,4
-9,0
0,9
-9,3
2,1
-9,2
2001
1,6
1,9
3,2
6,7
8,0
8,0
16,1
22,8
2001
-39,1
-20,1
-10,3
-22,0
-49,5
-8,0
-34,9
-31,5
2002
0,9
2,1
3,1
-0,7
8,7
1,8
2,0
2002
2,1
2,4
3,2
7,7
8,2
6,7
14,9
22,6
2002
29,3
24,0
1,1
14,5
1,4
-15,8
-7,2
-0,8
2003
4,2
23,9
2,0
2,6
7,2
1,4
6,8
2003
1,5
1,7
3,3
6,5
12,3
6,0
18,3
24,8
2003
-29,8
-29,2
3,2
-15,9
50,3
-10,5
22,8
9,6
2004
2,8
29,7
18,8
0,3
9,3
1,8
10,0
2004
1,7
1,3
3,2
6,2
19,7
7,0
26,6
32,8
2004
14,8
-24,4
-3,2
-4,7
60,3
15,3
45,5
32,4
2005
8,2
15,0
12,9
-0,1
7,8
1,5
8,8
2005
2,6
1,5
3,7
7,8
23,9
9,0
32,9
40,7
2005
51,6
16,1
16,1
25,9
21,4
29,9
23,6
24,0
Asaf Sava Akat
514
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Kamu tüketimi ve iç talep
Trilyon
TL
Ozel
Nihai
Tüketim
Gayrisafi
Sabit
Sermaye
Oluumu
Devletin
Devletin
Maa
Dier Cari
Ücret
harcamas Harcamas
515
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Kamu tüketimi ve iç talep
Devletin
Nihai
ç Talep
ç Talep
Tüketim
(stok
Stok
(stok
Harcamas hariç)
Deime dahil)
%
Deiim
Ozel
Nihai
Tüketim
Gayrisafi
Sabit
Sermaye
Oluumu
Devletin
Maa
Devletin
Ücret
Dier Cari
harcamas Harcamas
516
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
D talep ve GSYH
Devletin
Nihai
ç Talep Stok
ç Talep
Tüketim
(stok
Deime (stok
Harcamas hariç)
(katk)
dahil)
Trilyon
TL
1989
ç Talep Mal
ve Mal
ve
(stok
Hizmet
Hizmet
D
dahil)
hracat
thalat
Talep
76,2
13,8
-13,5
Gayrisafi
Yurtiçi
Istatistiki
Hasla
Hata
0,2
76,4
GSYIH
(statistiki
Hata Çk.)
0,1
76,5
1989
51,1
18,7
3,9
1,9
5,8
75,6
0,5
76,2
1989
-1,0
2,2
1,2
0,1
0,8
-2,7
1,6
-1,1
1990
87,3
14,2
-18,0
-3,8
83,4
0,1
83,6
1990
57,8
21,7
4,0
2,3
6,3
85,8
1,5
87,3
1990
13,1
15,9
2,9
18,3
8,0
13,4
1,3
14,6
1991
86,5
14,6
-17,1
-2,4
84,0
0,3
84,4
1991
58,9
21,9
4,1
2,5
6,6
87,4
-0,9
86,5
1991
1,9
1,2
2,4
8,1
4,5
1,9
-2,9
1992
60,9
22,9
4,3
2,6
6,8
90,6
0,4
91,0
1992
3,3
4,3
3,4
4,4
3,8
3,6
1,6
5,2
103,3
1993
8,4
24,9
1,8
11,4
5,4
12,4
1,2
13,5
-0,9
1993
66,0
28,6
4,3
2,9
7,2
101,8
1,5
1994
62,5
24,0
4,4
2,6
6,9
93,5
-2,9
90,5
1994
-5,3
-15,9
0,8
-10,0
-3,5
-8,2
-4,6
-12,3
1995
66,0
26,8
4,5
2,9
7,4
100,2
1,8
102,0
1995
5,6
11,6
2,5
13,7
6,7
7,3
5,2
12,7
1992
91,0
16,2
-18,9
-2,7
88,3
1,1
89,4
1993
103,3
17,5
-25,7
-8,2
95,0
1,6
96,6
1994
90,5
20,1
-20,1
0,0
90,6
0,7
91,3
1995
102,0
21,7
-26,0
-4,3
97,7
0,2
97,9
104,7
1996
109,8
26,5
-31,4
-4,9
104,9
-0,2
1997
119,7
31,6
-38,4
-6,8
112,9
-0,3
112,6
1998
120,5
35,4
-39,3
-3,9
116,5
-0,4
116,1
1996
71,6
30,6
4,5
3,6
8,0
110,3
-0,5
109,8
1996
8,5
14,1
-0,3
22,2
8,6
10,0
-2,3
7,6
1997
77,6
35,1
4,5
3,9
8,4
121,1
-1,4
119,7
1997
8,4
14,8
0,1
9,2
4,1
9,9
-0,9
9,0
1998
78,1
33,8
4,7
4,3
9,0
120,9
-0,4
120,5
1998
0,6
-3,9
5,9
10,0
7,8
-0,2
0,9
0,6
1999
76,1
28,5
4,9
4,8
9,6
114,2
1,9
116,1
1999
-2,6
-15,7
2,7
10,6
6,5
-5,6
2,0
-3,7
2000
80,8
33,3
5,0
5,3
10,3
124,4
3,1
127,4
2000
6,2
16,9
2,0
12,4
7,1
8,9
1,1
9,8
2001
73,4
22,8
5,0
4,4
9,4
105,6
-1,7
103,9
2001
-9,2
-31,5
1,6
-18,0
-8,5
-15,1
-4,0
-18,5
2002
74,8
22,6
5,1
4,9
9,9
107,4
6,0
113,4
2002
2,0
-0,8
0,7
10,8
5,4
1,7
7,0
9,2
2002
113,4
46,7
-41,3
5,4
118,8
-0,4
118,4
2003
124,1
54,3
-52,5
1,7
125,8
-0,3
125,5
1999
116,1
32,9
-37,9
-5,0
111,1
-0,4
110,6
2000
127,4
39,2
-47,5
-8,3
119,1
-0,4
118,8
2001
103,9
42,1
-35,7
6,4
110,3
-0,4
109,9
2003
79,9
24,8
5,1
4,6
9,7
114,3
9,7
124,1
2003
6,7
9,6
0,8
-5,9
-2,4
6,5
3,3
9,4
2004
87,9
32,8
5,2
4,6
9,7
130,4
11,1
141,6
2004
10,1
32,4
1,2
-0,2
0,5
14,1
1,2
14,1
2004
141,6
61,0
-65,5
-4,5
137,1
-0,4
136,7
2005
95,6
40,7
5,2
4,8
10,0
146,3
7,8
154,0
2005
8,8
24,0
0,8
4,3
2,4
12,1
-2,4
8,8
2005
154,0
66,2
-73,1
-6,8
147,2
-0,4
146,8
Asaf Sava Akat
517
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
D talep ve GSYH
%
De iim
ç
Ta le p Ma l
ve Ma l
ve D
(stok
Hizme t
Hizme t
Ta le p
da hil)
hra ca t
tha la t
(ka tk)
518
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Faktör geliri ve GSMH
Ga yrisa fi
Yurtiçi
Ha sla
GSYIH
(sta tistiki
Ha ta Çk.)
GSYH
ç Talep
(istatistiki
(stok
Istatistiki hata
dahil)
D Talep Hata
çknca)
D
Alemden
Faktör
geliri
D
Aleme
Faktör
Gideri
519
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Faktör geliri ve GSMH
D
Alem
Net Faktör
Gelirleri
GSMH
%
Deiim
GSYH
D
ç Talep
(istatistiki Alemden
(stok
D Talep hata
Faktör
dahil)
(katk)
çknca) geliri
D
Aleme
Faktör
Gideri
Net
Faktör
Gelirleri
(katk)
1989
-1,1
-0,3
6,9
-1,2
0,3
0,3
Trilyon
TL
1990
14,6
3,1
33,1
-4,8
9,3
9,3
1989
76,2
0,2
0,1
76,5
3,3
2,4
0,8
77,3
1989
-1,1
-1,2
0,3
1991
-0,9
3,1
-5,3
1,7
0,7
0,9
1990
87,3
-3,8
0,1
83,6
3,5
2,5
1,0
84,6
1990
14,6
-4,8
9,3
6,9
2,6
0,2
-0,9
1,7
0,9
-10,5
4,5
-0,6
0,3
5,2
-0,3
6,0
12,2
-0,2
0,4
6,4
1992
5,2
11,0
10,9
-0,3
5,0
6,0
1991
86,5
-2,4
0,3
84,4
3,1
2,6
0,5
84,9
1991
91,0
-2,7
1,1
89,4
3,5
2,6
0,9
90,3
1992
47,9
0,5
1,4
GSMH
1,6
9,4
1993
13,5
7,7
35,8
-5,7
7,7
8,0
1992
1994
-12,3
15,2
-21,9
9,1
-4,7
-5,5
1993
103,3
-8,2
1,6
96,6
3,9
2,8
1,1
97,7
1993
13,5
-5,7
8,0
11,7
9,6
0,2
8,1
1995
12,7
8,0
29,6
-4,4
7,9
7,2
1994
90,5
0,0
0,7
91,3
3,6
3,2
0,4
91,7
1994
-12,3
9,1
-5,5
-9,1
11,2
-0,7
-6,1
1995
102,0
-4,3
0,2
97,9
1995
12,7
1996
109,8
-4,9
-0,2
104,7
4,5
3,2
1,3
106,1
1996
7,6
-0,5
7,0
6,8
3,0
0,2
7,1
1997
119,7
-6,8
-0,3
112,6
5,8
3,5
2,2
114,9
1997
9,0
-1,7
7,5
27,5
10,5
0,8
8,3
1998
120,5
-3,9
-0,4
116,1
7,3
4,1
3,2
119,3
1998
0,6
2,5
3,1
26,0
15,7
0,8
3,9
1999
-6,1
1996
7,6
22,0
20,5
-0,5
7,4
7,0
1997
9,0
19,1
22,4
-1,7
7,6
7,5
1998
0,6
12,0
1999
-3,7
-7,0
2000
9,8
19,2
2001
-18,5
7,4
2002
9,2
11,0
2,3
4,2
3,1
1,1
99,0
-4,4
7,2
18,8
-1,8
0,7
8,0
2,5
3,2
3,1
-3,7
-1,0
-4,7
-4,7
116,1
-5,0
-0,4
110,6
6,1
4,7
1,4
112,0
1999
-3,7
-1,0
-4,7
-15,7
15,9
-1,6
25,4
-2,8
7,3
7,4
2000
127,4
-8,3
-0,4
118,8
6,1
5,7
0,4
119,1
2000
9,8
-2,8
7,4
-0,4
21,6
-0,9
6,3
-24,8
13,4
-7,5
-7,5
2001
103,9
6,4
-0,4
109,9
4,6
6,7
-2,1
107,8
2001
-18,5
13,4
-7,5
-25,0
16,2
-2,2
-9,5
15,7
-0,8
7,8
7,8
2002
113,4
5,4
-0,4
118,4
3,9
6,2
-2,3
116,2
2002
9,2
-0,8
7,8
-14,6
-7,4
-0,1
7,8
2003
9,4
16,1
27,2
-3,1
5,9
5,9
2003
124,1
1,7
-0,3
125,5
3,8
6,1
-2,3
123,2
2003
9,4
-3,1
5,9
-2,5
-0,9
0,0
6,0
2004
14,1
12,5
24,7
-4,9
9,0
8,9
2004
141,6
-4,5
-0,4
136,7
4,2
5,6
-1,4
135,3
2004
14,1
-5,3
8,9
11,4
-8,2
0,8
9,9
2005
8,8
8,5
11,5
-1,7
7,4
7,4
2005
154,0
-6,8
-0,4
146,8
-1,1
5,0
6,1
145,7
2005
8,8
-1,7
7,4
-126,6
-11,4
5,5
7,6
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
520
Asaf Sava Akat
Büyümenin kaynaklar
• Farkl harcama kalemlerinin toplam talebe ve
dolays ile GSMH’daki deiime katklarnn
saptanmas yararldr
• Her kalemin GSMH’daki pay farkldr: dolays ile
sadece deiim oranlar fazla anlam ifade etmez
• Her kalemde gerçekleen deiimin toplam
harcama deiiminde pay hesaplanr
• Bulunan say, tek bana o kalemdeki deiimin tek
bana GSMH’da neden olduu deiimi gösterir
• Özellikle stok yatrmlar ve net d ticaretin (d
talep) basit deiim oranlar anlamsz olabilir
• Büyümeye katk yöntemi ile etkilerini anlalr hale
getiririz
521
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Büyümenin kaynaklar 2000-05
%
2000
2001 2002
Büyümenin kaynaklar 1988-2005
2003
2004
2005
1,4
4,2
6,4
5,6
Özel Tüketim
4,2
Kamu Tüketimi
0,6
-0,7
0,5
-0,2
0,0
0,2
Toplam Yat.
4,3
-8,8
-0,2
1,9
6,4
5,7
ç Talep (stok-d)
9,2
-15,8
1,6
5,9
12,8
11,5
Stok
-6,2
522
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
1,1
-4,0
7,1
3,0
1,1
-2,5
ç Talep
10,3
-19,8
8,7
8,9
13,9
9,1
hracat
5,7
2,4
4,3
6,3
5,4
3,8
thalat
-8,7
9,9
-5,1
-9,4
-10,3
-5,5
D Talep
-2,9
12,3
-0,9
-3,1
-4,8
-1,7
GSYH
7,4
-7,5
7,9
5,8
8,9
7,4
Net D Alem Geliri
-0,9
-2,1
-0,2
0,0
0,7
0,2
GSMH
6,3
-9,5
7,9
5,9
9,9
7,6
15,0
Büyümeye Katk %
10,0
5,0
0,0
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
-5,0
-10,0
-15,0
ç Talep (stok hariç)
D Talep
Stoklar
Net Faktör Geliri
GSMH
Asaf Sava Akat
523
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
ç talep ve GSYH
150000
524
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
ç talep ve ihracat
Milyar TL
70000
525
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Gda-içki tüketimi
Milyar TL
Milyar TL
150000
140000
140000
Milyar TL
95.000
32.000
85.000
30.000
60000
130000
130000
50000
120000
28.000
120000
75.000
110000
40000
110000
100000
100000
26.000
65.000
24.000
30000
90000
90000
55.000
22.000
20000
80000
80000
20.000
45.000
70000
1987Q4 1989Q4 1991Q4 1993Q4 1995Q4 1997Q4 1999Q4 2001Q4 2003Q4 2005Q
ç Talep
Asaf Sava Akat
10000
1987Q4
1990Q4
GSYH
1996Q4
Mal ve Hizmet hracat
526
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Dayankl tüketim mallar
Milyar TL
1993Q4
Asaf Sava Akat
1999Q4
2002Q4
70000
2005Q4
1988Q1
Milyar TL
22.000
20.000
18.000
16.000
14.000
12.000
10.000
8.000
6.000
4.000
2.000
527
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
85.000
75.000
65.000
55.000
45.000
1988Q1 1990Q3 1993Q1 1995Q3 1998Q1 2000Q3 2003Q1 2005Q3
Milyar TL
Asaf Sava Akat
Milyar TL
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Uluslararas karlatrmalar
• Uluslararas karlatrmalarda GSYH’nn nüfusa
bölünmesi sonucu elde edilen kii bana GSYH
kullanlr
• Mal ve hizmetlerin fiyatlarnda ülkeden ülkeye
görülen farkllklar uluslararas karlatrmalarda ek
sorunlar yaratr
• Bir yöntem nominal GSYH’nin cari döviz kuruna
bölünerek dolara çevrilmesidir
• Döviz kurlarndaki deimelerden etkilenir
• Daha gerçekçi yöntem ülkelerde ayn mal ve hizmetlerden oluan bir sepetin maliyetine bakmaktr
• Satn Alma Gücü Paritesi (Purchasing Power Parity
– PPP) Dünya Bankas tarafndan hesaplanr
528
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
35
14.500
85.000
13.500
25
12.500
20
11.500
15
10.500
10
30
75.000
65.000
55.000
9.500
45.000
8.500
5
0
Ozel Nihai Tüketim
529
Gida-icki (sa eksen)
Yatrm harcamalar
-5
1987Q4
Asaf Sava Akat
2003Q1
Trl. TL
95.000
1988Q1 1990Q3 1993Q1 1995Q3 1998Q1 2000Q3 2003Q1 2005Q3
Dayanikli Tüketim Mallar (sa eksen)
1997Q1 2000Q1
Ozel Nihai Tüketim
ç Talep - Stok (sa eksen)
Yar dayankl ve dayanksz mallar
95.000
Ozel Nihai Tüketim
1991Q1 1994Q1
Asaf Sava Akat
530
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Dünya: kii bana GSMH
Kii Bana
dolar, 2004
ABD
Japonya
Almanya
Yunanistan
Arjantin
Rusya
Meksika
Brezilya
Türkiye
Çin
Msr
Hindistan
Pakistan
Bangladex
Nijerya
1990Q2
Yar Day.ve Dayanksz Tük. Mal. (sa eksen)
PPP Gayrisafi Milli
Gelir (1)
39.710
30.040
27.950
22.000
12.460
9.620
9.590
8.020
7.680
5.530
4.120
3.100
2.160
1.980
930
GSMG PPP
ABD % si
100
76
70
55
31
24
24
20
19
14
10
8
5
5
2
Gayrisafi Milli (1) / (2)
Gelir (2)
%
41.400
96
37.180
81
30.120
93
16.610
132
3.720
335
3.410
282
6.770
142
3.090
260
3.750
205
1.290
429
1.310
315
620
500
600
360
440
450
390
238
1992Q4
1995Q2
Kamu Yat.
