genel ekonomi

advertisement
Lisanslama Sınavları Çalışma Kitapları
GENEL EKONOMİ
Ders Kodu: 1008
Sermaye Piyasası Faaliyetleri Düzey 3
Prof. Dr. Mithat Zeki DİNÇER
Bu kitabın tüm yayın hakları Sermaye Piyasası Lisanslama Sicil ve Eğitim Kuruluşu A.Ş.’ye aittir. Sermaye
Piyasası Lisanslama Sicil ve Eğitim Kuruluşu A.Ş.’nin izni olmadan hiç bir amaçla çoğaltılamaz, kopya
edilemez, dijital ortama (bilgisayar, CD, disket vb) aktarılamaz.
30 Haziran 2017
SINAV ALT KONU BAŞLIKLARI
GENEL EKONOMİ
1. Temel Kavramlar
2. Para Politikaları
3. Maliye Politikaları
4. Makroekonomik Göstergeler ve Yorumu
5. Dış Ticaret ve Uluslararası Ekonomi
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
ii
İÇİNDEKİLER
I.BÖLÜM
TEMEL KAVRAMLAR
1.1.Ekonominin Temelleri ....................................................................................................................... 1
1.2.Fiyat Mekanizması Arz-Talep Kanunları ........................................................................................ 11
1.3.Esneklik ........................................................................................................................................... 20
1.4.Üretim ve Maliyetler ....................................................................................................................... 24
1.5.Piyasalar .......................................................................................................................................... 27
I.BÖLÜM SORULARI ......................................................................................................................... 31
II. BÖLÜM
PARA POLİTİKALARI
2.1.Para Tanımı, Kapsamı ve Çeşitleri .................................................................................................. 39
2.2. Para Piyasası ................................................................................................................................... 42
2.3. Finansal Piyasalar ........................................................................................................................... 49
2.4.Merkez Bankaları ............................................................................................................................ 49
2.5.Para Politikası .................................................................................................................................. 51
2.5.1.Para Politikası Araçları ................................................................................................................. 52
2.5.2.Para Politikası Amaçları ............................................................................................................... 53
2.5.3.Para Politikası Çeşitleri ................................................................................................................ 55
2.5.3.1.Daraltıcı Para Politikası ............................................................................................................. 55
2.5.3.2.Genişletici Para Politikası.......................................................................................................... 55
II. BÖLÜM SORULARI ....................................................................................................................... 59
III. BÖLÜM
MALİYE POLİTİKALARI
3.1. Maliye Politikası Kapsamı ............................................................................................................. 63
3.1.1.Kamu Giderleri ............................................................................................................................. 63
3.1.2.Kamu Gelirleri.............................................................................................................................. 64
3.1.3.Bütçe............................................................................................................................................. 70
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
iii
3.1.4.Maliye Politikası Araçları-Amaçları ............................................................................................ 72
3.1.5.Maliye Politikası Çarpanı ............................................................................................................. 73
3.2. Maliye Politikası Çeşitleri .............................................................................................................. 75
3.3.Mal ve Para Piyasalarında Denge .................................................................................................... 78
3.4. Ekonomik Görüşler Açısından Para ve Maliye Politikaları ........................................................... 80
III. BÖLÜM SORULARI...................................................................................................................... 82
IV. BÖLÜM
MAKROEKONOMİK GÖSTERGELER VE YORUMU
4.1.GSYH, Milli Gelir ve Ekonomik Büyüme Göstergeleri ................................................................. 85
4.2.İstihdam ve İşsizlik İle İlgili Göstergeler ........................................................................................ 96
4.3. Fiyat İstikrarı ve Finansal Göstergeler ......................................................................................... 101
4.3.1. Fiyat İstikrarı ve Enflasyon ....................................................................................................... 101
4.3.1.1.Enflasyon Göstergeleri ............................................................................................................ 105
4.3.2.Fiyat ve Finans Göstergeleri ....................................................................................................... 106
4.3.2.1. Enflasyon Verileri .................................................................................................................. 106
4.3.2.2.İç Borç Stoku ........................................................................................................................... 111
4.3.3.TCMB İle İlgili Seçilmiş Veriler ................................................................................................ 112
4.3.3.1.TCMB Rezervleri .................................................................................................................... 112
4.3.3.2.TCMB Analitik Bilanço Büyüklükleri .................................................................................... 113
4.3.4.Güven Endeksleri ....................................................................................................................... 114
4.3.5.Kapasite Kullanım Oranı ............................................................................................................ 116
4.4.Ekonomide Konjonktürel Dalgalanmalar ...................................................................................... 117
4.4.1.Konjonktürel Dalgalanmaların Nedenleri .................................................................................. 118
IV. BÖLÜM SORULARI ................................................................................................................... 124
V. BÖLÜM
DIŞ TİCARET VE ULUSLARARASI EKONOMİ
5.1. Dış Ticaret Teorileri ..................................................................................................................... 129
5.2. Ödemeler Bilançosu ..................................................................................................................... 130
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
iv
5.3.Döviz Piyasası ve Döviz Kuru Rejimleri ...................................................................................... 131
5.3.1.Sabit Kur Rejimi ......................................................................................................................... 133
5.3.2.Esnek Kur Rejimi ....................................................................................................................... 133
5.3.3.Karma Rejimler .......................................................................................................................... 134
5.4. Ödemeler Dengesi, Dış Ticaret ve Politika Uygulamaları ........................................................... 134
5.4.1. İç ve Dış Denge(Genel Denge).................................................................................................. 137
5.4.2. Sermaye Hareketliliğine Göre Para ve Maliye Politikaları ....................................................... 138
5.4.2.1. Sınırlı Sermaye Hareketliliğinde Para ve Maliye Politikası ................................................... 138
5.4.2.2. Tam Sermaye Hareketliliğinde Para ve Maliye Politikası (Mundell-Fleming Modeli) ......... 139
5.5.Ödemeler Dengesi İle İlgili Göstergeler........................................................................................ 142
5.5.1.Dış Borç Stoku ........................................................................................................................... 143
5.5.2.Cari İşlemler Dengesi ................................................................................................................. 144
5.5.3. İhracatın İthalatı Karşılama Oranı ............................................................................................. 147
5.5.4. Döviz Kuru ................................................................................................................................ 148
5.5.4.1.Döviz Kuru Değişmelerine Yönelik Yaklaşımlar ................................................................... 149
V. BÖLÜM SORULARI ..................................................................................................................... 153
KAYNAKÇA ...................................................................................................................................... 158
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
v
I.BÖLÜM
TEMEL KAVRAMLAR
1.1.Ekonominin Temelleri
Ekonomi sınırsız ihtiyaçların sınırlı kaynaklar ile en iyi nasıl karşılanması gerektiğini
inceleyen bir bilim dalıdır. Mal ve hizmetlerin üretim, tüketim, dağıtım, erişim ve bölüşümünün
nasıl yapılacağını inceler. Bu doğrultuda kıt kaynakların bulunduğu dünyada söz konusu
kavramların en verimli bir şekilde ele alınması ekonomi biliminin temel konusudur. Ayrıca,
gelişen ticari ilişkiler ve küreselleşme olgusu ile birlikte mal ve hizmetlerin ülke sınırlarının
ötesindeki alım-satımını inceler.
Ekonomi sadece kullanım, mübadele (değişim), üretim demek değildir. Parasal
olguların yanı sıra, sosyolojik yönü de ekonominin sosyal bilim olarak önemli unsurlarındandır.
Toplumun sosyolojik yapısı ve gelenekleri, kültürel değerleri, inanışları ve birey davranışları
ekonominin gelişiminde önemlidir. Bu durum, ekonominin temel noktasının birey ve aile
olduğunu gösterir. Bireyin davranışları, ihtiyaçları, kararları ve eylemleri ekonomi biliminin
yıllar boyunca bilgi birikimi olarak genişlemesini ve güncel kalmasını sağlamıştır. Ekonomik
sistemin aktörleri ya da birimleri olarak bilinen;
•
Hane Halkları
•
Firmalar
•
Devlet
•
Dış Alem
temelinde bireyi esas alan ve bireyin davranışlarına göre hareket alanını belirleyen unsurlardır.
Ekonominin çeşitli şekillerde sınıflandırılabilir. Bunların ilki, normatif ve pozitif
ekonomi yaklaşımıdır. Normatif ekonomi; ekonomik problemin çözümüne yönelik fikirler
sunarken ne olması gerektiğini tartışır. Örneğin; “işsizlik oranı ne olmalı?”, “yıllık büyüme hızı
ne olmalı?” gibi sorular normatif ekonominin alanına girer. Pozitif ekonomi ise normatif
ekonominin aksine ne olması gerektiği ile değil, sebep-sonuç ilişkileri doğrultusunda süreklilik
arz eden çözümler arar. Kavramlar arasındaki ilişkiyi belirleyerek teori ve kanunlar
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
1
çerçevesinde değerlendirmeye çalışır. Örneğin; “reel faiz oranlarının yükselmesi tüketimi nasıl
etkiler?” gibi soruların cevabını pozitif ekonomi vermektedir.
Ekonominin yaygın olarak kullanılan diğer bir sınıflandırma biçimi ise inceleme alanına
göre yapılan sınıflandırmadır. Bu doğrultuda mikro ekonomi bireylerin ve firmaların
davranışlarını incelemektedir. Tüketiciler açısından tüketim miktarı, fayda ve bütçe, üretici
açısından üretim miktarı, kar ve maliyetler mikro ekonominin konularıdır. Fiyat mekanizması,
piyasa çeşitleri ve piyasalarda firma dengelerinin nasıl sağlandığı ile ilgilenmektedir.
Makro ekonomi toplumun genelinin ve dünyadaki tüm toplumların birbiriyle olan
ekonomik ilişkilerinin incelendiği daldır. Gelir, istihdam, fiyat düzeyi, yatırım, tasarruf,
ekonomik büyüme ve ödemeler bilançosu gibi kavramlar makro ekonominin inceleme alanına
girer. Mikro ekonomi ve makro ekonomi arasındaki farkı anlamak için bir örnek vermek
gerekirse; bireyin geliri ve bütçesi mikro ekonominin ilgi alanı iken toplumdaki tüm bireylerin
gelirinin ölçüsü olan milli gelir kavramı makro ekonominin konusudur.
Ekonomi bilimi aşağıda belirtilen temel sorunlarla ilgilenir:
•
Hangi mal ve hizmetler ne miktarda üretilecek?
•
Mallar nasıl üretilecek?
•
Mallar kimin için üretilecek? Nasıl bir dağıtım yapılacak?
Bu üç temel sorun ekonomi teorilerinin ortaya çıkmasını sağlamıştır. İlk sorun, fiyat
teorisinin altyapısını oluşturmuş ve kaynakların etkin kullanılmasının gerekliliğini göstermiştir.
Piyasa sistemine dayalı bir ekonomide bu kararı piyasa içi arz-talep koşulları belirlerken,
merkezi yönetime dayalı ekonomilerde merkezi otorite bu mekanizmayı belirler. İkinci sorun,
malların üretiminde maliyetleri en aza indirme amacı ile ortaya çıkmıştır. Sermaye yoğun ve
emek yoğun mallar üretilirken mevcut üretim yapısının durumu göz önünde bulundurulur.
Üçüncü sorun ise bölüşüm ve dağıtım problemini ortaya koyar. Bölüşüm ve dağıtımda en üst
düzeyde etkinlik hedeflenir.
Ekonomiyi daha iyi anlamak için temel kavramlarının incelenmesi gerekir. Alt dallar
olarak Mikro ekonomi, Makro ekonomi, Ekonomik Büyüme, Uluslararası Ekonomi ve Türkiye
Ekonomisi incelenecektir. Bu incelemenin teorik altyapısı için ihtiyaç, fayda, değer, üretim,
tüketim, piyasa, maliyetler, mal ve hizmetler, arz-talep, tüketim, tasarruf, yatırım, büyüme gibi
kavramların üzerinde durulacaktır.
İhtiyaç
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
2
İhtiyaç kavramı insanların istekleri olarak basitçe tanımlanabilmektedir. İhtiyaç
kavramını ekonomi ile birleştiren öğe ise, ekonominin tanımında ve kapsamında bulunan
sınırsız ihtiyaçlar ve sınırlı kaynaklardır. Ekonomi bilimi, insanların ihtiyaçlarını, tatmin
düzeyini en üst seviyeye çıkartacak biçimde karşılamayı amaçlamaktadır.
Ekonominin tanımından hareket ederek her ihtiyacın ekonomi biliminin inceleme
alanına girdiği söylenemez. Ekonomik ihtiyaçlar ve ekonomik olmayan ihtiyaçlar
bulunmaktadır. Buna göre ihtiyaçların giderilmesinde mal ve hizmetlerin kullanıldığı ihtiyaçlar
ekonominin ilgi alanına girer. Örneğin beslenme ekonomik bir ihtiyaçtır. Fakat insanın daha
uzun boylu olmak isteği ekonomik bir ihtiyaç değildir.
İhtiyaçlar konusu itibari ile çeşitli özelliklere sahiptir. Bunlar;
•
İhtiyaçlar sınırsızdır. Karşılanması sınırlı olsa bile sonsuzluk içermesi ihtiyaçların
en önemli özelliğidir.
•
İhtiyaçlar, bireylerin istek derecelerine bağlıdır. Her ihtiyacın şiddeti farklıdır.
İhtiyaçlar giderildikçe şiddeti azalır.
•
İhtiyaçlar yaşam boyunca süreklilik arz eder.
•
İhtiyaçların karşılanmasında kullanılan mal ve hizmetler değişkenlik gösterebilir
ya da birbirinin yerine geçebilir.
Fayda
Fayda, ihtiyaçların mal ve hizmetler aracılığı ile giderilmesinin sağladığı tatmin düzeyi
olarak tanımlanmaktadır. Fayda kavramı ekonomistler tarafından iki kısımda incelenmiştir.
Buna göre fayda, kardinal fayda ve ordinal fayda olarak ikiye ayrılır.
Kardinal fayda; tüketilen her bir malın sağladığı faydanın hesaplanabildiğini ileri
sürer. Buna göre tüketilen her bir malın bireye sağladığı fayda “util” adı verilen bir ölçü birimi
ile gösterilir. Örneğin; içilen her bir bardak sodanın bireye sağladığı bir fayda derecesi
bulunmaktadır. Bu ilk bardakta 8 util olursa, ikinci bardakta 6 util gibi ilk faydadan daha düşük
bir fayda düzeyi olacaktır. Bunun nedeni ilk içildiğinde sodaya duyulan şiddetin daha fazla
olmasıdır. İki bardak soda içildiğinde ise sağlanan toplam fayda 14 util olacaktır. Ayrıca
ihtiyaç giderilmeye başlandığı için içilen diğer sodaların sağladığı fayda düşecektir. Diğer bir
deyişle ilk bardak 8 util, ikinci bardak 6 util fayda sağlamaktadır. Buna göre ikinci bardağın
sağladığı fayda onun marjinal faydasıdır. Tanım olarak marjinal fayda, tüketilen her birim
malın toplam faydaya katkısıdır. Bir bardak soda daha içildiğinde sağlanan ilave faydanın
düşmesi ise azalan marjinal fayda kanunu olarak açıklanmaktadır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
3
Tüketilen Mal
(Bardak Soda)
1
2
3
4
5
6
Toplam Fayda
Marjinal Fayda
8
14
17
19
19
17
8
6
3
2
0
-2
Yukarda belirtilen örnekten anlaşılacağı gibi 5. bardak sodayı içen bireyin toplam
faydası değişmemektedir. Bu durum birey açısından doyum noktası ya da toplam faydanın
maksimum olduğu noktadır. Bu düzeyde marjinal fayda “0” olmaktadır. Yani 5. bardaktan
sonra içilen her bardakta, birey artık fayda değil zarar görmektedir. Tüketilen her bir bardaktan
sonra görüldüğü gibi marjinal fayda düşmekte ve doyum noktasından itibaren negatif değerler
almaktadır. Bu durum azalan marjinal fayda kanunu ifade eder.
Ordinal
fayda
görüşü
faydanın
kardinal
fayda
yaklaşımında
olduğu
gibi
hesaplanamayacağını sadece farklı mallar arasında tercih sırasının oluşturulabileceğini savunur.
Bireyin farklı iki mal tükettiği varsayıldığı bir durumda bu malların tüketim miktarları
karşılaştırılarak tercih sırası oluşturulur. Bu tercih sırası kayıtsızlık (farksızlık) eğrileri ile
gösterilir.
(Grafik 1.1.)
A
U1
U2
U3
0
B
Grafik 1.1. A ve B malları gibi iki mal tüketen ve bu mallar arasında tercih yapan bireyin
kayıtsızlık eğrilerini ortaya koyar. Dikey eksen A malından tüketilen miktarı, yatay eksen ise
B malından tüketilen miktarı belirtir. Bu iki malın tüketim miktarlarının bileşiminin sağladığı
faydayı ise kayıtsızlık eğrileri gösterir. Kayıtsızlık eğrilerinin özellikleri;
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
4
•
Negatif(azalan) eğimlidirler. Bunun nedeni bir birim daha fazla A malı
tüketilmek istendiğinde tüketilen B miktarından vazgeçilmesidir. Bu iki mal
arasındaki değişimin ölçüsü marjinal ikame oranı olarak adlandırılmaktadır.
Marjinal ikame oranı kayıtsızlık eğrisinin eğimine eşittir.
•
Kayıtsızlık eğrilerinin üzerindeki her noktada eşit fayda düzeyini verir.
•
Kayıtsızlık eğrileri birbirlerini kesmez.
•
Kayıtsızlık eğrileri orijine göre dışbükey (konveks)’dir. Bunun nedeni azalan
marjinal ikame oranıdır.
•
Orijinden daha uzakta olan kayıtsızlık eğrisi daha yüksek bir fayda düzeyini
ifade eder. Grafik 1.1.’e göre fayda sıralaması; U1>U2>U3 şeklinde yapılır.
Özel Kayıtsızlık Eğrileri; iki mal arasında tam tamamlayıcı veya tam ikame ilişkisi
bulunursa ortaya çıkan kayıtsızlık eğrileridir.
A ve B mallarının tam tamamlayıcı mallar olduğu durumda kayıtsızlık eğrisi L şeklinde
olur ve marjinal ikame oranı sıfırdır.
A ve B mallarının tam ikame mallar olduğu durumda kayıtsızlık eğrisi iki ekseni de
kesen azalan eğimli bir doğru olur ve marjinal ikame oranı sabittir.
(Grafik 1.2.)
(Grafik 1.3.)
Tam Tamamlayıcı Mallar
A
A
Tam İkame Mallar
U1
U2
U
B
0
B
0
Değer
Değer, bireyler tarafından mal ve hizmetlere verilen sübjektif önem ya da karşılıktır.
Öznel bir yargı taşıması değer kavramını ekonomik açıdan tartışmalı hale getirmiştir. Malın
bulunma kolaylığı, miktarı, faydası ve niteliği onun değerini belirler.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
5
Normal şartlarda mallara, sağladıkları faydaya göre değer verilmesinin aksine
günümüzde malların kıt ya da bol olması ile mallara erişim durumu değerin ölçütleri
olmaktadır.
Bireylerin mal ve hizmetlere verdiği öznel değer kullanım değeridir. Öznel kullanım
değeri toplumun genelinde aynı etkiyi sağlamayacağı için kullanışsız bir yöntemdir. Kullanım
değerinden daha gelişmiş bir teknikle ortaya çıkan mübadele değerinin ise geçmiş
dönemlerdeki işleyiş şekli takas usulüdür. Takas yönteminin mallar arasındaki değişim değerini
tam olarak açıklayamaması ve genel bir otorite tarafından kurallarının belirlenmemesi nedeni
ile ekonomik olarak kullanışlı olmamıştır. Günümüzde ise takas benzeri mübadele değerinin
karşılığını para almıştır. Paranın mal ve hizmetler için mübadele değeri fiyattır. Takas benzeri
bir hesaplama usulü ile malların arasındaki fiyatların karşılaştırılması ile nispi fiyat belirlenir.
Mal ve Hizmetler
Bireylerin ihtiyaçlarını karşılamak için kullandıkları fiziksel varlıklar mal olarak
tanımlanır. Hizmet ise ihtiyacın bir meta yardımı olmaksızın karşılanmasıdır. Mala örnek olarak
defter, hizmete örnek olarak öğretmenin öğrencisine okumayı öğretmesi verilebilir. Her iki
durumda da insanların ihtiyaçları karşılanmış olur. Malların çeşitli sınıflandırılma biçimleri
vardır. Mallar, serbest mal ve ekonomik mal olarak incelenir.
Serbest mal, doğada bol olarak serbestçe bulunan ve bir bedel ödemeden sahip olunan
maldır. Hava, güneş ışığı serbest mal örnekleridir. İnsanın çeşitli ihtiyaçlarını karşılarlar.
Doğası gereğince insanlar güneş ışığından faydalanmak için bir bedel ödemezler. Hava
yaşamamız için çok önemlidir. Bu duruma rağmen bol olduğundan havaya bedel ödenmez.
Ekonomik mallar ise bir bedel karşılığında, doğada serbestçe bulunmayan kıt mallardır. Mal
çeşitleri Şekil 1.1’de gösterilmektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
6
(Şekil 1.1.)
İkameTamamlayıcı
Mal
Taşınır-Taşınmaz
Mal
Mal
Serbest Mal
Tüketim Malı
Ekonomik
Mal
ÇoğaltılabilenÇoğaltılamayan
Mal
Üretim Malı
Ekonomik mal, tüketim malı ve üretim malı olarak ikiye ayrılır. Tüketim malı tüketici
ihtiyaçlarını karşılamak için kullanılır. Tüketim malları da kendi içinde dayanıklı ve dayanıksız
tüketim malı olarak sınıflandırılır. Dayanıklı tüketim malı buzdolabı gibi uzun süre fayda
sağlanabilen tüketim malları iken, dayanıksız tüketim malı ekmek gibi faydası kısa süreli olan
tüketim mallarına denilir. Üretim mallarının sermaye malı, ara mal, hammadde gibi çeşitleri
vardır. Sermaye malı, bina gibi üretim sürecinde yapısı değişmeyen üretim mallarıdır. Ara
malın üretim sürecinde fiziksel özelliği değişebilmekte ve tüketime sunulabilmektedir.
Hammadde, malın üretim sürecine girdiği ilk halidir. Örneğin tüketim malı olan ekmeğin
üretiminde kullanılan buğday hammadde iken buğdayın öğütülmesi ile elde edilen un ara
maldır.
Mevcut sınıflandırmaların yanı sıra taşınır-taşınmaz mal, ikame-tamamlayıcı mal ve
çoğaltılabilen-çoğaltılamayan mal ayrımları da yapılmaktadır. Belirli bir ihtiyacı karşılarken
beraber tüketilen mallar birbirinin tamamlayıcısıdır. Çay ve şeker tamamlayıcı maldır. İkame
mallar ise ihtiyaç karşılanırken birbirinin yerine geçen mallardır. Beyaz et ve kırmızı et ikame
mallardır. Tüketicinin ikisinin arasında tercih yapması beklenir. Çoğaltılabilen mallar üretimi
sürekli olarak arttırılabilen ekmek gibi mallardır. İhtiyaç hissedildikçe yeniden üretimi
kolaydır. Çoğaltılamayan mallar ise üretimi ve miktarının arttırılması imkânsız olan mallardır.
Örneğin heykeltıraşı ölmüş bir heykel çoğaltılamayan maldır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
7
Üretim-Tüketim
Üretim, mal ve hizmetlerin miktarının ve faydasının arttırılmasına yönelik olarak üretim
faktörlerinin kullanıldığı süreç olarak tanımlanır. Üretim sürecinde mal ve hizmetlerin
miktarları ya da faydaları arttırılmaktadır. Patates üretmek malın miktarını arttıran bir üretim
işlemidir. Malın faydasını arttırmanın ise şekil, mekân, zaman ve mülkiyet olarak dört çeşidi
bulunmaktadır.
Malın şekil faydasını değiştirmek fiziksel görünümünün değişimi ile elde edilir.
Örneğin deri parçalarının ihtiyacı karşılama şiddeti ile deriden yapılmış bir giyeceğin karşılama
şiddeti farklıdır. Deri parçalarından giyecek yapmak onun şekil faydasını arttırmaktır.
Malın mekân faydasını arttırmak o malın daha çok ihtiyaç hissedilen yerlerde
kullanılmasıdır. Örneğin kış mevsimini daha düşük sıcaklık değerlerinde geçiren yerlerde
yaşayan bireyler için kabanın başka bir yerleşim yerinden getirilmesi o malın mekân faydasının
arttırılması demektir.
Malın zaman faydası üretilen malın daha çok ihtiyaç duyulduğu zamanlar için
kullanılmasıdır. Örneğin portakal bir kış mevsimi meyvesidir. Portakalın yaz mevsiminde de
kullanımı için uygun şartlarda muhafaza edilmesi onun zaman faydasını değiştirmektedir.
Malın mülkiyet faydası mal üzerindeki sahipliğin değişimi ile gerçekleşir. Bir malın
sahipliğine kimin daha çok ihtiyacı varsa, o kişinin mala sahip olması malın mülkiyet faydasının
arttığını göstermektedir.
Mal ve hizmetlerin üretiminde çeşitli üretim faktörleri kullanılır. Üretim faktörleri
ihtiyaçların karşılanması için gereken mal ve hizmetlerin kaynaklarıdır. Üretim faktörleri;
•
Emek
•
Sermaye
•
Doğal Kaynaklar
•
Girişimci
Emek bireyin fiziksel ve zihinsel gücünü ifade eder. Üretim girdisi olarak emek, bireyin
mal ve hizmet üretiminde zaman, kas gücü, düşünce gibi unsurlarını kullanmasıdır. Emeğini
üretim sürecine dahil eden birey emeğinin karşılığında ücret temin eder. Bireyin üretim ve
tüketimde merkezi bir rol üstlenmesi nedeni ile emek üretim sürecinde çok önemli bir girdidir.
Sermayenin üretimdeki payı gelişen teknoloji ve değişen tercihler ile artıyor olsa da emek
faktörü her zaman önemini korumaktadır. Emek sadece kas gücünden oluşmamaktadır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
8
Çalışanın zihin gücü ve fikirleri de emek kapsamında bulunduğundan, emek gücünün eğitimi
ve nitelikli hale getirilmesi önemlidir.
Sermaye, mal ve hizmet üretiminde kullanılan makine, teçhizat, ekipman, bina, tesis
gibi unsurlardan oluşmaktadır. Sermayenin geliri faizdir. Sermaye bireyler tarafından üretilen
bir üretim girdisidir. Doğada hazır bulunmamaktadır. Günümüzde ülkeler arasındaki
gelişmişliğin önemli göstergesi sermayeye sahip olma durumudur. Yüksek sermaye gücüne
sahip ABD, Japonya, İngiltere gibi ülkeler gelişmiş ülke sayılmaktadır.
Doğal kaynaklar, dünyanın varoluşundan günümüze kadar üretimin en önemli girdisi
olmuştur. Özellikle tarımsal üretimin vazgeçilmezidir. Doğal kaynakların geliri ranttır. Doğal
kaynakların miktarını arttırmak çok zordur. Toprak, su, hava, orman, madenler, enerji
kaynakları doğal kaynaklara örnek verilebilir. Bölgesel ekonomik farklılıkların ortaya
çıkmasının en önemli nedeni doğal kaynakların eşit bir şekilde dağılmamış olmasıdır. Bu durum
bölgelerin gelişmişlik seviyelerinde farklılıkların da nedeni olmaktadır. Doğal kaynaklar
açısından zengin olan ülke ve bölgeler daha avantajlı konumdadır.
Girişimcilik, üretim sürecinin başlaması için itici güçtür. Girişimcinin uygun şartları
sağlayıp üretim yapması gerekmektedir. Bunun için diğer üretim faktörlerini birleştirir. Geliri
kardır ve kar için risk alır.
Tüketim, ihtiyaçların giderilebilmesi için mal ve hizmetlerin kullanılmasıdır. Hayatın
devam edebilmesi için tüketim yapılması şarttır. Tüketim nihai mal ve hizmetlerin temini ile
olmaktadır. Mal ve hizmetler konusunda da belirtildiği üzere tüketim mallarının çeşitleri
bulunmaktadır.
Kıtlık, Seçimler ve Fırsat Maliyeti
Sınırsız ihtiyaçların sınırlı kaynaklar ile karşılanması sorunundan hareketle ekonominin
temel konularından biri, kıt kaynakların kullanılma biçimi ve bu kaynakların dağılımı ile
ilgilidir. Birey ya da bireyin oluşturduğu ekonomik mekanizmaların ihtiyaçlarını
karşılayabilmek için kullanması gereken kaynakların az bulunma, tükenme, erişilememe gibi
problemleri bulunmaktadır. Kıt kaynaklar bireyleri tercih yapmaya yöneltir. Bu tercihin birey
açısından etkin ve verimli olması gerekir. Ülkeler için de durum benzerlik gösterir. Ekonomik
sistemin sağlıklı bir şekilde işleyebilmesi için devletlerin uygun şartlarda en etkin seçimi
yapması söz konusudur. Dolayısıyla alternatifler arasında bir seçim yapılmalıdır. Bu durum
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
9
fırsat maliyeti olarak tanımlanır. Birey için bilgisayarda zaman geçirmek ve ders çalışmak
arasında yapılan tercih, diğerini fırsat maliyeti yapmaktadır.