Asaf Sava Akat
1997Q4
Ozel Yat.
2000Q2
2002Q4
2005Q2
Stok De.
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
GSYH ve ekonomik refah
• GSYH bir toplumun ekonomik refahnn en iyi
ölçüsüdür
• Kii bana GSYH ekonomideki ortalama
vatandan bir yl içindeki gelir ve harcamalar
toplamn temsil eder
• Ancak GSYH bireyin mutluluunun yada yaam
kalitesinin mükemmel bir ölçüsü deildir
• En gelimi ekonomilerde bile yaamn pek çok
önemli yan piyasalar dnda gerçekleir
• Örnein bo zamann yada temiz bir çevrenin
hayatmza kattklar yada toplu tamaclk gibi
kamu hizmetlerinin kalitesi GSYH tarafndan
ölçülemez
531
Asaf Sava Akat
532
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
533
Asaf Sava Akat
Dünya: Yaam Kalitesi Ölçüleri
PPP GSMH
Doumda
Be ya alt
Kii Bana, yaam beklentisi ölüm oran
dolar
(yl)
(1000 kiide)
2004
2003
2003
ABD
39710
77
8
Japonya
30040
82
5
Almanya
27950
78
5
Yunanistan 22000
78
5
Arjantin
12460
74
20
Rusya
9620
66
21
Meksika
9590
74
28
Brezilya
8020
69
35
Türkiye
7680
69
39
Çin
5530
71
37
Msr
4120
69
39
Hindistan
3100
63
87
Pakistan
2160
64
98
Banglade
1980
62
69
Nijerya
930
45
198
Asaf Sava Akat
Yetikin okuma
yazma bilmeyen
oran (15 + ya) %
2002
0
0
0
9
3
1
10
12
12
9
44
39
51
59
33
535
Tüketici fiyat endeksi – TÜFE
• Tüketici fiyat endeksi TÜFE tipik tüketicinin satn
ald mal ve hizmetler sepetinin maliyetini ölçer
• Hayat pahallnn zaman içinde deiimini
izlemek için kullanlr
• TÜFE yükseldiinde tipik tüketicinin yaam
standardn korumak için harcamas gerekli miktar
artmaktadr
• Her ayn 3’üncü günü saat 16.30’da bir önceki ayn
TÜFE deiimi TÜK tarafndan yaynlanr
• stanbul Ticaret Odas TO gibi tüketici fiyatlar
endeksi hesaplayan baka kurumlar da vardr
• Dünyada enflasyonun temel ölçüsü olarak tüketici
fiyatlar endeksi kabul edilir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
534
Fiyat endeksleri
Dourganlk Sabit hat ve
oran (Kadn cep telefonu
bana doum) (1000 kiide)
2003
2003
2,0
1164
1,3
1151
1,3
1442
1,3
1356
2,4
396
1,3
362
2,2
449
2,1
486
2,4
662
1,9
424
3,1
212
2,9
71
4,5
44
2,9
16
5,6
32
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
538
• Enflasyon fiyat endeksleri tarafndan ölçülür
• Ölçülen “fiyatlar genel seviyesindeki” deiimdir
• Fiyatlar genel seviyesi çok sayda mal ve hizmetin
fiyatn yanstr
• Bunlarn bütün içindeki arlklar farkldr
• Deiim yön ve hzlar da farkldr
• Endeksler bu tür heterojen yaplarda deiimi
ölçmeyi salar
• Kullanlan yöntem farkl kalemlere belirli arlklar
verilerek bir sepet oluturmas ve sepetin
deerindeki deiimin izlenmesidir
• Tüketici Fiyatlar Endeksi – TÜFE – ve Üretici
Fiyatlar Endeksi – ÜFE – en önemli endekslerdir
FYAT ENDEKSLER
kinci Bölüm
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
536
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
537
Fiyat endeksinin hesaplanmas
Sepetin maliyeti
• Bir endeksin oluturulmasnda en önemli unsur farkl
kalemlerin endeks içindeki arlklarn belirleyen
sepetin saptanmasdr
• TÜK tüketici fiyat endeksinin arlklarn büyük bir
Tüketici Davranlar Aratrmas ile yapar
• Bir yl boyunca binlerce aile yaptklar tüm
harcamalar ayrntlar ile birlikte (nereden alnd,
markas, vs) kaydederr
• Bunlarn toplanmas ile ortalama ailenin tüketim
sepeti elde edilir
• Mevcut endeks 2003 ylnda yaplan Tüketici
Aratrmasn kullanmaktadr
• Bir önceki 1994’de yaplmt
• TÜK farkl perakende noktalarndan ayda üç kere
sepetteki mal ve hizmetlerin fiyatlarn toplar
• Bunlar ortalamas o kalemin aylk ortalama fiyatdr
• Her ortalama fiyat o kalemin sepetteki arl ile
çarplr ve tüm kalemler toplanr
• Bu ekilde sepeti doldurmann o ay için maliyeti
hesaplanm olur
• Bulunan say baz yl maliyetine bölününce o ayn
tüketici fiyatlar endeks says çkar
• Endeks deeri önceki ay yada önceki yln ayn ay
ile bölenerek aylk yada yllk enflasyon elde edilir
• Ayni eyi sepetin alt bölümleri için yaparak farkl alt
endeksler hesaplanr
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
539
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
540
Endeksle hesaplama
Ayn enflasyon, farkl ölçüler
Fiyat endekslerinin ksa tarihi
• Sepetin bu ay maliyeti baz dönem maliyetine bölünüp 100’le çarplnca o ayn fiyat endeksi bulunur
Sepet Maliyetit x 100
Endekst =
Sepet MaliyetiB
• Bu ayn endeks deerini bir önceki aya bölüp 1
çkartr ve sonucu 100’le çarpnca o ayn aylk
enflasyonu bulunur
Endekst - 1 ] x 100
Aylk enflasyont = [
Endekst-1
• Ayn ilemi bir önceki yln ayn ay için yaptmz
takdirde endeksteki yllk deimeyi (yllk
enflasyonu) elde ederiz
• Ksa dönemde anahtar gösterge aylk enflasyondur
• Bir önceki aya kyasla fiyatlar genel seviyesindeki
deiimi ifade eder
• Yllk enflasyon fiyatlar genel seviyesinde bir ylda
(oniki ayda) oluan deiimi ölçer
• Yl sonu enflasyon takvim yl içinde (Ocak-Aralk)
fiyatlar genel seviyesindeki deiimi ölçer
• Ortalama yllk enflasyon son oniki ayn yllk
enflasyon saylarnn ortalamasdr
• Bu ölçüler içinde en oynak olan aylk enflasyondur;
en istikrarl seyreden ise ortalama yllk
enflasyondur
• Kullanlan ölçü ihtiyaca göre seçilir
• stanbul için ilk hayat pahall endeksi 1914’de
hesapland, 26 mal kapsyordu
• stanbul Ticaret Odas (TO) 59 mall ilk Toptan
Eya Endeksini 1929’da yaynlad
• Devlet statistik Enstitüsünün (DE) ilk Tüketici
Fiyat Endeksi TÜFE Ankara için 1955’de yapld
• 968, 1978, 1987, 1994 ve 2003 temel yl deiti
• Toptan Eya Fiyatlar Endeksi TEFE DE tarafndan
1981’de yaynlamaya balad
• TEFE baz yllar 1987 ve 1994’de yenilendi
• 2005 ylnda 2003’ü baz yl alan Üretici Fiyatlar
Endeksi ÜFE devreye girdi TEFE brakld
Asaf Sava Akat
541
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
TÜFE sepetinin bileimli
Arlk (% ) (2003)
Arlk (% ) (1994)
TÜFE
100,0
100
Gda ve çki
29,4
31,1
Giyim
8,1
9,7
Konut
16,9
25,8
Ev Eyalar
6,5
9,3
Salk
2,7
2,8
Ulam
10,4
9,3
letiim
4,8
-
Elence
3,6
2,9
Eitim
2,2
1,6
Lokantalar
5,9
3,1
Dier
4,9
4,4
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
ÜFE ve TÜFE ile fark
100
80
12
10
60
8
6
40
4
2
20
0
-2
Oca.98
0
Kas.98
Eyl.99
105
90
75
60
45
30
15
Asaf Sava Akat
1995
1997
1999
2001
TÜFE ORT.
Mar.02
Oca.03
Kas.03
Eyl.04
Tem.05
Oca.98
Oca.99
548
2003
2005
YILLIK %
EN AZ ARTI
AYLIK %
YILLIK %
25,4
Bulgur
0,7
3,7
Patlcan
35,0
29,5
Kömür ücreti
0,5
5,3
Araç muayene ve emisyon ölçüm ücreti
9,2
8,8
Margarin
0,4
1,6
Taze balklar
5,9
4,9
Makarna
0,3
9,1
Çevre vergisi
4,7
4,9
Yourt
-0,1
-0,2
Mücevher
4,5
23,3
Tulum Peyniri
-0,5
2,0
Elma
4,2
-8,4
Dana eti
-0,7
14,3
5,4
Fndk içi
Oca.02
Asaf Sava Akat
-0,9
Oca.03
Oca.04
Oca.05
Oca.
TEFE-YILLIK
549
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
ÜFE Ocak 2006 ayrntlar
60,7
4,1
Oca.01
TÜFE-YILLIK
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
AYLIK %
Oca.00
TEFE
Sivri biber
28,5
EN YÜKSEK ARTI
AYLIK %
YILLIK %
Marul (göbekli)
67,1
13,13
EN AZ ARTI
Margarinler
AYLIK % YILLIK %
-0,9
Palamut
62,8
-44,11
Trasl çimento (TPÇ)
-2,1
3,68
Mezgit
47,6
39,95
Giyim için suni iplik dokumalar
-2,5
-20,33
Hamsi
29,9
73,82
Katlk odun
-2,7
-6,53
Elektrik
28,6
4,84
Fruktoz, fruktoz urubu ve izoglikoz
-3,1
-2,25
Soan (taze)
10,9
-8,4
Tomruk
-3,7
1,13
0,11
Tütün içeren sigaralar (filtreli)
9,7
11,22
Ceviz
-4,0
-8,2
Kurunsuz motor benzini (95 oktan)
8,1
40,44
Nohut
-4,0
2,27
Metal yayl yataklar
6,5
16,2
Çelik kütükler
-4,4
-9,7
Demir veya çelikten profiller
5,4
-16,39
Bayan pantolonu
-4,6
-6,01
Toz eker
3,7
3,6
Sosis
-1,0
0,8
Tüp dolum ücreti
2,3
28,0
Mercimek
-1,4
-4,0
Çamar deterjanlar
2,2
-1,5
Müzik seti
-2,8
-0,3
-4,8
-3,07
Benzin
2,0
10,6
Televizyon
-4,6
-16,9
Hampetrol
5,2
58
Tavuk eti
-4,9
-6,06
5,1
13,71
Mandalina
-5,8
6,76
4,9
23,53
Limon
-7,7
-20,36
Budaydan elde edilen kepek ve razmol
Zeytinya
1,9
25,1
Erkek botu
-6,7
10,1
Di macunu
Sucuk
1,7
6,8
Bayan ayakkabs
-7,3
9,2
Kuru incir
5,3
-9,33
Memba sular
1,5
10,3
Portakal
-8,3
-0,9
Selülozik boyalar ve vernikler
3,9
3,14
Parfümler
-8,1
-3,59
Kasko ve zorunlu trafik sigortas
1,3
14,7
Palto
-8,4
2,2
Motorin
3,4
35,26
Portakal
-8,7
-14,39
Sinema bileti
1,3
4,7
Erkek kazak
-9,4
3,2
Patates
3,2
11,8
Yumurta
-9,1
-19,44
-12,14
Doktor muayene ücreti
0
1993
May.01
TÜFE
Bisküvi
TÜFE YILLIK
Tem.00
TÜFE Ocak 2006 ayrntlar
120
1991
Yllk TEFE/ÜFE ve TÜFE
14
EN YÜKSEK ARTI
135
546
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
%
Ortalama ve yllk TÜFE
1989
Asaf Sava Akat
%
16
547
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
%
1987
545
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
543
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
• Bütün ekonomilerde üretici firmalar açsndan
enflasyon ölçme amaçl ikinci bir endeks hesaplanr
• Buna Üretici Fiyatlar Endeksi ÜFE ad verilir
• Türkiye’de 2005 öncesinde Toptan Eya Fiyatlar
Endeksi – TEFE bu amaçla kullanlyordu.
• ÜFE üreticilerin temsili bir sepet maln satnda
kullandklar fiyatlardaki deiimi tahmin eder
• Sepet anket yöntemi ile saptanr
• Mevcut sepet TÜFE gibi 2003 yln baz almaktadr
• ÜFE’yi oluturan be ana kategori ve arlklar
öyledir: tarm (% 20.23, Balkçlk (% 0.42,
Madencilik (% 1.51, malat Sanayi (% 72.07) ve
Elektrik, Gaz ve Su (% 5.77)
Aylk TEFE/ÜFE ve TÜFE
• ÜFE firma girdileri düzeyinde enflasyonu ölçer
• Teorik olarak iki endeks arasnda ayrm yapmak
kolaydr
• TÜFE’de sadece tüketicinin satn ald nihai
ürünler, ÜFE’de sadece ara mal ve girdiler yer alr
• Örnein gömlek ve pantalon TÜFE’de, kuma,
iplik ÜFE’de olmaldr
• Fiili durum daha karktr
• Sanayi ürünü tüketim mallarndan bazlar her iki
endekste yer alr
• Tarm ürünleri ayr bir sorun tekil eder
• TÜFE’nin yarsndan fazlas hizmetler ve kiradr
• ÜFE’de hizmetler ve iyeri kiralar yer almaz
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
Üretici Fiyatlar Endeksi ÜFE
Özel kapsaml TÜFE göstergeleri
Grubu Kapsam
A Mevsimlik ürünler hariç
B lenmemi gda ürünleri hariç
C Enerji hariç
D (B) ve (C)
E (C) ve alkollü içkiler ile tütün ürünleri hariç
F (E) ve fiyatlar yönetilen/yönlendirilen dier ürünler, dolayl vergiler hariç
G (F) ve (B)
544
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
542
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Bal
1,2
6,4
Yumurta
-10,1
-33,3
Tatl bisküviler (kakaosuz)
Salça
1,2
-1,2
Çocuk anora
-10,2
-6,6
Linyit kömürü
2,7
8,5
Ispanak
1,0
-12,7
Karnbahar
-15,9
-3,7
Pastörize süt
2,3
2,7
-15,88
-4,65
Pamuktan yatak çaraflar
-12,5
Bayan ceketi
-20,0
-5,49
Bayan manto ve kabanlar
-34,2
16,65
Asaf Sava Akat
550
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
551
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
552
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Ölçme sorunlar
kame etkisi ve yeni mallar
Kalite deiiminin ölçülmesi
• TÜFE’de baz yl tercihinden ve sepetin bileiminden
kaynaklanan çok ciddi ölçme sorunlar oluabilir
• Örnein eski baz yln temsili nitelii krize raslad
için (1994) düüktü
• Türkiye’de konut sahipliinin yaygn olmasna
ramen sepette kira % 20 pay alyordu
• Sepet yllk revizyonlara müsait deildi
• TEFE dolayl vergi oranlarndaki deiimi de
kapsyordu
• Bunlarn çözülmesi nisbeten kolaydr ama çözümü
zor baka ölçme sorunlar da vardr
• 2003 bazl yeni endekslerde bu sorunlarn bir
bölümüne çözüm getirildi
• kame etkisi: sepet saptandktan sonra tüketicilerin
fiyat deimelerine tepkilerini yanstamaz
• Tüketiciler nisbi fiyat yükselen mal ve hizmetler
yerine nisbi fiyat düen mallar ikame eder
• Endeks enflasyonu daha yüksek hesaplar
• Yeni mallar: sepet baz ylndan sonra piyasaya giren
yeni mallar kapsamaz
• Genellikle yeni mallarn fiyatlar piyasaya
çkmalarndan sonraki dönemlerde hzla düme
eilimi gösterir
• Bilgisayarlar, cep telefonlar iyi örneklerdir
• Sepeti çok sk, hatta mümkünse her yl deitirmek
bu sorunlar hafifletir
• Piyasa ekonomisinde satlan mal ve hizmetlerin
kalitesinde sürekli iyilemeler gerçekleir
• Bir maln kalitesi yükseliyorsa, fiyat ayn kalsa bile
aslnda tüketiciye salad refah da artyordur
• Fiyat art halinde kalitede edeer yada daha da
fazla bir art söz konusu olabilir
• Kalite deiimini ölçmek fevkalade zordur: salk ve
eitim gibi hizmetlerde daha belirginlik kazanr
• Otobüsten metroya geçite fiyat art halinde kalite
farkn nasl hesaplayacaz?