Üretim Olanakları Eğrisi
Üretim olanakları eğrisi iki mal üreten bir ekonomi için üretilen malların miktarını ve
üretim faktörlerinin ne doğrultuda kullanılması gerektiğini gösterir. Ekonomilerin sahip olduğu
üretim girdileri sınırlıdır ve belirli malların üretimi için kullanılabilmektedir. Bireylerde olduğu
gibi ülkeler de seçim yapmak zorundadır. Bu seçim üretim olanakları eğrisi ile açıklanır.
(Grafik 1.4.)
Buğday
F
B
E
Üretim Olanakları Eğrisi
C
A
D
G
Bilgisayar
0
Grafik 1.4.’te buğday ve bilgisayar üreten bir ekonomi için üretim olanakları eğrisi
gösterilmiştir. Buna göre üzerinde B,C ve D noktaları bulunan negatif eğimli eğri üretim
olanakları eğrisidir. Bu eğri ekonomi için etkin üretim seviyesini göstermektedir. B noktası
daha çok buğday üretilen noktadır. Bu seviyede üretim yapmak isteyen devlet daha çok buğday
üretir. D noktası ise daha çok bilgisayarın üretildiği bir seviyedir. F noktası bütün üretim
faktörlerinin buğday üretimine, G noktası ise bütün üretim faktörlerinin bilgisayar üretimine
yönlendirildiğini göstermektedir. Bu eğrinin iç kısmında kalan A gibi herhangi bir nokta eksik
üretim
kapasitesini
göstermektedir.
Üretim
mümkündür
fakat
daha
fazla
üretim
yapılabilecekken mevcut kaynakların tam olarak ve etkin kullanılmaması nedeniyle atıl kaynak
oluşmuştur. Ayrıca işsizlik de görülmektedir. E noktası ve eğrinin dışında kalan bölge ise
yetersiz üretim faktörünün bulunduğu üretim seviyesidir. Mevcut kaynakların yetersiz kaldığı
bu bölgede üretim olanaksızdır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
10
1.2.Fiyat Mekanizması Arz-Talep Kanunları
Fiyat mekanizması belirli piyasa koşulları altında arz ve talep kanunları doğrultusunda
üreticilerin ve tüketicilerin buluşmasını ifade etmektedir. Herhangi bir mal için piyasada fiyat
ve miktar üzerinden denge kurulmaktadır. Bu dengede arz ve talep ilişkisi etkili olmaktadır.
Arz
Belirli bir zamanda belirli bir fiyat üzerinden malın piyasaya sunulmaya razı
olunmasıdır. Üretici tarafını temsil eder. Malın arz sayılabilmesi için piyasaya satmak amacı ile
sunulmuş olması gerekmektedir. Piyasa sisteminin işlemesi ve ekonominin temelinde bulunan
mal ve hizmetlerin ihtiyacı karşılayabilmesi için arz kavramı önem arz etmektedir. Satma
güdüsüyle firmalar tarafından piyasaya sunulan miktar ise arz edilen miktar olarak
tanımlanmaktadır.
(Grafik 1.5.)
Fiyat(P)
Arz(S) Eğrisi
Miktar(Q)
0
Grafik 1.5’te görüldüğü üzere dikey eksende malın fiyatı, yatay eksende ise malın
miktarı gösterilir. Arz eğrisi pozitif eğimli bir eğridir. Buna göre arz edilen miktar ile malın
fiyatı arasında doğru orantılı bir ilişki vardır. Yani arz edenler malın fiyatı yükseldiğinde daha
fazla arz etmek isteyeceklerdir. Bu durum arz kanunu olarak adlandırılır.
Grafikte tek bir arz eden için bireysel arz eğrisi gösterilmektedir. Daha fazla arz edenin
aynı malı arz ettiği durumda ise arz edilen miktarların her bir birim fiyat başına toplamları
alınarak piyasa arz eğrisi oluşturulur. Piyasa arz eğrisi piyasadaki tüm üreticilerin arz gücünü
göstermektedir. Böylece piyasa analizi daha sağlıklı yapılabilmektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
11
(Grafik 1.6)
P
P
P
S
4
S
S
3
Q
0
Q
12 20
0
16
(A)
Q
18
0
(B)
22 26
(C)
Grafik 1.6.’da A,B ve C üreticileri için bireysel arz eğrileri gösterilmiştir. Üç üreticinin
bulunduğu piyasa arz eğrisi ise şu şekilde gerçekleşir: Grafik 1.7.’de piyasa arz eğrisinde
görüldüğü gibi fiyatlar sırasıyla 3 ve 4 para birimi iken arz miktarlarının toplamı da 50 ve 64
olmaktadır.
(Grafik 1.7.)
P
S
4
N
3
M
0
Q
50
64
Arzı etkileyen belirli faktörler vardır. Bu faktörleri belirtmeden önce önemli bir kavram
olan ceteris paribus varsayımıyla yani diğer faktörler sabit kabul edildiğinde analizler daha
sağlıklı yapılabilmektedir. Örneğin iki değişken olarak arz ve fiyat arasındaki ilişki
incelendiğinde ceteris paribus yaklaşımıyla diğer unsurlar sabit varsayılmakta ve etkileri ihmal
edilmektedir.
Arzı etkileyen faktörlerden malın fiyatı arz eğrisi üzerinde değişime neden olurken arz
eğrisinde kaymaya yol açmaz. Grafik 1.7.’de görüldüğü gibi fiyatın 3’ten 4’e yükseldiği
durumda aynı arz eğrisi üzerinde arz edilen miktarın 50’den 64’e çıktığı ve M noktasından N
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
12
noktasına geçiş yapıldığı anlaşılmaktadır. Dolayısıyla malın fiyatındaki değişme arz edilen
miktarı etkilemektedir.
Arzı etkileyen ve arz eğrisinde kaymaya neden olan faktörlere göre;
•
Üretim maliyetleri azaldığında aynı fiyat üzerinden daha çok kar elde etme
isteği arzı arttırmaktadır. Bu durumda arz eğrisi sağa kayar.
•
Teknolojinin
gelişmesi
ve
gelişen
teknolojiyle
verimliliğin
artması,
maliyetlerin azalması gibi unsurlar arzı arttırıcı etkide bulunmaktadır. Arz eğrisi
sağa kayar.
•
Üretici sayısı arttığında arzın artması yani arz eğrisinin sağa kayması
beklenmektedir.
•
Diğer malların fiyatının değişmesi konusunda örnek olarak aynı girdiler
kullanılarak üretilen iki maldan birinin fiyatının arttığı durumda üreticiler fiyatı
artan malı daha çok arz etmek isteyecekleri için fiyatı sabit kalan malın arzı
azalacak ve arz eğrisi sola kayacaktır.
•
Üretici tercihinde değişim olduğu takdirde üretici kaynaklarını herhangi bir
malın
üretimi
için
kullanabilmekte
ve
başka
bir
malın
üretimini
azaltabilmektedir. Bu koşullar altında üreticinin tercih ettiği malın arzı artar ve
arz eğrisi sağa kayar.
•
Malın fiyatının değişeceği beklentisi durumunda üretici eğer daha sonraki bir
zamanda malın fiyatının düşeceği beklentisi içinde olursa o malın arzı fiyat
yüksekken artar ve malın arz eğrisi sağa kayar.
Arzı etkileyen faktörlerin arz eğrisinde yarattığı etki Grafik 1.8.’de gösterilmektedir.
Buna göre aynı fiyat seviyesinde üretim maliyetleri azalırsa, teknoloji gelişirse, üretici sayısı
artarsa, üretici tercihi o mala yönelirse ve malın fiyatının ilerde düşeceği beklentisi oluşursa arz
artar yani arz eğrisi sağa kayar. Aksi durumlarda ise arz azalır ve arz eğrisi sola kayar.
Grafikte S0 ilk arz eğrisini temsil etmektedir. Arzın arttığı durumlarda arz eğrisi sağa
kayarak S1, arzın azaldığı durumlarda ise arz eğrisi sola kayarak S2 gibi bir eğri olacaktır. Aynı
fiyat düzeyinde S1 eğrisi Q1 düzeyinde mal arzını, S0 eğrisi Q0, S2 eğrisi ise Q2 kadar mal arzını
göstermektedir. Aşağıdaki grafiğe göre;
Q1 > Q0 > Q2 ‘dir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
13
(Grafik 1.8.)
P
S2
S0
S1
P0
0
Q
Q2
Q0
Q1
Talep
Belirli bir zamanda belirli bir fiyat üzerinden tüketiciler tarafından malın piyasadan satın
alınmaya razı olunmasıdır. Tüketici tarafını temsil eder. Arz edilen malların karşılığı olarak
piyasa düzeninin işlemesi için talebin oluşması şarttır. Tüketiciler gelirleri doğrultusunda
ihtiyaçlarını karşılamak için mallar arasında seçim yaparak talep olgusunu yaşatırlar.
(Grafik 1.9.)
Fiyat(P)
Talep (D) Eğrisi
Miktar(Q)
0
Grafik 1.9.’da görüldüğü üzere dikey eksende malın fiyatı, yatay eksende ise malın
miktarı gösterilir. Talep eğrisi negatif eğimli bir eğridir. Bunun nedeni ise malın fiyatı arttığında
daha az talep görecek olmasıdır. Yani talep edilen miktar ile malın fiyatı arasında ters orantılı
bir ilişki bulunmaktadır. Bu durum talep kanunu olarak bilinmektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
14
Grafik 1.9.’da tek bir tüketici için bireysel talep eğrisi gösterilmektedir. Daha fazla
tüketicinin aynı malı talep ettiği durumda ise talep edilen miktarların her bir birim fiyat başına
toplamları alınarak piyasa talep eğrisi oluşturulur. Piyasa talep eğrisi, piyasadaki bütün
tüketicilerin talep gücünü göstermekte ve analizlerin daha sağlıklı yapılmasını sağlamaktadır.
(Grafik 1.10.)
P
P
P
4
3
D
0
D
Q
12
0
D
Q
20
16
D
0
18
Q
22 26
E
F
Grafik 1.10.’da bireysel talep eğrileri D,E ve F tüketicileri açısından gösterilmektedir.
Bireysel talep eğrileri o mal için tüketicilerin alım gücünü temsil etmektedir. Bireysel talep
eğrilerinin her birim fiyat üzerinden talep miktarları toplanarak elde edilen piyasa talep eğrisi
ise Grafik 1.11.’de gösterilmektedir.
(Grafik 1.11.)
P
4
P
3
R
D
Q
0
50
64
Talebi etkileyen belirli faktörler vardır. Ceteris paribus varsayımı altında talebi
etkileyen faktörlerden malın fiyatı talep eğrisi üzerinde değişime neden olurken talep eğrisinde
kaymaya yol açmaz. Grafik 1.11.’de görüldüğü gibi fiyatın 3’ten 4’e yükseldiği durumda aynı
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
15
talep eğrisi üzerinde talep edilen miktar 64’ten 50’ye düşmekte ve aynı eğri üzerinde R
noktasından P noktasına geçiş yapılmaktadır. Yani malın fiyatındaki değişme talep edilen
miktarı etkilemektedir.
Malın talebini etkileyen fiyat dışı faktörler ise;
•
Tüketicinin gelir düzeyinin yükselmesi mala olan talebini arttırır ve talep
eğrisini sağa kaydırır.
•
Tüketici sayısı ya da nüfus, alıcı sayısını temsil etmektedir. Tüketici sayısının
artması talebi arttırır ve talep eğrisini sağa kaydırır.
•
Diğer
malların
fiyatlarında
görülen
değişim
talebi
etkilemektedir.
Tamamlayıcı malının fiyatının artması söz konusu malın fiyatı değişmese bile
talebini azaltır ve talep eğrisini sola kaydırır. Örnek olarak benzin fiyatlarının
artmasının araba talebini azaltması verilebilir. İkame malının fiyatı arttığında ise
malın talebi artar ve talep eğrisi sağa kayar. Kırmızı etin fiyatı arttığında beyaz
ete yönelim olur ve beyaz etin talebi artar.
•
Tüketici zevk ve tercihleri hangi mala yönelirse o malın talebi artar ve talep
eğrisi sağa kayar.
•
Beklentiler gelecekle ilgili tahminlerdir. Bir malın daha sonraki zamanlarda
fiyatının artması bekleniyorsa, malın talebi artar ve talep eğrisi sağa kayar.
Talebi etkileyen faktörlerin talep eğrisinde yarattığı etki aşağıdaki grafikte
gösterilmektedir. Buna göre aynı fiyat seviyesinde tüketicinin geliri artarsa, tüketici sayısı
artarsa, tamamlayıcı malların fiyatı azalırsa, ikame malların fiyatı artarsa, tüketici tercihi o mala
yönelirse, ileride malın fiyatının yükseleceği beklentisi oluşursa talep artar yani talep eğrisi sağa
kayar. Aksi durumlarda ise arz azalır ve arz eğrisi sola kayar.
Grafik 1.12.’de D0 ilk talep eğrisini temsil etmektedir. Talebin arttığı durumlarda talep
eğrisi sağa kayarak D1, talebin azaldığı durumlarda ise talep eğrisi sola kayarak D2 gibi bir eğri
olacaktır. Aynı fiyat düzeyinde D1 eğrisi Q1 düzeyinde mal talebini, D0 eğrisi Q0, D2 eğrisi ise
Q2 kadar mal talebini göstermektedir. Grafik 1.12.’ye grafiğe göre;
Q1 > Q0 > Q2 ‘dir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
16
(Grafik 1.12.)
P
P0
D1
D2
D0
0
Q
Q2
Q0
Q1
Piyasa Dengesi
Piyasa arz ve talebin karşılaştığı, denge fiyat ve miktarının belirlendiği ortam olarak
tanımlanmaktadır. Piyasalara örnek olarak tahvil, para, sermaye, enerji piyasaları gösterilebilir.
Piyasa dengesi piyasadaki aktörlerin bulunmaya razı oldukları nihai karar noktasıdır. Piyasa
arz ve piyasa talep eğrilerinin kesiştiği noktada kararlı bir piyasa denge fiyatı ve piyasa denge
miktarı bulunur.
(Grafik 1.13.)
P
Arz Fazlası
8
S
G
F
6
E
4
H
J
Talep Fazlası
D
0
Q
10
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
15
20
17
Grafik 1.13.’e göre;
E= Piyasa Denge Noktası
(G-F)=Arz Fazlası
(H-J)=Talep Fazlası
Piyasa denge noktasında alıcı ve satıcılar denge fiyatı ve denge miktarında razı
olmuşlardır. Grafik 1.13.’e göre bu seviye E noktasında, fiyatın 6 birim, miktarın 15 birim
olduğu yerdedir. Bunun anlamı piyasadaki arz eden kesim malı 6 birim fiyattan satmaya, talep
edenler de malı 6 birim fiyattan almaya razıdırlar. Bu seviyede 15 birimlik arz ve talep miktarı
oluşmaktadır. Yani 6 birim fiyat düzeyinde 15 birim miktar arz ve talep edilmektedir. Bu
durumda arz ya da talep fazlası oluşmamaktadır. Dengenin bozulduğu durumlarda ise arz ve
talep fazlası görülmektedir. Grafiğe göre malın fiyatı 8 birime yükseldiğinde yani G noktasında
talep 10 birim miktara düşmektedir. Aynı fiyat düzeyinde arz edenlerin piyasaya sunmaya razı
olduğu mal miktarı F noktasında görüldüğü üzere 20 birimdir. Yani piyasada 8 birim fiyat
olursa 10 birim miktar arz fazlası oluşacaktır. Malın fiyatı 4 birime düştüğünde ise J noktasında
talep 20 birim miktara yükselmektedir. Aynı fiyat düzeyinde arz edenlerin piyasaya sunmaya
razı olduğu mal miktarı G noktasında görüldüğü üzere 10 birimdir. Yani piyasada 4 birim fiyat
olursa 10 birim miktar talep fazlası oluşacaktır.
Arz ve talebi etkileyen faktörlerdeki değişimler piyasa dengesinin bozulmasına neden
olmaktadır. Arzı etkileyen faktörlerin arz eğrisinde, talebi etkileyen faktörlerin talep eğrisinde
meydana getirdiği kaymalar daha önce belirtilmişti. Arz eğrisinde kaymaya neden olacak bir
değişiklikle ilgili örnek verilecek olursa; Grafik 1.14’teki gibi ilk durumda arz eğrisi S eğrisi,
piyasa denge noktası ise A noktasıdır. Üretim maliyetlerinin düştüğü bir durumda arz eğrisi
sağa kayar. Yani S eğrisi S’ eğrisi gibi bir eğri olur. Yeni denge B noktasında gerçekleşir. Bu
seviyede piyasa denge fiyatı düşerken piyasa denge miktarı artmaktadır. Üretim maliyetlerinin
artması durumunda S arz eğrisi sola kayar ve S’’ gibi bir eğri olur. Yeni denge noktası C
noktasına kayar. Bu seviyede ise piyasa denge fiyatı artarken piyasa denge miktarı azalır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
18
(Grafik 1.14.)
S’’
P
S
S’
7
C
6
A
5
B
D
0
Q
12
15
18
Talepte meydana gelen değişikliklerin piyasa dengesine etkisine örnek olarak tüketici
gelirinin arttığı bir durumda talep eğrisinin sağa, azaldığı durumda sola kayması verilebilir.
Grafik 1.15’te ilk durumda D talep eğrisi, piyasa denge noktası ise A noktasıdır. Tüketici
gelirinin arttığı bir durumda talep eğrisi sağa kayar. Yani D eğrisi D’ eğrisi gibi bir eğri olur.
Yeni denge B noktasında gerçekleşir. Bu seviyede piyasa denge fiyatı yükselirken piyasa denge
miktarı artmaktadır. Tüketici gelirinin azalması durumunda D talep eğrisi sola kayar ve D’’ gibi
bir eğri olur. Yeni denge noktası C noktasına kayar. Bu seviyede ise piyasa denge fiyatı ve
piyasa denge miktarı azalır.
(Grafik 1.15.)
P
S
7
B
6
A
5
C
D’
D’’
0
Q
12
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
D
15
18
19
1.3.Esneklik
Esneklik genel tanım olarak ekonomik değişkenler arasındaki ilişkiyi gösteren bir
hassasiyet ölçüsüdür. Değişkenlerden birinde görülen değişimin diğer değişkene olan etkisinin
göstergesidir. Ekonomik açıdan esneklik kavramı arz ve talep üzerinde incelenmektedir.
Piyasadaki arz ve talebin fiyat değişimleri karşısındaki tepkisi üretici ve tüketici kararlarını
etkilemektedir.
Talep Esnekliği
Talep esnekliği malın talep miktarının fiyat değişimlerine verdiği tepkidir. Başka bir
ifade ile fiyat bir birim arttığında malın talep edilen miktarı ne kadar azalır sorusunun cevabı
malın talep esnekliğini vermektedir. Tüketici kararlarının seyri açısından malın talep esnekliği
önemli bir konudur. Talebin fiyat esnekliği, malın talep miktarının %’lik değişiminin fiyatın
%’lik değişimine oranı ile bulunur. Formül olarak;
Ed=
(Q₂−Q₁)/Q₁ ∆Q/Q₁
= ∆P/P₁
(P₂-P₁)/P₁
şeklinde gösterilmektedir. Bu formülde;
Q1= İlk durumdaki talep miktarı
Q2= Yeni durumdaki talep miktarı
P1 = İlk durumdaki fiyat seviyesi
P2 = Yeni durumdaki fiyat seviyesini temsil etmektedir.
Örneğin bir soda piyasasında sodanın fiyatı 10 TL iken tüketicilerin satın almak istediği
miktar 200 adettir. Sodanın fiyatı 15 TL olduğunda satın alınmak istenen miktar 160 adet
olmaktadır. Bu durumda sodanın talebinin fiyat esnekliği kaçtır?
Soruda verilenlere göre
Q1= 200 adet soda
P1 = 10 TL
Q2= 160 adet soda
P2 = 15 TL
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
20
Verileri formüle yazdığımızda sonuç;
(160−200)/200 −0,2
Ed=
=
= -0,4 olarak bulunmaktadır. Bu sonucun yorumu ise bir adet
(15−10)/10
0,5
sodanın fiyatı %1 oranında arttığında talep edilen miktarı %0,4 oranında azalmaktadır.
Bir duyarlılık ölçüsü olan talebin fiyat esnekliğinin olarak çeşitli şekilleri
bulunmaktadır.
(Grafik 1.16.)
P
P
P
D
P
D
Q
0 (Tam Elastik)
D
Q
0
(Tam İnelastik)
D
Q
0
(Elastik)
Q
0
(İnelastik)
Bu grafiklerden tam elastik talep durumunda malın talep edilen miktarı fiyat
değişimlerine sonsuz duyarlıdır. Eğri yatay eksene paraleldir.
Tam inelastik talep durumunda talep eğrisi dikey eksene paralel olarak gerçekleşir.
Esneklik sıfırdır. Yani malın talep edilen miktarı fiyat değişimlerinden etkilenmez.
Elastik talebi gösteren eğri daha yatık bir eğri konumundadır. Bu durum talep edilen
mal miktarının fiyat hareketlerine daha duyarlı olduğunu göstermektedir.
İnelastik talep eğrisi ise dike yakın bir eğridir. Talep edilen mal miktarının fiyat
hareketlerine daha duyarsızdır.
Özel durum olarak birim esneklikte ise esneklik 1’dir. Yani fiyat değişimleri ve buna
karşılık talep edilen miktarda aynı yüzdelik değişim görülmektedir. Esneklik sonucuna bağlı
olarak mutlak değerli ifadede;
-1 < Ed < 1 ise inelastik talep veya esnek olmayan
Ed:= 1 ise birim esnek
IEdI > 1 ise esnek talep şeklinde gösterilir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
21
Nokta Esnekliği talep eğrisi üzerindeki herhangi bir noktanın esnekliğini hesaplamak
için kullanılır.
Ed=
∆Q/Q
∆P/P
formülü ile hesaplanır.
Yay Esnekliği talep eğrisi üzerindeki seçilen iki nokta arasında oluşan yayın esnekliğini
ifade etmektedir.
Ed=
(Q₁−Q₂)/[(Q₁+Q₂)/2]
(P₁-P₂)/[(P₁+P₂)/2]
∆Q
= Q₁+Q₂ X P₁+P₂
∆P
Orta nokta formülü ile hesaplanmaktadır.
Çapraz Esneklik ya da talebin çapraz esnekliği ikame ve tamamlayıcı malların
fiyatlarında meydana gelen değişmelerin malın talep edilen miktarını ne kadar etkileyeceğini
gösteren bir duyarlılık ölçüsüdür.
Eç=
A malının talep miktarındaki % değişim
B malının fiyatındaki % değişim
formülü ile hesaplanmaktadır.
Gelir Esnekliği veya talebin gelir esnekliği ise tüketici gelirinde meydana gelen
değişmelerin talep edilen miktarı ne kadar etkileyeceğini gösteren bir duyarlılık ölçüsüdür.
Ey=
(Q₂−Q₁)/Q₁
(Y₂-Y₁)/Y₁
formülü ile hesaplanmaktadır. Buradaki Y tüketicinin gelirini temsil etmektedir.
Arz Esnekliği
Fiyat hareketlerine üreticilerin duyarlılığını ölçmektedir. Üretici davranışları ve arz
kanununa göre fiyat arttığında arz edilen miktar artar. Arz esnekliği malın fiyatında görülen
%’lik artışın arz edilen miktarını %’lik olarak ne kadar etkileyeceğini hesaplamaktadır. Arz
esnekliği, malın arz miktarının %’lik değişiminin fiyatın %’lik değişimine oranı ile bulunur.
Formül olarak;
Es=
(Q₂−Q₁)/Q₁ ∆Q/Q₁
= ∆P/P₁
(P₂-P₁)/P₁
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
22
şeklinde gösterilmektedir. Bu formülde;
Q1=İlk durumdaki arz miktarı
Q2= Yeni durumdaki arz miktarı
P1 = İlk durumdaki fiyat
P2 = Yeni durumdaki fiyat seviyesini temsil etmektedir.
Arz esnekliğinin çeşitli gösterim şekilleri bulunmaktadır.
(Grafik 1.17.)
P
P
P
S
S
Q
0
P
(Tam Elastik)
S
Q
0
(Tam İnelastik)
S
Q
0
(Elastik)
Q
0
(İnelastik)
Bu grafiklerden tam elastik arz durumunda malın arz edilen miktarı fiyat değişimlerine
sonsuz duyarlıdır. Eğri yatay eksene paraleldir.
Tam inelastik arz durumunda arz eğrisi dikey eksene paralel olarak gerçekleşir. Esneklik
sıfırdır. Yani malın arz edilen miktarı fiyat değişimlerinden etkilenmez.
Elastik arzı gösteren eğri daha yatık bir eğri konumundadır. Bu durum arz edilen mal
miktarının fiyat hareketlerine daha duyarlı olduğunu göstermektedir.
İnelastik arz eğrisi ise dik duruma yakın bir eğridir. Arz edilen mal miktarı fiyat
hareketlerine daha duyarsızdır.
Özel durum olarak birim esneklikte ise esneklik 1’dir. Yani fiyat değişimleri ve buna
karşılık arz edilen miktarda aynı yüzdelik değişim görülmektedir. Esneklik sonucuna bağlı
olarak;
-1 < ES < 1 inelastik
Es = 1 birim esnek
IEsI> 1 ise esnek arz olarak gösterilmektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
23
1.4.Üretim ve Maliyetler
Üretim sürecinde kullanılan girdi ve sonuç olarak elde edilen çıktı arasında ilişki
bulunmaktadır. Girdi üretimde kullanılan üretim faktörlerine, çıktı ise üretim sonucu elde edilen
ürünlere denir. Girdi ve çıktı arasındaki ilişkiyi üretim fonksiyonu göstermektedir. Q=f(K,L)
ile gösterilen üretim fonksiyonuna göre Emek(L) ve sermaye(K) bileşimi ile mal ve hizmet(Q)
üretilmektedir.
Üretimden bağımsız olarak kısa dönemde miktarı değiştirilemeyen girdilere sabit girdi,
miktarı değiştirilebilen girdilere değişken girdi denir. Kısa dönemde emek değişken, sermaye
sabit kabul edilir. Uzun dönemde ise her iki girdi de değişkendir. Kısa dönemli üretim
analizlerinde sadece emek faktörü kullanılmaktadır.
Üretime daha çok değişken girdi eklenmesiyle elde edilen toplam çıktıya toplam ürün
denir. Toplam fiziksel ürün olarak da bilinen bu kavram “TP” ile gösterilir. Ortalama ürün
kullanılan değişken girdi başına düşen toplam ürünü tanımlamaktadır. “AP” ile gösterilir.
AP=TP/L formülü ile hesaplanır. Burada L kullanılan emek faktörünü temsil etmektedir.
Marjinal ürün üretime eklenen her bir emek faktörünün toplam çıktıya olan katkısını
belirtmektedir. “MP” ile gösterilir.
Emek
1
2
3
4
5
6
Toplam Ürün
100
250
330
400
450
420
Ortalama Ürün
100/1=100
250/2=125
330/3=110
400/4=100
450/5=90
420/6=70
Marjinal Ürün
100-0=100
250-100=150
330-250=80
400-330=70
450-400=50
420-450=-30
Yukarıdaki örnekte görüldüğü üzere üretim sürecine 5. emek faktörü dahil edildiğinde
üretim en üst seviyesine ulaşmıştır. 6. emek faktörünün eklenmesi üretim sürecinin zararınadır.
Emek faktörü üretim sürecine dahil edildikçe belirli bir seviyeden sonra marjinal ürün
azalmakta ve negatif değer almaktadır. Bu durumun nedeni azalan verimler kanunudur.
Değişken faktörün miktarının arttıkça verimliliği azalmaktadır. Uzun dönem üretim
fonksiyonunda sermaye de değişken girdi olmaktadır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
24
Kısa Dönem Maliyetler
Kısa
dönem
maliyeti
üretimde
kısa
dönemde
değiştirilemeyen
maliyetleri
belirtmektedir.
Sabit Maliyetler üretim miktarına bağlı olmadan firmaların üstlendiği maliyetlerdir.
Örnek olarak kira ve bakım giderleri verilebilir. TFC ile gösterilir.
Değişken Maliyetler üretim miktarına bağlı olarak değişen maliyetlerdir. İşçilere
ödenen ücretler örnek gösterilebilir. TVC ile gösterilir. TVC toplam değişken maliyeti gösterir.