• ABD’de yaplan aratrmalar endeksin enflasyonu
yllk 0.5-2.0 puan arasnda yüksek gösterdiine
iaret ediyor
Asaf Sava Akat
553
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
TÜFE ve GSYH deflatörü
• ktisatçlar enflasyonun analizinde TÜFE’yi ve
GSYH deflatörünü kullanrlar
• kisi arasnda önemli farklar mevcuttur
• Tüketici Fiyatlar Endeksinde
– Sadece tüketim mal ve hizmetleri yer alr
– thal mallar dahildir
– Sabit bir sepetle hesaplanr
• Gayrisafi Yurtiçi Hasla Deflatöründe
– çeride üretilen tüm mal ve hizmetler yer alr
– thal mallar yer almaz
– Cari ylda üretilen mal ve hizmetlerle ölçülür
• Türkiye’de ortalama TÜFE ve ortalama TEFE/ÜFE
deflatör hakknda bir fikir verir
Asaf Sava Akat
556
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
%
10
8
6
4
2
0
-2
Nis.01
Oca.02
Eki.02
Tem.03
TÜFE-MD
Nis.04
TÜFE
Oca.05
Asaf Sava Akat
%
124
104
84
64
44
24
4
1987
1989
1991
1993
TÜFE ORT.
Asaf Sava Akat
1995
TEFE ORT
1997
1999
2001
2003
2005
GSYH DEFLATÖR
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Eki.05
555
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Mevsimlik dalgalanma
• Aylk enflasyonda mevsimlik deimeler görülür
• Gda maddeleri özellikle taze sebze-meyva fiyatlar
mevsime göre çok farkl olabilir
• Eitimle ilgili mal ve hizmet fiyatlar özellikle
okullarn açld Eylül aynda deiir
• Baz mal ve hizmetlerin fiyatlar yl banda
düzenlenir
• Giyim fiyatlar yeni sezonda deiir
• Aylk enflasyonun seyri izlenirken mevsimlik
etkiden arndrlma ilemi yaplr
• Farkl mevsimlik etkiyi arndrma (MA) yöntemleri
vardr; Tramo-Seats çok popülerdir
• statistik programlarnda (eViews) bulunurlar
557
Asaf Sava Akat
Enflasyon eilimi
TÜFE’de mevsimlik etki
12
554
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
TÜFE, TEFE ve GSMH deflatörü
• Mevsimlik etkiden arndrma enflasyonun
izlenmesinde baz ek olanaklar salar
• Son üç ayn mevsimlik etkiden arndrlm
enflasyonuna alalm
• Son üç aydaki enflasyonun önümüzdeki oniki ay
boyunca devam edeceini kabul edelim
• Buna enflasyon eilimi diyebiliriz
• Yakn geçmiteki enflasyonun yllk tempoda
gidiatn göstermektedir
• MB’nn yaynlad aylk enflasyon raporunda
enflasyon eilimine “üçaylk hareketli ortalama
(yllandrlm, mevsimsel düzeltme yaplm)” ad
verilmektedir
558
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Enflasyon eilimi 1999-2004
240
%
210
180
150
120
90
60
30
0
Eki.99
Nis.00
Eki.00
Nis.01
Eki.01
TEFE-m
Nis.02
Eki.02
TÜFE-m
Nis.03
ÖS-m
Eki.03
Nis.04
Eki.04
Asaf Sava Akat
559
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
EKONOMK BÜYÜME
Uluslararas karlatrmalar
Üçüncü Bölüm
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
Kii Bana
1900
Kii Bana 1997 Büyüme
yl
Reel GSYH
yl
hz
Reel GSYH
ÜLKE
DÖNEM
(balangç) sralama
(son)
sralama
(%)
Japonya
1890 - 1997
1.196
6
23.400
2
2,82
Brezilya
1900 - 1997
619
10
6.240
9
2,41
Meksika
1900 - 1997
922
7
8.120
7
2,27
Türkiye
1927 - 1997
1.287
8
6.430
8
2,11
Almanya
1870 - 1997
1.738
5
21.300
4
1,99
Kanada
1870 - 1997
1.890
3
21.860
3
1,95
Çin
1900 - 1997
570
12
3.570
10
1,91
Arjantin
1900 - 1997
1.824
4
9.950
6
1,76
Amerika
1870 - 1997
3.188
2
28.740
1
1,75
ndonezya
1900 - 1997
708
9
3.450
11
1,65
Hindistan
1900 - 1997
537
13
1.950
12
1,34
ngiltere
1870 - 1997
3.826
1
20.520
5
1,33
Pakistan
1900 - 1997
587
11
1.590
13
1,03
Banglade
1900 - 1997
495
14
1.050
14
0,78
1997 US$ Fiyatlaryla (Satn alma gücü paritesi)
Asaf Sava Akat
563
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
GSMH
4,3
4,4
Nüfus
NA
2,3
Kii Bana
GSMH
NA
2,1
Yorum
Nüfus verileri 1927'de balyor
Sava yllar dahildir
1927-1950
1929-1939
1939-1945
1945-1950
2,6
5,8
-6,0
6,3
1,8
2,1
1,2
2,1
0,8
3,7
-7,2
4,0
Sava yllar dahil
Yeniden ina ve devletçilik
Savan ekonomik faturas
Sava sonras toparlanma
2,3
2,8
2,5
2,3
2,4
1,8
1,4
hz (%)
2,2
2,9
3,4
2,0
2,8
1,9
3,6
Demokrasi, darbe, kriz, vs.
DP ekonomiyi dönütürüyor
Demirel ve planl ekonomi
Popülizm ve kriz
Özal ekonomiyi da açyor
sraf edilen onyl
Enflasyonla mücedele ve reform
1950-2005
4,6
1950-1960
5,8
1960-1970
6,0
1970-1980
4,4
1980-1990
5,3
1990-2000
3,8
2000-2005
4,0
Tümü ortalama yllk büyüme
Asaf Sava Akat
Türkiye: kii bana reel GSMH
566
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
564
Uzun dönemde ölçme sorunlar
Dönem
1923-2005
1927-2005
565
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
561
• Ülkeler arasnda hayat standardnda çok büyük
farklar olduunu kolayca gözlemliyoruz
• Keza, ayn ülkenin de zaman içinde hayat
standardnda büyük deimeler olabilmektedir
• Zenginliin kökeninde ekonomik büyüme ve
verimlilik artlar yatmaktadr
• Bugün fakir ülkeler arasnda kii bana geliri zengin
ülkelerin 19uncu yüzyl sonundaki düzeyine
ulaamayanlar mevcuttur
• Çok uzun dönemde baz ülkeler hzla zenginlemi
(Japonya), dierleri ise zaman içinde gerilemitir
• Çok uzun dönem için ancak snrl sayda ülkeye
bakabiliyoruz
Türkiye: büyüme performans
• 1923 öncesi için güvenilir ve anlaml veri yoktur
• 1923-2000 aras (78 yl) Türkiye’nin ortalama
GSMH büyüme hz % 4.5’tur
• Ancak nüfus da yllk ortalama % 2.3 artmtr
• Kii bana reel milli gelirin uzun dönem ortalama
büyüme hz % 2.1’dir
• Türkiye, Japonya, Kore, Tayvan gibi “ekonomik
mucize” yaratmamtr
• Arjantin, ngiltere gibi nisbi gerileme yaamamtr
• Pakistan, Banglade gibi ekonomisi duraan
kalmamtr
• Ayrntlar bir sonraki tablodadr
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Çok uzun dönemde büyüme
Türkiye’de ekonomik büyüme
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
Çok uzun dönemde büyüme
562
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
560
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
• Uzun dönemde toplumsal refahtaki art kii
bana gelir üzerinden izlemek zorlar
• Ayn ekilde, Satnalma Gücü Paritesini bile
kullansak kii bana gelirde çok büyük farklara
anlam kazandrmak her zaman mümkün deildir
• Kii bana gelirle birlikte gelen nitel deiim
saylara indirgenemez
• Örnein 2000 yl fiyatlar ile (PPP) Türkiye’de kii
bana gelir 2000’de 7.060 $, 1927’de 1581 $’dr
• 73 ylda kii bana refah 4.5 kat artmtr
• Bütün fizik göstergelerde (elektrik, eitim, radyo,
doktor says, vs.) art bunun çok üstündedir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
567
Reel GSMH 1987-2005
Büyüme eilimleri: 1950-2001
Milyar TL
9.000
6,0
1978
Krizi
8.000
7.000
Sava
Dönemi
150000
%
140000
5,0
6.000
1998
Sonras
5.000
130000
4,0
120000
3,0
110000
4.000
100000
2,0
3.000
90000
1,0
2.000
80000
0,0
1.000
1927
1937
1947
1957
1967
1977
1987
1997
1950-60
1960-70
1970-80
1980-90
1990-2001
Kii Bana GSML
Sabit 2004 fiyatlar (PPP USDollars)
Dönem Büyüme Hz
Ortalama Büyüme Hz
70000
1987Q4 1989Q4 1991Q4 1993Q4 1995Q4 1997Q4 1999Q4 2001Q4 2003Q4 2005Q4
GSMH
Asaf Sava Akat
568
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
10
20%
8
15%
6
4
10%
2
5%
0
0%
-2
-4
-5%
-6
-10%
-8
-15%
1988Q1
-10
1991Q2
1993Q4
1996Q2
1998Q4
GSMH Büyüme Hz (yllk)
Asaf Sava Akat
2001Q2
2003Q4
1990Q3
571
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
2003Q1
2005Q3
572
Asaf Sava Akat
575
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
ABD’ye kyasla kii bana GSMH
Satnalma gücü paritesine göre (1995 ABD fiyatlar ile)
Cari ABD dolar Satn Alma Gücü Paritesi (PPP)
Dönem
Art
(kat)
6,1
4,3
3,6
3,3
2,3
2,1
1,9
1,7
1,7
1,7
1,7
1,7
1,7
1,6
1,4
1,4
1,4
1,1
Ortalama
büyüme
hz (%)
7,5
6,0
5,3
4,9
3,4
3,1
2,5
2,3
2,2
2,2
2,1
2,1
2,0
1,8
1,5
1,4
1,3
0,5
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
1975
1980
Tayland
Japonya
1985
Turkiye
Kore
1990
1995
Arjantin
spanya
570
• Zenginlii belirleyen verimliliktir
• Verimlilik bir çalann bir zaman biriminde (saat,
hafta, vs.) ürettii fiziki mal ve hizmet miktarn
ölçer
• Kii bana yüksek milli gelire sahip ülkeler tanm
icab yüksek verimlilie de sahiptir
• GSMH’nn hzl büyümesi verimliliin hzl
büyümesi ile özdetir
• Verimlilik ne üretildiine deil, ne kadar etkin
üretildiine baldr
• Mühim olan çalan bana yüksek katma deer
üretebilmektir
• sviçre, Danimarka örneklerini hatrlayn
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
573
Dünyada büyüme
• Uluslararas karlatrmalar için birden fazla
yöntem kullanmak mümkündür
• Yerli para ile büyüme hz kendi içinde tutarldr
fakat uluslararas karlatrmalarda sorun yaratr
• Cari kurdan dolar cinsinden hesaplannca iki sorun
çkar: dolar enflasyonunu ayklamak için sabit ABD
dolar alnr ama reel dolar kurundaki deimeler
kalr
• Satnalma gücü paritesi ile (PPP) milli gelir hesab
1975’ten sonras için vardr; dolar enflasyonu gene
sorunludur
• Son iki yöntemi kullanarak 1968 ve 1975’den
günümüze dünya büyüme deneyimi tablolardadr
Dünyada büyüme
2000'de kii
bana gelir 2000'de
(PPP 1995) sras
3.726
16
16.288
9
27.989
2
6.000
15
3.407
17
2.210
18
25.073
3
22.141
6
31.996
1
18.248
8
6.536
14
22.031
7
23.525
4
22.701
5
8.456
12
15.464
10
7.146
13
11.599
11
2002
2000Q3
Farkl yöntemler
574
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
1998Q1
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Sava sonras büyüme
1975'de
kii
bana
gelir 1975'de
(PPP 1995)
sras
Çin
615
18
Kore
3.812
14
rlanda
7.735
10
Tayland
1.813
15
Msr
1.477
16
Hindistan
1.038
17
Japonya
13.476
4
talya
12.663
6
ABD
18.378
1
spanya
10.576
8
Türkiye
3.886
13
ngiltere
13.130
5
Almanya
14.186
3
Fransa
14.388
2
Meksika
5.854
11
Yunanistan
10.873
7
Brezilya
5.188
12
Arjantin
10.252
9
Kaynak: World Development Indicators
1995Q3
GSMH Büyüme Hz (QoQ)
• kinci Dünya Sava sonrasnda dünyada ekonomik
büyüme hzlanmtr
• Sava öncesinde sanayilemi Bat Avrupa
ülkelerinde ve Japonya’da geçmi ortalamalarn
üstünde büyüme izlenmitir
• Dünya ülkelerinin büyük çounluu sanayileme
yolunda çok büyük admlar atmtr
• Baz ülkeler “mucize” diye nitelenebilecek