Üretilen her birim ürün başına değişken maliyet ise AVC ile gösterilir. AVC=TVC/Q ile
hesaplanır.
Toplam Maliyet üretimde kullanılan tüm girdilerin maliyetidir. TC ile gösterilir.
Ortalama toplam maliyet ise ürün başına toplam maliyetin ifadesidir. ATC ile gösterilir.
ATC=TC/Q ile hesaplanır.
Marjinal Maliyet her bir ürünün üretildiğinde toplam maliyete olan katkısıdır. MC ile
gösterilir.
(Grafik 1.18.)
TC
Maliyetler
Maliyetler
TVC
ATC
AVC
TFC
AFC
0
Miktar
0
Miktar
Uzun Dönem Maliyetler
Uzun dönem üretim faktörlerinin değişken olduğu dönemi ifade etmektedir. Firmalar
uzun dönemde kapasitelerini ve girdi miktarlarını arttırabilmektedirler. Uzun dönemin firmalar
açısından önemli yönü sabit maliyetin olmadığı durumda karı maksimize etmek için
maliyetlerin ne kadar azaltılabileceğini sorgulamaktır. Bu nedenle üretim tesislerinin kısa
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
25
dönemli maliyet eğrileri esas alınarak uzun dönemli ortalama maliyet eğrisi oluşturulmaktadır.
Bu eğriye zarf eğrisi de denilmektedir. Grafik 1.19.’da en az maliyetle üretim yapılan kısa
dönem ortalama maliyet eğrisi D’dir. Diğer eğrilerde negatif dışsallıklar nedeni ile maliyet
artışları görülmekte ya da ölçeğe göre azalan getiri nedeni ile maliyet artmaktadır.
(Grafik 1.19.)
Maliyetler
A
LAC
B
E
C
D
0
Miktar
Ölçek Ekonomileri firma veya üretim tesisinin kapasitesini genişleterek, üretim
hacmini büyüterek, verimliliği arttırıcı hamlelerde bulunarak, teknolojiyi geliştirerek ya da
firma dışı etkenlerle maliyetlerini düşürmesini ifade etmektedir. Eğer bu durum firma içi bir
kaynaktan sağlanıyorsa içsel ekonomiler, firma dışı veya diğer firmaların aldıkları kararlar
doğrultusunda gerçekleşiyorsa dışsal ekonomiler olarak adlandırılır. İçsel ekonomilerde
üretimde verimliliğin arttırılması, teknoloji ve inovasyonun katkıları ile maliyetlerin
düşürülmesi durumu pozitif içsel ekonomilere, üretimde maliyet arttırıcı firma içi ve üretim
tesisi kapsamında alınan kararlar negatif içsel ekonomilere sebep olmaktadır. Eğer verimlilik
arttırıcı ve maliyet düşürücü etkiler diğer firma kararları veya dış çevre etkisi ile gerçekleşiyorsa
pozitif dışsal ekonomiler, dış çevrenin etkileri ile maliyetlerde artış ve prodüktivitede azalma
gözlemleniyorsa negatif dışsal ekonomiler geçerlidir denir.
Üretim ölçeğinde meydana gelen değişmelerin çıktı miktarı ve üretim verimliliğinde
değişime neden olması ölçeğe göre getiri kavramını tanımlamaktadır. Genel olarak ölçeğe göre
getiriler;
Ölçeğe Göre Artan Getiri girdi miktarındaki belli oranlarda artış çıktıda daha fazla
oranda bir artış sağlıyorsa,
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
26
Ölçeğe Göre Sabit Getiri girdi miktarındaki belli oranlarda artış çıktıda aynı oranda
artış sağlıyorsa
Ölçeğe Göre Azalan Getiri girdi miktarındaki belli oranlarda artış çıktıda daha az
oranda bir artış sağlıyorsa gerçekleşmektedir.
Örneğin girdi miktarı %10 arttırıldığında çıktı miktarı % 5 artıyorsa ölçeğe göre azalan
getiri, % 10 artıyorsa ölçeğe göre sabit getiri, %15 artıyorsa ölçeğe göre artan getiri vardır.
1.5.Piyasalar
Piyasalar rekabet durumlarına göre ikiye ayrılırlar. Bunlar tam rekabet piyasası ve eksik
rekabet piyasalarıdır.
Tam Rekabet Piyasası
Tam rekabet piyasası rekabet koşullarının tam olarak gerçekleştiği, alıcı ve satıcıların
piyasa denge fiyatı üzerinde hiçbir etkilerinin olmadığı piyasa türüdür. Fiyat piyasa şartlarına
göre belirlenir. Bu nedenle üretici ve tüketicilerin fiyat üzerinde kontrolleri bulunmamaktadır.
Tam rekabet piyasasının dört temel özelliği vardır.
•
Mobilite ya da akışkanlık koşulu piyasaya giriş çıkışların serbest olmasını
gösterir.
•
Atomisite koşulu piyasadaki alıcı ve satıcı sayısının çok olmasının göstergesidir.
•
Homojenlik koşulu her satıcının ürününün aynı olmasını ifade eder.
•
Şeffaflık koşulu alıcı ve satıcıların piyasa hakkında tam bilgi donanımına sahip
olduğunu ve bu bilgilerin şeffaf bir şekilde herkes tarafından bilindiği
varsayımına dayanmaktadır.
Tam rekabet piyasasında denge kısa ve uzun dönem olarak incelenmektedir. Tam
rekabet piyasasında kısa dönemde aşırı kar görülür. Fakat uzun dönemde yeteri kadar firmanın
piyasaya dahil olacağı düşünülür ise aşırı kar oluşmaz.
Tam rekabet piyasasında denge koşulu kısa ve uzun dönemde P=MC=MR’dir. Burada
P fiyatı, MC marjinal maliyeti, MR marjinal geliri temsil etmektedir. Kısa dönemde ABCD
dikdörtgeni firma karını göstermektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
27
(Grafik 1.20.)
P,MC,AC,MR
P,LAC,LMC
LMC
MC
LAC
AC
B
C
A
P=AR=MR
P=AR=MR
D
0
Qdenge
Q
Kısa Dönem Firma Dengesi
0
Qdenge
Q
Uzun Dönem Firma Dengesi
Eksik Rekabet Piyasası
Rekabet koşullarının tam olarak gerçekleşmediği piyasa türüdür. Fiyat piyasa
mekanizması içinde belirlenmemektedir. Alıcı ve satıcıların fiyat ve miktar üzerinde kontrolleri
bulunmaktadır.
Monopol
Monopol piyasası tam rekabet piyasasının tam karşıtı olan piyasa türüdür. Özellikleri;
•
Tek satıcı, çok sayıda alıcı vardır.
•
Piyasaya girişte engel vardır. Tek firmaya aşırı kar olanağı sağlar.
•
Tek bir firmanın varlığı tek firmanın endüstri olduğunu göstermektedir.
•
Monopolcü firmanın ürettiği malın yakın ikamesi yoktur.
Grafik 1.21. monopol piyasası için optimum çıktı miktarını veren dengeyi
göstermektedir. Grafiğe göre EFGH dikdörtgeninde firmanın karı oluşmaktadır. Firmanın
marjinal gelirini marjinal maliyetine eşitlediği noktada(M) dengeye ulaşılır. Q1 miktarında
üretim yapılır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
28
(Grafik 1.21.)
P
MC
AC
E
G
F
H
M
D=AR
Q
0
Q1
MR
Monopolcü Rekabet
Monopolcü(Monopollü) rekabet piyasası hem monopol piyasasının hem de tam rekabet
piyasasının özelliklerini taşır. Özellikleri;
•
Piyasada çok sayıda alıcı, çok sayıda satıcı bulunmaktadır. Fakat tam rekabet
piyasasının aksine fiyat üzerinde firmaların kontrolleri olabilmektedir.
•
Piyasaya giriş ve çıkışlar serbesttir. Bu özellik aşırı kar oluşmasını engeller.
•
Ürün farklılaştırılması yapılmaktadır. Buna göre firmaların homojen mallar
üretmek zorunluluğu yoktur.
Oligopol
Oligopol piyasası birkaç firmanın endüstriyi oluşturduğu ve piyasa fiyatını etkilediği
piyasa türüdür. Firmalar arasında fiyat ve miktar üzerinden bağımlılık vardır. Firma kararları
diğer firma kararlarından etkilenir. Firmalar karar alırken diğer firmaların bu durumdan
etkileneceğini ve karşı hamle yapacağını bilir. Oligopol piyasası özellikleri;
•
Birkaç satıcı, çok sayıda alıcı vardır.
•
Hem homojen hem farklılaştırılmış ürün satılır.
•
Piyasa giriş çıkışlarında çeşitli engeller bulunmaktadır.(Ölçek ekonomileri, gizli
anlaşmalar)
•
İki firmanın olduğu oligopol piyasası düopol, üç firmanın olduğu oligopol
piyasası triopol olarak adlandırılır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
29
Oligopol piyasası örnekleri arasında anlaşmalı oligopol ve anlaşmasız oligopol vardır.
Anlaşmasız oligopol konusunda ise birçok ekonomistin teorileri bulunmaktadır. Bunlardan en
bilineni Sweezy modelidir. Sweezy’nin geliştirdiği Dirsekli Talep Eğrisine göre oligopolcü
firma fiyatını yükselttiğinde diğer firmalar fiyatlarını değiştirmeyecek, fiyatını düşürdüğünde
diğer firmalar da düşürecektir. Bu nedenle firma iki talep eğrisi elde eder.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
30
I.BÖLÜM SORULARI
1- Aşağıdakilerden hangisi mikro ekonominin inceleme konusuna girmez?
a) Monopol dengesi
b) Firma maliyeti
c) Tüketici faydası
d) Milli gelir seviyesi
Cevap: D
2- Aşağıdakilerden hangisi arz kaymasına yol açmaz?
a) Teknolojinin gelişmesi
b) Maliyet artışı
c) Üretici sayısının artması
d) Malın fiyatının azalması
Cevap: D
3- Aşağıdakilerden hangisi kayıtsızlık eğrilerinin özelliklerinden birisi değildir?
a) Orijine göre dış bükeydirler
b) Eğriler birbirini kesmezler
c) Orijine yaklaştıkça daha yüksek faydayı ifade ederler
d) Negatif eğimlidirler
Cevap: C
4- Kayıtsızlık eğrisinin dikey ve yatay ekseninde aşağıdakilerden hangileri yer almaktadır?
a) Malın fiyatı ve malın tüketim miktarı
b) Malın fiyatı ve malın faydası
c) Malların üretim miktarları
d) Malların tüketim miktarları
Cevap: D
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
31
5.Kayıtsızlık (farksızlık) eğrisinin orijine göre dış bükey olmasının nedeni aşağıdakilerden
hangisidir?
a)Azalan marjinal fayda
b)Azalan marjinal teknik ikame oranı
c)Azalan marjinal ikame oranı
d)Fırsat maliyeti
Cevap: C
6.Tam tamamlayıcı malların kayıtsızlık eğrisinin şekli aşağıdakilerden hangisidir?
a)Negatif eğimli ve iki ekseni kesen bir eğridir
b)Yatay eksene paralel bir eğridir
c)L şeklindedir
d)Dikey eksene paralel bir eğridir
Cevap: C
7.Girdilerdeki %10’luk artışa karşılık üretim %25 artıyorsa aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
a)Ölçeğe göre sabit verim vardır
b)Ölçeğe göre artan verim vardır
c) Maliyetlerde azalma vardır
d)Ölçeğe göre azalan verim vardır
Cevap:B
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
32
8. Üretimde kullanılan değişken girdi miktarı 2 birimden 3 birime çıktığında, toplam ürün 50
birimden 200 birime çıkarsa marjinal ürün miktarı kaç olur?
a)150
b)75
c)100
d)40
Cevap: A
9.Tam rekabet piyasasında uzun dönemde normal kar oluşmasının asıl nedeni aşağıdakilerden
hangisidir?
a)Atomisite
b)Mobilite
c)Homojenlik
d)Şeffaflık
Cevap: B
10. Aşağıdakilerden hangisi talep eğrisi üzerinde bir harekete neden olur?
a) Gelirin artması
b) Malın fiyatının değişmesi
c) Teknolojik gelişmeler
d) Maliyetlerin artması
Cevap: B
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
33
11. Bir malın fiyatı 400 birimden 600 birime çıktığında talep edilen miktarı 1000 birimden 500
birime düşmektedir. Yay esnekliği formülüne göre talebin fiyat esnekliği kaçtır?
a) 5/3
b) -5/3
c) 3/5
d) -3/5
Cevap: B
12. Toplam faydanın maksimum olduğu seviye için aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?
a)Ortalama fayda en düşük seviyesindedir
b)Marjinal fayda minimum seviyesindedir
c)Marjinal fayda sıfırdır
d)Ortalama fayda sıfırdır
Cevap: C
13.Aşağıdaki mal gruplarından hangisi tamamlayıcı mallara örnektir?
a)Kırmızı et-beyaz et
b)Çay-kahve
c)Elma-armut
d)Araba-benzin
Cevap: D
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
34
14. Aşağıdaki üretim faktörü ve geliri eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
a)Sermaye-rant
b)Emek-ücret
c)Sermaye-faiz
d)Girişimci-kar
Cevap: A
15.Üretim olanakları eğrisinin iç kısmında yer alan bir nokta için aşağıdakilerden hangisi
söylenebilir?
a)Üretim tam kapasite çalışmaktadır
b)Üretim faktörleri yetersiz kalmıştır
c)Denge sağlanmıştır
d)Üretim faktörleri eksik üretim yapmaktadır
Cevap: D
16.Bireyin gelirinin arttığı bir durumda denge miktar ve denge fiyat hakkında aşağıdakilerden
hangisi doğrudur?
a)Talep azalır
b)Malın denge fiyat seviyesi değişmez
c)Malın denge fiyatı yükselir
d)Arz azalır
Cevap: C
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
35
17. Üretim maliyetlerinin arttığı bir durumda denge miktar ve denge fiyat hakkında
aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?
a)Arz eğrisi sola kayar
b)Arz eğrisi değişmez
c)Malın denge fiyatı düşer
d)Talep artar
Cevap: A
18. Talep eğrisinin dikey eksene paralel olduğu bir durumda aşağıdakilerden hangisi
söylenebilir?
a)Talep eğrisi tam inelastiktir
b)Talep eğrisi fiyat artışlarına oldukça duyarlıdır
c)Talep birim esnektir
d)Talep sonsuz esnektir.
Cevap: A
19.Tam rekabet piyasası ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
a)Kısa dönem ve uzun dönem firma dengeleri farklıdır
b)Üretici ve tüketicilerin fiyat üzerinde kontrolleri yoktur
c)Marjinal maliyet eğrisi yatay eksene paraleldir.
d)Denge koşulu MC=P=MR dir
Cevap: C
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
36
20.Aşağıdakilerden hangisi monopol piyasası hakkında yanlış bir bilgidir?
a)Tek satıcı, çok sayıda alıcı vardır
b)Piyasaya girişte engeller bulunmaktadır
c)Üretilen malın yakın ikamesi vardır
d)Marjinal gelir eğrisi ortalama gelir eğrisinin altındadır
Cevap:C
21. Aşağıdakilerden hangisi monopolcü rekabet piyasası hakkında yanlış bir bilgidir?
a)Monopol ve tam rekabet piyasasının özelliklerini taşır
b)Piyasada çok satıcı tek alıcı vardır
c)Ürün farklılaştırılması yapılır
d)Piyasaya giriş çıkış serbesttir
Cevap: B
22. Aşağıdakilerden hangisi oligopol piyasası hakkında doğru bir bilgidir?
a)Piyasaya giriş-çıkış serbesttir
b)Çok alıcı çok satıcı bulunmaktadır
c)Sadece homojen ürün üretilir
d)Anlaşma yapan firmalar tröst oluşturur
Cevap: D
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
37
23. Bir malın fiyatı 8 liradan 16 liraya çıktığında talep miktarı 20 birimden 10 birime düşmüştür.
Bu malın talebinin fiyat esnekliği kaçtır?
a) -0,5
b) 0,5
c) 1
d) 0
Cevap: A
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
38
II. BÖLÜM
PARA POLİTİKALARI
2.1.Para Tanımı, Kapsamı ve Çeşitleri
Para, mal ve hizmet değiş-tokuş işlemi için kullanılan araçtır. Mal ve hizmet değiştokuşu ya da takasının yapıldığı alanda bulunan madeni ve banknot sistemi parayı ifade eder.
Fakat bu tanım dar kapsamlıdır. Zira para sadece nakit demek değildir. Kabul edilen herhangi
bir ödeme aracı da bu sisteme eklenebilmektedir.
Para ekonomi için önemli bir unsurdur. Ülkede bulunan toplam para miktarı
makroekonomik göstergeler ile ilişki içindedir. Para ülke içindeki mal ve hizmet değişimlerinin
aracısıdır.
Paranın çeşitli fonksiyonları bulunmaktadır. Bunlar aşağıda açıklanmıştır;
Para değişim aracıdır. Mübadele değerini ifade eder. Para, mal ve hizmet satın
alımlarında bedel karşılığında kullanılır. Para işlem maliyetlerini düşürür. Mal ve hizmetlerin
değiş-tokuşunda harcanan süre işlem maliyeti olarak tanımlanmaktadır. Para bu maliyeti en aza
indirmektedir. İşlem maliyetlerinin düşürülmesi ekonominin daha sağlıklı olarak işleyebilmesi
için önem arz etmektedir. Böylece ekonomide mübadele aracının dolaşımı daha hızlı
olmaktadır. Para, iki mal arasındaki mübadeleye dayalı olan trampa sisteminin yerine
kullanılmaktadır.
Para değer muhafaza(koruma) aracıdır. Para, gelirin elde edilme ve harcanması
arasındaki sürede alım gücünü korumakta ve geleceğe aktarmaktadır. Malların yapıları itibari
ile muhafazasının zor olduğu durumlarda mübadele değeri olarak paranın olması ve malların
paraya çevrilebilmesi bireylere avantaj sağlamaktadır. Para yapısı bakımından likit bir araçtır.
Doğrudan kullanılabilme, işlemleri hızlandırması yönleri ile hayata kolaylık sağlamaktadır.
Gelirin tahvil, gayrimenkul gibi araçlarda kullanılması durumunda da değer koruma
özelliğinden bahsedilebilir. Bireyler bu yöntemle de gelirlerini kullanabilmektedir. Fakat para
bu araçlar içinde en likit olan araçtır.
Paranın değeri enflasyon düzeyi ile doğrudan ilişkilidir. Enflasyonun olduğu yani
fiyatlar genel seviyesinin arttığı bir ortamda paranın satın alım gücü düşmektedir. Böyle bir
durumda bireyler servetlerini para olarak tutmak istemezler.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
39
Para hesap birimidir. Ekonomideki mal ve hizmetlerin değerlerinin ölçülmesi
konusunda hesap birimi fonksiyonuna sahiptir. Trampa usulünde N miktarda mal bulunan bir
ekonomi için kaç tane fiyat oluştuğunu gösteren formül;
N x (N-1)
2
olarak gösterilmektedir.10 tane malın olduğu bir ekonomide oluşan fiyat
sayısı 45’tir.
Paranın trampa sistemine göre en önemli avantajı, birçok mal ve hizmetin bulunduğu
günümüz ekonomilerinde çok fazla fiyat ya da takas sayısının çıkmayacak olmasıdır. Böylece
işlemler daha hızlı gerçekleşmektedir.
Bir maddenin para olması için bazı özelliklere sahip olması gerekmektedir. Bu
özellikler;
•
Para standart olmalıdır. Para görünüş ve fiziksel yapı olarak özgün bir tarzda
ve fark edilebilir olmalıdır.
•
Para genel kabul görmelidir. Hem ülke içinde hem de uluslararası düzeyde
para kabul görmelidir.
•
Para taşınabilir olmalıdır. Bireylerin rahatça yanlarında taşıyabileceği
biçimde uygun fiziksel özelliklere sahip olmalıdır. Hafif ve katlanabilir olması
paranın rahat taşınabilmesi açısından önem arz etmektedir.
•
Para taklit edilmemelidir. Bu konuda sahteciliğin önüne geçmek için paranın
özgün teknikler geliştirilerek toplum tarafından güvenle kullanılması
sağlanmalıdır.
•
Para bölünebilirliğe sahip olmalıdır. Mal ve hizmetlerin satın alımlarında
para uygun büyüklüklere bölünebilir olmalıdır. Hesaplamaların kolay
yapılabilmesi sağlanmalıdır.
•
Para dayanıklı olmalıdır. Para kolay tahrip olmamalıdır. Para, piyasada
dolaştıkça
deforme
olabilmekte
ve
yıpranabilmektedir.
Bu
nedenle
dayanıklılığa dikkat edilmelidir.
Para Çeşitleri
Paranın gelişimi toplumların yapısı değiştikçe ön plana çıkmıştır. Para genel olarak üç
kısımda incelenir: Mal para ve madeni para sistemi, İtibari-kağıt para sistemi, Kaydi para.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
40
Mal Para ve Madeni Para Sistemi
Mal para sistemi basit olarak trampa sisteminde her bir malın takas işleminde para gibi
kullanılmasıdır. Toplumlar daha sonraki dönemlerde değerli metallerden ilk para benzeri
maddeyi kullanmışlardır. Bu sistem altın ve gümüş üzerine kurulmuştur. Mal yerine mübadele
aracı olarak kullanılan altın ve gümüş paralar para fonksiyonunu gerçekleştirmişlerdir. Madeni
para sistemi gümüş, altın ve çift metal para sistemlerini içermektedir. Gümüş ve altın para
sistemleri ise tek maden sistemleridir.
Gümüş para sisteminde değişim işlemleri gümüşle yapılmıştır. Değerli madene dayalı
para sistemlerinde gümüş altından daha eski bir kullanıma sahip bulunmaktadır. Gümüş daha
eski dönemlerde daha değerli bir maden iken para birimi olarak uzun yıllar boyunca
kullanılmıştır. Gümüş sınırsız satın alım sunmuştur. Devlet tarafından belirli bir ölçü ve
ağırlıkta basılmıştır.
Altın para sistemi ise üç aşamadan geçmiştir;
•
Altın sikke sistemi
•
Altın külçe sistemi
•
Altın kambiyo sistemi
Çift metal para sisteminde altın ve gümüş para sisteminin ortak kullanımı söz
konusudur. Altın ve gümüş arasında devlet tarafından belirlenen bir kur bulunmaktadır. Çift
metal para sisteminde iki sorun ortaya çıkmaktadır. Bu sorunlar;
•
Çift metal sistemi aksamıştır. Bunun nedeni daha çok gümüş madeninin
bulunması ile gümüşün değer kaybetmesidir. Daha sonraki dönemlerde altının
bu sistemden çekilmesi ise gümüş sisteminin tek başına kalmasına sebep
olmuştur. Yani para sistemi aksamıştır.
•
Gresham Kanunu olarak bilinen ve “kötü para iyi parayı kovar” temelindeki
görüştür. Bireylerin çift metal para sisteminde gümüşün değeri azaldığı için
gümüşü elden çıkarmak isteyip altını saklamaları buna en iyi örnektir.
Günümüzde bu duruma örnek olarak yıpranmış kâğıt paraların öncelikli elden
çıkarılmak istenmesi verilmektedir. Yani dolaşıma tahrip olmuş paranın
sürülmesidir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
41
İtibari-Kâğıt Para Sistemi
Kâğıt para sistemi günümüz ekonomilerinde kullanılan gelişmiş bir para sistemidir.
Yasal olarak yetkili kurum tarafından basılmaktadır. Türkiye’de bu yetki T.C. Merkez
Bankası’ndadır. Kâğıt paranın ülke ekonomisi için sadece ekonomik anlamı bulunmamaktadır.
Kâğıt para her özgür ve bağımsız ülkenin kendi egemenliğini göstermesi açısından bir sembol
mahiyetindedir.
Kâğıt para sisteminin avantajları ve dezavantajları bulunmaktadır.
Avantajları;
•
Taşınma ve basılma kolaylığı bulunmaktadır.
•
Satın alımlarda sınırsızlık vaat etmektedir.
•
Devletin gelirini toplamasına yardımcı olmaktadır.
Dezavantajları;
•
Her ülkenin kendi parası olduğu için kur farkları ortaya çıkmaktadır.
•
Fiyatların artmasına neden olabilmektedir.
Kaydi Para
Kaydi para banka parası olarak da bilinmektedir. Elde somut bir para olmadan banka
hesaplarında bulunan parayı ifade etmektedir. Vadesiz mevduat hesaplarında bulundurulan bu
para başka hesaplara da aktarılabilmektedir.
2.2. Para Piyasası
Para piyasası para arzı ve para talebinin buluştuğu uygun ekonomik ortam olarak
tanımlanmaktadır.
Para Arzı
Para arzı bir ekonomideki toplam para miktarını ifade etmektedir. Daha genel bir
açıklama ile para arzı, ekonomideki geçerli ödeme aracının toplamını içermektedir. Para arzı
ekonomideki dolaşan toplam paranın ölçüsüdür. Hane halkı ve firmaların ödemelerini
gerçekleştirebilmek veya kısa vadeli işlemlerini yapabilmek için kullandıkları varlıkların
toplamıdır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
42
Para arzı kavramı ekonomi açısından önem arz etmektedir. Piyasada bulunan ya da
piyasaya sürülen para miktarı o paranın değerini belirlemektedir. Para, piyasadaki rolü
bakımından herhangi bir mal ile aynı konumda değerlendirilmektedir. Bir malın piyasada çok
olması onun değerini düşürdüğü gibi paranın da piyasada çok olması diğer para birimleri
karşısında paranın değerini düşürmektedir.
Para arzı konusunda yetkili olan kurum Merkez Bankası’dır. Merkez Bankası çeşitli
para politikası araçlarını kullanarak piyasadaki likiditeyi belirli bir miktarda tutmaya
çalışmaktadır. Para arzı içeriğine dahil olan ödeme araçları konusu ekonomistler arasında
tartışma yaratmıştır. Türkiye’de kullanılan para arzı tanımları;
M0=Dolaşımdaki Para - Bankalardaki Para
M0 en dar para arzı tanımıdır. Dolaşımdaki para toplamından bankalarda bulunan
paranın çıkarılması ile bulunmaktadır.
M1=M0 + Vadesiz Mevduat(TL, YP)
M1 para arzı tanımı: M0, vadesiz mevduatta bulunan TL ve yabancı para birimleri
bazındaki parayı temsil etmektedir. Dar anlamda para arzı olarak da bilinir.
M2=M1 + Vadeli Mevduat(TL, YP)
M2 para arzı M1 para arzı tanımına vadeli mevduattaki TL ve yabancı para birimleri
bazındaki paranın eklenmesi ile bulunmaktadır.
M3=M2 + Repo + Para Piyasası Fonları + İhraç Edilen Menkul Kıymetler
Merkez Bankaları para arzını doğrudan ya da diğer bankaların mevduatları üzerinden
kontrol etmektedir. Para arzı kontrolünü çeşitli araçlar yardımı ile yapmaktadır. Para arzının
kontrolü Merkez Bankası’nda olduğu için para arzı eğrisi Grafik 2.1.’deki gibi gösterilmektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
43
(Grafik 2.1.)
Faiz Oranı
Para Arzı(Ms)
Para Miktarı
0
M1
M0
M2
Grafik 2.1.’e göre para arzı arttırıldığında para arzı eğrisi sağa, para arzı azaldığında ise
sola kaymaktadır. İlk durumda piyasadaki para miktarı M0, para arzı arttırıldığında M2, para
arzı azaltıldığında ise M1 olmaktadır.
Para Talebi
Para talebi hane halklarının, firmaların ve devletin kendilerinde bulundurmak istedikleri
para miktarını ifade etmektedir. Para hane halkı, firmalar ve devletin ihtiyaçlarını karşılamak
için talep ettiği bir araçtır. Para talebini etkileyen belirli faktörler bulunmaktadır. Bu faktörler
sırasıyla;
•
Nüfus ya da parayı talep eden kişi sayısı
•
Ödeme sistemlerinin gelişmesi ve değişmesi. Örneğin kaydi para ve kredi kartı
sisteminin gelişmesi para talebini etkilemektedir.
•
Ekonomideki fiyatlar genel seviyesi, gelecek tahminleri ve beklentiler
•
Faiz oranları
Para talebi elde tutulmak istenen paranın diğer değişkenler açısından yorumlanmasını
da içermektedir. Bu yöntemle yapılan analizler paranın satın alım gücünü göstermesi açısından
reel para talebi üzerinden yapılır. Reel para talebi (M/P) fiyat etkilerinden arındırılmış haliyle
ekonomik birimlerin satın alma gücünü de belirtmektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
44
Ekonomik birimlerin paraya olan taleplerinin çeşitli nedenleri bulunmaktadır. Bu
nedenler bazı yaklaşımlara konu olmuştur. Bu yaklaşımlardan bazıları Klasikler açısından
Miktar Teorisi ve Cambridge Yaklaşımı, Keynesyen açıdan Likidite Tercihi Teorisi,
Monetaristler açısından Modern Miktar Teorisidir.
Klasiklere Göre Para Talebi
Klasik yaklaşıma göre Irving Fisher tarafından geliştirilen Miktar Teorisi denklemi;
MxV=PxY
M = Para Miktarı
V= Paranın Dolaşım Hızı
P= Fiyatlar Genel Seviyesi
Y= Toplam Çıktı(Hâsıla)
Fisher’in miktar teorisi, para talebi üzerinde faiz oranlarının etkisi olmadığını, para
talebinin gelir ile ilişkisi bulunduğunu savunmaktadır. Klasik yaklaşıma göre, fiyat ve ücretler
esnek ve tam istihdam seviyesi istikrarlıdır. Paranın dolanım hızı kurumsal nedenler, ödeme
alışkanlıkları ve gelişen teknolojinin beraberinde getirdiği yeni sistemler gibi faktörlerden
etkilenmektedir. Bu faktörler nedeniyle Klasik Ekonomistler Fisher denklemine göre kısa
dönemde paranın dolanım hızı ve toplam çıktı seviyesinin sabit olduğunu ileri sürmüşlerdir. Bu
iki değişkenin sabit olduğu koşullar altında para miktarı ve fiyatlar genel seviyesi arasında
doğru yönlü bir ilişki bulunmaktadır. Yani piyasada bulunan para miktarının artması
durumunda fiyatlar genel seviyesi yükselecektir. Fisher denklemine göre fiyatlar genel düzeyi
ve para miktarı ilişkisi Grafik. 2.2.’de gösterilmektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
45
(Grafik. 2.2.)
Fiyat
M=Md
P1
P0
0
M0
M1
Para Miktarı
Klasik okulun diğer bir yaklaşımı olan Cambridge Yaklaşımı Alfred Marshall ve Arthur
Cecil Pigou tarafından geliştirilmiştir. Cambridge denklemi;
Md = k.P.w
Md = Nominal Para Talebi
k = Para olarak tutulmak istenen kısım
P.w = Nominal Servet
Cambridge denkleminde ön plana çıkan değişken servet olmaktadır. İki motif
Cambridge denkleminde para talebini belirlemektedir. Bu güdüler işlem ve servet tutma
istekleridir.
İşlem motifi, bireylerin günlük yaşama dair ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla para talep
etmelerine denilmektedir. Basit olarak ekmek, yumurta satın almak için para talep edilmesini
tanımlamaktadır. İşlem motifi paranın mübadele aracı olması üzerine yoğunlaşmaktadır.
Servet tutma isteği günlük ihtiyaçların yanı sıra para talebini etkileyen faktörlerden bir
tanesidir. Servet arttıkça para talebi de artmaktadır. Servetin para olarak tutulmak istenen kısmı
“k” ile gösterilmektedir. Bunun dışında servet tutmanın alternatif yolları bulunmaktadır. Tahvil
gibi alternatif araçlar para talebini etkilemektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
46
Keynesyen Para Talebi
Keynesyen para talebi teorisi üç güdü tarafından belirlenmektedir.
İşlem güdüsü günlük ihtiyaçların giderilmesi için talep edilen para miktarının
göstergesidir. İşlem güdüsü ile para talebi ve gelir arasında doğru orantılı bir ilişki
bulunmaktadır. Para mübadele için kullanılır.
İhtiyat güdüsü bireylerin geleceğini teminat altına alma ve tedbir amaçlı talep ettiği
para miktarıdır.
Spekülasyon güdüsü
Spekülasyon güdüsü paranın mübadele aracı rolünün aksine değer biriktirme aracı
olarak kullanılması ile talep edilen para miktarının göstergesidir. Tahvil fiyatlarının düşmesi ya
da faiz oranlarının yükselmesi beklentisi spekülatif para talebini ifade etmektedir. Faiz oranı ve
spekülasyon amaçlı para talebi arasında ters yönlü bir ilişki bulunmaktadır. Bu durum Grafik
2.3.’te gösterilmektedir.
(Grafik 2.3.)
Faiz oranları
0
Spekülasyon Amaçlı Para Talebi
Spekülasyon güdüsü Klasik Yaklaşımda bulunmamakta, Keynesyen Ekonomide
bulunmaktadır.
Likidite Tuzağı Keynes’in geliştirdiği ve para talebinin faiz oranlarına sonsuz esnek
olduğu durumu belirten bir kavramdır. Keynes faiz oranlarının düşebileceği son bir alt limitin
olduğunu ve bu seviyede bireylerin faiz oranlarının yükselmesi ya da tahvil fiyatlarının
düşeceği beklentisi ile ellerindeki parayı tutmak isteyeceklerini belirtmiştir. Grafik 2.4.’te
görüldüğü gibi A seviyesinde faiz oranları düşebileceği en alt seviyede bulunmaktadır. Bu
noktada para talebi sonsuz esnektir ve tahvil alımı yoktur.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
47
(Grafik 2.4.)
Faiz oranı
A
0
Para Talebi
Para Miktarı
Monetarist Para Talebi
Monetarist para talebi teorisi Milton Friedman tarafından geliştirilen ve Cambridge
yaklaşımına benzer bir teoridir. Modern Miktar Teorisi olarak da adlandırılmaktadır. Bir malın
talebini etkileyen faktörlerin para için de geçerli olduğunu savunmaktadır. Modern Miktar
Teorisine göre para tutmanın nedenleri;
•
Fiyatlar genel düzeyidir. Fiyatlar genel düzeyi ile para talebi arasında doğru
orantılı bir ilişki bulunmaktadır.
•
Enflasyon beklentileridir. Enflasyon oranının paranın satın alım gücünü
etkilemesi nedeni ile para talebi de etkilenmektedir.
•
Reel gelir düzeyi elde tutulan parayı etkilemektedir. Friedman gelir kavramını
sürekli gelir hipotezi ile ifade etmektedir. Tüketim fonksiyonu da sürekli gelire
bağlıdır. Uzun dönemli geliri temsil etmektedir.
•
Faiz oranları elde tutulan paranın alternatifleri için önem arz etmektedir. Nakit
paranın faiz getirisi yoktur. Faiz getirisi elde etmek için tahvil ve hisse senedi
gibi alternatif araçlara yönelmek gerekir.
•
Beşeri sermaye nitelik ve yetenek olarak işgücünün kendini desteklemesidir.
Beşeri sermaye ne kadar yüksek olursa birey o kadar çok para tutmak
istemektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
48
2.3. Finansal Piyasalar
Finansal piyasalar fon arz ve talebinin gerçekleştiği ve fon arz edenler ile fon talep
edenler arasında aktarımı sağlayan piyasalardır. Finansal piyasalar vadesine göre ikiye ayrılır;
•
Para Piyasası kısa vadeli fon arz-talebinin yapıldığı piyasadır. Örgütlenme ve
gelişmişlik bakımından en önemli unsurları bankalardır.
•
Sermaye Piyasası uzun vadeli fon arz-talebinin gerçekleştiği piyasadır. Tahvil
gibi faiz getirisi olan araçları ihraç edenler ve ihraç edenlerden alanların sürekli
olarak devam ettirdiği piyasa olarak da tanımlanmaktadır.
Para piyasası ve sermaye piyasası karşılaştırıldığında çeşitli farkları bulunmaktadır. Bu
farklar;
•
Para piyasası kısa vadeli fon arz-talebi, sermaye piyasası uzun vadeli fon arztalebinin gerçekleştiği piyasalardır.
•
Para piyasası dönemsel ve süreklilik arz etmeyen ihtiyaçların finansmanını,
sermaye piyasası uzun dönemli ve süreklilik içeren sermaye yatırımlarının
finansmanını sağlamaktadır.
•
Para piyasasında
yapılan işlemlerde risk finansal
kurum tarafından
üstlenilmektedir. Sermaye piyasasında tahvil ve hisse senedi alan kişi riski de
üstlenmektedir.
•
Para piyasasında faiz düşük ve buna bağlı olarak getiri de düşük seviyededir.
Sermaye piyasasının riski yüksek olmasına rağmen faiz oranı yüksektir. Yani
yatırımcının getirisi de yüksek olmaktadır.
2.4.Merkez Bankaları
Merkez Bankası bankaların bankası olarak bilinmektedir. Genel olarak kar amacı
gütmeyen, finansal piyasalar ve bankacılık sektörü üzerinde etkisi bulunan ve ekonominin
yönetilmesinde önemli görevlere sahip olan bankalar olarak tanımlanmaktadır. Para otoritesi
olarak adlandırılan Merkez Bankalarının temel görevi para politikasını yönetmektir. Merkez
Bankalarının başlıca görevleri şunlardır;
•
Banknot ve kâğıt para basmaktır. Kanun doğrultusunda bu yetki Merkez
Bankalarındadır. Para yaratma yani emisyon olarak adlandırılan bu kavram
Merkez Bankalarının tekelindedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
49
•
Ekonomi politikasına göre para politikası amaçlarını gerçekleştirmektir. Bu
hedef doğrultusunda yerli paranın değerini korumaktır.
•
Kredi politikaları gerçekleştirmektir.
•
Altın ve döviz rezervi bulundurup bu rezervleri ulusal politikalar doğrultusunda
yönetmektir.
•
Hükümet ve bankalar adına son kredi mercii olmaktır.
Merkez Bankalarının çeşitli ülkelerde farklı isimleri bulunmaktadır. Örneğin Türkiye’de
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası(TCMB), ABD’de Federal Reserve Bank (FED), AB’de
Avrupa Merkez Bankası(ECB) olarak faaliyet göstermektedirler. Genel olarak Merkez
Bankalarının fonksiyonları benzerlik taşımaktadır.
Merkez Bankaları ekonomi üzerinde önemli bir etkiye sahip bulunmaktadır. Bu etkiler
sırasıyla;
•
Faiz oranını kontrol ederek yatırımları ve dolayısıyla istihdam ve üretim
hacmini etkilemektedirler.
•
Fiyat istikrarının korunması doğrultusunda para arzını kontrol etmektedirler.
•
Döviz arz ve talebini yönetmek için piyasaya döviz satıp, piyasadan döviz satın
alabilmektedirler.
Merkez Bankalarının bağımsızlığı politik baskıların bulunmadığı ve para politikalarının
uygulanmasında bankanın bağımsız bir şekilde karar alma ve gerekli düzenlemeleri
yapabilmesini ifade etmektedir. Bağımsız bir yapıya sahip olma gereksinimi her ülkenin
Merkez Bankalarına göre farklılık gösterebilmektedir. Bazı ülkelerde Merkez Bankası üzerinde
merkezi hükümetin herhangi bir etkisi bulunmaz iken, bazı ülkelerde kısmi ya da tam egemenlik
görülebilmektedir.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası(TCMB) temel amacını fiyat istikrarını
sağlamak olarak belirlemiştir. Ayrıca para ve kur politikalarını yönetip, emisyon yaratma
sorumluluğu bulunmaktadır. Bankacılık sektörü ve finansal sistemin sağlıklı bir şekilde
işleyebilmesi için gerekli düzenlemeleri yapmaktadır. Ülkenin makroekonomik göstergelerinin
olumsuz etkilenmemesi için fiyat istikrarının yanı sıra finansal istikrar hedefi de banka adına
ön plana çıkmaktadır. Ülke adına döviz ve altın rezervleri bulundurmak ve bu rezervleri uygun
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
50
politikalarla yönetmek, ekonomideki kırılgan yapı nedeniyle oluşabilecek olumsuz etkilerden
ülke ekonomisini korumak, piyasadaki döviz miktarını ayarlamak, hazineye borç vererek kamu
gideri finansmanını sağlamak, güvenli bir piyasa düzeni oluşturmak TCMB’nin başlıca
görevleri arasında gösterilmektedir.
TCMB’nin başlıca fonksiyonları şu şekilde sıralanabilmektedir;
•
Para arzında bulunmak ya da kâğıt para basmak
•
Bankalara kredi sağlamak ve bu kredilerin denetimini gerçekleştirmek
•
Döviz alımı ve satımı yapmak
•
Devlet tahvillerinin alımı ve satımını yapmak
•
Bankaların zorunlu karşılıklarını belirlemek
•
Yerli paranın istikrarını sağlamak
•
Hazine ve devletin işlemlerini yapmak
•
Reeskont ve faiz oranlarını belirlemek
TCMB yapısı itibari ile güvenilir, şeffaf, kamu yararını gözeten ve bağımsız bir banka
olmayı hedeflemektedir. Gerekli para politikası kararları Merkez Bankası bünyesinde bulunan
Para Politikası Kurulu (PPK) tarafından alınmaktadır.
2.5.Para Politikası
Para politikası konusuna değinmeden önce ekonomi politikası hakkında bilgi sahibi
olmak gerekmektedir. Ekonomi politikası, bir ekonominin istenilen yön ve yöntemde fonksiyon
göstermesi için belirlenen amaçlar doğrultusunda bir kısım araçlardan yararlanılması anlamına
gelmektedir. Ekonomik olayların sorgulanması ve bu olayların olası etkileri ekonomi
politikasının temelini oluşturmaktadır. Örneğin fiyat istikrarının sağlanması doğrultusunda
ekonomi politikası araçları kullanılmaktadır. Bu durumda fiyat istikrarını sağlamak ekonomi
politikasının amacı olmaktadır.
Ekonomi politikalarının üretici ve tüketici davranışları, devlet, firmalar ve hane
halklarının kararları üzerinde etkileri bulunmaktadır. Ekonomi politikası konusu itibari ile
makroekonomi ile yakın ilişkiye sahip bulunmaktadır. Makroekonomik denge ve
makroekonomik göstergelerin seyri açısından ekonomi politikası uygulamaları ön plana
çıkmaktadır. Örneğin ekonomik büyüme hedefinin olumlu seyri, alınacak ekonomi politikası
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
51
kararları ile mümkün olmaktadır. Etkileri göz önünde bulundurulduğunda, ekonomi
politikalarının yönlendirici ve düzenleyici rolleri bulunmaktadır.
Ekonomi politikası uygulamalarında öncelikle ekonomik sorunlar ön planda olduğu
için, farklı ülkelerde farklı ekonomi politikaları uygulanabilmektedir. Genel itibari ile
ekonomik hedeflere ulaşmak için kullanılan ekonomi politikası araçları;
•
Para politikası
•
Maliye politikası
•
Dış ticaret politikaları
•
Fiyat ve gelir politikalarıdır.
2.5.1.Para Politikası Araçları
Para politikası parasal politika araçlarının ekonomideki sorunların giderilmesi
doğrultusunda kullanılması olarak tanımlanmaktadır. Merkez Bankası para politikası
konusunda otoritedir. Parasal araçların gelişen ekonomi bilimi ile çeşitlendirilmesi sonucunda,
günümüzde Merkez Bankalarının bu konudaki hamle seçenekleri artmaktadır. Para
politikasında kullanılan para politikası araçlarının etkileri doğrudan ve dolaylı şekilde
gerçekleşmektedir.
Para politikası araçları;
•
Zorunlu Karşılıklar
•
Selektif Krediler
•
Kredi tavanı ve tabanı
•
Açık piyasa işlemleri
•
Reeskont oranı
Açık Piyasa İşlemleri piyasadaki likidite düzeyini istikrarlı ve düzenli hale
getirmektedir. Finansal araçların alım satımı ile piyasadaki likidite miktarı düzenlenmektedir.
Tahvil ya da diğer menkul kıymetlerin Merkez Bankası tarafından satın alınması sonucu
piyasaya para verilerek para arzı genişletilir. Bu durumun sonucu olarak fiyatlar genel
seviyesinde yükselme görülmektedir. Aksi durumda piyasaya tahvil satarak Merkez Bankası
para arzında daralmaya gidebilmektedir. Bu işlemler piyasadaki para kontrolünün yanı sıra
finansal araçların fiyatlarını da etkilemektedir. Piyasadan menkul kıymet satın alımı menkul
kıymetlerin fiyatlarını düşürüp faiz oranlarını arttırmaktadır. Bunun sonucunda tahvil gibi
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
52
menkul kıymetlerin getirisi de azalmaktadır. Böylece Merkez Bankası faiz oranları üzerinde de
kontrol sağlamaktadır.
Reeskont oranı belirleme kullanılan para politikası araçlarından bir tanesidir. Kelime
olarak yeniden iskonto etmek anlamına gelmektedir. Reeskont işlemi bireylerin ya da firmaların
alacak senetlerini ticari bankalarda iskonto ettirmesi ile başlamaktadır. Daha sonraki süreçte
ticari bankalar bu senetleri Merkez Bankasında tekrar iskonto ettirerek kendilerine kaynak
sağlamaktadırlar. Merkez Bankasında iskonto ettirme işleminde belirlenen oran reeskont oranı
olarak ifade edilmektedir. Merkez Bankası reeskont işlemleri ile faiz oranları üzerinde de etkili
olmaktadır. Bankalara kredi temin ederek bankalar üzerinden kredi politikaları uygulamaktadır.
Merkez Bankası reeskont oranı aracıyla para arzı ve faiz oranları üzerinde etkili olmaktadır.
Zorunlu Karşılıklar ya da rezerv oranları mevduat sahiplerinin bankada
bulundurdukları paraları güvence altına almak ve bu yöntemle kaydi paranın düzenlenmesini
amaçlayan bir politika aracıdır. Bankalar mevduatlarında bulundurdukları paranın zorunlu
karşılık oranı kadar miktarını Merkez Bankasına yatırmak zorundadırlar. Bu araç ile banka
paraları kontrol edilerek para miktarı ayarlanmaktadır.
Selektif Krediler seçilen bir faaliyet koluna kredi kolaylığı sağlanmasını ifade
etmektedir. Kredi yönlendirmeleri ile kredi politikaları uygulanmaktadır.
Kredi Tavanı ve Tabanı aracı kaydi para yani banka parası üzerinde etkili olmak için
kullanılan bir para politikası aracıdır. Bu araç bankaların verdikleri kredilere üst ve alt sınır
koyarak uygulanmaktadır.
2.5.2.Para Politikası Amaçları
Para politikası amaçları sırasıyla;
•
Fiyat istikrarını sağlamak: Para politikası amaçlarından fiyat istikrarının
sağlanması ekonominin enflasyonist ve deflasyonist etkilerden korunması
amacını taşımaktadır. Fiyatların sürekli arttığı bir durumda ekonomide güven ve
istikrar bozulmaktadır. Paranın satın alım gücünü düşürdüğü için bireylerin
yaşamlarına direkt etkide bulunmaktadır. Bu nedenle ekonominin kabul
edilebilir fiyatlar genel düzeyinde bulunması gerekmektedir.
•
Tam istihdam düzeyi sağlamak: Tüm üretim faktörlerinin tam kapasite
çalışması hedeflenmektedir. Para politikaları sonucunda arzu edilen durum tam
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
53
istihdama ulaşmaktadır. Tam istihdam hedefi doğrultusunda işsizlikle mücadele
için gerekli tedbirler alınır.
•
Finansal piyasalarda istikrar sağlamak: Finansal piyasanın tanımından
hareket edilir ise fon arz ve fon talep edenlerin en uygun bir şekilde piyasa
koşullarında buluşturulması hedefini ifade etmektedir. Finansal piyasaların
güvenilir bir ortamda işlem görmesi Merkez Bankalarının yönlendirmeleri ile
mümkün olmaktadır. Likidite sorunu yaşanıldığı takdirde gereken önlemlerin
alınması ve piyasanın süreklilik arz etmesi önemlidir. Finansal piyasalar için en
önemli araç faiz oranlarıdır. Faiz oranlarında yaşanan aşırı yükseliş ya da
düşüşler piyasayı olumsuz etkilemektedir. Faiz oranlarında dalgalanma
yaşanmamalı ve istikrarlı bir faiz yapısı sağlanmalıdır.
•
Döviz kurlarında istikrar sağlamak: Bu amacın diğer bir ifade biçimi de
ödemeler dengesinin denkliğinin sağlanmasıdır. Döviz kurlarında istikrar yerli
paranın değerinin korunması açısından önemlidir. Uluslararası ticarette rekabet
unsurunu kaybetmemek ve avantajlar elde etmek döviz kurlarının istikrarı ile
mümkün olmaktadır. Yerli paranın değerinin ani yükseliş ve düşüş göstermesi
ticari ilişkileri olumsuz etkilemektedir. Ayrıca ödemeler dengesi denkliği
açısından faiz oranları da belirleyici rol oynamaktadır.
•
Faiz oranlarında istikrar sağlamak: Ekonomide sağlıklı bir yatırım ve tasarruf
ortamının sağlanması faiz oranlarının istikrarlı olması ile mümkün olmaktadır.
Faiz oranlarında aşırı dalgalanmalar yaşanmaması önem arz etmektedir. Belirli
bir faiz oranı aralığında yükselmeler ve düşüşler kabul edilebilmektedir.
Ekonomide belirsizliğin yaşanmaması, güven ortamının kaybolmaması ve
spekülasyona açık bir ortamı engellemek için Merkez Bankaları gerekli
önlemleri almalıdır.
•
Ekonomik büyüme hedefini gerçekleştirmek: Büyüme oranlarının istikrarlı
artışlar göstermesi para politikasının amaçlarından bir tanesidir. Üretim
kapasitesinin genişlemesi ve sağlıklı bir ekonomik ortamın sağlanması bu hedef
ile ilişkili bulunmaktadır. Gerekli finansmanların sağlanması ve parasal
genişlemenin uygun seviyelerde gerçekleşmesi gibi kontroller bu hedef üzerinde
etkili olmaktadır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
54
2.5.3.Para Politikası Çeşitleri
Para politikası uygulama olarak iki türde incelenmektedir. Bunlar daraltıcı ve genişletici
para politikalarıdır. Piyasadaki para miktarı ve döviz kontrolü ile sorunların çözümü için
kullanılmaktadır.
2.5.3.1.Daraltıcı Para Politikası
Daraltıcı para politikası para politikası, uygulamada toplam para miktarının
azaltılmasına yönelik bir hamleyi içermektedir. Yani para arzı azaltılmaktadır. Diğer bir adı sıkı
para politikasıdır. Özellikle enflasyonun görüldüğü ekonomilerde kullanılmaktadır. Toplam
talebin arttığı durumlarda daha fazla paranın daha az malı kovaladığı bir ortamda fiyatlar genel
düzeyinde görülen artışları engellemek için daraltıcı para politikası uygulanmaktadır. Bu hedef
doğrultusunda para arzının azaltılmasının faiz oranlarını arttırıcı etkisi bulunmaktadır. Faiz
oranlarının arttığı bir ortamda da bireyler gelirlerini tüketmek yerine tasarruf etmeye yönelirler.
Böylece piyasada talep baskısı azaltılmış olur.
2.5.3.2.Genişletici Para Politikası
Genişletici para politikası para politikası, uygulamada toplam para miktarının
arttırılmasına yönelik bir hamleyi içermektedir. Yani para arzı arttırılmaktadır. Diğer bir adı
gevşek para politikasıdır. Özellikle daralmanın ve işsizliğin görüldüğü ekonomilerde
kullanılmaktadır. Üretim hacminin düştüğü, işsizliğin görüldüğü durumlarda milli geliri
arttırmak için genişletici para politikası uygulanmaktadır. Bu hedef doğrultusunda para arzının
arttırılmasının faiz oranlarını düşürücü etkisi bulunmaktadır. Faiz oranlarının azaldığı bir
ortamda da bireyler gelirlerini tüketmeye yönelirler. Çünkü faiz getirisi azalmıştır. Para arzının
arttırılması ekonomideki durgunluğu ortadan kaldırabileceği gibi enflasyonist etkilerde de
bulunabilmektedir.
LM eğrisi para piyasasının dengesini göstermektedir. Yani para arzı ve para talebi
eşitliğini ifade etmektedir. Para piyasası dengesi para arzı ve para talebi eğrilerinin kesiştiği
noktada belirlenmektedir. LM eğrisi, para arzı ve para talebini “i” seviyesindeki faiz oranı ile
“Y” seviyesindeki milli gelir düzeyi birleşimi ile temsil etmektedir. LM eğrisinin nasıl meydana
geldiği Grafik 2.5.’te gösterilmektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
55
(Grafik 2.5)
i
i
Ms
LM
i1
i0
Md0
Md1
0
M
0
Y0
Y1
Y
Grafik 2.5.’te LM eğrisinin ortaya çıkış süreci yer almaktadır. Para arzı Merkez Bankası
tarafından belirlendiği için dik bir doğru olarak gösterilmektedir. Milli gelir düzeyinde artış
gözlemlendiğinde bireyler tüketim harcamalarını arttırmaktadırlar. Bu durumda daha çok para
talep edeceklerdir. Böylece, para talebi eğrisi sağa kaymakta ve dolayısıyla faiz oranlarında
artış görülmektedir. LM eğrisi sonuç olarak faiz oranları ve milli gelir düzeyi arasında pozitif
bir ilişki olduğunu gösteren bir eğridir.
LM eğrisinin kaymasına neden olan bazı faktörler bulunmaktadır. Bunlar;
•
Genişletici para politikası uygulaması LM eğrisini sağa, daraltıcı para politikası
LM eğrisini sola kaydırır.
•
Ödeme sistemlerinde değişiklik(kredi kartı kullanımının artması) para talebini
azaltmaktadır. Bu nedenle LM eğrisi sağa kayar.
•
Servet azalması para talebini azalttığı için LM eğrisini sağa kaydırır.
•
Alternatif finansal araçların kullanımının artması ile birlikte para talebinin
azalması LM eğrisini sağa kaydırır.
Genel itibari ile para arzı kontrolü LM eğrisi üzerinde etkili olmaktadır. Genişletici para
politikası ile para arzının arttırılması LM eğrisini sağa, daraltıcı para politikası ile para arzının
azaltılması LM eğrisini sola kaydırmaktadır. Bu durum Grafik 2.6.’da gösterilmektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
56
(Grafik 2.6.)
i
LM2
LM0
LM1
0
Y
Ekonomi ilk durumda LM0 eğrisinde dengededir. Genişletici para politikası uygulandığı
durumda, yani para arzı arttırıldığında eğrinin sağa kayması ile LM1 eğrisi elde edilmektedir.
Daraltıcı para politikası uygulandığında yani para arzı azaltıldığında, LM eğrisinin sola
kayması ile LM2 elde edilmektedir.
LM eğrisinin eğimi para talebi ve faiz oranı arasındaki esneklikle ilgilidir. Para talebinin
faiz esnekliğinin yüksek olduğu durumda, LM eğrisi daha yatık bir eğri olurken; para talebinin
faiz esnekliğinin düşük olduğu durumda ise, LM eğrisi daha dik bir eğri haline gelmektedir. Bu
durum Grafik 2.7.’de görülmektedir.
(Grafik 2.7.)
i
LM0
LM1
0
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
Y
57
Grafik 2.7.’de görüldüğü üzere, LM1 eğrisi para talebinin faiz esnekliğinin yüksek, LM0 eğrisi
para talebinin faiz esnekliğinin düşük olduğunu göstermektedir
.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
58
II. BÖLÜM SORULARI
1- Aşağıdakilerden hangisi paranın fonksiyonlarından birisi değildir?
a) Değişim aracı olma
b) Değer muhafaza aracı olma
c) Hesap birimi olma
d) Standart olma
Cevap: D
2- Aşağıdakilerden hangisi parada olması gereken özelliklerden birisi değildir?
a) Taklit edilmemelidir
b) Genel kabul görmelidir
c) Bölünebilir olmamalıdır
d) Dayanıklı olmalıdır
Cevap: C
3- “Kötü para iyi parayı kovar” temelindeki görüş aşağıdakilerden hangisidir?
a)Gresham Kanunu
b)Keynes Kanunu
c)Monetarist Kanunu
d)Lorenz Kanunu
Cevap: A
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
59
4- M0 para arzı tanımı aşağıdakilerden hangisidir?
a) Dolaşımdaki Para + Vadesiz Mevduat
b) Dolaşımdaki Para - Vadesiz Mevduat
c) Vadesiz Mevduat + Vadeli Mevduat
d) Dolaşımdaki Para – Banka Parası
Cevap: D
5- I- Parayı talep eden kişi sayısı
II- Ödeme sistemlerinin değişmesi
III- Faiz oranları
Yukarıdakilerden hangileri para talebini etkileyen faktörlerdendir?
a) Yalnız I
b) I-III
c) II-III
d) I-II-III
Cevap: D
6- Aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?
a)Cambridge Yaklaşımı’na göre servet tutma isteği para talebini etkilemektedir
b)Miktar Teorisi’ne göre para talebi işlem, ihtiyat ve spekülasyon motifleri ile belirlenmektedir
c)Miktar Teorisi’ne göre paranın dolaşım hızı sabit değildir
d) İhtiyat güdüsü günlük yaşamın ihtiyaçları için talep edilen para miktarını ifade eder
Cevap: A
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
60
7-Likidite Tuzağı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
a)Marshall ve Pigou tarafından geliştirilmiştir
b)Faiz oranları en düşük seviyede iken para talebi sonsuz esnektir
c) Faiz oranları en düşük seviyede iken tahvil alımları devam eder
d) Milton Friedman tarafından geliştirilmiştir
Cevap: B
8-Modern Miktar Teorisi’ne göre aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
a)Enflasyon beklentileri para talebini etkiler
b)Faiz oranları para talebini etkiler
c)Beşeri sermaye para talebini etkilemez
d)Monetarist Para Talebi teorisidir
Cevap: C
9- Aşağıdakilerden hangisi Merkez Bankası’nın görevlerinden değildir?
a) Banknot ve para basmak
b) Altın ve döviz rezervi bulundurmak
c) Yerli paranın değerini korumak
d) Madeni para basmak
Cevap: D
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
61
10- Aşağıdakilerden hangisi ekonomi politikasının araçlarından biri değildir?
a) Para politikası
b) Tam istihdam politikası
c) Maliye politikası
d) Dış ticaret politikaları
Cevap: B
11- Aşağıdakilerden hangisi para politikasının araçlarından değildir?
a) Reeskont oranı
b) Açık piyasa işlemleri
c) Zorunlu karşılıklar
d) İç borçlanma
Cevap: D
12- Aşağıdaki bilgilerden hangisi doğru değildir?
a) Genişletici para politikaları, faiz oranlarını yükseltir
b) Yüksek enflasyon varsa daraltıcı para politikaları uygulanır
c) Daraltıcı para politikaları, bireyleri tasarruf yapmaya yönlendirir
d) Genişletici para politikalarında para arzı arttırılır
Cevap: A
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
62
III. BÖLÜM
MALİYE POLİTİKALARI
3.1. Maliye Politikası Kapsamı
Belirlenen ekonomik hedeflere ulaşmak için mali araçların kullanılması ve bu araçların
uygulanması politikasına maliye politikası denir.