ekonomik gelime ve dönüüm gerçekletirmitir
• Kore, Singapur, Tayland, Malezya ve son dönemde
Çin gibi (Asya Kaplanlar)
• Latin Amerika’da ve Afrikada büyüme süreci
sorunlu geçmitir
Asaf Sava Akat
1993Q1
Ortalama Büyüme hz
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Verimlilik ve zenginlik
Bir önceki yln ayn çeyreine kyasla dteime
%
1988Q4
Asaf Sava Akat
Çalkantl büyüme: 1988-2005
Çalkantl büyüme: 1988-2005
12
569
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
2000
Almanya
Cari döviz kurundan (1995 ABD fiyatlar ile)
ortalama yllk büyüme hz ( % )
Dönem
2000'de kii
1968'de kii
1968- 198019901968bana gelir 1968'de bana gelir 2000'de Art
1980
1990
2000
2000
(1995 US$) sras (kat)
(1995 US$) sras
Çin
101
17
824
16
8,2
4,3
7,6
9,0
6,8
Kore
1.928
12
13.062
9
6,8
6,1
7,4
5,1
6,2
Tayland
674
14
2.805
14
4,2
4,3
6,0
3,4
4,6
rlanda
7.369
7
27.741
4
3,8
3,3
3,3
6,3
4,2
Msr
442
15
1.226
15
2,8
4,3
2,9
2,4
3,2
Japonya
16.969
1
44.830
1
2,6
4,4
3,5
1,2
3,1
spanya
7.650
6
17.798
7
2,3
3,1
2,5
2,4
2,7
Hindistan
202
16
459
17
2,3
1,0
3,6
3,6
2,6
Brezilya
2.108
11
4.624
11
2,2
6,0
-0,4
1,3
2,5
talya
9.713
5
20.885
6
2,2
3,4
2,2
1,4
2,4
Yunanistan
6.391
8
13.105
8
2,1
4,4
0,2
1,9
2,3
Fransa
14.757
3
29.811
3
2,0
3,2
1,9
1,4
2,2
Türkiye
1.595
13
3.134
13
2,0
1,7
2,8
1,9
2,1
ngiltere
11.408
4
21.667
5
1,9
1,8
2,5
1,8
2,0
ABD
16.865
2
31.996
2
1,9
1,8
2,2
2,0
2,0
Meksika
2.221
10
3.819
12
1,7
3,3
-0,3
1,8
1,7
Arjantin
6.223
9
7.933
10
1,3
1,9
-2,9
3,2
0,8
Kaynak: World Development Indicators 2002
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
576
GSMH ve refah göstergeleri
• Milli gelir muhasebesinin ülkenin verimlilik ve
refah düzeyini ne ölçüde yakaladn dolayl yoldan
kontrol edebiliriz
• Kii bana milli gelir ile baz temel mal ve
hizmetlerin tüketimi arasnda çok yakn bir iliki
kurmak mümkündür
– Dayankl tüketim mallar: otomobil, radyo, TV
– Haberleme: telefon ve cep telefonu
– Enerji: toplam enerji ve elektrik tüketimi
– Salk hizmeti: doktor says
• Genellikle 1000 kiiye düen eklinde alnr
• ABD düzeyinin yüzdesi olarak ifade ederek nisbi
gelimilik ölçülebilir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
577
Asaf Sava Akat
578
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
GSMH ve ekonomik göstergeler (1)
GSMH ve ekonomik göstergeler (2)
Otomobil
Araç
Doktor
Radyo
TV alcs
Telefon Cep telefonu Kii bana gelir
(1000 kiiye) (1000 kiiye) (1000 kiiye) (1000 kiiye) (1000 kiiye) (1000 kiiye) (1000 kiiye) (PPP-US$)
2000
1999
2004
1997
2002
2003
2003
2004
Hindistan
6
9
0,5
120
84
46
25
3.100
Msr
23
30
2,1
339
248
127
85
4.120
Çin
7
12
2,1
339
350
209
215
5.530
Türkiye
66
85
1,2
177
423
268
394
7.680
Tayland
28
106
0,3
235
283
105
394
8.020
Brezilya
120
79
2,1
434
369
223
264
8.020
Meksika
107
153
1,7
330
282
158
291
9.590
Arjantin
140
181
3
683
326
219
178
12.460
Kore
188
238
1,8
1.034
458
538
701
20.400
Yunanistan
254
328
4,4
466
519
454
902
22.000
spanya
441
513
3,2
330
564
434
909
25.070
talya
542
606
6,1
878
494
484
1013
27.860
Almanya
516
529
3,6
948
675
657
785
27.950
Fransa
485
574
3,3
950
632
566
696
29.320
Japonya
421
566
2
956
785
472
679
30.040
ngiltere
384
391
1,7
1.445
951
591
841
31.460
rlanda
349
408
2,4
695
695
491
880
33.170
ABD
481
779
5,5
2.109
871
621
543
39.710
Otomobil
Araç
Doktor
Radyo
TV alcs
Telefon Cep telefonu Kii bana gelir
(1000 kiiye) (1000 kiiye) (1000 kiiye) (1000 kiiye) (1000 kiiye) (1000 kiiye) (1000 kiiye) (PPP-US$)
ABD=100
2000
1999
2004
1997
2002
2003
2003
2004
Hindistan
1
1
9
6
10
7
5
8
Msr
1
2
38
16
40
34
40
14
Çin
5
4
38
16
28
20
16
10
Türkiye
14
11
22
8
49
43
73
19
Tayland
6
14
5
11
33
17
73
20
Brezilya
25
10
38
21
42
36
49
20
Meksika
22
20
31
16
32
25
54
24
Arjantin
29
23
55
32
37
35
33
31
Kore
53
42
80
22
60
73
166
55
Yunanistan
39
31
33
49
53
87
129
51
spanya
92
66
58
16
65
70
167
63
talya
73
52
44
33
80
79
162
84
Almanya
80
50
31
69
109
95
155
79
Fransa
113
78
111
42
57
78
186
70
Japonya
101
74
60
45
73
91
128
74
ngiltere
107
68
65
45
78
106
145
70
rlanda
88
73
36
45
90
76
125
76
ABD
100
100
100
100
100
100
100
100
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
580
Asaf Sava Akat
Tasarruf ve yatrm
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
GSMH ve ekonomik göstergeler (3)
Kii bana gelir Kii bana gelir Kii bana enerji Kii bana enerji Kii bana elektrik Kii bana elektrik
(PPP-US$) (PPP-US$) ABD=100
(ton petrol)
ABD=100
(1000 kwh)
ABD=100
2004
2004
2002
2002
2002
2002
Hindistan
3.100
8
0,5
6
0,4
3
Msr
4.120
10
1,0
12
1,0
8
Çin
5.530
14
0,8
10
1,1
9
Türkiye
7.680
19
1,1
14
1,5
12
Tayland
8.020
20
1,4
17
1,6
13
Brezilya
8.020
20
1,1
14
1,8
15
Meksika
9.590
24
1,6
20
1,7
14
Arjantin
12.460
31
1,5
19
2,0
16
Kore
20.400
51
2,6
33
4,2
35
Yunanistan
22.000
55
4,3
54
6,2
51
spanya
25.070
63
3,2
40
5,0
41
talya
27.860
70
3,9
49
5,6
46
Almanya
27.950
70
3,8
48
5,6
46
Fransa
29.320
74
3,0
38
4,9
40
Japonya
30.040
76
4,5
56
6,6
54
ngiltere
31.460
79
4,2
53
6,0
50
rlanda
33.170
84
4,1
51
7,7
63
ABD
39.710
100
7,9
100
12,2
100
581
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
579
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
582
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Tasarruf, yatrm ve büyüme
• Uzun dönemde büyümeyi temin eden sermaye
birikimidir
• Gayrisafi sermaye oluumunun (yatrmlarn) milli
gelire oran ile büyüme hz arasnda güçlü bir iliki
vardr
• Yatrmlarn esas kayna iç tasarruflardr
• ç tasarruf orann bir ülkenin gelime ve sanayileme iradesinin en iyi göstergesidir
• Kural olarak yüksek iç tasarruf oranlar bizi yüksek
yatrm oranlarna ve oradan yüksek büyüme
hzlarna götürür
• çi dövizleri gibi faktör gelirleri iç tasarruf orannn
hesabnda sorunlara neden olur
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
583
ç tasarruflar/GSMH (%)
1980'ler
-
36
40
38
Kore
27
31
35
32
Tayland
22
26
33
Msr
14
18
23
Hindistan
19
21
rlanda
22
Türkiye
Meksika
1990'lar 1970-2000 1970'ler
1980'ler
GSYH Büyüme
1990'lar 1970-2000hz (%) 1970-2000
29
33
31
8,7
27
30
35
30
7,6
28
24
29
36
29
7,1
18
19
28
20
22
5,7
22
21
16
20
22
20
5,0
18
23
21
25
21
19
21
4,5
16
21
24
21
15
18
24
19
4,3
22
22
19
21
20
20
19
20
3,5
Brezilya
19
19
18
19
22
21
20
21
3,5
Japonya
32
31
31
31
33
29
29
30
3,4
ABD
19
17
17
18
19
19
18
19
3,1
spanya
25
23
22
23
24
22
23
24
26
22
20
23
25
23
19
22
2,4
Fransa
23
20
20
21
25
22
20
22
2,3
ngiltere
19
17
16
17
20
19
17
19
2,2
Almanya
23
23
22
22
22
21
22
22
2,1
Yunanistan
29
24
22
24
28
23
21
24
1,8
Arjantin
29
17
15
18
26
-
19
23
1,7
Asaf Sava Akat
DI DÜNYA LE LKLER
Ödemeler Bilançosu
Dördüncü Bölüm
2,6
talya
Açk ekonomi olarak Türkiye
• Dünyada mutlak olarak kapal ekonomi yoktur
• Her ekonomide ihracat ve ithalat vardr
• Mal ve hizmet ihracatnn GSMH’daki pay bir
ekonominde açklk derecesini ölçer
• Sermaye hareketlerinin serbest olmas (konvertibilite) bir baka makul açk ekonomi ölçüsüdür
• Türkiye ekonomisi 1980’e kadar mal ticaret itibari
ile kapal bir ekonomi idi
• 1980’lerde mal-hizmet ithalatnda serbestlie gidildi
• 1989’da TL’nin konvertibilitesi saland
• 1996’da AB ile Gümrük Birlii Anlamas ile açk
ekonomiye geçi tamamland
Yatrmlar/GSMH (%)
1970'ler
Çin
584
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Türkiye da açlyor: 1979-2005
Asaf Sava Akat
585
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
GSMH’da d dünyann pay 1975-2005
1979
1989
1999
2005
92.774
2.261
107.026
11.780
183.851
29.326
362.495
73.390
Döviz Geliri
4.798
22.472
53.249
107.861
thalat
Döviz Gideri
5.069
6.271
15.792
21.511
39.768
54.613
116.537
130.952
42
%
( Milyon $)
GSYH
hracat
36
30
24
18
12
(%)
Endüstriyel hracat/Toplam hracat
çi Gelirleri/Döviz Gelirleri
34,7
35,3
78,9
13,5
90,0
8,5
94,2
0,8
Döviz Geliri/GSYH
5,2
21,0
29,0
29,8
Döviz Gideri/GSYH
6,8
20,1
29,7
36,1
6
0
1975
1978
1981
1984
1987
Döviz geliri/GSMH
1990
1993
1996
1999
Döviz gideri/GSMH
2002
2005
Asaf Sava Akat
586
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
GSMH'ye oran (%)
Mal Dengesi
40
35
Ort. 1994-2000 2000
-6,9
-10,9
Hizmetler Dengesi
Transfer Dengesi
30
25
20
15
10
5
1990
1992
Arjantin
1994
1996
Brezilya
Asaf Sava Akat
1998
2000
Fransa
2002
Almanya
2004
Türkiye
589
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Hizmet+Transfer Dengesi
Faiz-d Denge
Yatrm Geliri Dengesi
Cari lemler Dengesi
Net Hata Noksan
C + NHN
Asaf Sava Akat
Ticaret
Dengesi
(DE)
Bavul
ticareti
Mal
Navlun
ihracat ve
fob (ÖD) Sigorta
5,2
2,5
5,7
2,4
3,8
0,4
7,7
0,8
-1,8
-1,0
0,2
-0,7
8,0
-2,9
-2,0
-4,9
-1,4
-6,3
4,2
-4,7
-1,6
-6,2
0,5
-5,7
590
1996
2000
-14
Dalm
%
2002
2005
Dalm
%
2005
milyar dolar
Cari lemler Dengesi
Dalm
%
100
-48
100
-23
100
Net Hata Noksan
-1
-9
9
19
2
9
Yabanc Sermaye Yatrm
2
14
13
26
9
38
Hisse Senedi Yatrm
1
4
8
17
6
25
1
10
30
63
16
71
-13
-90
-18
-37
-7
-29
Yabanc TL Tahvil Alm
-8
-53
15
30
6
26
Toplam Kamu Borçlanmas
3
24
14
30
1
4
17
121
26
54
14
63
Toplam Özel Kesim Borçlanmas
27
188
37
78
24
104
Toplam D Borçlanma
30
211
52
108
25
108
Toplam Rezerv Deiimi
-17
-121
-34
-70
-18
-79
Borçd Finansman
Borçlanma Gerei
Banka-d Kesim Borçlanmas
Asaf Sava Akat
Mal
Ticaret
ithalat
Dengesi
fob (ÖD) (ÖB)
Milyar Navlun
Dolar Gelir
Navlun
Gider
Dier
Tama
Gelir
Dier
Tama
Gider
Tama
Gelir
Tama
Gider
Tama
Net
591
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Hizmet dengesi (1)
Altn
thalat
588
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Sermaye hesab yaps
2005
-8,9
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
D ticaret dengesi
Mal
Mal
Milyar ihracat ithalat
Dolar fob (DE) cif (DE)
Asaf Sava Akat
Cari ilemler dengesi eilimleri
D açlma: uluslararas karlatrma
Mal ve hizmet ihracat/GSMH (%)
587
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Hizmet dengesi (2)