Maliye politikaları oluşturulurken ekonomik aktivitelerin toplumsal ihtiyaçlar
bağlamında şekillenmesi ve gelir-gider dengesinin oluşturulması için faaliyette bulunulması
mali olaylar olarak tanımlanır.
Maliye politikalarının temelinde kamu ekonomisi yer almaktadır. Kamu ekonomisi ise
toplumsal ihtiyaçlarının karşılanmasını amaçlamaktadır. Piyasa ekonomisinin özel ihtiyaçları
karşılama temelinde oluşturduğu bakış açısı, kamu ekonomisinde kamusal mallar ve
hizmetlerin üretimi ile şekillenmektedir.
Kamunun ekonomik rolü, piyasa başarısızlıkları ve piyasanın sağlıklı işleyiş
gösteremediği durumlarda daha çok ortaya çıkmaktadır. Kamu ekonomisi, piyasanın daha
sağlıklı faaliyet gösterebilmesi ve makro ekonomik faktörlerin toplumsal refah adına daha etkin
kullanılabilmesi adına önem arz etmektedir. Kamu ekonomisinin oluşturduğu ekonomik ve
mali faaliyetler maliye biliminin temel alanını oluşturmaktadır.
Piyasa ekonomisinin tam olarak çalışamadığı durumlarda kamu ekonomisi ve devletin
rolü ön plana çıkmaktadır. Kaynakların etkin dağılımı ve finansman ihtiyacına karşılık olarak
devletin piyasadaki rolü artmaktadır. Piyasa başarısızlıklarının yaşandığı bir ekonomide tam
istihdam ve fiyat istikrarı gibi politika amaçlarının gerçekleştirilmesi için devlet, kamu
ekonomisinin piyasadaki rolünü etkinleştirir ve arttırır.
3.1.1.Kamu Giderleri
Kamu ekonomisinde ihtiyaçların tatminine yönelik gerçekleşen faaliyetler ekonomik
birimlere yapılan harcamalar şeklinde gerçekleşmektedir. Kamu harcamaları kamusal
ihtiyaçları gidermek için yapılan mali harcamalar olarak tanımlanmaktadır. Kamu
harcamalarındaki asıl amaç özel bir sınıf ya da bireye ait olmadan, toplumun bütününü
ilgilendiren ihtiyaçların karşılanması için kullanılmasıdır. Genel olarak kamu harcamaları üç
kısımda incelenmektedir;
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
63
•
Cari Harcamalar devlet faaliyetlerinin etkin bir biçimde sürdürülebilmesi için
yapılan harcamalardır. Üretim kapasitesini arttırıcı etkileri bulunmaktadır. Cari
harcamalarda en önemli pay personel ödemelerindedir. Toplumun kamusal mal
ve hizmetlerden etkin bir şekilde yararlanabilmesi için istihdam edilen bireylere
emeklerinin karşılığı olarak ücret ödemesi yapılmaktadır. Toplumsal
psikolojinin daha iyi hale getirilmesi ve refah seviyesinin arttırılmasına yönelik
önemli katkıları bulunmaktadır. Ekonomik büyüme ve kalkınmanın önemli bir
parçası konumundadır.
•
Yatırım Harcamaları devletin alt ve üstyapıya yönelik harcamaları olarak da
bilinmektedir. Toplumun ihtiyaçları doğrultusunda eğitim, sağlık, ulaşım ve
güvenlik hizmetlerden yararlanabilmesi için devletin yatırım harcamaları
yapması önem arz etmektedir. Enerji ihtiyacı için baraj, eğitim ihtiyacı için okul,
ulaşım ihtiyacı için köprü yapılması yatırım harcamalarına örnek gösterilebilir.
•
Transfer Harcamaları ekonomik, mali ve toplumsal etkileri bulunan kamu
harcamalarıdır. Devlet, transfer harcamalarını üç şekilde yapabilmektedir. Kamu
borçlarının faiz ödemeleri yolu ile gelir dağılımına etkide bulunmaktadır. Vergi
muafiyeti ve mali yardımlar yolu ile mali transferler yapılmaktadır. Ayrıca
muhtaç kimselere, dul ve yetimlere sosyal yardım yolu ile transfer harcamaları
yapılabilmektedir.
Piyasa düzeninde kamunun rolü ve etkinliği kamu harcamalarının milli gelir içindeki
payının artması ile doğrudan ilişkilidir. Devlet politikalarında meydana gelen değişiklikler,
nüfus artışı, bilim ve teknolojide yaşanan gelişmeler, bütçe tekniklerinde yenilikler gibi
faktörler kamu harcamalarını etkileyen faktörlerdendir.
3.1.2.Kamu Gelirleri
Günümüzde devletler ve diğer kamu kuruluşları harcamalarını finanse etmek için gelire
ihtiyaç duymaktadırlar. Bu ihtiyaçlarını anayasal sınırlar içinde elde ettikleri kamu gelirleri ile
gidermektedirler. Kamu harcamalarının finansmanında kullanılan kamu gelirleri; vergi, harç,
şerefiye, resim, parafiskal gelirler, fon gelirleri, mali tekel, mülk ve teşebbüs gelirleri, senyoraj
gelirleri, bağış ve yardımlar, para ve vergi cezalarıdır. Kamu gelirleri, kamu harcamalarını
karşılayamadığı takdirde devletler borçlanma yoluna gidebilirler. Borçlanma bir kamu geliri
olmamakla birlikte kamu harcamalarının finansmanında kullanılan bir araçtır. Kamu
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
64
gelirlerinin temel özelliği zorunlu olmalarıdır. Ancak cebir unsuru barındırmayan kamu
gelirleri de bulunmaktadır.
Vergi: Kamu harcamalarını finanse etmek amacıyla devlet veya vergi toplama yetkisine sahip
olan diğer kamu kuruluşlarının kişi ve kurumlardan yasalara dayanarak karşılıksız ve zorunlu
olarak topladıkları paralara vergi adı verilir. Vergiler kamu gelirleri arasında en yüksek paya
sahiptir.
Günümüzde
devletlerin
kamu
gelirlerinin
yarısından
fazlasını
vergiler
oluşturmaktadır. Vergi ödevi, anayasal bir ödevdir. Anayasamızın 73. maddesi gereğince
“Herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere, mali gücüne göre, vergi ödemekle yükümlüdür.
Vergi yükünün adaletli ve dengeli dağılımı, maliye politikasının sosyal amacıdır. Vergi, resim,
harç ve benzeri mali yükümlülükler kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır.” Yürürlükteki
bir kanuna dayanmayan hiçbir vergi toplanamaz. Vergilerle kamu hizmetleri arasında doğrudan
bir karşılık söz konusu değildir. Kişiler ya da kurumlar yararlandıkları kamu hizmetleri kadar
değil mali güçleri kadar vergi ödemeye mecburdurlar. Verginin asli amacı, mali amacıdır. Yani
vergi, kamu harcamalarını karşılamak için toplanmaktadır. Vergilemenin mali olmayan
amaçları da bulunmaktadır. Vergilemenin mali olmayan amaçları; gelirin yeniden dağılımının
sağlanması, ekonomik istikrarın sağlanması, ekonomik büyüme ve kalkınmanın sağlanmasıdır.
Harç: Vatandaşlar kamu hizmetlerinden fayda sağlamaktadırlar. Bu faydalanmanın
karşılığında ödenen bedele harç denilmektedir. Harç, kamu hizmeti üreten bazı kamu
kuruluşlarının sundukları hizmetten faydalananlardan aldıkları bedellerdir. Bu kamu gelirinin
özelliği tüm vatandaşlardan alınmamasıdır. Yalnızca o kamu hizmetinden faydalanan kişilerden
alınmaktadır. Harçlara yargı harçları, tapu harcı, pasaport harcı örnek gösterilebilir.
Şerefiye: Kamu kurum ve kuruluşlarının, gerçekleştirdikleri bayındırlık ve imar hizmetlerinden
dolayı değeri artan gayrimenkullerin sahiplerinden aldıkları bir çeşit değer artış bedelidir. Bu
bedel, hizmetlerin finansmanını sağlamak amacıyla alınmaktadır. Günümüzde belediyeler
yaptıkları yol, elektrik, su, kanalizasyon vb. hizmetlerinin karşılığında ilgili kişilerden
“Harcamalara Katılma Payı” adı altında şerefiye geliri toplamaktadırlar.
Resim: Kamu kuruluşları tarafından belli bir işin yapılmasına yetki veya izin verilmesi halinde
alınan paralara resim denilmektedir. Resimler, kamu gelirleri arasında çok küçük bir paya
sahiptir. Resim olarak adlandırılan kamu gelirlerinin sayısı giderek azalmakta ve daha önceki
yıllarda resim adı altında toplanan gelirler günümüzde vergiye dönüşmektedir. Örneğin; sinema
ve tiyatro biletlerinin bedelleri içinde yer alan eğlence resmi, günümüzde eğlence vergisi olarak
uygulanmaktadır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
65
Parafiskal Gelirler: Kamu hizmeti sunan kamu kurumlarının ya da yarı kamu kurumu
niteliğindeki ekonomik, sosyal ya da mesleki kuruluşların sundukları hizmetin finansmanı için
kendi üyelerinden ya da sunulan hizmetten yararlanan kişilerden aldıkları gelirlerdir. Meslek
odalarının aidatları ve Sosyal Güvenlik Kurumu aidatları gibi gelirler parafiskal gelirlere örnek
gösterilebilir. Parafiskal gelirler, bütçe dışı gelirlerdir. Geliri elde eden kurumun bütçesinde yer
alırlar.
Fon Gelirleri: Fon, belli bir amacın gerçekleştirilmesi için ayrılan ve gerektiğinde kullanılması
için bütçe içinde ya da dışında özel bir hesapta bulundurulan parasal kaynaklardır. Bütçe içinde
bulunan fonlar ve bütçe dışı fonlar günümüzde sık sık kullanılmaktadır. Bu fonlar bürokratik
engeller olmaksızın daha hızlı ve kolay harcanabildiği için önemli bir kamu geliri haline
gelmiştir.
Mali Tekel: Devlet, bazı malların üretimini tekeline alıp fiyatını istediği seviyede belirleyerek
mali tekel karı elde edebilir.
Mülk ve Teşebbüs Gelirleri: Devletin sahip olduğu mülklerden elde ettiği gelirdir. En eski
kamu gelirlerinden bir tanesidir. Halen kamu gelirleri içinde önemli bir yere sahiptir. Devletin
kamu hizmetlerinin görülmesinde kullandığı karayolları, demiryolları, limanlar, köprüler,
okullar, mahkemeler, müzeler gibi gayrimenkul ve tesislerini satması ya da kiralaması
sonucunda elde ettiği gelirler mülk gelirleridir. Devletin ticari ve sınai teşebbüsleri vasıtasıyla
yaptığı ekonomik faaliyetlerden elde ettiği gelirler ise teşebbüs gelirlerini oluşturmaktadır.
Teşebbüs gelirleri, mülk gelirlerine kıyasla kamu gelirleri içinde daha önemli bir paya sahiptir.
Mülk ve teşebbüs gelirleri devletin özel ekonomik işlerinden elde edildiği için kamu
gelirlerinde bulunan cebir unsuru bu gelirlerde bulunmamaktadır.
Senyoraj Geliri: Devletin madeni para veya banknot basarak elde ettiği gelire senyoraj geliri
adı verilmektedir. Senyoraj geliri, tedavüle çıkarılan madeni veya kağıt paranın değeri ile para
basmanın maliyeti arasındaki farka eşittir. Para basılması halinde enflasyon meydana gelirse
senyoraj geliri, para arzındaki artışın reel değeri kadardır.
Bağış ve Yardımlar: Geri ödemesi olmaksızın yapılan ve sürekliliği bulunmayan uluslararası
bağış ve yardımlar da kamu gelirleri arasındadır. Ancak bunlar geçici nitelikte oldukları için
kamu gelirleri arasında önemli bir yere sahip olamamaktadırlar.
Para ve Vergi Cezaları: Bireylerin kanunlara veya kurallara uymaması sonucunda alınan
paralara para cezası denilmektedir. Vergi cezaları ise vergi mükelleflerinin vergi kanunlarında
yer alan kurallara uymamaları sonucunda işledikleri vergi kabahatleri ya da vergi suçları
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
66
sebebiyle alınan paralardır. Para ve vergi cezalarının asıl toplanma amacı kamu geliri elde
etmek değil bireylerin kanun ve kurallara uymasını sağlamaktır.
Borçlanma: Devletler kamu harcamalarını kamu gelirleriyle karşılayamadıkları zaman, maliye
politikası aracı olarak kullanmak istediklerinde ve savaş hallerinde özel sektörden ya da yabancı
devletlerden borçlanma yoluyla kamu geliri elde edebilmektedirler. Borçlanma bu yönüyle
sürekli bir kamu geliri değil, geçici bir kamu geliridir. Devletler borçlarını tekrar borçlanarak
ödüyorlarsa borçlanma sürekli bir kamu geliri haline de gelebilmektedir. İç borçlanmalarda
cebir unsuru söz konusu olabilirken dış borçlanmalar isteğe bağlıdır. Kamu gelirlerindeki
zorunluluk dış borçlar açısından geçerli olmamaktadır. Borçlanma, vadesine göre kısa, orta ve
uzun vadeli olabilmektedir. Vadesi 1 yıldan az olanlar kısa vadeli, 1 yıldan çok olanlar orta
vadeli, 5 yıldan daha fazla olanlar ise uzun vadeli borçlardır. Devlet iç borçlanmayı devlet
tahvili ya da hazine bonosu ihraç ederek yapmaktadır. Dış borçlanma ise yabancı devlet, banka
ya da uluslararası finans kuruluşlarından borç alınmasıdır. Borç alındığı zaman bir gelir
oluştursa da borcun ödenmesi gider unsurudur.
Vergi İle İlgili Başlıca Kavramlar
Verginin konusu, üzerine vergi konulan ve doğrudan ya da dolaylı olarak verginin
kaynağını oluşturan ekonomik unsurdur. Genellikle vergi kanunlarının başlangıç maddelerinde
verginin konusu yer almaktadır. Örneğin; Kurumlar Vergisi’nin konusu kurumların elde ettiği
kazançlardır. Vergi istisnası uygulaması, verginin konusunu daraltmaktadır. Vergi istisnası,
vergi kapmasına alınmış, vergilendirilmesi gereken bazı vergi konularının kanunlarla vergi dışı
bırakılmasıdır. Vergi muafiyeti ise vergi kapsamına alınmış ve vergi mükellefi olması gereken
kişi ya da kurumların kanunlarla vergi dışı bırakılmasıdır.
Vergiyi doğuran olay, vergi borcunun doğması için verginin konusu ile verginin
mükellefi arasında kanunun aradığı ilişki ve şartların meydana gelmesidir. Vergiyi doğuran
olay vergilerin türüne göre değişmekle birlikte bir malın ithali gibi maddi bir durum ya da bir
sözleşmenin imzalanması gibi hukuki bir durum olabilmektedir.
Verginin alacaklısı, devlet ya da kendisine vergilendirme yetkisi devredilmiş olan kamu
kurumlarıdır.
Verginin mükellefi, vergi kanunlarına göre kendisine vergi borcu düşen gerçek veya
tüzel kişilerdir. Örneğin; Bina Vergisi’nin mükellefi binanın sahibidir.
Vergi sorumlusu verginin ödenmesi bakımından, alacaklı vergi dairesine karşı sorumlu
olan kişidir. Ayrıca yaptıkları ve yapacakları ödemelerden vergi kesmeye mecbur olanlar da
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
67
verginin kesilip vergi dairesine tam ve zamanında ödenmesinden ve bu vergilerle ilgili diğer
ödevlerin yerine getirilmesinden sorumlu olmaktadırlar.
Verginin matrahı, vergi borcunun hesaplanması için kullanılan miktar veya ekonomik
değerdir. Vergi kanunlarında belirlenen vergi oranının vergi matrahına uygulanması ile vergi
borcu hesaplanmaktadır. Örneğin; arazi vergisinin matrahı, arazinin değeridir. Vergi matrahı
iki şekilde tespit edilebilmektedir. Matrah; uzunluk, ağırlık, hacim gibi miktarlardan oluşuyorsa
spesifik matrah adı verilmektedir. Matrah fiyat ve bedel gibi değerlerden oluşuyorsa ad valorem
matrah söz konusu olmaktadır. Değer esasına dayanan ad valorem vergilerin dünyada ve
Türkiye’de uygulama alanı giderek genişlemektedir. Bu vergilerin vergi adaletine daha
uygundur.
Vergilerin Sınıflandırılması
Subjektif-Objektif Vergiler: Objektif vergiler, mükellefin ailevi ya da kişisel durumunu
dikkate almaksızın ekonomik bir unsurdan alınan vergilerdir. Subjektif vergiler ise vergi
mükellefinin ailevi ve kişisel durumunu göz önünde bulundurularak alınan vergilerdir.
Günümüzde objektif vergilere sübjektif unsurlar eklenerek yarı-şahsi vergilerin uygulanması
tercih edilmektedir.
Nakdi-Ayni-Bedeni Vergiler: Günümüzde tüm vergiler nakdi olarak ödendiği için bu ayrım
önemini yitirmiştir. Ayni vergilere örnek olarak geçmişte Türkiye’de uygulanan Toprak
Mahsulleri Vergisi gösterilebilir. Köy maliyesi içinde bulunan imece usulü günümüzde
uygulanan tek bedeni vergidir.
Dolaylı-Dolaysız Vergiler: Gelir ve servet üzerinden alınan vergiler dolaysız; mal ve
hizmetlerle ekonomik ve hukuki işlemler üzerinden alınan vergiler dolaylı vergilerdir. Katma
Değer Vergisi, Özel Tüketim Vergisi, Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi, Şans Oyunları
Vergisi, Özel İletişim Vergisi, Damga Vergisi ve Gümrük Vergisi dolaylı vergileri
oluşturmaktadır. Dolaylı vergilerden sağlanan gelirler arasında en yüksek paya sahip olan vergi
Katma Değer Vergisi’dir. Gelir Vergisi, Kurumlar Vergisi, Veraset ve İntikal Vergisi, Motorlu
Taşıtlar Vergisi, Emlak ve Çevre Temizlik Vergileri dolaysız vergileri oluşturmaktadır.
Dolaysız vergilerden sağlanan gelirler içerisinde en yüksek paya Gelir Vergisi sahiptir. Az
gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde genellikle dolaylı vergilerin bütçe içerisindeki payı
dolaysız vergilere göre daha yüksek olmaktadır. Bu durum vergi adaleti açısından bazı sorunlar
oluşturmaktadır. Sanayileşme ve kentleşme gibi gelişmeler nedeniyle vergi kapasitesi
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
68
genişleyerek dolaysız vergilerin payı artmaktadır. Türkiye’de de dolaylı vergilerin bütçe
içindeki payı dolaysız vergilere göre daha yüksektir.
Düz-Artan-Azalan Oranlı Vergiler: Düz oranlı vergiler, vergi matrahındaki artış ya da
azalışlardan etkilenmeyen, her matrah seviyesinde aynı vergi oranının uygulandığı vergilerdir.
Örneğin; Türkiye’de uygulanan Kurumlar Vergisi düz oranlı bir vergidir. Kurum kazancına
yani vergi matrahına bakılmaksızın verginin oranı her zaman %20’dir. Artan oranlı vergiler,
vergi matrahındaki artışa göre oranı artan, vergi matrahındaki azalışa göre oranı düşen
vergilerdir. Bu vergilerde vergi matrahı ile vergi oranı arasında doğru orantı bulunmaktadır.
Artan oranlılık genellikle dolaysız vergilerde uygulanmaktadır. Türkiye’de uygulanan Gelir
Vergisi ile Veraset ve İntikal Vergisi artan oranlı vergilerdir. Azalan oranlı vergiler, vergi
matrahı ile vergi oranı arasında ters ilişki bulunan vergilerdir. Azalan oranlı vergiler,
günümüzde kullanılmamakta ve vergilemede adalet ilkesine ters düşmektedirler.
Gelir-Harcama-Servet Vergileri: Bu sınıflandırma verginin kaynağına göre yapılmaktadır.
Gelir üzerinden alınan vergilere gelir vergisi denilmektedir. Kişilerin elde ettiği gelir üzerinden
kişisel gelir vergisi alınırken, kurumların elde ettiği gelir üzerinden kurumlar vergisi
alınmaktadır. Harcama vergileri, mal ve hizmetlerin el değiştirmesi sonucu alınan vergilerdir.
Harcama vergilerine örnek olarak Katma Değer Vergisi ve Özel Tüketim Vergisi gösterilebilir.
Kişilerin sahip olduğu konut ya da motorlu taşıt gibi menkuller üzerinden alınan vergilere servet
vergileri adı verilmektedir. Emlak Vergisi ve Motorlu Taşıtlar Vergisi, servet vergilerine örnek
olarak gösterilebilir.
Vergi Yükü
Mükelleflerin ödedikleri verginin onların gelir, harcama ve servetlerinde yani ekonomik
güçlerinde meydana getirdiği azalma vergi yükü olarak ifade edilir. Verginin mükellefler
üzerinde yarattığı psikolojik baskı ve ağırlık ise vergi tazyiki olarak adlandırılmaktadır.
Vergi Yükü = Ödenen Vergi/Gelir
Bu şekilde hesaplanan vergi yükü bireylerin üzerindeki gerçek vergi yükünü tam olarak
yansıtamamaktadır. Kamu hizmetlerinden sağlanan faydanın ve yansıyan ya da yansıtılan
vergilerin de dikkate alınmasıyla gerçek vergi yüküne ulaşılabilmektedir.
Gerçek Vergi Yükü = (Ödenen Vergi + Yansıyan Vergi) – (Sağlanan Fayda + Yansıtılan
Vergi)/Gelir
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
69
Toplam vergi yükü bir ülkede belli bir dönemde ödenen vergilerin ekonomide
oluşturduğu yükü ifade etmektedir. Toplam vergi yükünü ülkedeki belli bir bölge için veya belli
bir sektör için de hesaplamak mümkündür.
Toplam Vergi Yükü = Toplam Vergi Hasılatı/GSMH
3.1.3.Bütçe
Bütçe kavramı, kamu kurum ve kuruluşlarının belirli bir dönemdeki gelir ve giderlerinin
tahmin edildiği, bu gelirlerin toplanmasına ve giderlerin yapılmasına izin verilen belge olarak
ifade edilmektedir. Bütçe, yürürlük süresi genellikle bir yıl olan bir kanun türüdür.
Bütçe İlkeleri
Bütçenin hazırlanması, uygulanması ve kontrol edilmesi aşamalarında uyulması
gereken bazı bütçe ilkeleri bulunmaktadır. Bunlar; genellik ilkesi, birlik ilkesi, yıllık olma
ilkesi, önceden izin alma ilkesi, alenilik ilkesi, anlaşılır olma ilkesi, sübjektif doğruluk ilkesi,
objektif doğruluk ilkesi ve denklik ilkesidir.
Genellik İlkesi: Devletin tüm gelir ve giderlerinin ayrı ayrı ve tam olarak bütçede
gösterilmesidir. Gelir ve giderler ayrı ayrı hesaplarda gösterilmeli ve bir gelir özellikle bir
gidere tahsis edilmemelidir.
Birlik İlkesi: Devletin tüm gelir ve giderlerinin tek bir bütçe içinde yer almasıdır.
Yıllık Olma İlkesi: Bütçe ile verilen gelir toplama ve harcama yapma izni genellikle bir yıllık
olmaktadır.
Önceden İzin Alma İlkesi: Belli bir mali yılda verilecek olan gelir toplama ve harcama yapma
yetkisinin söz konusu mali yıl başlamadan önce meclis tarafından yürütme organına verilmesini
ifade etmektedir.
Alenilik İlkesi: Bütçenin her aşamasında ortaya çıkan tüm belgelerin gerçeği yansıtması ve
bütçeyle ilgili bilgi ve belgelerin kamuoyuna sunulmasıdır.
Anlaşılır Olma İlkesi: Bütçede yer alan her türlü bilgi ve belgenin herkes tarafından kolayca
anlaşılabilecek şekilde hazırlanmasıdır.
Subjektif Doğruluk (Samimiyet) İlkesi: Gelir ve giderlerin doğru ve gerçeği yansıtacak şekilde
hazırlanması için tahmini yapan kişilerin dürüst ve samimi olmasının gerekliliğini ifade eder.
Objektif Doğruluk İlkesi: Bütçe gelir ve gider tahminleri yapılırken rasyonel davranılmasını ve
ülkenin ekonomik koşullarına uygun tahminler yapılmasını ifade etmektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
70
Denklik İlkesi: Bütçede yer alan gelir ve giderlerin birbirine denk olmasına denklik ilkesi
denilmektedir.
Bütçe Açıkları ve Bütçe Fazlaları
Kamu giderlerinin kamu gelirlerini aşması olarak ifade edilen bütçe açığı günümüzde
devletlerin başlıca sorunlarından bir tanesidir. Kamu gelirlerinin kamu giderlerinden fazla
olması bütçe fazlası, kamu gelirleri ile kamu giderlerinin eşit olması ise bütçe denkliği olarak
ifade edilmektedir. Bütçe fazlası sık rastlanan bir durum değildir. Bütçenin açık vermesi
genellikle ekonomiler açısından istenmeyen bir durum olmakla birlikte bazen de devletler bütçe
açığını bir ekonomi politikası aracı olarak kullanabilmektedirler. Durgunluk dönemlerinde
talep yetersizliği ve işsizlik sorunuyla karşılaşıldığı takdirde devletler, bütçe açığını kullanarak
talep yaratma ve ekonomiyi canlandırma yoluna gidebilmektedirler.
Bütçenin açık vermesinin başlıca nedenleri:
•
Kamu Harcamalarının Hızlı Artışı: Hızlı nüfus artışı ve kamu hizmetlerine olan
talebin artışı, hızlı kentleşme, transfer harcamaları ve aşırı istihdam gibi
sebeplerle kamu harcamaları hızlı bir şekilde artış gösterebilir. Kamu gelirleri
bu artışı yakalayamadığı takdirde ekonomide bütçe açığı oluşabilmektedir.
•
Kamu Gelirlerinin Yavaş Artışı: Mükelleflerin gerçek gelirinin tam olarak tespit
edilememesi, kayıt dışı ekonomi, vergiye karşı oluşan direnç, vergi istisnaları ve
vergi muafiyetleri gibi sebeplerle kamu gelirleri istenen ya da tahmin edilen
seviyenin altında kalabilmektedir. Kamu gelirlerinin kamu giderlerini
karşılayamaması durumunda bütçe açığı oluşur.
•
Borçlanma: Borçlanmanın giderek normal bir finansman aracı haline dönüşmesi
ve borç ödemelerinin tekrar borçlanılarak yapılması yani ekonomide sürekli var
olan borçlanma döngüsü özellikle yüksek faiz ödemeleri sebebiyle bütçe
açıklarına neden olabilmektedir.
Devletler bütçe açıklarını finanse etmek için genellikle para basma, iç borçlanma ya da
dış borçlanma yoluna gitmektedirler. Bütçe açıklarını gidermek için kısa vadede en kolay yol
para basma olarak görünse de bu durum enflasyonun en önemli nedenlerinden birini
oluşturmaktadır.
Bütçe Sistemleri
Geleneksel Bütçe Sistemi: Geleneksel bütçe sisteminde bütçe ödenekleri belirlenirken hizmeti
sunacak olan kurumun ihtiyaçları göz önünde bulundurulmaktadır. Bu bütçe daha çok girdi
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
71
odaklıdır. Bütçe ödenekleri ile kamu kurumlarının bir yıllık süre içinde yapacağı tahmin edilen
harcamaların karşılanması amaçlanır. Geleneksel bütçenin neden olduğu sorunları gidermek
amacıyla performans bütçe, program bütçe ve planlama-programlama bütçe sistemleri
geliştirilmiştir.
Performans Bütçe Sistemi: Eldeki kaynaklarla en yüksek hizmet çıktısı sağlanmaya çalışılır.
Performans bütçe sisteminde amaç, kamu kesiminin etkinliğini arttırmaktır. Bunu sağlamak
için de kamu hizmetlerinin gerçekleşme derecesi ölçülür. Türkiye’de bu bütçe sistemi
uygulanmaktadır.
Program Bütçe Sistemi: Kamu hizmetlerinin belirli bir plan ve programa bağlanarak
gerçekleştirilmesidir. Hedeflere ulaşmak amacıyla her program için hedefe yönelik ödenekler
tahsis edilir. Performans bütçeden farkı eldeki kaynaklarla en yüksek faydanın hangi
hizmetlerle sağlanabileceğini araştırmasıdır.
Planlama-Programlama-Bütçeleme Sistemi: Planlama, programlama, bütçeleme ve sistem
analizi aşamalarından oluşmaktadır. Etkinliğin sağlanması için hedefleri gerçekleştirebilecek
hizmet programları, alt programlar, faaliyet-proje sınıflaması ve faaliyet-proje aşamasından
başlayarak hizmetlerin fayda-maliyet analizi yapılır. Hazırlanan programlar arasından en
uygunu seçilerek ödenekler hizmetlere tahsis edilir.
Sıfır Tabanlı Bütçeleme Sistemi: Geçmiş yıllarda kamu kuruluşlarına veya belli hizmetlere
tahsis edilen ödeneklerin miktarına bakılmaksızın, hizmetler her yıl ilk kez yapılıyormuş gibi
kabul edilerek ödenek tahsis edilmesi ve bütçe tasarısının bu şekilde hazırlanmasıdır.
3.1.4.Maliye Politikası Araçları-Amaçları
Maliye politikası belirli ekonomik hedeflere ulaşabilmek için kamu maliyesi araçlarının
kullanılmasını içermektedir. Devlet bütçesinde meydana gelen değişiklikler, vergi toplama,
muhtaç bir kişiye transfer harcaması yapma gibi durumlarda devlet aslında maliye politikası
uygulamakta ve ekonomik düzeni etkilemektedir.
Maliye politikası araçları genel olarak;
•
Kamu harcamaları ülkede devletin faaliyetleri için yapılan harcamaları ifade
etmektedir. Kamu harcamaları ekonomide durgunluk
ya da işsizlik
dönemlerinde kullanılan bir araçtır. Kamu harcamalarının artması ekonomide
yaşanan durgunluğu giderirken istihdam hacmini ve bireylerin harcanabilir
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
72
gelirlerini arttırmaktadır. Kamu kurumlarının politika uygulaması sonucunda
kamu ihtiyaçlarını karşılamak için yaptığı parasal harcamalar genişletici
politikalardır.
•
Vergiler devletin maliye politikalarında kullandığı en önemli araçtır. Vergiler
kamunun geliridir. Bireylerin ve firmaların harcama kapasitelerini etkileyen bir
araçtır. Devlet vergi geliri ile yaptığı harcamaları finanse etmektedir. Vergilerin
ekonomi için önemi makro ekonomik etkileri ile ortaya çıkmaktadır. Vergilerin
diğer bir önemli yönü de sadece finansman amacıyla kullanılmamasıdır. Vergi
muafiyeti ile teşvik, vergi koyma yolu ile de caydırma özelliği taşımaktadır.
Tüketici ve firma davranışlarının şekillenmesinde uygulanan vergi politikaları
büyük bir öneme sahiptir.
•
Borçlanma aracı devletin bütçe açığı vermesi durumunda bu açığın gelirler ile
kapatılamaması nedeni ile kullanılmaktadır. Devletin iç borçlanma yöntemi,
devlet iç borçlanma senetlerini satışa çıkarması ile gerçekleşmektedir. Ayrıca
devlet dış borçlanma yoluna da gidebilir. Bu durumda borcun geri ödeme vadesi
ve faizi önem kazanmaktadır.
Maliye politikasının, vergi oranlarının ve kamu harcamalarının araç olarak kullanıldığı
durumlarda, bu araçların devlet bütçesine olan etkileri de göz önünde bulundurulmalıdır.
Maliye politikası iç politikada istikrarın sağlanması açısından önem arz etmektedir.
Maliye politikası uygulamalarında ekonomide görülen işsizlik ve enflasyon gibi temel
sorunların çözümü için istikrar bozulmadan uygun araç seçimi yapılmalıdır. Ekonomik istikrar
para ve maliye politikaları uygulamalarında ön planda tutulmalıdır.
Maliye politikalarının etkileri toplumun tümünü etkilemektedir. Örneğin kamu
harcamalarının kalemlerinden biri olan cari harcamalar ile devlet çalışanlarına gelir
kazandırılmaktadır. Devlet eksik kalan yatırımları üstlenip yatırım harcamalarını arttırarak
istihdam alanı yaratabilmektedir. Toplumdaki muhtaç kimselere yaptığı transfer harcamaları ile
de bu bireylere gelir sağlamaktadır.
3.1.5.Maliye Politikası Çarpanı
Maliye politikası çarpan mekanizması harcamaların gelir düzeyi ile olan ilişkisini
açıklamaktadır. Harcamalarda meydana gelen artış ve azalışların yatırım harcamaları ve
dolayısıyla gelir düzeyi üzerindeki etkileri çarpan mekanizmasının işleyişini göstermektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
73
Kamu harcamaları ve vergilerde görülen değişimler milli geliri aynı düzeyde
etkilememektedir. Maliye politikası uygulamalarının milli geliri ne düzeyde etkilediği çarpan
katsayısı ile açıklanmaktadır. Klasik ve Neoklasik İktisatçıların aksine Keynesyen İktisatçılar
kamu harcamalarının milli gelir düzeyini arttırıcı etkilerini göstermek için çarpan
mekanizmasını kullanmışlardır. Maliye çarpanı matematiksel olarak;
GSYH hesaplamasında kullanılan harcama yönteminde Y= C + I + G formülü;
Y=GSYH
C=Tüketim Harcamaları
I=Yatırım Harcamaları
G=Devlet Harcamalarını temsil etmektedir.
Tüketim Fonksiyonu ise; C= C0 + cY iken üstteki formülün yerine yazıldığında
Y=C0 + cY + I + G olarak bulunmaktadır. Bu formülden hareketle;
Y – cY = C0 + I + G ve sonuç olarak
Y=
1
1−𝑐
(C0 + I + G) bulunmaktadır.
Formüldeki (c) gelirin yüzde olarak ne kadarının tüketime ayrıldığını gösteren marjinal
tüketim eğilimidir. Formüle göre
1
1−𝑐
ifadesi G’de görülen değişimlerin gelir düzeyine olan
etkisini göstermektedir.
Çarpan katsayısından hareket edilirse;
Kamu Harcamaları Çarpanı kkh=
1
1−𝑐
𝑐
Vergi Çarpanı kt=− 1−𝑐
𝑐
Transfer Harcamaları Çarpanı kth=
formülleriyle gösterilmektedir.
1−𝑐
Basit bir örnekle açıklanacak olursa;
Gelirinin %90’ını tüketime ayıran bir tüketici için marjinal tüketim eğilimi c=0,9’dur. Formülde
bulunan katsayıya (
1
1−𝑐
) göre 0,9 yerine yazıldığında çarpan değeri 10 olmaktadır. Buna göre
cari harcamalarda ya da yatırım harcamalarında görülen 100 birimlik artış milli geliri 1000
birim arttırmaktadır. Aynı veriler dikkate alındığında;
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
74
Vergi çarpanı (−
𝑐
1−𝑐
) formülünde vergi çarpanı -9 olarak bulunur. Yani 100 birimlik vergi
artışı gelir düzeyini 900 birim azaltacaktır.
𝑐
Transfer harcamaları çarpanı (
) formülünde 9 olarak bulunur. Yani 100 birimlik bir transfer
1−𝑐
harcaması gelir düzeyinde 900 birimlik bir artışa neden olur.
Sonuç olarak kamu harcamalarında görülen bir birimlik artış gelir düzeyini bir birimden
daha fazla arttırmaktadır. Bu durum çarpan etkisinden kaynaklanmaktadır.
Denk bütçe çarpanı ise bütçe denkliğinin sağlanması halinde bütçenin gelir düzeyine
olan etkisini göstermektedir. Denk bütçe durumunda harcamalar ve gelirler eşit olmaktadır.
Denk bütçe çarpanı;
1
1−𝑐
-
𝑐
1−𝑐
=
1−𝑐 1−𝑐
=1
Bu durumda kamu harcamalarında artış yaşanması aynı birimde vergilerin arttırılması
ile denk bütçe sağlanmaktadır. Fakat çarpan etkisiyle kamu harcamalarının artması gelir
düzeyini de arttıracaktır. Yani 100 birimlik bir kamu harcaması artışı karşısında 100 birimlik
vergi artışı denk bütçeyi sağlasa da milli gelir düzeyini arttıracaktır.
3.2. Maliye Politikası Çeşitleri
Maliye politikalarının uygulama açısından iki türü bulunmaktadır. Bunlar;
•
Daraltıcı
maliye
politikası
maliye
politikası
uygulamasında
kamu
harcamalarında azalış ya da vergi oranlarında artış gözlemlendiği bir politikadır.
Özellikle enflasyonun görüldüğü ekonomilerde kullanılmaktadır. Toplam
gelirin arttığı durumlarda fiyatlar genel düzeyinde görülen artışları engellemek
için daraltıcı maliye politikası uygulanmaktadır. Bu hedef doğrultusunda milli
gelir düzeyi ve faiz oranları düşer.
•
Genişletici maliye politikası maliye politikası uygulamasında kamu
harcamalarında artış ya da vergi oranlarında azalış olarak gözlemlenmektedir.
Durgunluğun ve işsizliğin görüldüğü durumlarda devlet yatırım harcamaları ile
istihdam alanı yaratmakta, gelir düzeyini arttırmaktadır. Vergi oranlarının
düşürülmesi firmaların maliyetlerini azaltarak kaynaklarını daha çok üretim
kapasitesi için kullanma fırsatı sağlamaktadır. Milli gelir düzeyi ve faiz oranları
genişletici maliye politikaları ile yükselmektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
75
Mal piyasasının dengesini IS eğrisi temsil etmektedir. Buna göre “Y” milli gelir seviyesi
ve “i” faiz oranının bileşiminde mal piyasası dengesi bulunmaktadır. IS eğrisi sadece maliye
politikalarından etkilenmektedir. IS eğrisinin kaymasına neden olan faktörler;
•
Genişletici maliye politikası IS eğrisini sağa, daraltıcı maliye politikası IS
eğrisini sola kaydırır.
•
Kamu harcamalarında artış görülmesi IS eğrisini sağa kaydırır.
•
Vergi oranlarında azalma IS eğrisini sağa kaydırır.
IS mal piyasasının dengesini göstermektedir. IS eğrisi Grafik 3.1.’deki gibi elde
edilmektedir.
(Grafik 3.1.)
i
i
i0
i1
I
0
IS
I
I0
I1
0
Y
Y0
Y1
Grafik 3.1.’de IS eğrisinin nasıl meydana geldiği görülmektedir. Grafiklerden de
anlaşılacağı üzere, yatırım ve faiz oranları arasında ters yönlü bir ilişki bulunmaktadır. Yani
faizlerin düştüğü bir durumda yatırımlar artmaktadır. Yatırımların artması durumunda da milli
gelir seviyesi artış göstermektedir. Bu ilişkilerin sonucunda faiz oranları ile milli gelir seviyesi
arasında ters yönlü bir ilişki bulunmaktadır. Yatırım-Tasarruf eğrisi olarak da bilinen IS eğrisi
bu negatif ilişkiyi ifade etmektedir. IS eğrisindeki kaymalar ise maliye politikaları ile
gerçekleşmektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
76
(Grafik 3.2.)
i
IS1
IS0
IS2
0
Y
Grafik 3.2.’de ekonomi ilk durumda IS0 eğrisinde dengededir. Genişletici maliye
politikası uygulandığı durumda yani vergi oranları düşürüldüğünde ya da kamu harcamaları
arttırıldığında eğrinin sağa kayması ile IS1 eğrisi elde edilmektedir. Daraltıcı maliye politikası
uygulandığında yani vergi oranları arttırıldığında ya da kamu harcamaları azaltıldığında IS 2
eğrisi meydana gelmektedir.
IS eğrisinin eğimi yatırımlar ve faiz oranı arasındaki esneklikle ilgilidir. Yatırımların
faiz esnekliğinin yüksek olduğu durumda IS eğrisi daha yatık bir eğri olurken; yatırımların faiz
esnekliğinin düşük olduğu durumda ise IS eğrisi daha dik bir eğri haline gelmektedir. Bu durum
Grafik 3.3.’te gösterilmektedir.
(Grafik 3.3.)
i
IS0
IS1
0
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
Y
77
Grafik 3.3.’te görüldüğü üzere, IS1 eğrisi yatırımların faiz esnekliğinin yüksek, IS0 eğrisi
yatırımların faiz esnekliğinin düşük olduğunu göstermektedir.
3.3.Mal ve Para Piyasalarında Denge
IS-LM analizi mal ve para piyasalarının denge seviyesini göstermektedir. IS mal
piyasasını, LM ise para piyasasını temsil etmektedir. Para politikasının ve maliye politikasının
da ekonomiye olan etkilerini anlamak için IS-LM analizi önem arz etmektedir.
IS-LM dengesi yani mal piyasası ve para piyasası dengesi IS ve LM eğrilerinin kesiştiği
yerde gerçekleşmektedir. Denge noktası Grafik 3.4.’te gösterildiği üzere A noktasında
gerçekleşmektedir. Bu denge noktasında denge faiz oranı ve denge milli gelir düzeyi birleşimi
üzerinden mal ve para piyasası eşitliği gösterilmektedir.
(Grafik 3.4.)
i
LM
A
Denge Faiz Oranı
IS
0
Y
Denge Milli Gelir Düzeyi
Grafik 3.4.’te eşanlı para ve mal piyasası dengesinin nasıl gerçekleştiği görülmektedir.
Denge grafiği üzerinde daraltıcı ve genişletici maliye politikası ile daraltıcı ve genişletici para
politikasının, denge faiz oranı ve denge milli gelir düzeyi üzerinde etkileri mümkün olmaktadır.
Grafik 3.5.’te daraltıcı ve genişletici maliye politikalarının etkileri görülmektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
78
Genişletici maliye politikası sonucunda IS0 eğrisi sağa kayarak IS1 eğrisi olmaktadır.
Bu politikanın sonucu olarak milli gelir seviyesi Y0’dan Y1 seviyesine çıkmıştır. Faiz oranı da
i0’dan i1 seviyesine yükselmektedir.
Daraltıcı maliye politikası sonucunda IS0 eğrisi sola kayarak IS2 eğrisi olmaktadır. Bu
politikanın sonucu olarak milli gelir seviyesi Y0’dan Y2 seviyesine gerilemiştir. Faiz oranı da
i0’dan i2 seviyesine düşmüştür.
(Grafik 3.5.)
i
LM
i1
i0
IS1
i2
IS0
IS2
0
Y2 Y0 Y1
Y
Maliye politikalarının etkisi Grafik 3.5.’teki gibi gerçekleşirken, para politikalarının
etkileri de Grafik 3.6.’teki gibi gerçekleşmektedir.
(Grafik 3.6.)
i
LM2
LM0
LM1
i2
i0
i1
IS
0
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
Y2 Y0 Y1
Y
79
Genişletici para politikası sonucunda LM0 eğrisi sağa kayarak LM1 eğrisi olmaktadır.
Bu politikanın sonucu olarak milli gelir seviyesi Y0’dan Y1 seviyesine yükselmiştir. Faiz oranı
da i0’dan i1 seviyesine düşmüştür.
Daraltıcı para politikası sonucunda LM0 eğrisi sola kayarak LM2 eğrisi olmaktadır. Bu
politikanın sonucu olarak milli gelir seviyesi Y0’dan Y2 seviyesine gerilemiştir. Faiz oranı da
i0’dan i2 seviyesine yükselmiştir.
3.4. Ekonomik Görüşler Açısından Para ve Maliye Politikaları
Klasik Görüş
•
Klasik ekonomide piyasa tam istihdam dengesinde bulunmaktadır. Ücret ve
fiyatlar esnektir. Piyasanın müdahale olmadan sorunlarının ortadan kalkacağı
düşüncesi para ve maliye politikalarının etkinliğini sınırlamaktadır. Yani piyasa
mekanizması çözüm yoludur.
•
Klasik ekonomide paranın rolü ekonomik değişkenler arasında nötrdür.
•
Ekonomik birimler rasyonel davranırlar.
•
Tüm piyasalarda tam rekabet piyasası koşulları geçerlidir. Bu durum da devletin
ekonomiye müdahalesini sınırlandırmakta ve en aza indirmektedir.
•
Maliye politikaları açısından kamu harcamalarının vergi gelirlerini aştığı
durumda bütçe açığı ortaya çıkmaktadır. Bütçe açıkları faiz oranlarının
artmasına neden olmaktadır. Denk bütçe olgusu Klasik Ekonomide ön plana
çıkmaktadır.
Keynesyen Görüş
•
Ekonomi eksik istihdam düzeyinde bulunmaktadır. Fiyat ve ücretler
katı(yapışkan)dır.
•
Ekonominin denge noktası planlanan harcama ile milli gelir eşitliğinde
gerçekleşmektedir.
•
Faiz oranı para arzı ve para talebi tarafından belirlenmektedir.
•
Devletin ekonomiye müdahalesi gereklidir.
•
Keynesyen Ekonomiye göre para arzında artış olduğu durumlarda faiz oranları
düşmektedir. Düşen faiz oranları yatırımları canlandıracak ve sonuç olarak milli
gelir seviyesini yükseltecektir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
80
•
Keynes piyasanın toplam talep yönüne dikkat çekmiştir. Makroekonomik
göstergelerde yaşanan sorunların çözümü için, toplam talebe yönelik adımlar
atılarak vergi ve kamu harcamalarında gerekli düzenlemeler yapılmalıdır.
Monetarist Görüş
•
Monetarist görüşe göre enflasyon sorunu para kaynaklıdır.
•
Para politikası konusunda para arzının kontrolü önem arz etmektedir.
•
Para arzının arttığı durumda toplam talebin artacağı ve dolayısıyla nominal
GSYH’nin artacağı ileri sürülmektedir.
•
Para uzun dönemde nötr bir olgudur. Kısa dönemde ise ekonomi için önemli bir
unsurdur.
•
Nominal gelir düzeyi para miktarıyla doğrudan ilişkilidir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
81
III. BÖLÜM SORULARI
1- Maliye politikalarıyla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
a) Enflasyon halinde genişletici maliye politikaları uygulanmalıdır
b) Genişletici maliye politikaları uygulanırken vergi oranları azaltılır
c) Faiz oranları, uygulanan maliye politikalarından etkilenmez
d) Daraltıcı maliye politikalarının işsizlik oranını düşürücü etkisi vardır
Cevap: B
2- Aşağıdakilerden hangisi Klasik ekonomistlerin görüşlerinden biri değildir?
a) Müdahale olmaksızın piyasa sorunları ortadan kalkabilir
b) Tüm piyasalarda tam rekabet piyasası koşulları geçerlidir
c) Bütçe denkliğini sağlamak mümkün değildir
d) Para ve maliye politikalarının etkinliği sınırlıdır
Cevap: C
3- Monetarist görüşe göre hangisi söylenemez?
A) Para politikası uygulamalarında önemli olan para arzını kontrol etmektir
B) Para kısa dönemde nötrdür
C) Nominal gelir düzeyi para miktarıyla doğrudan ilişkilidir
D) Para arzı arttığında nominal GSYH artar
Cevap: B
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
82
4- Keynesyen görüşe göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
a) Devletin ekonomiye müdahalesi gereklidir
b) Toplam talebe yönelik müdahalelerde bulunulmalıdır
c) Fiyat ve ücretler esnektir
d) Ekonomi eksik istihdamdadır
Cevap: C
5- IS-LM analizine göre genişletici para politikasının uygulandığı durumda aşağıdakilerden
hangisi gerçekleşmez?
a) LM eğrisi sağa kayar
b) IS eğrisi değişmez
c) Yeni denge noktasında milli gelir değişmez
d) Faiz oranları azalır
Cevap: C
6- IS-LM analizine göre vergi oranları arttırıldığında aşağıdakilerden hangisi gerçekleşmez?
a) IS eğrisi sola kayar
b) Milli gelir düşer
c) Faiz oranı düşer
d) LM eğrisi sağa kayar
Cevap: D
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
83
7- Gelirinin %80’ini tüketime ayıran bir tüketici için transfer harcamalarında görülen 500
birimlik bir artış gelir düzeyini kaç birim arttırır?
a)400
b)500
c)1000
d)2000
e)2500
Cevap:D
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
84
IV. BÖLÜM
MAKROEKONOMİK GÖSTERGELER VE YORUMU
4.1.GSYH, Milli Gelir ve Ekonomik Büyüme Göstergeleri
GSYH, Milli Gelir ve Ekonomik Büyüme Göstergelerinin Temelleri
Toplumdaki bireylerin ihtiyaçlarını karşılamak için belirli bir dönemde üretilen mal ve
hizmetlerin toplamı milli hâsıla olarak tanımlanmaktadır. Milli hâsıla üretimin toplam değerini
ifade eder. Günümüz koşullarında dışa açık ekonomiler için ekonomik birimler arasında gelirharcama akımı bulunmaktadır. Hane halkı, firmalar, devlet ve dış âlemin arasındaki ilişki gelirharcama yönünden milli hasılayı oluşturur.
Gelir-Harcama akımına göre hane halkı;
•
Emeğini firmalara arz eder.
•
Emek arzı karşılığında ücret temin eder.
•
Elde ettiği geliri firmaların ürettiği mal ve hizmetleri satın almak için kullanır.
Bu ödemeler tüketim harcamaları olarak adlandırılır.
Firmalar;
•
Üretim faktörü olarak emek, sermaye ve doğal kaynak kullanır ve karşılığında
ücret, faiz ve kira ödemesi yapar.
Devlet;
•
Firmalardan mal ve hizmet temin eder.
•
Firmalardan ve hane halkından vergi toplar.
•
Hane halklarına transfer ödemelerinde bulunur.
Dış âlem;
•
Firmalar tarafından mal ve hizmet ithalatı ve ihracatı yapılır.
Gelir-Harcama akımına göre finansal piyasa firmalar, devlet ve dış âlemle borç alışverişinde
bulunur. Ayrıca hane halklarının tasarrufları finansal piyasada değerlendirilir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
85
Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (Cari Fiyatlar, Sabit Fiyatlar): Belirli bir dönemde ülke sınırları
içerisinde üretilen nihai mal ve hizmetler toplamının piyasa fiyatları cinsinden parasal değerine
Gayri Safi Yurtiçi Hasıla denir. GSYH hesaplamalarında tekrara düşmemek için ara mallar
dahil edilmez. Tamamlanmış(nihai) mallar hesaplamaya katılır. GSYH ve GSMH milli gelir
konusunda birbirinin yerine kullanılabilen kavramlardır. Her iki kavram da ekonominin toplam
gelirini ölçmektedir.
GSMH=GSYH + Dış Âlem Net Faktör Gelirleri
GSMH=SMH + Amortismanlar
SMH- Dolaylı Vergiler=Faktör Fiyatlarıyla SMH yani üretim faktörlerinin geliri Milli
Gelirdir.
Milli Gelir – Kurumların Dağıtılmamış Karları - Sosyal Güvenlik Aidatları – Kurumlar
Vergisi + Transfer Ödemeleri= Kişisel Gelir
Kişisel Gelir – Kurumlar Vergisi Haricindeki Dolaysız Vergiler= Harcanabilir
(Kullanılabilir) Gelir
Gayri Safi Milli Hasıla yurtdışında yaşayan ülke vatandaşlarının elde ettikleri gelirleri
de kapsar. GSYH’ye dış âlem net faktör gelirlerinin eklenmesi ile hesaplanır.
Safi Milli Hasıla aşınma sonucu mevcut stoktaki sermayenin maliyeti yani amortismanı
GSMH’den düşülerek bulunmaktadır.
Milli Gelir SMH’den dolaylı vergiler çıkarılarak bulunur. Üretim faktörlerinin gelirini
göstermektedir. Basit bir ifade ile ücret, rant, faiz ve karın toplamıdır. Milli Gelir ülke
ekonomisinin mevcut durumu ve potansiyeli hakkında bilgi verir. Gelecek tahminleri yapılması
için veri olur.
Kişisel Gelir milli gelirden kurumların dağıtılmamış karları, sosyal güvenlik aidatları
ve kurumları vergisi çıkarılıp, transfer(kamu ve özel) ödemeleri eklenerek bulunur.
Harcanabilir Gelir hane halkının elde ettiği geliri ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla
harcama potansiyelini gösterir. Kişisel gelirden kurumlar vergisi haricindeki dolaysız vergiler
çıkartılarak bulunur.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
86
Bir ekonomideki tüm üretim faktörlerinin tam kullanım kapasiteleri doğrultusunda
istihdam edilmesi ile ulaşabileceği çıktı miktarına potansiyel GSYH denir. Mevcut üretim
kapasitesindeki çıktı miktarı ise fiili GSYH olarak adlandırılır. Fiili GSYH ve potansiyel GSYH
arasındaki fark GSYH açığı ya da fazlasını vermektedir.
GSYH nominal ve reel olarak bulunmaktadır.
Nominal GSYH belirli bir dönemde ülke sınırları içerisinde üretilen nihai mal ve
hizmetlerin üretildiği dönemdeki geçerli fiyatlar üzerinden hesaplanmasıdır. Örneğin 2014 yılı
için nominal GSYH hesaplanırken 2014 yılındaki piyasa fiyatlarını aynı yıl içinde üretilen mal
ve hizmetler miktarı ile çarpılmaktadır.
Reel GSYH belirli bir dönemde ülke sınırları içerisinde üretilen nihai mal ve
hizmetlerin temel alınan bir yılın piyasa fiyatları üzerinden hesaplanmasıdır. 2014 yılı reel
GSYH hesaplanırken 2010 yılı gibi temel bir yılın piyasa fiyatları dikkate alınarak fiyat
değişimlerinin etkisi ortadan kaldırılır.
Ekonomik büyüme reel GSYH’deki artışları ifade etmektedir. Formül olarak;
Ekonomik büyüme oranı=[(Yt-1-Yt)/Yt-1]x100
Burada; Yt=Mevcut yılda GSYH
Yt-1=Bir önceki dönemde GSYH
Milli Gelir ülkeler arasındaki gelişmişlik düzeyi ve farklılıkları göstermesi bakımından
önem arz eder. Refah düzeyi göstergesidir. Fakat ülke şartlarını bazı konularda tam olarak
yansıtamamaktadır. Şöyle ki:
•
Milli Gelir hesaplamaları çevresel etkilere karşı duyarsızdır. Üretim tesislerinin
yarattığı çevre kirliliğinin ölçümü milli gelirde ihmal edilir. Bu durum tedbir
konusunda ülke ekonomilerine problem oluşturur.
•
Boş zamanların ya da çalışılmayan saatlerin refah düzeyine olan etkisi milli gelir
hesaplamalarına dahil edilmez.
•
Hayatı kolaylaştıran unsurlardan olan ürün kalitesindeki gelişmeler milli gelirde
gözardı edilir.
•
Vergi ödemelerinden kaçmak için yapılan ve illegal yapı içeren kayıt dışı
ekonominin işlem hacmi milli gelir hesaplamalarında yer almaz.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
87
•
Gelirin toplum genelinde nasıl dağıldığı konusunda milli gelir fikir vermez. Kişi
başına düşen milli gelir hesaplaması önemli bir değişken olsa da bu gelirin ne
kadar eşit dağıldığı milli gelir seviyesine göre belirlenemez.
Deflatör belirli bir ekonomik faktörün gerçek parasal değerine ulaşmak için kullanılan
endekstir. Nominal değer üzerinden reel değerin bulunması için kullanılmaktadır.