Turizm
Gelir
Turizm
Gider
Turizm
Net
naat
Milyar Hizmeti
Dolar Gelir
naat
Hizmeti
Gider
naat
Hizmeti
Net
Finansal Finansal Finansal Dier
Ticari
Hizmet
Hizmet
Hizmet
Gelir
Net
Gider
Gelir
Dier
Ticare
Gider
Dier
Ticari
Net
1992
14,7
22,9
-8,2
-
14,7
1,4
1,4
22,8
-8,1
1992
0,9
0,7
0,2
0,3
1,1
1,0
0,2
3,6
0,8
2,9
1992
0,9
0,0
0,9
0,1
0,4
-0,3
1,9
0,5
1,4
1993
15,3
29,4
-14,1
-
15,3
1,8
1,9
29,4
-14,1
1993
1,0
0,9
0,2
0,3
1,2
1,2
0,0
4,0
0,9
3,0
1993
1,1
0,0
1,1
0,1
0,4
-0,3
2,2
0,6
1,5
1994
18,1
23,3
-5,2
-
18,1
1,4
0,5
22,3
-4,2
1994
1,0
0,7
0,2
0,2
1,2
1,0
0,3
4,3
0,9
3,5
1994
1,3
0,0
1,3
0,1
0,4
-0,3
2,5
0,6
1,9
1995
21,6
35,7
-14,1
-
21,6
2,1
1,3
34,8
-13,2
1995
1,4
1,1
0,3
0,3
1,7
1,4
0,3
5,0
0,9
4,0
1995
1,9
0,0
1,9
0,2
0,4
-0,3
3,8
0,6
3,2
1996
23,2
43,6
-20,4
8,8
32,1
2,6
1,7
42,3
-10,3
1996
1,4
1,3
0,3
0,4
1,8
1,7
0,0
5,7
1,3
4,4
1996
1,9
0,0
1,9
0,3
0,5
-0,2
2,6
0,8
1,8
1997
26,3
48,6
-22,3
5,8
32,1
2,9
1,9
47,2
-15,0
1997
1,8
1,5
0,4
0,4
2,2
1,9
0,3
7,0
1,7
5,3
1997
2,3
0,0
2,3
0,3
0,6
-0,3
5,5
1,2
4,3
1998
27,0
45,9
-18,9
3,7
30,7
2,8
1,8
44,7
-14,1
1998
1,9
1,2
1,2
1,2
3,1
2,4
0,8
7,2
1,8
5,4
1998
2,3
0,0
2,3
0,5
0,6
-0,1
6,8
1,3
5,6
1999
26,6
40,7
-14,1
2,3
28,8
2,4
1,1
39,0
-10,2
1999
1,7
1,0
1,2
1,1
2,9
2,1
0,8
5,2
1,5
3,7
1999
1,1
0,0
1,1
0,3
0,6
-0,3
4,4
1,1
3,4
4,1
2000
27,8
54,5
-26,7
2,9
30,7
3,3
1,9
52,7
-22,0
2000
1,7
1,4
1,3
1,1
3,0
2,5
0,5
7,6
1,7
5,9
2000
1,0
0,0
1,0
0,4
0,7
-0,3
5,6
1,5
2001
31,3
41,4
-10,1
3,0
34,4
2,5
1,0
38,1
-3,7
2001
1,8
1,1
1,1
1,0
2,9
2,0
0,8
8,1
1,7
6,4
2001
0,7
0,0
0,7
0,3
0,7
-0,4
2,9
1,2
1,7
2002
36,1
51,6
-15,5
4,1
40,1
3,1
1,4
47,4
-7,3
2002
1,9
1,3
0,9
0,6
2,8
1,9
0,9
8,5
1,9
6,6
2002
0,8
0,0
0,8
0,2
0,6
-0,4
1,0
1,1
-0,1
0,0
2003
47,3
69,3
-22,1
4,0
51,2
4,1
2,5
65,2
-14,0
2003
1,3
2,0
0,9
0,7
2,2
2,7
-0,5
13,2
2,1
11,1
2003
0,7
0,0
0,7
0,3
0,4
-0,1
0,3
0,3
2004
63,2
97,5
-34,4
3,9
67,0
5,8
3,4
90,9
-23,9
2004
1,8
2,9
1,5
1,4
3,3
4,3
-1,1
15,9
2,5
13,4
2004
0,7
0,0
0,7
0,3
0,4
-0,1
0,5
0,4
0,1
2005
73,3
116,4
-43,1
3,5
76,7
6,9
3,8
109,5
-32,7
2005
2,0
3,5
2,0
1,8
4,0
5,3
-1,3
18,2
2,9
15,3
2005
0,9
0,0
0,9
0,3
0,4
0,0
0,3
0,5
-0,1
Asaf Sava Akat
592
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Hizmet dengesi (3)
Resmi
Milyar Hizmet
Dolar Gelir
Resmi
Hizmet
Gider
Resmi
Hizmet
Net
Diger
Hizmet
Gelir
Dier
Hizmet
Gider
Dier
Hizmet
Net
593
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Mal ve hizmet dengesi
Toplam Toplam
Hizmet
Hizmet
Hizmet
Gelirleri Giderleri Dengesi
Mal
Mal
Milyar ihracat ithalat
Dolar fob (ÖD) cif (ÖD)
Ticaret
Dengesi
(ÖD)
Hizmet
Hizmet
Hizmet
Gelirleri Giderleri Dengesi
594
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Yatrm gelirleri
MalMalMalHizmet
Hizmet
Hizmet
Gelirleri Giderleri Dengesi
Dorudan Dorudan Dorudan Portföy
Milyar Yatrm
Yatrm
Yatrm
Yatrm
Dolar Gelir
Gider
Net
Gelir
Portföy
Yatrm
Gider
Portföy
Yatrm
Net
Faiz
Gelir
Faiz
Gider
Faiz
Net
1992
0,1
0,3
-0,2
1,7
0,7
1,0
9,6
3,8
5,8
1992
14,7
22,8
-8,1
9,6
3,8
5,8
24,3
26,5
-2,3
1992
0,0
0,2
-0,1
0,2
0,3
0,0
0,8
3,2
-2,4
1993
0,1
0,4
-0,2
2,2
0,7
1,5
10,9
4,2
6,7
1993
15,3
29,4
-14,1
10,9
4,2
6,7
26,3
33,6
-7,3
1993
0,0
0,3
-0,2
0,4
0,2
0,3
0,7
3,5
-2,8
1994
0,1
0,4
-0,3
1,6
0,9
0,7
11,1
4,0
7,1
1994
18,1
22,3
-4,2
11,1
4,0
7,1
29,2
26,3
2,9
1994
0,0
0,1
-0,1
0,2
0,7
-0,5
0,7
3,3
-2,6
1995
0,1
0,4
-0,2
2,3
1,6
0,7
14,9
5,3
9,6
1995
21,6
34,8
-13,2
14,9
5,3
9,6
36,6
40,1
-3,5
1995
0,0
0,3
-0,3
0,2
1,0
-0,7
1,2
3,4
-2,2
1996
0,2
0,4
-0,2
1,0
2,0
-1,1
13,4
6,7
6,7
1996
32,1
42,3
-10,3
13,4
6,7
6,7
45,5
49,1
-3,6
1996
0,0
0,2
-0,2
0,4
0,9
-0,5
1,2
3,4
-2,2
1997
0,2
0,4
-0,2
2,3
3,0
-0,8
19,7
8,8
10,9
1997
32,1
47,2
-15,0
19,7
8,8
10,9
51,9
56,0
-4,1
1997
0,1
0,2
-0,1
0,9
0,9
-0,1
1,0
3,8
-2,8
1998
0,2
0,4
-0,3
3,6
3,8
-0,2
23,7
10,2
13,5
1998
30,7
44,7
-14,1
23,7
10,2
13,5
54,3
54,9
-0,5
1998
0,1
0,3
-0,2
1,3
1,3
0,0
1,1
3,9
-2,8
1999
0,2
0,5
-0,3
2,6
3,6
-0,9
16,8
9,3
7,5
1999
28,8
39,0
-10,2
16,8
9,3
7,5
45,6
48,3
-2,7
1999
0,1
0,3
-0,2
1,1
1,0
0,1
1,1
4,5
-3,5
2000
0,3
0,5
-0,3
2,6
2,1
0,5
20,4
9,0
11,4
2000
30,7
52,7
-22,0
20,4
9,0
11,4
51,1
61,7
-10,6
2000
0,4
0,3
0,1
1,3
1,7
-0,4
1,2
4,8
-3,7
2001
0,1
0,5
-0,3
1,1
0,8
0,3
16,0
6,9
9,1
2001
34,4
38,1
-3,7
16,0
6,9
9,1
50,4
45,0
5,4
2001
0,4
0,3
0,1
1,3
1,9
-0,7
1,1
5,5
-4,4
2002
0,1
0,6
-0,6
1,4
0,8
0,6
14,8
6,9
7,9
2002
40,1
47,4
-7,3
14,8
6,9
7,9
54,9
54,3
0,6
2002
0,3
0,4
-0,1
1,4
2,2
-0,8
0,8
4,4
-3,6
2003
0,1
0,8
-0,7
1,2
1,1
0,1
17,9
7,4
10,5
2003
51,2
65,2
-14,0
17,9
7,4
10,5
69,2
72,7
-3,5
2003
0,2
0,6
-0,4
1,4
2,6
-1,2
0,6
4,6
-3,9
2004
0,2
1,0
-0,7
2,0
1,6
0,5
22,9
10,1
12,8
2004
67,0
90,9
-23,9
22,9
10,1
12,8
90,0
101,1
-11,1
2004
0,2
1,0
-0,8
1,7
2,9
-1,2
0,7
4,3
-3,6
2005
0,3
1,2
-0,9
1,8
1,6
0,2
25,9
11,9
14,0
2005
76,7
109,5
-32,7
25,9
11,9
14,0
102,6
121,3
-18,7
2005
0,3
1,1
-0,8
2,4
3,3
-0,9
1,0
5,0
-4,0
Asaf Sava Akat
595
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Yatrm geliri dengesi ve faiz gideri
Milyar Yatrm
Dolar Gelirleri
Yatrm
Yatrm
Giderleri Dengesi
Uzun
Uzun
Uzun
vade
Vade
Vade
Uzun
Vade MB Hükümet Bankalar dier
596
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Transferler ve net hata-noksan
Ksa
Vade
Milyar çi
Dolar Gelirleri
Özel
Resmi
Transferler Transferler
Cari
Transferler
597
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Cari ilemler dengesi
Net Hata ve
Noksan
Cari
lemler
Dengesi
Cari
Transferler
Döviz
Gelirleri
Döviz
Giderleri
0,4
1,8
0,1
0,5
0,5
1993
1,1
3,9
-2,7
0,4
1,9
0,1
0,5
0,6
1993
2,9
2,9
0,7
3,7
-2,2
1992
-8,1
5,8
-2,3
-2,6
-4,9
3,9
-1,0
29,2
30,2
1994
0,9
4,2
-3,3
0,5
1,7
0,1
0,4
0,6
1994
2,6
2,6
0,4
3,0
1,8
1993
-14,1
6,7
-7,3
-2,7
-10,1
3,7
-6,4
31,1
37,5
1995
1,5
4,7
-3,2
0,7
1,5
0,1
0,7
0,5
1995
3,3
3,3
1,1
4,4
2,4
1994
-4,2
7,1
2,9
-3,3
-0,4
3,0
2,6
33,1
30,5
1996
1,6
4,5
-2,9
0,7
1,4
0,1
0,7
0,6
1996
3,5
3,5
0,6
4,1
1,5
1995
-13,2
9,6
-3,5
-3,2
-6,7
4,4
-2,3
42,5
44,8
1997
1,9
4,9
-3,0
0,8
1,3
0,1
0,7
1,0
1997
4,2
4,2
0,3
4,5
-1,0
1996
-10,3
6,7
-3,6
-2,9
-6,5
4,1
-2,4
51,1
53,6
4,5
-2,6
58,3
60,9
0,2
0,8
0,8
-0,7
-7,1
1,3
5,5
-3,0
0,8
0,2
-4,1
-3,0
5,4
10,9
5,5
5,4
-15,0
2,5
1998
1997
1998
2,4
5,9
-3,5
0,9
1,3
0,2
1,0
1,1
1999
4,5
4,5
0,4
4,9
1,7
60,4
1999
2000
4,6
4,6
0,2
4,8
-2,8
0,8
1,3
0,3
1,4
1,0
2001
2,8
7,8
-5,0
1,2
1,4
0,3
1,4
1,2
2002
2,5
7,0
-4,6
1,2
1,4
0,2
1,3
0,4
2003
2,2
7,8
-5,6
1,3
1,6
0,1
1,3
0,3
2004
2,7
8,3
-5,6
1,1
1,6
0,1
1,1
0,4
2005
3,7
9,4
-5,7
1,0
1,8
0,3
1,4
0,6
598
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
-1,2
MalHizmetFinans
Dengesi
-2,6
-4,0
3,9
Finans
Dengesi
3,6
6,8
0,9
MalHizmet
Dengesi
1,0
2,8
3,0
Hizmet
Dengesi
1992
2000
3,0
Ticaret
Milyar Dengesi
Dolar (ÖD)
1992
Asaf Sava Akat
2001
2,8
2,8
0,2
3,0
-1,7
2002
1,9
1,9
0,5
2,4
0,1
2003
0,7
0,7
0,3
1,0
4,9
2004
0,8
0,8
0,3
1,1
2,3
2005
0,9
0,9
0,6
1,5
2,1
Asaf Sava Akat
D ticaret ve döviz gelir/gideri
1998
-14,1
13,5
-0,5
-3,0
-3,5
5,5
2,0
62,3
1999
-10,2
7,5
-2,7
-3,5
-6,2
4,9
-1,3
52,9
54,2
2000
-22,0
11,4
-10,6
-4,0
-14,6
4,8
-9,8
58,7
68,5
2001
-3,7
9,1
5,4
-5,0
0,4
3,0
3,4
56,1
52,8
2002
-7,3
7,9
0,6
-4,6
-4,0
2,4
-1,5
59,8
61,4
2003
-14,0
10,5
-3,5
-5,6
-9,1
1,0
-8,0
72,4
80,5
2004
-23,9
12,8
-11,1
-5,6
-16,7
1,1
-15,6
93,8
109,4
2005
-32,7
14,0
-18,7
-5,7
-24,5
1,5
-23,0
107,8
130,8
599
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
30.000
600
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Cari ilemler dengesi
Görünmeyen gelirler
145.000
Milyon Dolar
15.000
Milyon Dolar
10.000
130.000
25.000
115.000
100.000
5.000
0
-5.000 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005
20.000
85.000
15.000
-10.000
70.000
-15.000
10.000
55.000
c
-20.000
40.000
-25.000
5.000
25.000
-30.000
0
10.000
1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005
Ihracat
Asaf Sava Akat
thalat
FX Gelirler
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
601
Milyar Dolar
3
0
-3
-6
Oca.93 Nis.94 Tem.95 Eki.96 Oca.98 Nis.99 Tem.00 Eki.01 Oca.03 Nis.04 Tem.05
Net Hata (aylk)
Net Hata (yllk)
1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005
Finans Gelirleri
FX Giderler
Net hata ve noksan kalemi
6
Asaf Sava Akat
Cari Transferler
Asaf Sava Akat
-35.000
Cari lemler Den.
Hizmet Gelirleri
602
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
AB ile d ticaret
euro dolar paritesi
(Milyar Euro )
AB hracat
AB ithalat
Dier hracat
Dier thalat
Toplam hracat
Toplam thalat
AB hracat/ Top. hracat
ABthalat/Top. thalat
AB hracat Endeks
Ab thalat Endeks
(Milyar USD )
AB hracat
AB ithalat
Dier hracat
Dier thalat
Toplam hracat
Toplam thalat
D Ticaret Den.
Hizmet Den.
Yatrm Den.
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Cari Transfer
603
Reel döviz kuru
1995
1,36
2000
0,92
2001
0,89
2002
0,94
2003
1,13
2004
1,24
2005
1,25
8
12
16
26
16
26
51
47
100
100
16
29
30
59
30
59
52
49
193
233
18
20
35
45
35
45
52
45
221
163
19
24
18
29
37
54
51
45
235
198
22
28
15
24
42
61
52
46
266
226
28
37
14
22
51
78
55
47
340
295
31
39
28
54
59
93
52
42
378
317
11
17
22
36
22
36
15
27
28
54
28
55
16
18
31
40
31
41
18
23
17
28
35
51
24
32
17
28
47
69
34
45
17
28
63
98
38
49
35
67
73
116
1995=100
180
170
160
150
140
130
120
110
100
90
80
Oca.95 Oca.96 Oca.97 Oca.98 Oca.99 Oca.00 Oca.01 Oca.02 Oca.03 Oca.04 Oca.05 Oca.06
TÜFE bazl
TEFE bazl
Asaf Sava Akat
604
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
605
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Kur ve enflasyon
Kamu maliyesi
450
• Konsolide bütçe: merkezi hükümet, yerel idareler ve
ek bütçeye tabi kurumlar (üniversiteler, fonlar, vs)
• Maalesef Türkiye’de hükümetlerin bütçe dnda
önemli miktarda harcama yapma gelenei vardr
(görev zararlar, kamu iletme zararlar, vs.)