GSYH zımni(gizli) deflatörü ise ekonomide genel fiyat düzeyinin bir ölçüsüdür. Fiyat
düzeyinin ölçümünde reel ve nominal GSYH’yi içermektedir. Formül olarak;
Nominal GSYH
GSYH zımni deflatörü=
Reel GSYH
x100
GSYH Hesaplama Yöntemleri
GSYH hesaplaması üç yöntemle yapılmaktadır.
Harcama Yöntemi faktör sahiplerinin elde ettikleri gelirleri nihai mal ve hizmetlere harcaması
ile hesaplanır. Toplam harcamanın hesaplanmasında devlet ve dış âlemi içeren ekonomi temel
alınır. Faktörlerin gelirleri yapılan harcamalara eşittir.
AE=C+I+G+(X-M) formülünden yola çıkarak;
AE=Toplam Harcama
C=Tüketim Harcamaları hane halkının yaptığı harcamaları temsil eder. Bu doğrultuda
bireylerin ihtiyaçlarını karşılama güdüsüyle mal ve hizmetlere yaptığı harcamalar esas alınır.
I=Yatırım Harcamaları fiziksel sermayeye yapılan ilavelerdir. Sadece günlük tüketim
koşullarını değil gelecekte yapılmak istenen tüketim potansiyelini geliştirmek hedeflenir.
Mevcut sermaye stokuna katkıda bulunulması esastır.
G=Devlet(Kamu)Harcamaları kamu tarafından ihtiyaçların karşılanması için yapılan
mal ve hizmet harcamalarını ifade eder. Personele yapılan cari harcamalar yani ücret ödemeleri
ve savunma hizmetleri gibi harcamaları içerir. Transfer harcamaları ise karşılıksız olarak
yapıldığı ve karşılığında mal ya da hizmet satın alınmadığı için GSYH hesaplamasına dahil
edilmez.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
88
X=İhracat, M=İthalat, X-M=Net ihracat dış âlemin bulunduğu gelişmiş ekonomi
modelinde basit olarak ihracat ve ithalat arasındaki farkı belirtir. Net ihracatın negatif değer
aldığı durum dış açık, pozitif değer aldığı durum ise dış fazla olarak adlandırılmaktadır.
Üretim Yöntemi üretilen mal ve hizmetlerin nihai değerini ifade etmektedir. Mal ve
hizmetlerin katma değerlerinin toplamıdır. Tarım, sanayi ve hizmetler ana gruplarında üretilen
nihai mal ve hizmetlerin piyasa fiyatlarıyla değerini göstermektedir.
Gelir Yöntemi üretim faktörleri sahiplerinin gelirlerinin toplamıyla bulunmaktadır. Yani
üretim faktörlerine yapılan ödemeleri ifade etmektedir. Emeğe ödenen ücret, doğal kaynaklar
ve toprağın geliri rant, sermayeye ödenen faiz ve girişimcinin geliri kar üretim faktörlerinin
gelirleridir. Üretim faktörlerinin GSYH içindeki paylarının belirlenmesi açısından önem arz
etmektedir.
GSYH=Ücret + Rant + Faiz + Kar + Amortismanlar + Dolaylı Vergiler
Milli Gelir Oluşumunu Etkileyen Faktörler
Tüketim fonksiyonu, tasarruf fonksiyonu, yatırım fonksiyonu milli gelir oluşumunu
etkiler.
Tüketim fonksiyonu tüketicilerin harcama durumunu göstermektedir. “C” ile ifade edilir.
Hane halkının belirli bir dönemde ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla mal ve hizmet satın alımı
için yaptığı harcamalara tüketim denir.
•
Tüketim fonksiyonu gelir düzeyine bağlıdır. Tüketici davranışı olarak yüksek
gelir grubunda tasarruf eğilimi artacağından harcama azalmaktadır. Düşük
gelirli hane halklarında tüketim meyli daha yüksektir.
•
Reel faiz oranı ve tüketim arasında ters yönlü bir ilişki bulunmaktadır. Reel faiz
oranı yükseldikçe bireyler daha çok faiz geliri elde etme güdüsüyle tasarrufa
yönelirler.
•
Zevkler tüketimi etkiler. Bireylerin zevkleri için yüksek fiyatlardaki mal ve
hizmetleri satın alması beklenir.
•
Eğitim düzeyi tüketici alışkanlıklarını belirler. Daha bilinçli bir tüketici
olgusunu geliştirir.
•
Gelecek dönemlerde fiyatların artacağına yönelik beklentiler mevcut zamanda
tüketim harcamalarını arttırabilir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
89
Tasarruf Fonksiyonu: Tasarruf gelirin harcanmayan kısmıdır. Harcanabilir gelire bağlıdır.
Toplam gelirden toplam tüketim çıkartıldığında toplam tasarruf elde edilir.
Yatırım Fonksiyonu: Yatırım tanım olarak fiziksel sermayeye yapılan net ilaveleri ifade eder.
Yatırım gelecek dönemlerde getiri elde etmek için yapılan faaliyetleri kapsar. Gelir ve yatırım
ilişkisi karşılıklıdır. Gelir arttıkça yatırımlar da artar. Milli gelir düzeyinin artması yatırımları
da canlandırır. Daha fazla yatırım gelecek dönemlerde daha fazla gelir elde etme imkânı
demektir.
Yatırım kararını etkileyen faktörler şunlardır:
•
Nüfus artışı yatırımları arttıran bir etkendir. Nüfusun artması daha çok tüketici
yani talep artışı anlamına gelmektedir. Firmalar bu duruma karşılık olarak yeni
yatırım ilaveleri yapacaktır.
•
Teknolojik gelişmeler yatırımları arttırmaktadır. Maliyet düşürücü ve üretim
kapasitesini geliştiren teknolojik gelişmeler daha verimli üretim sürecini ortaya
çıkardığı için yeni yatırımları beraberinde getirmektedir.
•
Beklenti ve tahminler yatırımların seyrini değiştirmektedir. Gelecekle ilgili
olumlu tahminler yatırımları arttırırken, olumsuz beklentiler yatırımları
azaltmaktadır.
•
Faiz oranı yatırım ile ters orantılı ilişkiye sahip bulunmaktadır.
Ekonominin milli gelir-fiyat düzeyi dengesi bazı etkenler nedeniyle değişebilmektedir.
Toplam talep yönünden incelendiğinde dengeyi değiştiren faktörler;
Para politikası
Daraltıcı para politikasında toplam talep azalır.
Genişletici para politikasında toplam talep artar.
Maliye politikası
Daraltıcı maliye politikasında vergi oranları artar ya da kamu harcamaları azalır.
Toplam talep azalır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
90
Genişletici maliye politikasında vergi oranları azalır ya da kamu harcamaları artar.
Toplam talep artar.
Toplam arz yönünden incelendiğinde dengeyi değiştiren faktörler;
Arz şokları, pozitif ve negatif arz şoklarıdır. Özellikle petrol gibi enerji ürünlerinin
maliyetlerinde meydana gelen artış negatif, azalış ise pozitif arz şokuna neden olur. Negatif arz
şoku toplam arzı azaltır. Pozitif arz şoku toplam arzı arttırır.
GSYH ve Ekonomik Büyüme Göstergeleri
GSYH: Ekonominin gelişmişliğini, yapısını ve güncel durumunu belirtmesi açısından
ekonomik büyüme ile ilgili göstergelerin dikkate alınması gerekmektedir. Makroekonomik
göstergeler ülkeler arasında istatistiksel karşılaştırmalar ile analizler yapılmasını sağlamaktadır.
Türkiye’nin dünya üzerindeki ekonomik yerini ve rolünü kavrayabilmek için ticari,
ekonomik ve politik ilişkilerin güçlü olduğu ve küresel ekonomide söz sahibi olan ülkeler ile
karşılaştırılma yapılması önem arz etmektedir. Bu doğrultuda ABD, Çin, Almanya, Rusya ile
GSYH verileri üzerinden karşılaştırma yapılacaktır.
(Grafik 4.1.)
15
10
5
0
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
-5
-10
Türkiye
Almanya
Çin
Rusya
ABD
Kaynak: IMF
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
91
Grafik 4.1. beş ülke açısından yıllara göre GSYH değişimlerini vermektedir. Aynı
zamanda bu veriler ülkelerin büyüme hızı hakkında da bilgi sağlamaktadır. Grafikteki çizgilerin
seyri öncelikle dikkat çekmektedir. 2008’de yaşanan küresel krizin etkileri ile dünya genelinde
bir daralma gözlemlenmektedir. Türkiye bu dönemde %4,826’lık küçülme yaşamıştır. 2008’in
etkileri haricindeki yıllarda ise ekonomide GSYH artışı görülmektedir.
IMF verilerine göre 2010 sonrasındaki yıllarda ülkeler daha istikrarlı büyüme oranlarına
sahip olmaktadırlar. 2016 yılı 3. Çeyrekte Türkiye’nin büyüme oranı TÜİK verilerine yaklaşık
%-1,8 olarak gerçekleşmiştir. 2016 yılı için 5 ülke arasından en yüksek büyüme oranını Çin
yakalamıştır.
(Grafik 4.2.)
Yıllara Göre GSYH(Cari Fiyatlarla, milyar dolar)
20000
18000
16000
14000
12000
10000
8000
6000
4000
2000
0
2009
2010
2011
Türkiye
2012
Almanya
2013
Rusya
Çin
2014
2015
2016
ABD
Kaynak: IMF
Beş ülke açısından GSYH’nin nominal büyüklükleri Grafik 4.2.’de gösterilmektedir.
Grafiğe göre GSYH seviyesi en yüksek olan ülke ABD’dir.
Çin’in GSYH verileri 2009’dan 2016’ya kadar ABD ile karşılaştırmalı olarak
incelendiğinde, yaptığı atılımı daha iyi anlamak mümkün olmaktadır. 2009 yılında Çin 5,1
trilyon dolar, ABD ise 14,4 trilyon dolar GSYH seviyesine sahip bulunmaktaydı. 2016 yılı
verilerine göre Çin 11,3 trilyon dolar, ABD ise 18,5 trilyon dolarlık GSYH rakamlarına
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
92
erişmiştir. 2007 yılı için neredeyse 3 kat fark varken, 2014 itibari ile bu fark 2 katından daha az
olarak gerçekleşmiştir.
Türkiye 2009 yılında 614 milyar dolarlık GSYH seviyesine sahipken 2016 yılında 751
milyar dolarlık GSYH rakamına ulaşmıştır. 2009 yılındaki daralma ihmal edildiğinde genel
olarak GSYH’nin artışta olduğu görülmektedir.
GSYH verisi Türkiye’nin yakın ticari ve politik ilişkili bulunduğu ekonomiler ile
birlikte değerlendirilmiştir. İstatistiki verilerin önemi özellikle kriz dönemlerinde bazı
makroekonomik göstergeler üzerinden görülmektedir. GSYH verisi de bu göstergelerden bir
tanesidir. Grafiklerde de görüldüğü üzere krizin etkisi küresel olarak neredeyse tüm ülkelerde
negatif büyümeye neden olmuştur. Daha önce yaşanan krizlerde de olduğu gibi GSYH düzeyi
krizin en önemli yansıtıcısı olmuştur.
Türkiye’de sektörlerin GSYH içindeki payları ve sektörel büyüme hızları Tablo 1’de
gösterilmektedir. 2015 yılında tarım sektörü GSYH içinde %9,1, sanayi sektörü %32,7,
hizmetler sektörü ise %59,6’lük bir paya sahip bulunmaktadır. Ana sektörler açısından,
GSYH’nin sektörel olarak en önemli unsurunun hizmetler sektörü olduğu görülmektedir. Tarım
sektörü değişen göç olgusu, tercihler, devlet politikaları, eğitim düzeyi gibi faktörler nedeni ile
GSYH içindeki payını yıllar geçtikçe kaybetmiştir. Sanayi sektörü ise payını korumuş ve %30
seviyesinde istikrarlı hale gelmiştir.
Tablo.1: Ana Sektörlere Göre GSYH Payı ve Büyüme Hızı
Tarım
GSYH
Büyüme
Payı(%)
Hızı(%)
Sanayi
GSYH
Büyüme
Payı(%)
Hızı(%)
Hizmetler
GSYH
Büyüme
Payı(%)
Hızı(%)
2007
8,9
-6,7
33,1
5,8
55,6
6,4
2008
9,3
4,3
32,5
-1,3
56,5
2,3
2009
10,1
3,6
31,2
-8,6
58,3
-1,8
2010
9,4
2,4
32,5
13,9
57,5
7,6
2011
9,2
6,1
32,9
10,0
57,4
8,8
2012
9,3
3,1
32,8
1,6
57,7
2,5
2013
9,2
3,5
32,7
4,0
58,4
5,5
2014
8,8
-2,1
32,9
3,5
59,1
4,1
2015
9,1
7,6
32,7
3,3
59,6
4,8
Kaynak: TÜİK
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
93
Günümüzde gelişmiş ekonomilerin GSYH verilerinin sektörel dağılımlarında, hizmetler
sektörünün ön plana çıktığı görülmektedir. Bu durumun gelişen ekonomi ve bilgi stoku,
teknoloji seviyesi ile doğrudan ilişkisi bulunmaktadır. Tarım ve sanayi sektörleri uzun yıllardır
büyümenin en önemli kaynakları iken, artık dünyada hizmetler sektörü büyümeyi önemli
ölçüde etkilemektedir.
Kişi Başına Gayri Safi Yurtiçi Hâsıla: Nominal GSYH büyüklüğü ve değişim oranları
ekonominin gelişmişlik düzeyi açısından önemli göstergeler konumundadır. GSYH büyüklüğü
her ne kadar üretim faktörlerinin ve ülke potansiyelinin göstergesi olsa da, diğer bir önemli veri
de GSYH’nin ülke nüfusuna göre nasıl ve ne kadar dağıldığıdır. Üretim faktörlerinin ve gelirin
ekonominin geneline olan nüfuzu ve adil dağılımı da bu konuda önemli bir göstergedir.
Kaynakların etkin dağılımı ve gelirin arzu edilen düzeyde adil dağılımı konusunda
sorunlar yaşayan ülkeler için, yaşam standartlarının diğer ülkelere nazaran daha düşük
seviyelerde olduğu bilinmektedir.
Kişi başına düşen milli gelir seviyesi nüfusun büyüklüğü ile ters orantılı olarak
değişmektedir.
(Grafik 4.3.)
Kişi Başı GSYH (USD)
70.000,00
60.000,00
50.000,00
40.000,00
30.000,00
20.000,00
10.000,00
0,00
2009
2010
2011
Türkiye
Almanya
2012
2013
Çin
2014
Rusya
2015
2016
ABD
Kaynak: IMF
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
94
Grafik 4.3. ülkeler açısından kişi başına düşen GSYH seviyesini göstermektedir. Buna
göre oluşan tabloda ABD ve Almanya’yı üst gelir grubu ülkeler gibi nitelendirmek mümkündür.
Kaynakların etkin dağılımı ve nüfus yapısı konusunda yaşanan gelişmeler ile kayıt dışı
ekonominin kontrolünün sağlanması gibi faktörlerin de bu tabloda etkileri görülmektedir.
IMF verilerine göre 2016 yılında Amerikan Doları bazında Türkiye 9,5 bin dolarlık bir
seviyeye sahipken ABD’de bu rakam 57,2 bin dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. Çin nominal
büyüklük olarak yüksek bir GSYH verisine sahip bulunmaktadır. Fakat nüfusunun fazla olması
Çin’in kişi başı GSYH verisinin düşük olmasının nedenidir.
Bütçe Dengesi: Bütçe dengesi basit olarak kamu gelir ve giderlerinin dengede olması anlamına
gelmektedir. Bu doğrultuda kamu geliri giderinden fazla olursa bütçe fazlası, kamu gideri
gelirinden fazla olursa bütçe açığı var demektir. Bütçe açığı birçok ekonomide sıklıkla
görülebilmektedir.
Kamu gelirleri; vergiler, harçlar, para ve vergi cezaları, resimler, şerefiyeler, parafiskal
gelirler, para basmaktan doğan gelirler ve kamu borçlanmalarıdır. Bu gelirler arasında en büyük
pay vergilere aittir. Dolayısıyla bütçenin en önemli finansman kaynağı devletin topladığı
vergilerdir. Kamu harcamalarını finanse etmek için devlet dolaylı ve dolaysız vergiler
toplamaktadır. Türkiye’deki mevcut durumda dolaylı vergilerin bütçe gelirlerindeki payı daha
yüksektir. Gelişmiş ekonomilerde ise bu durum tam tersi olarak gerçekleşmektedir. Dolaysız
vergilerin payının daha yüksek olması arzu edilen bir hedeftir.
Bütçe açığı oluşması halinde bunu gidermek için devletler genelde borçlanma yoluna
gider. Borçlanma da bu yönü ile bir finansman kaynağıdır. Devletler bütçe açığı oluşmadığı
durumda bile borçlanma yoluna gidebilmektedirler. Borçlanma günümüz şartlarında olağan bir
finansman kaynağı haline gelmiştir. Borçların geri ödenmesi ve borç faizleri kamu giderleri
içinde önemli bir paya sahip bulunmaktadır.
Kamu giderleri; Cari harcamalar, yatırım harcamaları, transfer harcamaları, reel
harcamalardır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
95
Tablo 2. Merkezi Bütçe Verileri(Milyon TL)
Bütçe
Giderleri
Bütçe
Gelirleri
Bütçe
Dengesi
Faiz
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
Bütçe
Gideri
268.219
294.359
314.607
361.887
408.225
448.752
505.992
570.507
GSYH
Oranı(%)
28,2
26,8
24,2
25,5
26
25,7
25,9
25,9
Bütçe
Geliri
215.458
254.277
296.824
332.475
389.682
425.383
483.386
540.819
GSYH
Oranı(%)
22,6
23,1
22,9
23,5
24,9
24,3
24,7
24,5
Bütçe
Dengesi
-52.761
-40.081
-17.783
-29.412
-18.543
-23.370
-22.606
-29.688
GSYH
Oranı(%)
-5,5
-3,6
-1,4
-2,1
-1,2
-1,3
-1,2
-1,3
Faiz
Giderleri
53.201
48.299
42.232
48.416
49.986
49.913
53.006
56.000
GSYH
Oranı(%)
5,6
4,4
3,3
3,4
3,2
2,9
2,7
2,5
Faiz Dışı
Bütçe
Dengesi
440
8.217
24.448
19.004
31.443
26.554
30.400
26.312
Kaynak: Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü (BÜMKO)
Tablo 2’de merkezi bütçe dengesi ve merkezi bütçe verileri 2009-2016 yılları arasında
gösterilmektedir. Sekiz yıllık süreç için dikkat çeken nokta her yıl bütçe açığı verilmesidir.
Diğer bir dikkat çeken husus ise faiz giderleridir. Faiz dışı bütçe dengesi verileri doğrultusunda
bütçe açığının en önemli nedenlerinden bir tanesinin faiz ödemeleri olduğu görülmektedir. Faiz
ödemelerinin GSYH oranında ise yıllar geçtikçe düşüş yaşandığı gözlemlenmektedir.
4.2.İstihdam ve İşsizlik İle İlgili Göstergeler
Belirli bir ücret karşılığında işgücünün üretim sürecinde bulunması haline istihdam
denilmektedir. Tam gün çalışan kesimin emeğinin göstergesidir. Cari ücret düzeyinde çalışmak
isteyen kesimi temsil etmektedir. Cari ücret düzeyinde çalışmak isteyen herkesin istihdam
edildiği durum ise tam istihdam olarak tanımlanmaktadır.
İşsizlik, 15-65 yaş aralığı olarak kabul edilen yetişkin çalışma yaş aralığında olup
çalışmayan ya da iş arayan kesimi ifade eder.
İşgücü ya da emek gücü çalışan ve işsiz olan kesimin toplamına denir.
İşsizlik oranı işgücü içindeki işsiz sayısının toplam işgücüne oranı ile bulunur.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
96
İşsizlik oranı=(İşsiz Sayısı/Toplam İşgücü)x100
İşgücüne katılım oranı yetişkin nüfus içindeki işgücü oranıdır. Formül olarak;
İşgücüne katılım oranı=(İşgücü/Yetişkin Nüfus)x100
İşsizlik kavramında iradi ve gayri iradi işsiz tanımları önem arz etmektedir. İradi işsiz
cari ücret seviyesinden daha fazlasını istediği için ya da daha iyi bir iş aradığı için kendi iradesi
ile işsiz kalanlara denir. Bu kapsamdaki bireyler işsiz olarak kabul edilmezler. Gayri iradi işsiz
cari ücret düzeyinde çalışmaya razı olmasına rağmen işsiz kalan kesime denir.
İşsizlik Türleri: Yapısal İşsizlik ekonominin yapısı gereği oluşan işsizlik türüdür. Coğrafi
koşullar, işgücü becerisi, tüketici davranışları sonucu yaşanan talep daralmaları ile emek
talebinin uyuşmamasından kaynaklanmaktadır. Özellikle teknolojik gelişmeler, devlet
politikaları değişikliği sonucunda görülmektedir.
Friksiyonel(Arızi) İşsizlik bireylerin yeni iş imkânı arama, iş beğenmeme, iş becerisi
gibi nedenlerle kısa süreli olarak işsiz kalması durumunda gerçekleşmektedir.
Gizli İşsizlik marjinal verimliliği sıfır olan işçiler için kullanılmaktadır. Normalde bu
bireyler çalışmakta olup üretim sürecine katkıda bulunmamaktadırlar. Bu nedenle gizli işsiz
olarak adlandırılırlar.
Reel Ücret İşsizliği yüksek reel ücretlerde görülen işsizlik türüdür. Nispi ücretler ve
ortalama reel ücretlere göre ortaya çıkabilmektedir.
Konjonktürel İşsizlik eksik talep işsizliği olarak da bilinmektedir. Mevcut istihdam
seviyesinin üretim düzeyine yeteri kadar toplam talep meydana gelmediği durumlarda, eksik
talebe bağlı olarak bu işsizlik türü görülmektedir. Özellikle yatırımların azaldığı ve ekonomik
daralma yaşandığı dönemlerde ortaya çıkmaktadır.
Mevsimsel İşsizlik mevsim şartlarına bağlı olarak görülen işsizlik türüdür. Özellikle
tarım sektöründe görülür. Üretim mevsimi geldiğinde istihdam oranı artarken, mevsim dışı
koşullarda istihdam azalmaktadır.
Doğal İşsizlik Oranı NAIRU olarak da gösterilmektedir. Enflasyonu yükseltmeyen
işsizlik oranı olarak da bilinir. Friksiyonel işsizlik ve yapısal işsizliğin toplamı ile
hesaplanmaktadır. Konjonktürel işsizliğin olmadığı durumlarda geçerli olmaktadır. Doğal
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
97
işsizlik oranında ekonomi eksik istihdamda dengededir. Bu nedenle konjonktürel işsizliğin
olmadığı durumlarda, yapısal ve friksiyonel işsizlik olsa bile dengeden söz edilmektedir.
Doğal işsizlik oranı sıfır olamaz. Yüksek istihdam seviyesini yakalamış ekonomilerde
bile yapısal ve friksiyonel işsizlik görülebilmektedir.
Doğal işsizlik oranı enflasyonun yüksek bir oranda olma riskini barındırmayan kabul
edilebilir işsizlik oranını göstermektedir. Enflasyonda hareketlenmeye neden olan unsurların
dengede olduğu işsizlik oranıdır. Doğal işsizlik oranının yükselmesine neden olan faktörler;
•
Demografik değişimler; demografik yapı ile ilgili değişmelerin doğal işsizlik
oranını yükseltmesidir.
•
Devlet politikaları olarak işsizlere sigorta yapılması sonucunda iş arama
faaliyetlerinin yavaşlaması doğal işsizlik oranını etkilemektedir.
•
Arz şoku sonrasında yapısal işsizliğin artması doğal işsizlik oranını
arttırmaktadır.
Enflasyon-İşsizlik İlişkisi: Yeni Zelanda’lı ekonomist Phillips 1958 yılında yayınladığı bir
makalesinde işsizlik oranı ile nominal ücretlerdeki değişim oranı arasında ters yönlü bir ilişki
saptamıştır. Phillips’e göre işsizliğin düşük olduğu dönemlerde ücretler yüksek, işsizliğin arttığı
dönemlerde işçi ücretleri düşük seviyelerde gerçekleşmektedir.
1960 yılında Samuelson ve Solow orijinal Phillips eğrisi üzerinde çalışma yaparak
nominal ücret artışları yerine enflasyon oranını incelemişlerdir. Sonuç olarak, enflasyon oranı
ile işsizlik oranı arasında ters yönlü ilişki olduğunu belirtmişlerdir. Fiyat istikrarı ve tam
istihdam hedefi doğrultusunda ülke ekonomilerine politika belirlemede yardımcı olarak
literatüre katkıda bulunmuşlardır.
Hem Phillips’in hem de Samuelson ve Solow’un analizleri kısa dönem için yapılmış
analizlerdir. Milton Friedman ve Edmund Phelps enflasyon ve işsizlik arasındaki ilişkinin
geçici olduğunu ve enflasyon ile ilgili beklentilerin önemli olduğunu belirtmişlerdir.
İstihdam: Belirli bir ücret karşılığında işgücünün üretim sürecinde bulunmasına denilmektedir.
Tam gün çalışan kesimin emeğinin göstergesidir. Cari ücret düzeyinde çalışmak isteyen kesimi
temsil eder. Cari ücret düzeyinde çalışmak isteyen herkesin istihdam edildiği durum ise tam
istihdam olarak tanımlanmaktadır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
98
Tam istihdam düzeyine erişmek bir hedef olarak yüksek istihdam kapasitesinin
göstergesidir. Her ekonomide tam istihdamı engelleyici bir doğal işsizlik oranı bulunmaktadır.
Yapısal ve friksiyonel işsizlik nedeni ile sürekli işsiz kalan bir kesim olmaktadır.
Ekonomi politikaları doğrultusunda hedef olarak işsizlik oranlarının düşürülmesi ve
istihdamın istikrarlı bir yapıya kavuşturulması öncelik taşımaktadır. Ülkelerin üretim
kapasitesinin daralması, yatırımların azalması gibi sorunlarla sürekli karşılaşabildiği günümüz
küresel ekonomisinde istihdamın bireyler üzerindeki psikolojik etkileri ön plana çıkmaktadır.
Sosyal refah, suç oranlarının azalması, toplum sağlığı gibi faktörler direkt olarak işsizlik olgusu
ile ilişkilidir.
İstihdam İle İlgili Veriler
Grafik 4.4. beş ülkenin yıllara göre işsizlik oranlarını göstermektedir. GSYH verilerine
benzer bir şekilde, 2008 krizinin etkilerinin bu grafikte işsizlik oranları üzerinde etkili olduğu
görülmektedir. 2008 yılı ve krizin etkisinin devam ettiği yıllarda işsizlik oranlarının arttığı
görülmektedir. Örneğin 2009 yılında Türkiye’de işsizlik oranı %13 seviyesini görmüştür. Aynı
dönemde GSYH seviyesinde de daralma gözlenmiştir. Krizin etkileri ile yaşanan işten
çıkarmalar ve gelirlerin düşmesi hem işsizlik oranının artmasına hem de üretim kapasitesinin
daralmasına neden olmuştur.
(Grafik 4.4.)
Yıllara Göre İşsizlik Oranları (%)
14,00
12,00
10,00
8,00
6,00
4,00
2,00
0,00
2009
2010
2011
Türkiye
2012
Almanya
2013
Çin
2014
Rusya
2015
2016
ABD
Kaynak: IMF
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
99
2016 yılı Kasım ayı için Türkiye’de işsizlik oranı TÜİK verilerine göre %12,1 olarak
gerçekleşmiştir. 2016 yılı için ise IMF’ye göre bu veri ABD’de %4,85 Rusya’da %6,5,
Almanya’da %4,58 Çin’de %4,05 olarak ortaya çıkmıştır.
Tablo 3. İstihdam ile İlgili Veriler
İşgücü
(bin kişi)
İstihdam
(bin kişi)
İşsiz
Sayısı
(bin kişi)
İşgücüne
Katılma
Oranı(%)
İstihdam
Oranı(%)
İşsizlik
Oranı(%)
Genç
İşsizlik
Oranı(%)
Ocak(2016)
Şubat(2016)
Mart(2016)
Nisan(2016)
Mayıs(2016)
Haziran(206)
29 565
26 275
3 290
50,7
45,0
11,1
18,0
29 680
26 456
3 224
50,8
45,3
10,9
17,7
30 016
26 993
3 023
51,3
46,1
10,1
17,3
30 462
27 638
2 824
52,0
47,2
9,3
17,6
30 763
27 867
2 895
52,5
47,5
9,4
19,1
30 778
27 651
3 127
52,4
47,1
10,2
20,5
Temmuz(2016)
30 961
27 636
3 324
52,7
47,0
10,7
20,2
Ağustos(2016)
30 967
27 473
3 493
52,6
46,7
11,3
20,0
Eylül(2016)
31 087
27 564
3 523
52,8
46,8
11,3
19,9
Ekim(2016)
30 914
27 267
3 647
52,4
46,2
11,8
20,6
Kasım(2016)
30 781
27 067
3 715
52,1
45,8
12,1
21,6
Aylar
Kaynak: TÜİK
Türkiye’nin istihdam yapısını bazı göstergeler üzerinden Tablo 3’te görmek
mümkündür. İstihdam yapısının 2016 yılındaki aylar bazında değerlendirilmesi bu tablo ile
yapılabilmektedir.