• Devletin ekonomideki payn ölçmenin bir yolu milli
gelir serilerinde kamu tüketimi kalemine bakmaktr
• Kamu tüketimi devletin tüm mal ve hizmet
satnalmalarn kapsamaktadr
• Fakat faiz, sosyal güvenlik kurumlarna ödemeler,
tevikler, vs. eklindeki transfer harcamalar hariçtir
• Kamu tüketimindeki art devletin büyüdüüne
iaret eder
400
350
KAMU MALYES
300
Bütçe ve kamu borcu
250
Beinci Bölüm
200
150
100
Oca.00
Eki.00
Tem.01
Nis.02
TÜFE
Asaf Sava Akat
Oca.03
Eki.03
1$+1.5E
Tem.04
Nis.05
Oca.06
TEFE
607
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Kamu tüketiminin seyri
16
14
12
10
8
1990Q2
1992Q4
1995Q2
1997Q4
2000Q2
2002Q4
2003Q2
2005Q4
Kamu Tüketimi/GSMH (Cari Fiyatlarla)
Asaf Sava Akat
610
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
2002
100
26,7
21,6
5,0
1,0
40,2
16,8
14,8
8,6
13,4
18,7
2003
100
25,7
17,0
8,6
2,1
43,8
15,4
15,1
28,5
12,5
15,9
Asaf Sava Akat
2004
100
24,4
16,4
8,0
1,4
38,0
10,8
14,5
36,3
15,5
20,7
Asaf Sava Akat
2005
100
22,9
15,4
7,4
1,4
38,1
9,4
14,6
37,7
14,5
23,2
611
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
%
Toplam Harcamalar
Personel
Dier cari
Yatrm
Faiz ödemeleri
D borç
ç(TL) borç
KT'lere transferler
Dier Transferler
Faiz d denge
Bütçe dengesi
2002
100
20,1
6,8
6,0
44,9
4,4
40,5
1,9
20,4
11,1
-33,8
2003
100
21,6
5,9
5,1
41,8
4,2
37,6
1,3
24,3
13,4
-28,4
609
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Faiz-d bütçe ve GSYH
• Faiz d denge:
Gelirler – Faiz d harcamalar
• Toplam harcama:
Faiz d harcama + faiz ödemeleri
• Genel bütçe dengesi:
Gelirler – Toplam harcama
• Türkiye’de çok uzun süredir konsolide kamu bütçesi
açk vermektedir
• Buna karlk, faiz d denge her zaman ekside
deildir
• Önce kamu gelir ve harcamalarnn GSMH’ya
oranna bakacaz
• Sonra her iki kalemin dalmn göreceiz
Bütçe giderlerinin dalm
Bütçe gelirlerinin dalm
Toplam Bütçe Gelirleri
Gelirden alnan vergiler
Gelir vergisi
Kurumlar vergisi
Servetten alnan vergiler
Mal ve hizmet. alnan vergiler
KDV
Petrol tüketim vergisi
Dier vergiler
D ticaretten alnan vergiler
Dier vergiler ve gelirler
608
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Bütçe kalemleri
%
6
1987Q4
606
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
2004
100
20,5
2,9
9,0
40,1
4,3
35,5
1,0
26,5
18,6
-21,5
30
%
27
24
21
18
15
12
1987
1990
1993
1996
Bütçe Gelirleri / GSYH
Asaf Sava Akat
1999
2002
2005
Faiz D Harcama / GSYH
612
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Bütçe giderlerinin dalm
2005
100
22,0
3,1
9,9
31,6
4,3
27,2
0,7
32,6
24,9
-6,7
%
Gelirler
Faiz d harcamalar
Faiz d denge
Personel
Dier cari
Yatrmlar
KT'lere transferler
Dier transferler
Faiz d harcamalar
Personel
Dier cari
Yatrmlar
KT'lere transferler
Dier transferler
2002
100
89,3
18,0
32,5
11,1
9,7
3,0
33,0
100
36,4
12,4
10,8
3,4
37,0
2003
100
81,3
18,7
30,1
8,2
7,1
1,9
33,9
100
37,1
10,1
8,8
2,3
41,7
2004
100
76,3
23,7
26,1
3,6
11,5
1,3
33,8
100
34,2
4,8
15,0
1,7
44,3
2005
100
73,3
26,7
23,6
3,4
10,6
0,8
35,0
100
32,2
4,6
14,5
1,0
47,7
Asaf Sava Akat
613
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Kamu açnn hesaplanmas
616
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
Faiz d denge
-2,5
3,5
3,4
1,3
-0,2
4,1
1,5
4,6
2,6
Net faiz ödemeleri
4,4
7,8
7,8
11,1 8,9
12,6 13,1 15,8
11,0
Bütçe dengesi
-6,9 -4,3 -4,4 -9,8 -9,1 -8,5 -11,6 -11,2
-8,4
Enflasyon düzeltmesi
2,8
4,5
3,9
5,0
7,7
8,4
7,6
9,2
6,6
Reel faiz ödemeleri
1,6
3,3
3,9
6,1
1,2
4,2
5,5
6,6
4,4
Operasyonel bütçe dengesi
-4,1
0,2
-0,5 -4,8 -1,4 -0,1 -4,0 -2,0
-1,8
GSMH'nin %'si olarak
Net kamu borcu (center GNP) 27,1 31,0 30,2 34,8 31,8 33,7 48,6 50,6
Asaf Sava Akat
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
-
617
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
1994-2000
Faiz d denge
GSMH'nn %'si olarak
Faiz d denge
Konsolide bütçe
-0,6
3,5
3,4
2,5
4,6
4,8
2,4
5,2
5,1
6,2
2,2
4,7
Bütçe-d harcamalar
-5,0 -2,5 -4,5 -8,7 -6,2 -12,0 0,5
1,3
1,8
0,8
-4,0
1,1
-5,6
6,5
6,9
7,0
-1,8
5,8
13,7
12,5
-2,5
3,5
3,4
1,3
-0,2
4,1
1,5
4,6
2,6
-3,1
-2,5
0,4
-2,6
-1,8
-2,6
-3,5
-1,8
-2,1
Toplam kamu kesimi
Faiz ödemeleri
-5,6
1,0
3,9
-1,3
-2,0
1,6
-2,0
2,8
0,6
Net faiz ödemeleri
6,0
10,1
9,1
11,9
11,0
16,4
22,1
21,9
14,6
Net faiz ödemeleri
7,4 10,1 16,2 22,1 21,9 26,6 16,3 14,4 11,8 7,5
Enflasyon düzeltmesi
2,6
4,8
4,9
6,0
10,2
11,5
9,7
12,5
8,5
Enflasyon düzeltmesi
3,9
5,2
8,4
9,3 13,0 14,9 10,0 7,1
4,6
2,1
7,4
6,0
Reel faiz ödemeleri
3,4
5,3
4,2
5,9
0,8
4,9
12,4
9,4
6,1
3,5
4,9
5,9
8,6
7,2
5,4
5,2
6,6
Nominal denge
-11,7 -9,1
-5,2
-13,1 -13,1 -14,8 -24,1 -19,1
-14,1
-13,0 -9,1 -17,3 -28,3 -23,5 -33,8 -13,4 -7,9 -4,9 -0,5
-15,5
-6,7
Operasyonel denge
-9,1
-4,2
-0,3
-7,1
-2,9
-3,3
-12,4 -6,6
-5,3
-9,1 -3,9 -7,0 -14,8 -9,2 -18,7 -3,4 -0,8 -0,3
1,6
-7,0
-0,7
çerilen reel faiz haddi
12,5
17,1
13,9
17,0
2,5
14,5
25,5
18,6
-
çerilen reel faiz haddi
12,9 15,8 15,7 17,7 14,8 15,2 9,2 11,2 12,0 10,5
13,8
10,7
Net kamu borcu (center-GNP)
27,1
31,0
30,2
34,8
31,8
33,7
48,6
50,6
-
Net kamu borcu (center-GNP) 27,1 31,0 37,5 48,6 51,3 75,7 68,5 65,1 59,8 51,2
36,5
61,2
Toplam kamu kesimi
Faiz ödemeleri
Operasyonel denge
Kamu borcu
619
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
1,0
Asaf Sava Akat
1998
1999
ortalama
2000 1994-2000
-3,1
-2,5
0,4
-2,6
-1,8
-2,6
-3,5
-1,8
-2,1
-1,4
-1,1
-0,8
-1,9
-1,4
-1,2
-1,6
-1,2
-1,3
Net faiz ödemeleri
2,6
2,3
1,3
0,8
2,1
3,8
9,0
6,1
3,6
Bütçe-d dengesi
-4,8
-4,8
-0,8
-3,3
-4,0
-6,3 -12,5 -7,9
-5,7
Enflasyon düzeltmesi
-0,2
0,3
1,0
1,0
2,5
3,1
2,1
3,3
1,9
Reel faiz ödemeleri
2,8
2,0
0,3
-0,2
-0,4
0,7
6,9
2,8
1,7
Operasyonel denge
-5,0
-4,4
0,2
-2,3
-1,5
-3,2
-8,4
-4,6
-3,5
Faiz d denge
"görev zararlar"
Net kamu borcu (centerGNP) 27,1
Asaf Sava Akat
-1,1 -6,2 -1,6 -7,2
2,9
5
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
30,7
37,8
34,5
39,5
37,5
38,9
52,2
49,8
TCMB net varlklar
1,1
-0,9
1,3
3,0
7,7
8,0
9,0
7,8
Merkezi hükümet
38,8
45,3
42,8
48,0
48,4
48,5
62,4
58,8
D borç
20,5
22,8
23,6
23,2
21,9
19,0
22,2
18,8
ç borç
18,3
22,5
19,2
24,8
26,5
29,5
40,2
40,0
7,6 11,5 6,3
7,3
620
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
GSMH'ya oran (%)
2000
Konsolide Bütçe Borcu
0,7
1,9
2,1
4,2
5,2
7,5
na
na
Nakit borç
6,9
8,7
9,3
12,8
15,8
17,9
na
na
Nakit-d ve TCMB'ya
12,0
11,9
8,0
8,2
5,5
4,0
na
na
7,0
8,5
7,0
5,5
3,2
1,6
1,2
1,2
2001
2002
2003
2004
2005Q3
63
101
88
79
74
70
41
69
54
54
52
51
D Borç
22
32
34
25
21
18
6
7
5
4
4
3
2
2
2
2
2
2
ç Borç
D Borç
Brüt Kamu Borcu
Merkez Bankas Varlklar
4,4
6,9
6,7
7,0
5,4
5,5
8,7
8,6
D borç
5,7
6,8
6,9
6,5
5,9
6,0
6,6
5,5
Net iç borç
-1,3
0,1
,0,2
0,5
-0,5
-0,5
2,1
3,1
Brüt kamu kesimi borcu
41,9
52,3
49,3
55,5
53,3
53,5
70,1
67,4
Net kamu kesimi borcu
35,1
44,7
41,3
46,5
42,9
44,5
61,0
58,4
Net kamu borcu (center-GNP)
27,1
31,0
30,2
34,8
31,8
33,7
48,6
50,6
-
618
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
%
-10
-20
1993
Net D Varlklar
Dier Varlklar (Net)
Kamu Mevduat
3
5
3
2
1
1
68
108
94
83
77
73
9
13
9
7
7
7
6
-1
5
5
5
8
3
14
4
2
1
-1
2
3
4
4
4
6
Konsolide Bütçe
1
1
2
1
2
4
Dier Kamu Kesimi
1
2
2
2
2
2
0
1
2
3
3
4
sizlik Sigortas Fonu Varlk (Net)
Brüt Kamu Varlklar
11
17
15
13
14
17
Net Kamu Borcu
57
91
79
70
63
57
19
38
32
22
18
11
Net D Borç
Net ç Borç
Net Kamu Borcu (Merkez GSMH)
1995
1997
1999
2001
2003
2005
Reel Kamu Dengesi/GSYH
Asaf Sava Akat
621
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Kamu borcunun seyri 1993-2005
ç Borç
Dier Kamu Kesimi Borcu
Ödenmemi görev zararlar
31,0 30,2 34,8 31,8 33,7 48,6 50,6
0
Kamu borcu 2000-2005
Kamu borcu 1993-2000
Geri kalan kamu sektörü
1997
-15
Nominal denge
Kamu borcu
TCMB elindeki devlet borcu
1996
-5
Reel faiz ödemeleri
Toplam kamu kesimi
Toplam kamu kesimi
Merkezi Hükümet + TCMB
1995
Reel kamu dengesi 1993-2005
Konsolide bütçe
% of GNP
1994
1993 1994 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 1993-2000 2002-2005
Bütçe-d harcamalar
Asaf Sava Akat
1993
GSMH'nin %'si olarak
Kamu maliyesi: 1993-2005
ortalama
615
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Bütçe-d denge
ortalama
2000 1994-2000
Toplam kamu kesimi dengesi
GSMH'nn %'si olarak
Asaf Sava Akat
Konsolide bütçe dengesi
• TL faiz ödemelerini enflasyon etkisinden arndrmak
gerekir (enflasyon muhasebesi)
• Nominal faiz haddine ve enflasyona bal olarak
reel faiz ödemeleri daha düüktür
• Dolays ile reel (operasyonel) bütçe aç daha
küçüktür
• lk üç tabloda1993-2000 dönemi bütçe, bütçe-d ve
toplam dengesi yer alyor
• Dördüncü tablo 1993-2005 dönemi için tüm
düzeltmeler yapldktan sonra kamu dengesidir
• Kamu kesimi brüt ve net borç oranlar önemlidir
• GSMH akm, borç oran stok deikeni olduundan
borç oran hesaplanrken de enflasyon düzeltmesi
gerekir (merkezi GSMH)
Asaf Sava Akat
614
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
38
53
46
48
46
45
51
73
68
65
60
53
%
80
70
60
50
40
30
20
1993
1995
1997
1999
2001
Net Borç/GSMH
2003
2005Q3
Asaf Sava Akat
622
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
623
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Kamu borcu: TL ve döviz
ç borç nakit ve nakit d
2001 Yl
Sonu
2004 Yil
Sonu
2005 Yl
Sonu
2005 reel
deiim
(%)
2005-2001
reel
deiim %
Toplam TL Borcu
79
185
207
3,8
45,3
Toplam Döviz Borcu
milyar YTL
Katrilyon TL
NAKT
Dalm
60%
2003 sonu
130
Dalm
67%
2004 sonu
166
Dalm
74%
38
25%
69
35%
95
42%
SABT GETRL
DEKEN FAZL
17
12%
29
15%
36
16%
DÖVZ CNSNDEN
17
11%
17
9%
27
12%
DÖVZE ENDEKSL
99
131
124
-12,0
-30,7
56
92
86
-12,5
-14,3
Dövizle ç Borç
44
39
38
-10,8
-51,8
178
316
331
-2,7
2,9
Toplam TL Borcu
55
138
154
11,8
181,8
Toplam Döviz Borcu
69
98
93
-5,2
34,4
SABT GETRL
0
0%
0
0%
0
0%
39
68
64
-5,7
66,1
DEKEN FAZL
47
31%
54
28%
54
24%
D Borç
Dövizle ç Borç
Toplam Borç
Dolar kuru (YTL)
Asaf Sava Akat
18
12%
16
8%
8
3%
Kamu
9,4
8,8
7,5
9,0
-2,1
4,8
-1,2
10
6%
8
4%
4
2%
Takas
8
5%
7
4%
4
2%
TL
FX
15,2
-10,5
12,4
-4,7
9,0
-2,6
10,0
3,3
6,4
-2,1
7,9
-0,7
7,3
0,0
NAKT DII
1994
0%
0
0%
0
0%
Piyasa
12,6
16,4
10,7
14,1
9,0
9,9
8,6
40%
64
33%
59
26%
TL
FX
27,9
-14,6
26,1
-5,6
14,6
-4,6
17,1
3,0
10,5
2,2
12,5
-1,1
10,6
-0,1
-11,0
3,3
-4,1
7,2
-1,8
4,8
4,2
8,6
1,5
5,5
0,0
5,4
0,4
5,1
30
29
28
-3,9
-6,4
DÖVZ CNSNDEN
12
8%
8
4%
3
2%
236
247
4,8
99,7
DÖVZE ENDEKSL
2
1%
2
1%
2
1%
1,44
1,34
1,34
0,0
-6,7
150
100%
194
100%
224
100%
TOPLAM STOK
625
Asaf Sava Akat
Yatrm, kamu aç ve tasarruf
(Milyar USD)
0
61
124
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
626
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
97-02
GSMH
(Milyar USD)
194
206
187
201
147
147
185
1.266
284
94-01
130
171
184
194
206
187
201
147
1.420
Gayrisafi milli tasarruf
49
54
45
40
30
27
38
Yatrm (1)
32
40
45
50
49
40
44
27
329
Özel kesim tasarrufu
64
71
73
64
57
42
52
422
Kamu Sektörü Aç (2)
5
1
13
6
7
21
21
2
75
Kamu kesimi tasarrufu
-15
-17
-28
-23
-27
-15
-14
-138
Toplam Kaynak (1+2)
37
41
59
56
56
61
65
29
403
52
52
46
50
27
29
40
296
Yabanc Tasarruf
-4,4
-0,0
1,0
3,7
-1,2
-0,5
12,4
-1,5
9,5
Özel kesim yatrm
37
36
32
36
17
20
30
208
Kamu kesimi yatrm
15
16
14
14
10
9
10
88
- Cari lemler Dengesi
2,6
-2,3
-2,4
-2,6
2,0
-1,4
-9,8
3,6
-10,3
Yurd tasarruf
3
-2
1
10
-3
2
2
12
- Net Hata Noksan
1,8
2,4
1,4
-1,1
-0,8
1,9
-2,6
-2,1
0,9
Kamu kesimi tasarruf aç
0
-1
-14
-9
-16
-6
-3
-50
Özel tasarruf/GSMH (%)
33,1
34,4
38,8
31,6
39,1
28,4
28,0
33,3
Kamu tasarrufu/GSMH (%)
-7,7
-8,2
-15,0
-11,5
-18,2
-10,0
-7,4
-11,1
22,2
Gayrisafi yatrm
42
41
58
52
57
62
52
31
394
Yab. Tas./Toplam Kaynak(%) -11,8
-0,0
1,7
6,7
-2,2
-0,9
19,1
-5,2
2,3
Milli tasarruf/GSMH (%)
25,4
26,2
23,8
20,1
20,8
18,4
20,6
Yab. Tas./GSMH(%)
-3,4
-0,0
0,5
1,9
-0,6
-0,3
6,2
-1,0
0,7
D tasarruf/GSMH (%)
1,4
-1,0
0,7
4,9
-2,3
1,2
1,0
0,8
ç Tasarruf/GSMH (%)
31,9
23,9
31,3
26,8
27,8
33,0
26,0
20,8
27,7
Operasyonel denge/GSMH (%
-2,9
-4,6
-12,4
-6,9
-1,2
-3,5
-4,4
-5,1
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
D Borç*
Toplam Borç*
(*) Tahmin
Asaf Sava Akat
627
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Kaynaklar ve kullanm
GSMH
Yurtiçi Tasarruf
Yllandrlm Reel
2003
2004
2005
Faiz Haddi %
Nis.03 Ortalama Ara.04 Ortalama Ara.05 Ortalama Oca.06
Toplam ç Borç
11,0 12,8
9,5
12,0
8,0
8,9
8,0
IMF Kredisi
Dier
milyar dolar
624
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Kamu reel faiz yükü
2002 sonu
89
D Borç
Toplam Borç
Asaf Sava Akat
628
Türkiye ekonomisinde para
• Likit varlklarn somut biçimi mevzuata bal olarak
ülkeden ülkeye deiir
• Türkiye’de be farkl para tanm yapabiliriz
– Dolamdaki para (banknotlar ve bozukluklar)
– Vadesiz mevduat hesaplar (ticari ve tasarruf)
– Vadeli mevduat hesaplar
– Döviz mevduat hesaplar
– REPO anlamalar (gecelik, haftalk, vs)
• Yüksek ve dalgal enflasyon sonucunda TL parann
üç ilevinden sadece ilkini ve ksmen yerine
getirebilmektedir
• TL’nin “dandik para” haline dönümesi ekonomik
aktörleri dövizi para olarak kullanmaya itmitir
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
629
Para arz tanmlar
• Para arz ekonomideki toplam kullanlabilir para
miktadr
• Hangi kategorinin içine dahil edildiine bal olarak
farkl ölçüler vardr
- M0 = Dolamdaki para
- Para taban (BM) = M0 + bankalarn MB’deki
mevduat
- M1 = BM + vadesiz mevduat
- M2 = M1 + vadeli mevduat
- M2Y = M2 + döviz tevdiat hesaplar
- M2Y+R = M2Y + Repo
• En yaygn kullanlan Para Taban ve M2Y+R’dr
PARASAL BÜYÜKLÜKLER
Merkez Bankas Bilançosu
Altnc Bölüm
Asaf Sava Akat
630
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Türkiye’de para arz
As % of
Ara.05
(Milyar YTL) (Milyar USD) M2Y+R
M = Dolamdaki para
BM = M + banka rezervleri
18,3
23,5
13,6
17,4
8,3
10,6
M1 = BM + vadesiz mevduat
M2 = M1 + vadeli mevduat
41,8
153,1
31,0
113,8
18,9
69,3
229,6
170,5
103,8
154,7
221,1
114,9
164,2
70,0
100,0
M2Y = M2 + döviz mevduat
M2+R = M2 + Repo
M2Y+R = M2Y + Repo
Asaf Sava Akat
631
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
ub.06
94,3
A.VARLIKLAR
A.1-DIS VARLIKLAR
A.2-IC VARLIKLAR
A.2-a-Nakit Islemler
A.2-aa-Hazine Borclari
A.2-aa-i-Bankamiz Portfoyu
A.2-aa-i-a-5 Kasim 2001 Oncesi DIBS
A.2-aa-i-b-Ikincil Piyasadan Alinan DIBS
A.2-aa-ii-Diger
A.2-ab-Bankacilik Sektorune Acilan Nakit Krediler
A.2-ac-TMSF'na Kullandirilan Krediler
A.2-ad-Diger Kalemler
A.2-b-Degerleme Hesabi
A.2-c-IMF Acil Yardim Takip Hesabi(Hazine)
Asaf Sava Akat
%
100
Oca.06 % Deiim
89,7
5,2
75,7
18,6
16,2
19,4
19,4
19,4
80
20
17
21
21
21
71,5
18,2
16,0
19,4
19,5
19,5
5,9
2,5
1,2
-0,2
-0,3
-0,3
0,0
0,0
0
0
0,0
0,0
.
-14,0
0,0
0,0
-3,2
2,4
0,0
0
0
-3
3
0
0,0
0,0
-3,4
2,1
0,0
21,1
.
-6,9
12,0
.
Bin YTL
P.YUKUMLULUKLER
P.1-TOPLAM DOVIZ YUKUMLULUKLERI
P.1-a-Dis Yukumlulukler
P.1-b-Ic Yukumlulukler
P.1-ba-Doviz Olarak Takip Olunan Mevduat
P.1-bb-Bankalarin Doviz Mevduati
P.2-MERKEZ BANKASI PARASI
P.2-A-REZERV PARA
P.2-Aa-Emisyon
P.2-Ab-Bankalar Mevduati
P.2-Aba-Bankalar Zorunlu Karsiliklari
P.2-Abb-Bankalar serbest Imkani
P.2-Ac-Fon hesaplari
P.2-Ad-Banka Disi Kesimin Mevduati
P.2-B-DIGER MERKEZ BANKASI PARASI
P.2-Ba-Acik Piyasa Islemleri
P.2-Bb-Kamunun TL Mevduati
634
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
M1
Dolamdaki Para
2001
2002
2003
2004
2005
12,2
7,7
8,7
15,2
21,9
31,0
3,3
4,4
7,2
9,3
2001
(Katrilyon TL, Milyar USD)
13,6
Vadesiz Ticari Mevduat
3,1
2,2
2,3
3,9
6,4
8,9
Toplam Vadesiz Mevduat
4,4
2,2
2,0
4,1
6,2
8,5
Vadesiz Tasarruf Mevduat
1,4
1,0
1,3
2,6
3,9
6,2
Dier Vadesiz Mevduat
3,0
1,2
0,7
1,5
2,3
2,4
MB Mevduat
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
D1 (M1-Dolamdaki Para)
7,4
4,4
4,3
8,1
12,7
17,4
M2
48,7
32,7
37,4
57,2
81,3
113,8
Toplam Vadeli Mevduat
31,2
21,8
23,6
35,4
49,6
68,2
Vadeli Tasarruf Mevduat
25,4
17,9
19,9
29,2
41,8
58,3
Vadeli Dier Mevduat
5,8
3,8
3,7
6,2
7,8
9,9
Vadeli Ticari Mevduat
5,3
3,2
5,0
6,5
9,8
14,5
Mevduat Sertifikas
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
D2 (M2-M1)
36,5
25,0
28,7
41,9
59,4
82,7
M2Y (M2+(Döviz Mevduat (TL))
84,9
72,5
81,5
105,8
137,8
170,5
Döviz Mevduat (TL)
36,2
39,8
44,1
48,7
56,5
56,8
M2Y+Repo
93,3
76,5
83,3
108,6
138,3
164,2
Asaf Sava Akat
%
100
51
24
27
14
14
49
31
20
10
0
10
0
0
18
13
5
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Dolam hz ve mali derinleme
• Parann dolam hz para arznn cari fiyatlarla
(nominal) GSMH’ya bölünmesi ile elde edilir
• Ksa dönemde oynak olabilir fakat uzun dönemde
belirli bir eilimi izler
• Türkiye’de M2Y+R bölü nominal GSMH yakn
geçmite sürekli yükselmektedir
• Bu olgu mali piyasalarn derinlik kazanmas
iaretidir
• Para çarpan da ayn olayn iyi bir ölçüsüdür
• Mali sistemin büyümesi, ayn miktar dolamdaki
para ile daha büyük bir para arznn elde edilmesi
anlamna gelir
• Para çarpan da yakn geçmite sürekli artmtr
TL
TCMB: uzun dönem
Oca.06 % Deiim
89,7
5,2
46,3
4,5
23,0
-2,2
23,2
11,1
10,2
24,9
13,0
0,3
43,4
6,0
30,7
-5,5
20,6
-6,9
10,0
-2,8
0,0
0,0
10,0
-2,8
0,1
12,8
0,0
-21,3
12,7
33,8
10,0
18,1
2,6
93,3
635
(MLYAR USD)
1989
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
21,2
22,9
22,0
24,0
22,5
41,6
45,2
54,7
55,5
65,7
D Varlklar
7,8
21,1
22,9
26,8
24,2
23,8
31,1
37,8
39,8
52,3
ç Varlklar
13,5
1,8
-0,9
-2,8
-1,7
17,9
14,1
16,9
15,7
13,4
VARLIKLAR
TOPLAM DÖVZ YÜKÜMLÜLÜKLER 13,2
Di Yükümlülükler
9,0
ç Yükümlülükler
MERKEZ BANKASI PARASI
(%)
TL
2003
$
19,7
20,3
21,1
21,1
34,8
32,7
37,4
37,1
36,9
12,4
13,7
12,4
12,9
25,5
22,8
25,5
22,7
16,9
4,2
7,3
6,5
8,7
8,2
9,3
9,9
11,9
14,4
19,9
8,0
3,2
1,7
2,9
1,5
6,8
12,5
17,2
18,4
28,8
-11,6
ç Varlklar / Toplam Varlklar
63,4
7,7
-4,2
-7,4
42,9
31,1
30,8
28,2
20,4
Yabanc Varlklar / Toplam Varlklar
36,6
92,3
104,2 111,6 107,4
57,1
68,9
69,2
71,8
79,6
Net ç Varlklar / MBP
16,0
-0,3
-0,4
10,9
0,8
0,9
2,4
-0,5
Asaf Sava Akat
0,4
-0,5
636
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Parasal göstergeler
2002
$
633
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Para taban
2000
4,8
ub.06
94,3
48,3
22,5
25,8
12,8
13,1
46,0
29,0
19,2
9,7
0,0
9,7
0,1
0,0
17,0
11,9
5,1
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Para ve mevduat
(Milyar USD)
Asaf Sava Akat
TCMB: yükümlülükler
TCMB: varlklar
Milyar YTL
632
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
TL
2004
$
TL
2001
2005
$
(Trilyon TL , Milyar USD)
TL
$
1. PARASAL TABAN (a+b+c)
7,8 5,4 10,4 6,4 14,9 10,6 20,2 15,0
30,1 22,3
a.Emisyon
5,3 3,7 7,6 4,7 10,7
7,6
13,5 10,0
19,4 14,4
b.Bankalar Zorunlu Karlklar(TL)
1,6 1,1 1,7 1,0 2,3
1,6
3,1
2,3
0,0
0,0
c.Serbest Rezerv
0,9 0,6 1,1 0,7 1,9
1,4
3,6
2,7
10,7
7,9
2002
2003
2004
2005
TL
$
TL
$
TL
$
TL
$
TL
$
PARASAL TABAN
7,8
5,4
10,4
6,4
14,9
10,6
20,2
15,0
30,1
22,3
+ Emisyon
5,3
3,7
7,6
4,7
10,7
7,6
13,5
10,0
19,4
14,4
+ Bankalar Zorunlu karlklar
1,6
1,1
1,7
1,0
2,3
1,6
3,1
2,3
0,0
0,0
+ Bankalar Serbest mkan
0,9
0,6
1,1
0,7
1,9
1,4
3,6
2,7
10,7
7,9
NET Ç VARLIKLAR
20,6
12,5
7,5
2,9
7,8
2,6
10,4
2,8
-4,5
-11,2
+ç Varlklar
25,8
17,9
23,0
14,1
23,6
16,9
21,1
15,7
18,0
13,4
- Döviz Olarak Takip Olunan Mevdu 3,1
2,2
5,5
3,3
6,5
4,7
6,1
4,5
13,8
10,3
- Fon Hesaplar
0,1
0,1
0,2
0,1
0,0
0,0
0,0
0,0
0,1
0,1
- Banka D Kesim Mevduat
0,1
1,7
0,1
1,7
0,1
3,0
0,1
5,0
0,1
7,9
- Açk Piyasa lemleri
1,2
0,9
9,6
5,8
8,3
5,9
3,6
2,7
7,8
5,8
- Kamu Mevduat
0,6
0,4
0,3
0,2
0,9
0,6
0,8
0,6
0,7
0,5
NET DI VARLIKLAR
-12,8
-8,8
2,9
1,8
7,1
5,1
9,8
7,3
34,6
25,7
2. REZERV PARA (1+d+e)
8,0 5,5 10,7 6,5 15,0 10,7 20,3 15,1
30,3 22,5
d.Fon Hesaplar
0,1 0,1 0,2 0,1 0,0
0,0
0,0
0,0
0,1
0,1
e.Banka D Kesimin Mevduat
0,1 0,05 0,1 0,04 0,1
0,07
0,1
0,09
0,1
0,09
+ D Varlklar
34,3
23,8
51,0
31,1
52,9
37,8
53,6
39,8
70,4
52,3
3.MERKEZ BANKASI PARASI (2+f+g)
9,9 6,8 20,5 12,5 24,1 17,2 24,7 18,4
38,8 28,8
- D Yükümlülükler
36,7
25,5
37,3
22,8
35,6
25,5
30,5
22,7
22,8
16,9
- BANKALAR Döviz Mevduat
10,4
7,2
10,7
6,5
10,2
7,3
13,3
9,9
13,0
9,6
f. Açk Piyasa lemleri
1,2 0,9 9,6 5,8 8,3
5,9
3,6
2,7
7,8
5,8
NET DÖVZ POZSYONU
-15,9
-11,0
-2,5
-1,5
0,5
0,4
3,7
2,7
20,7
15,4
+ D Varlklar
34,3
23,8
51,0
31,1
52,9
37,8
53,6
39,8
70,4
52,3
g.Kamu Mevduat
0,6 0,4 0,3 0,2 0,9
0,6
0,8
0,6
0,7
0,5
- Toplam Döviz Yükümlülükleri
50,2
34,8
53,5
32,7
52,3
37,4
49,9
37,1
49,6
36,9
637
Asaf Sava Akat
638
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Para çarpan
%
16
12
10
8
6
1996Q2
1997Q4
1999Q2
2000Q4
2002Q2
(M2Y+Repo) / Parasal Taban
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
639
Dier parasal göstergeler
14
4
1991Q4
Asaf Sava Akat
2003Q4
2005Q2
• Para politikasnn baka göstergeleri vardr
• Net ç Varlklar MB’nn likidite yaratmasnn ve
para basmasnn iyi bir göstergesidir
• ç varlklardan baz kalemlerin çkartlmas ile
bulunur
• Net D Varlklar MB’nn döviz ihtiyacn gösterir
• D varlklardan d dünyaya yükümlülükler ve iç
bankalara döviz yükümlülükleri çkartlarak bulunur
• Net Döviz Pozisyonu MB’nn toplam döviz kuru
riskini ifade eder
• Döviz varlklarndan döviz yükümlülükleri
çkartlarak bulunur
• IMF ile yaplan programlarda bunlarn hepsi farkl
aamalarda performans kriteri olarak kullanlmtr
Asaf Sava Akat
640
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Para ikamesi
• Parann deer saklama ilevi bizi Türkiye için çok
önemli bir olaya getirir: para ikamesi (dolarizasyon)
• Yüksek ve dalgal enflasyon yüzünden TL’nin deer
saklama ilevini kalmamtr
• Vatandalar nakit varlklarn beklenmeyen enflasyon ve kur deimelerine kar korumak için döviz
halinde tutmaktadrlar
• Döviz mevduat hem TL mevduatndan hem de
GSMH’dan daha hzl büyümütür
• Dolamdaki nakit döviz miktarn bilmiyoruz ama
15-20 milyar dolara kadar çkabilir
• Nakit döviz dolam ve döviz mevduatnn yükseklii para politikasn ciddi ekilde kstlamaktadr
Asaf Sava Akat
1993
2000
2001
2002
2003
2004
2005
Dolamdaki Para
3,7
3,6
4,8
3,3
4,4
7,2
9,3
13,6
M2Y + Repo (1)
26,6
41,8
93,3
76,5
83,3
108,6
138,3
164,2
Döviz Mevduat (2)
4,7
16,7
36,2
39,8
44,1
48,7
56,5
56,8
MB Döviz Rezervleri
6,2
7,7
25,1
18,9
27,0
33,7
36,0
48,3
MB Net Döviz Pozisyonu
-5,4
-2,0
3,1
-11,0
-1,5
0,4
2,7
15,4
GSMH
108,4
181,4
200,9
143,7
182,2
238,3
300,8
362,0
GSMH % PAY
Dolamdaki Para
3,4
2,0
2,4
2,3
2,4
2,4
2,4
3,8
M2Y + Repo
24,5
23,0
46,4
53,3
45,7
45,7
45,7
45,4
Döviz Mevduat
4,3
9,2
18,0
27,7
24,2
24,2
24,2
15,7
MB Döviz Rezervleri
5,7
4,2
12,5
13,1
14,8
14,8
14,8
13,3
MB Net Döviz Pozisyonu
-5,0
-1,1
1,6
-7,7
-0,8
-0,8
-0,8
4,3
Para kamesi ( 2 ) / ( 1 )
17,6
39,9
38,8
52,0
53,0
44,8
40,9
34,6
Asaf Sava Akat
Real Rate ( CPI)
121,9 134,3 108,4 115,5 109,5 38,0 96,2 63,8
45
25,7 16,9
17,3 29,9 12,2 16,7 27,0 -10,9 27,1 13,0 15,7 13,7 8,0
Real Rate ( WPI)
19,3 33,2 14,6 25,4 36,8 -8,9 21,4 9,1 15,5 9,7 10,4
Real Rate (US$)
44,6 31,7 11,8 25,2 30,2 -7,1 -0,1 33,3 46,2 32,0 24,0
CPI (Ava.Annual Change)
89,1 80,4 85,7 84,6 64,9 54,9 54,4 45,0 25,3 10,6 8,2
WPI (Ava.Annual Change)
86,0 75,9 81,8 71,8 53,1 51,4 61,6 50,1 25,56 14,55 5,9
Banka
kredileri/
GSMH (%)
1980
Özel sektör
kredileri/
GSMH
(%)
1980
Özel
sektörün
kredi pay
(%) 1980
Banka
kredileri/
GSMH (%)
2000
Özel sektör
kredileri/
GSMH
(%)
2000
Özel
sektörün
kredi pay (%)
2000
Japonya
188
131
70
310
188
60
ABD
94
78
83
162
144
89
Almanya
86
75
87
148
120
82
ngiltere
37
28
76
136
135
99
Çin
54
53
100
133
125
94
Tayland
58
42
72
122
109
89
spanya
83
67
81
120
102
85
rlanda
29
73
110
109
99
56
52
92
104
102
98
114
40
102
90
102
83
81
Kore
Fransa
Yunanistan
US$ (Ava. Annual Change)
Asaf Sava Akat
53,5 77,9 86,4 72,2 61,0 48,5 96,5 22,9 -0,8 -4,7 -5,7
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
644
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
100000
10000
1000
100
10
1
1985
1987
1989
1991
1993
TÜFE Endeks
Asaf Sava Akat
1995
1997
1999
2001
2003
2005
M2Y + R Endeks (GSMH Büyüme Düzeltilmi)
645
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Mali kesimin büyüklüü
1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005
Int.Rate on Dom.Bor.(ave.comp.)
642
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Türkiye’de para ve enflasyon
1989
Faizler: 1995-2005
(%)
Asaf Sava Akat
Para ikamesi
Milyar USD
643
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
641
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
44
63
102
53
Msr
87
15
17
100
59
59
talya
91
56
61
99
78
79
40
54
24
34
14
Hindistan
41
24
58
53
29
54
Brezilya
43
42
99
51
38
74
44
Arjantin
33
25
77
34
24
69
Meksika
44
19
44
25
13
52
Asaf Sava Akat
647
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Dourganlk ve nüfus art
Nüfus ve istihdam
Dourganlk Sralama Dourganlk
Oran 1960 1960
Oran 1980
Dourganlk
Oran 2000
Yedinci Bölüm
52
Türkiye
646
• Nüfusun çalabilir yataki bölümüne (15-65 ya
aras) yetikin nüfus denir
• Emek gücü, issizler de dahil olmak üzere mal ve
hizmet üretimi için emeklerini arzeden insanlardan
oluur
• stihdam art isizlik emek gücünü verir
• Emek gücüne katlma oran emek gücünün yetikin
nüfusa orandr
• Gelimi ülkelerde emek gücüne katlma oran daha
yüksektir
• Daha çok kadnn çalmas temel nedendir
• Nüfus art düük ülkelerde yetikin nüfusun
toplam nüfusa oran daha yüksektir
69
NÜFUS VE STHDAM
Emek piyasas ve gelir dalm
Asaf Sava Akat
648
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
stihdam: uluslararas karlatrma
1960-2000
1960-2000
Sralama Dourganlk
yllk
nüfus
2000
Oran Düüü (%) art hz (%)
Meksika
6,9
2
4,7
2,6
3
62,3
2,5
Msr
7,0
1
5,1
3,3
1
52,9
2,3
Türkiye
6,3
5
4,3
2,4
5
61,9
2,2
Brezilya
6,2
6
3,9
2,2
6
64,5
2,2
Hindistan
6,6
3
5,0
3,1
2
53,0
2,1
Tayland
6,4
4
3,5
1,9
8
70,3
2,1
Çin
3,4
10
2,5
1,9
10
44,1
1,6
Kore
5,7
7
2,6
1,4
13
75,4
1,6
Arjantin
3,1
11
3,3
2,5
4
19,4
1,5
ABD
3,7
9
1,8
2,1
7
43,2
1,1
Japonya
2,0
18
1,8
1,4
15
30,0
0,7
rlanda
3,8
8
3,2
1,9
9
50,0
0,7
spanya
2,9
12
2,2
1,2
17
58,6
0,7
Fransa
2,7
14
1,9
1,9
11
29,6
0,6
Yunanistan
2,3
17
2,2
1,3
16
43,5
0,6
talya
2,4
15
1,6
1,2
18
50,0
0,3
ngiltere
2,7
13
1,9
1,7
12
37,0
0,3
Almanya
2,4
16
1,4
1,4
14
41,7
0,3
%
ABD Japonya AB 15 Polonya Türkiye
15-64 ya nüfus
67
67
67
70
65
gücüne Katlma
75
78
71
64
52
sizlik Oran
6
5
8
19
10
Tarm stihdam
2
5
4
18
34
Sanayi stihdam
20
29
27
29
23
Hizmetler
78
67
69
53
43
Ücretli stihdam
92
85
84
73
51
Kadn stihdam
47
41
44
45
27
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
649
stihdamn yaps
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
652
Emek piyasasnda esneklik
Reel ücret endeksi 1993-2005Q3
140,0
130,0
120,0
110,0
100,0
90,0
80,0
70,0
60,0
1993 94Q4 95Q4 96Q4 97Q4 98Q3 99Q3 00Q3 01Q3 02Q3 03Q3 04Q3 05Q3
Unit Wage Index (1997=100)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
stihdam
(21,9 milyon)
Emek gücü
(24,5milyon)
yetikin
nüfus
(51,1 milyon)
Emek gücü dnda
(26,6 milyon)
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
655
653
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
%
14%
24%
49%
7%
5%
100%
10,6%
100%
%
27,0%
0,6%
19,5%
0,4%
5,5%
21,0%
5,2%
4,4%
1,0%
654
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Lorenz erisi
• Üretilen milli gelirin toplumda paylamna gelir
dalm diyoruz
• Bir ülkede gelirin ne ölçüde eit ne ölçüde eitsiz
daldn nasl ölçebiliriz?
• En çok kullanlan yöntemde toplumu oluturan
aileler en düük gelirliden en yüksek gelirliye doru
dizilerek bee bölünür
• En üstten en alta, nüfusun her bete birinin (% 20’si)
milli gelirden ald pay bulunur
• Özellikle en alt grupla en üst grubun paylar gelir
dalmnda eitsizliin iyi bir ölçütüdür
• Gelir dalmnn zaman içinde deiimini arar yada
baka ülkelerle karlatrrz
Asaf Sava Akat
(Milyon)
3,1
5,4
10,8
1,6
1,2
21,9
2,6
24,5
(Milyon)
5,9
0,1
4,3
0,1
1,2
4,6
1,1
1,0
0,2
Ücretsiz aile içisi
Kendi Hesabna Çalan
Ücretli
Yevmiyeli
veren
stihdam Edilenler
siz Nüfus
gücü
Tarm
Madencilik
malat Sanayi
Elektrik, Gaz, Su
naat ve Bayndrlk leri
Toptan ve Perakende Ticaret, Lokanta ve Oteller
Ulatrma, Haberleme ve Depolama
Mali Kurumlar, Sigorta, vb..
Toplum Hizmetleri, Sosyal ve Kiisel Hizmetler
sizler (2,6 milyon)
Asaf Sava Akat
651
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Türkiye’de sivil istihdam-2005Q4
Gelir dalmnn ölçülmesi
150,0
Asaf Sava Akat
650
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Türkiye: nüfusun dalm-2005Q4
• Gelimi ülkelerde istihdam yapsnn bir özellii
emek gücünde ücret ve maala çalanlarn orannn
% 90’lara kadar çkmasdr
• ABD, Almanya, vs. sanayi ülkelerinde nüfusun %
10’undan az ksm kendi iinde çalan yada iveren
statüsündedir
• Türkiye’de istihdamn yaps çok farkldr
• Ücret ve maala çalanlar, geçici içiler de dahil,
istihdamn sadece % 50’sini oluturur
• Kendi iinde çalan, aile iletmesinde ücretsiz
çalan ve iverenler ise istihdamn % 50’dir
• sizlik olgusunun Türkiye’de gelimi ülkelerden
farkl alglanmasnn geri plan budur
Asaf Sava Akat
Asaf Sava Akat
• Gelir dalmn tablolar üstünde izlemek
meakkatlidir
• Ayn verileri farkl bir ekilde deerlendirerek grafik
bir görüntü üretmek mümkündür
• Lorenz erisi nüfus ve gelir paylarnn toplanmas ile
elde edilir
• Önce en alttaki % 20 nüfusun, sonra % 40 nüfusun,
sonra % 60 nüfusun ald gelir payn toplayarak %
100’e ularz
• Mutlak gelir dalm eitlii düz çizgi verir
• Fiili erinin düz çizgiden uzakl arttkça gelir
dalmnda eitlik bozulmaktadr
• Mutlak eitsizlikte eri eksenlere yapr
656
Gini katsays
Dünyada gelir dalm
• Gelir dalm eitsizlii için daha iyi bir ölçüt bir tek
say olurdu
• Lorenz erisi bize Gini katsays ad verilen bir
istatistiki deer hesaplama olanan salar
• Eitlik düz çizgisi ile fiili varolan eri arasndaki
alann büyüklüünü temsil eder
• Gini katsays nisbi bir büyüklüktür: sfrla bir
arasnda bir deer alr
• Mutlak eitlik halinde Lorenz erisi düz bir çizgi olur
ve Gini katsays sfra eitlenir
• Mutlak eitsizlik halinde deeri bir olur
• Gini katsays küçüldükçe gelir dalmnda eitliin
arttndan söz edebiliriz
• Gini katsaylar aracl ile ülkeler aras gelir
dalm eitsizliini karlatrmak mümkündür
• Genellikle, toplumun en fakir % 20’sinin milli
gelirden ald pay arttkça gelir dalmnda
eitsizliin azald söylenebilir
• ki “mucize” ekonomi Japonya ve Kore’de gelir
dalmnn daha az eitsiz olduu dikkat çeker
• AB ülkelerinde refah devleti gelir dalmnda
eitsizlii azaltc bir etki yapmtr
• En eitsiz gelir dalmna yüksek enflasyonlu Latin
Amerika ülkelerinde raslanr
• Türkiye’de gelir dalm uluslararas normlara göre
eitsizdir
Asaf Sava Akat
657
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Gelir dalm göstergeleri
Nüfus dilimlerinin milli gelirden ald pay (%)
Yl
GINI
% 20-40
% 40-60 % 60-80 Üst
Katsays Alt % 10 Alt % 20 aras
Alt % 40 aras
aras
20
Japonya
1993
25
5
talya
1995
27
Msr
1995
29
Almanya
1994
30
Kore
1993
Fransa
Yunanistan
% Üst
10
11
14
25
18
22
36
22
4
9
14
23
18
23
36
22
4
10
13
23
17
21
39
25
3
8
13
21
18
23
39
24
32
3
8
13
20
17
23
39
24
1995
33
3
7
13
20
17
23
40
25
1993
33
3
8
12
20
17
23
40
25
rlanda
1987
36
3
7
12
18
16
22
43
27
ngiltere
1995
37
2
6
12
18
16
23
43
28
Hindistan
1997
38
4
8
12
20
15
19
46
34
Çin
1998
40
2
6
10
16
15
22
47
30
ABD
1997
41
2
5
11
16
16
22
46
31
Tayland
1998
41
3
6
10
16
14
21
48
32
Türkiye
1994
42
2
6
10
16
15
22
48
Meksika
1998
53
1
4
7
11
12
20
57
42
Brezilya
1998
61
1
2
5
8
10
18
64
48
32
%
Asaf Sava Akat
658
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Asaf Sava Akat
Türkiye’de gelir dalm
661
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
kinci
Orta
Yl
20%
20%
20%
20%
20%
Katsays
1963
%4,5
%8,5
%11,5
%18,5
%57,0
0,55%
1968
3,0
7,0
10,0
20,0
60,0
0,56
1973
3,5
8,0
12,5
19,5
56,5
0,51
1978
2,9
7,4
13,0
22,1
54,7
0,51
1983
2,7
7,0
12,6
21,9
55,8
0,52
1986
3,9
8,4
12,6
19,2
55,9
0,50
1987
5,2
9,6
14,1
21,2
49,9
0,43
1994
4,9
8,6
12,6
19,0
54,9
0,49
Asaf Sava Akat
662
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
100
40
20
0
Birikimli gelir yüzdeleri
TR.1994
E
TR. 1987
70
60
20
40
60
80
40
30,8
30
16,3
20
29,1
5,3
0
Aileler %
49,9
15,1
6
0
0
100
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
51,7
50
10
0
2002
2003
80
20
40
60
80
100
Birikim li hanehalk yüzdesi
664
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Toplam
Birinci % 20
kinci % 20
Üçüncü %
Dördüncü %
Beinci % 2
Gini Katsay
Türkiye
Kır
Kent
2002
100,0
5,3
9,8
14,0
20,8
50,1
2003
100,0
6,0
10,3
14,5
20,9
48,3
2002
100,0
5,5
9,7
13,9
20,5
50,4
2003
100,0
6,1
10,3
14,5
20,8
48,3
2002
100,0
5,2
10,3
14,7
21,7
48,0
2003
100,0
6,4
11,0
15,0
21,2
46,3
0,44
0,42
0,44
0,42
0,42
0,39
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
663
Bozuk gelir dalmnn nedenleri
100,01
90
Yüzde 20'l
• Türkiye’de gelir dalmndaki eitsizliin
kökeninde hangi sorunlar vardr?
• Tarm kesiminde emek fazlas: krsal alanda nüfus
fazlas tarmda düük verimlilik demektir
• Türkiye’nin gerçekten fakir ailelerinin büyük
çounluu krsal kesimde yaar
• Bölgesel sorunlar: altyaps yetersit kraç ve dalk
bölgelerde tarmsal verim daha da düüktür
• Fakirlik özellikle Dou Anadoluda çok belirgindir
• Düük ortalama büyüme hz: yüksek enflasyon
sonucu ortalama büyüme hznn dümesi yüksek
verimli sektörlerde (sanayi, hizmetler) istihdam
artn kstlamtr
Lorenz erisi (Hanehalk gelirlerine göre) Türkiye
80
Gelir %
GINI
Lorenz erileri 2002-2003
100
Asaf Sava Akat
Dördüncü En üst
660
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
Gelir dalm 2002-2003
En alt
Lorenz erileri 1987-1994
60
Asaf Sava Akat
Gelir dalmnda deime
• Türkiye’de gelir dalm hakknda yaplan
aratrmalar kstldr
• Eldeki veriler DE tarafndan fiyat endeksleri için
yaplan Tüketici Anketlerinden üretilmitir
• Türkiye’de genellikle gelir dalmnn çok eitsiz
olduu ve zaman içinde giderek bozulduu kans
yaygndr
• Saylar mutlak olarak gelir dalmnn eitsiz
olduunu gösteriyor
• Buna karlk zaman içinde daha da eitsiz hale
geldiine dair iaret tamyor
• 1963-1994 arasnda yaplan aratrmalardan elde
edilen verilen aadadr
Asaf Sava Akat
659
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
665
Asaf Sava Akat
Makroiktisat Ders Notlar (2007)
666
Gelir dalm ve fakirlik
Ölçme sorunlar
Ekonomik seyyaliyet
• Gelir dalmna bir dier yaklam belirli bir gelir
düzeyinin altnda kalan aile saysn saptamaktr
• Fakirlik çizgisi buna tekabül eden mutlak gelir
düzeyidir
• Fakirlik oran geliri fakirlik çizgisi altnda kalan aile
saysnn toplam ailelere orandr
• Fakirlik çizgisi hükümet tarafndan onun altnda
kalan ailelere yardm edilmesini temin edecek
politikalarn saptanmas için tesbit edilir
• Ülkeden ülkeye deiir
• Ayrca Birlemi Milletler ve Dünya Bankas da
farkl ülkeler ve bölgeler için fakirlik çizgileri
hesaplamtr
• Gelir dalm ve fakirlik oran hakkndaki veriler
yaam standardndaki eitsizlii tam olarak
yanstmayabilir
• Dört konu öne çkar
– Ayni gelir yada transferler
– Ekonomik hayat çevrimi (life-cycle)
– Geçici yada kalc gelir
– Servet dalm
• Vergi kaça ve benzer sorunlar gelien ülkelerde bu
sorunlar kapsayacak verilerin teminini çok
zorlatrr
• Türkiye’de gelir dalm verilerinin güvenilirlii
konusunda ciddi ve hakl tereddütler vardr
• Gelir dalmnda eitsizlik belirli zaman noktalar
itibariyle hesaplanr: statik bir resim verir
• Olayn dinamik boyutu da önemlidir
• Ekonomik seyyaliyet (mobility) nesil içinde yada
nesiller arasnda farkl gelir kategorileri arasndaki
hareketlilii ifade eder
• Gelir gruplar arasnda geçilerin hz kadar skl
ve enderlii dinamik açdan farkl toplumsal
süreçlere tekabül eder
• Yüksek ekonomik seyyaliyet her ülke için arzulanan
bir özelliktir
• Türkiye’de ekonomik seyyaliyetin yüksek olduunu
söyleyebiliriz
Download
Random flashcards
canlılar ve enrji ilişkileri

2 Cards oauth2_google_d3979ca9-59f8-451c-9cf7-08c5056d5753

KIRIHAN GÜMÜŞ DEDEKTÖR

6 Cards oauth2_google_49cd8e53-7096-4be6-ba73-4ff7e4195b4b

KALPTE İLETİM NOKTALARI

3 Cards oauth2_google_cfd2531f-f18a-45fd-9d97-afe31596ce7b

TRYF

6 Cards oauth2_google_3b3e6916-5080-45f2-ae61-79434233ea03

Create flashcards