Güncel durumu ifade etmesi açısından istihdam verilerini Kasım-2016 bazında
incelemek daha doğru bir analizdir. 2016 yılı kasım ayı verilerine göre Türkiye’de yaklaşık
3,715 milyon işsiz bulunmaktadır. İstihdam edilen kişi sayısı ise 27 milyon civarındadır. Bu
rakamlar doğrultusunda istihdam oranı %45,8; işsizlik oranı ise %12,1 olmuştur. İşgücüne
katılım oranı ise %52,1’dur. Aynı dönemde 15-24 yaş aralığındaki işgücünü temsil eden genç
işsizlik oranı ise %21,6 olarak gerçekleşmiştir.
Tablo 4’te istihdam konusunda sektörlerin payı incelenmektedir. Tarım, sanayi, inşaat
ve hizmetler sektörleri açısından çalışan sayısı ve bu sektörlerin işgücü içindeki payı
verilmektedir.
2015 verilerine göre;
•
Hizmetler sektöründe çalışan sayısı 13 milyon 891 bin kişi
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
100
•
Tarım sektöründe çalışan sayısı 5 milyon 483 bin kişi
•
Sanayi sektöründe çalışan 5 milyon 332 bin kişi
•
İnşaat sektöründe çalışan 1 milyon 914 bin kişi bulunmaktadır.
Tablo 4. Ana Sektörlere Göre İstihdam Verileri
Bin Kişi
Yüzde(%)
Toplam
Tarım
Sanayi
İnşaat
Hizmetler
Tarım
Sanayi
İnşaat
Hizmetler
2007
20 209
4 546
4 403
1 231
10 029
22,5
21,8
6,1
49,6
2008
20 604
4 621
4 537
1 238
10 208
22,4
22
6
49,5
2009
20 615
4 752
4 179
1 305
10 380
23,1
20,3
6,3
50,4
2010
21 858
5 084
4 615
1 434
10 725
23,3
21,1
6,6
49,1
2011
23 266
5 412
4 842
1 680
11 332
23,3
20,8
7,2
48,7
2012
23 937
5 301
4 903
1 717
12 016
22,1
20,5
7,2
50,2
2013
24 601
5 204
5 101
1 768
12 528
21,2
20,7
7,2
50,9
2014
25 933
5 470
5 316
1 912
13 235
21,1
20,5
7,4
51
2015
26 621
5 483
5 332
1 914
13 891
20,6
20
7,2
52,2
Kaynak: TÜİK
Tablo 4’te 2015 yılı verilerine bakılırsa istihdam olarak en yüksek payın hizmetler
sektöründe olduğu görülmektedir. %52,2 oranı ile hizmetler sektörü istihdamın neredeyse
yarısını karşılamaktadır. Tarım ve sanayi açısından ise %20’lik oranlarda istihdam payından
söz edilmektedir.
2015 verileri doğrultusunda inşaat sektörünün hizmetler sektörü içindeki konumunun
önemli olduğu görülmektedir.
4.3. Fiyat İstikrarı ve Finansal Göstergeler
4.3.1. Fiyat İstikrarı ve Enflasyon
Enflasyon belirli bir dönemde fiyatlar genel düzeyindeki artışı ifade eder. Ekonomiler
için en önemli sorunlar arasındadır. Mal ve hizmetlerin fiyatlarında görülen artışlar aynı gelire
sahip bireylerin aynı mal ve hizmetten daha az yararlanması anlamına gelmektedir. Yani
bireylerin alım gücü düşmekte ve ulusal para birimi değer kaybetmektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
101
Enflasyon ekonomik bir süreci ifade etmektedir. Genel kapsamlı bir makroekonomik
göstergedir. Bireylerin yaşamına direkt müdahale eden bir olgudur. Sadece ekonomik değil,
sosyolojik ve psikolojik etkileri de vardır.
Enflasyon fiyatlar genel düzeyindeki artışı ifade ederken, deflasyon belirli bir zaman
periyodunda fiyatlar genel düzeyinde görülen düşüşü tanımlamaktadır. İlk bakıldığında olumlu
olarak gözükse de deflasyon, üreticilerin üretim miktarlarını azaltmakta yani üretim
kapasitesini
daraltmaktadır.
İstihdam
olanaklarının
azalmasına
neden
olmaktadır.
Dezenflasyon ise fiyat artış hızındaki düşüşleri ifade etmektedir.
Enflasyon Çeşitleri: Enflasyonun iki tür sınıflandırması bulunmaktadır. Bunlar ortaya çıkma
nedenine ve hızına göre olarak kategorize edilmektedir. Ortaya çıkma nedenine göre enflasyon
talep ve maliyet enflasyonu olarak ikiye ayrılır. Hızına göre enflasyon ılımlı, aşırı ve
hiperenflasyon olarak sınıflandırılır.
Talep enflasyonu cari mal ve hizmetlerin toplam talebi karşılayamaması sonucunda
ortaya çıkmaktadır. Ekonomide talep fazlası bulunmaktadır. Talep fazlası oluşmasının
nedenleri arasında piyasada dolaşan para miktarının, tüketicinin gelirinin, kamu harcamalarının
artması gösterilmektedir. Toplam talebin mevcut istihdam yapısının üretebileceği mal ve
hizmetlerin üstünde bir seviyeye çıkması sonucunda daha fazla paranın daha az malı
kovalaması fiyatlar genel seviyesinde artışa neden olmaktadır.
(Grafik 4.5.)
P
AS
P1
AD1
P0
AD0
0
Y
Tam İstihdam Çıktı Düzeyi
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
102
Grafik 4.5.’te görüldüğü üzere ilk durumda fiyat seviyesi P0, toplam talep eğrisi
AD0’dır. Toplam talebin arttığı durumda AD0 eğrisi sağa kayarak AD1 eğrisi olmaktadır. Yeni
denge noktasında P1 fiyat düzeyi daha yüksek bir fiyat düzeyidir. Talep enflasyonu
oluşmaktadır.
Maliyet enflasyonu ya da arz enflasyonu ücretlerin ve diğer girdilerin fiyatları
arttırması sonucunda gerçekleşmektedir. Ücret ve hammadde fiyatlarında gerçekleşen artışlar
ile işsizlik oranı yükseldiği durumda bile sendikaların nominal ücretleri yukarıya çekmek
istemeleri sonucunda mal ve hizmet fiyatlarının artması maliyet enflasyonunun en önemli
nedenleridir.
(Grafik 4.6.)
P
AS1
AS0
P1
AD
P0
0
Y
Tam İstihdam Çıktı Düzeyi
Grafik 4.6.’da görüldüğü üzere, maliyetlerde artış olduğunda toplam arz eğrisi AS0 sola
kayarak AS1 eğrisi olmaktadır. Bu durumda fiyatlar genel seviyesi P0’dan P1’e yükselmektedir.
Ayrıca toplam çıktı azalarak işsizlik oranı da artmaktadır. Enflasyon ile birlikte üretim
hacminin daraldığı bu duruma stagflasyon adı verilmektedir.
Toplam arz eğrisinin ani olarak daha fazla sola kayması durumunda arz şoku
yaşanmaktadır. Arz şokunun etkisi sonucunda üretim daha fazla daralacak ve fiyatlar genel
seviyesi artacaktır. Buna karşılık olarak toplam talebi arttırmaya yönelik hamleler fiyatlar genel
seviyesinin daha da artmasına yol açacaktır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
103
Hızına göre enflasyon çeşitleri;
Ilımlı enflasyon sürünen ya da sinsi enflasyon olarak da bilinmektedir.
•
Yıllık %1-10 aralığındaki enflasyon oranı ılımlı enflasyon olarak adlandırılır.
•
Geleceğe ilişkin tahmin ve beklentiler daha net ve istikrarlıdır. Faiz oranı
artışları öngörülebilir olmaktadır.
•
Nominal şartlarda sözleşmeler yapılabilir.
•
Üreticiler açısından avantajlıdır.
Aşırı enflasyon yüksek oranlı enflasyon olarak da bilinmektedir.
•
Genel olarak yıllık fiyat artışları iki rakamlı ve hatta üç rakamlı olabilmektedir.
•
Uzun süreli enflasyon durumu kronik enflasyon olarak adlandırılmaktadır.
•
Yapılan sözleşmeler yabancı para birimine endekslenir. Bunun nedeni yerel
paranın değerini büyük ölçüde kaybetmesidir.
•
Ekonomide ciddi yıpranmalar meydana gelir. Bireyler enflasyon oranının
üstünde faiz getirisi sağlayan konut, arsa gibi malları satın almaya yönelirler.
•
Para, bireyleri enflasyon oranının üstünde faiz getirisi sağlayan konut, arsa gibi
malları satın almaya yöneltir.
Hiperenflasyon görülmesi zor olan bir enflasyon türüdür.
•
Fiyatlar genel düzeyindeki çok hızlı artışlardır. Genel olarak aylık %50
seviyesindeki artışlara denir. Çok daha yüksek oranlarda da görülebilir.
•
Savaş ve doğal afet zamanlarında uygulanan politikalar neden olabilmektedir.
Piyasa üretim hacminin üzerinde para arzı artışları en önemli nedenidir.
•
Yabancı paralar yerli paranın yerini alır. Yerli para tahrip olur.
Enflasyonun ekonomi üzerinde ciddi tahribata yol açan etkileri bulunmaktadır. Bunlar;
•
Enflasyon fiyat mekanizması üzerinde sapmalara yol açan etkilerde
bulunmaktadır. Her mal için aynı oranda fiyat artışları söz konusu olmamaktadır.
Nispi fiyatlardaki değişmelerin sonucu olarak malların üretimlerinde problemler
ortaya çıkmaktadır.
•
Satın alma gücü zayıflar. Bireylerin sahip olduğu gelirin alım gücü düşer. Bu
durumun bireyler ve toplum üzerinde psikolojik etkileri bulunmaktadır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
104
•
Yüksek enflasyon, gelir ve servet dağılımını yeniden düzenler. Adil gelir
dağılımına olumsuz etkilerde bulunur.
•
Büyüme üzerinde olumsuz etkilerde bulunur. Yatırım harcamalarının azalması
nedeni ile GSYH’de küçülme gözlemlenir.
•
Vergi düzenlemelerinin üzerinde etkide bulunmaktadır. Fiyat artışları
sonucunda daha yüksek vergi dilimlerine giren bireylerin vergi yükü
artmaktadır.
•
Yapılan sözleşmelerde yerli paranın değer kaybetmesi nedeni ile yabancı para
tercih edilmektedir. Yani para ikamesi sorunu ortaya çıkar.
•
Ödemeler dengesini etkiler. Yurtiçi fiyatların artması ithal mallara olan talebi
arttırır. Ayrıca güvensiz ortam sonucunda sermaye ülke dışına kaçar.
Sonuç olarak enflasyonla mücadele için çeşitli politikalar uygulanmaktadır. Ekonomi
politikası araçları kullanılarak fiyat istikrarının sağlanması amaçlanır. Enflasyon dönemlerinde
daraltıcı maliye ve daraltıcı para politikaları uygulanır. Daraltıcı maliye politikaları olarak kamu
harcamaları azaltılır, vergi oranları arttırılır. Ya da her ikisi beraber kullanılır. Amaç ise toplam
talebi azaltmaktır. Daraltıcı para politikasında ise amaç likidite bolluğunu azaltmaktır. Piyasada
dolaşan paranın miktarını azaltmak için para arzı kısılır ya da faiz oranı arttırılır.
4.3.1.1.Enflasyon Göstergeleri
TÜFE
Tüketici fiyatları endeksi tüketim mallarını temel alan ve yaşam maliyetini gösteren
bir endekstir. Ölçü olarak bireyin tükettiği seçilmiş mal ve hizmetlerden oluşan bir sepetin
ortalama fiyat değişimleri kullanılmaktadır. Sabit bir yıl temel alınarak cari yıldaki fiyat
değişimi gözlemlenmektedir.
TÜFE formül olarak;
TÜFE=
Mal Sepetinin Cari Yıldaki Fiyatı
Mal Sepetinin Sabit Yıldaki Fiyatı
x100
ÜFE
Üretici Fiyatları Endeksi Türkiye’de 2005 yılından itibaren TEFE(Toptan Eşya Fiyat
Endeksi) yerine kullanılmaya başlanan ve ürünlerin üretici fiyatlarının belirli dönemler
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
105
üzerinden karşılaştırılması ile hesaplanan bir endekstir. Ücret ve girdi fiyatlarının
hesaplanmasında,
üretimde verimlilik analizinin yapılmasında ve uygun ekonomi
politikalarının belirlenmesinde yardımcı olmaktadır.
Çekirdek Enflasyon
Çekirdek enflasyon ülkeler arasındaki fiyat değişimlerini yaklaştırmak için bazı mal ve
fiyat değişimine neden olan unsurların TÜFE ve ÜFE endekslerinden çıkarılması ile elde edilen
bir enflasyon tanımıdır. Çekirdek enflasyon ile birlikte dışsal etkiler barındıran özellikle enerji
fiyatları gibi değişimler endekste kullanılmaz.
Türkiye Ekonomisinin en önemli sorunlarından olan fiyat istikrarı ve finansal piyasanın
ekonomik hedefler doğrultusunda gelişmesi bu bölümde incelenecektir.
4.3.2.Fiyat ve Finans Göstergeleri
4.3.2.1. Enflasyon Verileri
Dünya genelindeki ülkelerin fiyat hareketleri ile ilgili problemleri bulunmaktadır. Bu
duruma çeşitli faktörler sebep olabilmektedir. Dünya genelinde enflasyona yönelik en önemli
süreç 1973 petrol krizi olarak belirtilmektedir. OPEC üyesi ülkelerin politik nedenlerle petrol
ihracı konusunda aldıkları kararlar krize neden olmuş ve sanayi başta olmak üzere petrole dayalı
sistemlere bağlı ülkeler oldukça etkilenmiştir. Negatif şok dalgası ile birlikte ülkelerde petrole
bağlı olarak fiyat artışları görülmüştür.
Türkiye için enflasyon yıllardan beri süregelen bir sorundur. Her hükümetin ve ekonomi
ile ilgili kurum ve kuruluşların fiyat hareketlerindeki aşırı dalgalanmaların önüne geçmek için
tedbir aldıkları görülmektedir. Yapısal sorunları başta olmak üzere Türkiye’de enflasyonu
tetikleyen çeşitli faktörler bulunmaktadır. Sanayileşme politikaları, iç pazarda rekabete dayalı
piyasa düzeninin yerleştirilememesi, döviz kurlarında aşırı dalgalanmalar, kamu açıkları gibi
etkenler Türkiye’de enflasyonu tetiklemektedir.
Tablo 5, TCMB tarafından hedeflenen ve gerçekleşen enflasyon oranlarını
göstermektedir. 2007-2014 yılları arasında genel olarak hedeflenen enflasyon, gerçekleşen
oranın altında kalmıştır. 2015 yılı için hedeflenen enflasyon oranı %5 iken, gerçekleşen
enflasyon oranı %8,8 olarak gerçekleşmiştir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
106
Tablo 5. Yıllara Göre Hedeflenen ve Gerçekleşen Enflasyon
Yıllar
Hedeflenen Enflasyon
Gerçekleşen Enflasyon
2007
4
8,4
2008
4
10,1
2009
7,5
6,5
2010
6,5
6,4
2011
5,5
10,4
2012
5
6,2
2013
5
7,4
2014
5
8,2
2015
2016
5
5
8,8
8,5
Kaynak: TCMB
Tüketici Fiyat Endeksinin hesaplanmasında ana harcama grupları belirli oran ağırlığı
üzerinden endekse dahil edilmektedir. Bu grupların dönemsel olarak ağırlık oranları
değiştirilmektedir.
Tablo 6. Yıllara Göre Ana Harcama Grup Ağırlıkları
Ana Harcama Grubu
2010
2011
2012
2013
2014
2015
Gıda ve Alkolsüz
İçecekler
Alkollü İçecekler ve
Tütün
Giyim ve Ayakkabı
Konut
Ev Eşyası
Sağlık
Ulaştırma
Haberleşme
Eğlence ve Kültür
Eğitim
Lokanta ve Oteller
Çeşitli Mal ve Hizmetler
27,60
26,78
26,22
24,09
24,45
24,25
5,31
5,90
5,21
5,07
5,29
4,82
7,30
16,83
6,78
2,55
13,90
4,94
2,83
2,48
5,51
3,97
7,22
16,46
6,93
2,40
15,15
4,64
2,70
2,32
5,89
3,61
6,87
16,44
7,45
2,29
16,73
4,60
2,98
2,18
5,63
3,40
6,83
16,68
7,28
2,22
17,99
4,64
2,95
1,91
6,18
4,16
7,17
16,41
7,52
2,44
15,54
4,70
3,36
2,26
6,58
4,28
7,38
15,79
7,78
2,57
15,38
4,38
3,54
2,53
6,98
4,60
Kaynak: TÜİK
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
107
2015 yılı TÜFE hesaplamalarında kullanılan harcama grubu olarak en yüksek oran gıda
ve alkolsüz içeceklerdir ve %24,25’lik etki oranı bulunmaktadır. En düşük ağırlık ise %2,53
oranı ile eğitimdedir. Bu durum Tablo 6’da gösterilmektedir.
Tüketici Fiyat Endeksi hesaplamalarında mal ve hizmet sepeti içinde birçok ürün
bulunmaktadır. Enflasyon madde sepeti içinde 2015 yılı hesaplamaları için belirlenen 426 adet
mal ve hizmet bulunmaktadır. Bu mal ve hizmetlerin ağırlıkları Tablo 6’da gösterilmektedir.
Tablo 7’de ise TÜFE kapsamı ile ilgili çeşitli sayısal bilgiler verilmektedir.
Tablo 7. Yıllara Göre Tüketici Fiyat Endeksi Kapsamıyla İlgili Sayısal Bilgiler
TÜFE
MADDE SAYISI
2010
446
2011
445
YILLAR
2012
444
ÇEŞİT SAYISI
923
1154
1169
1083
968
945
İŞYERİ SAYISI
26132
26478
27335
27243
27432
27198
FİYAT SAYISI
372427
370485
388597
383069
389944
390984
KİRA SAYISI
3985
3993
4176
4252
4265
4290
2013
437
2014
432
2015
426
Kaynak: TÜİK
Enflasyon sepetinde bulunan harcama gruplarının 2015 Eylül ayı için TÜFE’deki aylık
ve yıllık değişime olan etkisi Tablo 8’ de görülmektedir. Bu doğrultuda ağırlık olarak en yüksek
orana sahip grup olan gıda ve alkolsüz içeceklerin yıllık TÜFE değişimine etkisi % 2,61 olarak
gerçekleşmiştir. Haberleşme hizmetlerinin TÜFE’ye yıllık etkisi %0,12’dir. Harcama grupları
arasında yıllık olarak TÜFE’ye etkileri bakımından fiyat genel seviyesi düşen harcama grubu
olmamıştır. Aynı dönem için bütün harcama gruplarının toplam değişime yıllık etkisi %7,95
olarak gerçekleşmiştir.
Tablo 8’ e göre harcama gruplarından toplam değişime aylık en yüksek etkiyi %0,31
oran ile gıda ve alkolsüz içecekler sağlamıştır. Giyim ve ayakkabı harcama grubu ise aylık
değişimde fiyat seviyesini düşüren etkide bulunmuştur. %-0,21 oranında gerçekleşmiştir. Bütün
harcama gruplarının toplam değişime aylık etkisi ise %0,89 oranındadır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
108
Tablo 8. 2016 Şubat için Ana Harcama Gruplarının Genel Endeksteki Aylık ve Yıllık
Değişime Olan Etkisi (%)
Ana Harcama
Grupları
Bir Önceki
Aya Göre
Değişim
Oranı
Ana
Harcama
Gruplarının
Toplam
Değişime
Aylık Etkisi
Bir Önceki
Yılın Aynı
Ayına Göre
Değişim
Oranı
Ana
Harcama
Gruplarının
Toplam
Değişime
Yıllık Etkisi
Türkiye
-0,02
-0,02
8,78
8,78
-0,04
0
8,83
2,08
1
0,02
12,78
0,63
-6,16
-0,15
9,80
0,72
0,36
0,02
7,22
1,14
0,50
0,01
11,04
0,88
1,80
0,02
9,20
0,24
0,77
0,04
6,32
0,90
-0,42
-0,01
1,26
0,06
-0,13
0,00
11,25
0,43
0,11
0,00
6,66
0,17
0,78
0,02
13,12
0,97
1,31
0,02
12
0,56
Gıda ve Alkolsüz
İçecekler
Alkollü İçecekler ve
Tütün
Giyim ve Ayakkabı
Konut
Ev Eşyası
Sağlık
Ulaştırma
Haberleşme
Eğlence ve Kültür
Eğitim
Lokanta ve Oteller
Çeşitli Mal ve
Hizmetler
Kaynak: TÜİK
Ana harcama gruplarının 2015 Şubat-2016 Şubat arasında toplam değişime aylık ve
yıllık etkileri Tablo 9’da gösterilmektedir. 2016 yılının Şubat ayında ana harcama gruplarının
TÜFE yıllık değişimine etkisi %8,78, aylık değişime etkisi ise -%0,02 olmuştur. Şubat 2016
için harcama gruplarının Yurtiçi Üretim Fiyat Endeksi yıllık değişimine etkisi %6,92, aylık
değişime etkisi ise %1,53 olarak gerçekleşmiştir. Bu oranların değişiminde harcama gruplarının
etkisi, grup ağırlıklarının değiştirilmesi ile ilgilidir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
109
Tablo 9. Aylara Göre Ana Harcama Gruplarının TÜFE ve Yİ-ÜFE Değişimine Olan
Etkisi (%)
2015 Eylül
TÜFE Yıllık
Değişim
7,95
TÜFE Aylık
Değişim
0,89
Yİ-ÜFE Yıllık
Değişim
6,92
Yİ-ÜFE Aylık
Değişim
1,53
2015 Ağustos
7,14
0,40
6,21
0,98
2015 Temmuz
6,81
0,09
5,62
-0,32
2015 Haziran
7,20
-0,51
6,73
0,25
2015 Mayıs
8,09
0,56
6,52
1,11
2015 Nisan
7,91
1,63
4,80
1,43
2015 Mart
7,61
1,19
3,41
1,05
2015 Şubat
7.55
0.71
3,10
1,20
2015 Ocak
7.24
1.10
3.28
0.33
2014 Aralık
8.17
-0.44
6.36
-0.76
2014 Kasım
9.15
0.18
8.36
-0.97
2014 Ekim
8.96
1.90
10.10
0.92
2014 Eylül
8.86
0.14
9.84
0.85
Aylar
Kaynak: TCMB
Türkiye’nin enflasyon sorunu uzun bir süredir var olduğu için kronik hale gelmiş ve
ülke ekonomisinin bir parçası olmuştur. Kronik enflasyon ile mücadele için çeşitli politikalar
yapılmış fakat ekonomik sorunlarla karşılaşılmıştır. Fiyat istikrarının sağlanması için ekonomi
politikası araçlarından yararlanılmaktadır. Ekonomi politikası araçlarından para politikası
araçlarının rolü önem arz etmektedir.
Türkiye’de 2000 enflasyonu düşürme programı ile üç yıllık makroekonomik bir yol
haritası çıkarılmıştır. Enflasyonun düşürülmesine yönelik maliye, para ve kur politikalarının
yanı sıra gelir politikalarının da etkin kullanılarak istikrarlı bir ekonomik yapı tesis edilmek
istenmiştir. 2002 yılı için enflasyon oranında %7’lik bir hedef belirlenmiştir. Maliye politikaları
ile bütçenin düzenlenmesi, kamu gelirlerinin arttırılması, vergi yapısının düzeltilmesi, gelir
politikaları ile faktör gelirlerine bağlı fiyat artışlarını önleme isteği hedefe yönelik politikalar
olmuştur. Uygulanan para ve kur politikaları ile de bu süreç desteklenmiştir. Fakat dönemin
ekonomik yapısının kötü durumda olması ve bozulan finansal sistem sonucu bankacılık krizi
çıkmış ve daha sonrasında Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı ile daha detaylı bir çözüm paketi
ortaya konmuştur. GEGP, belirlenen hedefler doğrultusunda önceliği yapısal ve kurumsal
reformlara vermiş, enflasyonu durdurmayı ikinci plana bırakmıştır. Bu amaç doğrultusunda
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
110
programın ilk yılında yapısal ve kurumsal reformlar gerçekleştirilmiş, 2004 yılında enflasyon
hedeflenen oranın altına, tek haneli düzeye çekilmiştir. Programın ana amacı ekonomiyi daha
sağlıklı bir yapıya kavuşturmaktı.
4.3.2.2.İç Borç Stoku
Kamunun yurtiçine olan borcunun ifadesi olan iç borç stoku diğer bir tanımla kamunun
yurtiçindeki kişi ve kurumlara borçlanması anlamına gelmektedir. Devlet iç borçlanmayı yerli
para cinsinden yapmaktadır. Bu işlem, Hazine tarafından çıkarılan Devlet İç Borçlanma
Senetlerinin yurtiçi piyasalara ihraç edilmesi yoluyla gerçekleşmektedir. Hazine bonosu kısa
vadeli, devlet tahvili uzun vadeli borçlanma araçlarıdır.
Tablo 10. Yıllara Göre Kamu Brüt İç Borç Stoku
Milyar TL
Kamu Brüt İç Borç Stoku
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015 İlk Çeyrek
273,3
295,8
347,4
368,9
387,6
408,4
430,3
443,6
452,9
Kaynak: BÜMKO
Tablo 10’da görüldüğü üzere kamu brüt iç borç stoku artan bir eğilim göstermektedir.
2013 itibari ile 430,3 milyar TL olan brüt iç borç 2014 yılının üçüncü çeyreğinde 438 milyar
TL olmuştur.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
111
4.3.3.TCMB İle İlgili Seçilmiş Veriler
4.3.3.1.TCMB Rezervleri
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın rezervlerinde bulunan altın ve döviz
miktarlarının göstergesidir. Merkez Bankası bulundurduğu rezervler sayesinde politika
uygulamalarında daha aktif bir hareket ve hamle alanı bulabilmektedir. Rezervler;
•
Yatırım ve likidite yetersizlikleri
•
Döviz kuru hedeflerinin aksaması
•
İç ve dış şoklar ile dengenin bozulması
•
Ekonomide yaşanabilecek güven sorunları
gibi problemlerin çözümü için piyasaya güven sağlamaktadır.
2007-2015 yılları arasındaki süreçte TCMB’nin ortalama altın ve brüt döviz rezervleri
Tablo 11’de gösterilmektedir.
Tablo 11. Yıllara Göre TCMB Rezervleri(milyon dolar)
Yıllar
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
Altın Rezervi
3.123
3.229
4.121
5.264
10.090
20.414
19.995
20.287
18.141
Brüt Döviz Rezervi
71.568
69.715
70.689
80.696
77.756
101.732
110.316
108.030
99.966
Kaynak: TCMB
Rezervler Merkez Bankası’nın politika gücünü göstermektedir. 2015 yılı itibari ile altın
rezervi yaklaşık 18 milyar dolar, brüt döviz rezervi ise yaklaşık 100 milyar dolar
seviyelerindedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
112
4.3.3.2.TCMB Analitik Bilanço Büyüklükleri
TCMB Bilanço büyüklükleri yükümlülükler ve varlıklar olarak değerlendirilmektedir.
Tablo 12. TCMB Analitik Bilanço Büyüklükleri
VARLIKLAR(AKTİF)
YÜKÜMLÜLÜKLER(PASİF)
I-NET DIŞ VARLIKLAR
I-DÖVİZ YÜKÜMLÜLÜKLERİ
1-Dış Yükümlülükler
II-NET İÇ VARLIKLAR
2-İç Yükümlülükler
-Hazineden Alacak
1-Kamu Kesimine Ait Döviz Mevduatı
-Değerleme Hesabı
2-Bankaların Döviz Mevduatı
-IMF Acil Yardım Takip Hesabı
-Bankacılık Sektörüne Kredi
II-REZERV PARA
-TMSF’ye Kredi
1-Emisyon
-Diğer Kalemler
2-Bankaların Mevduatı
-Zorunlu Karşılıklar
III-TOPLAM NET VARLIKLAR(I+II)
-Serbest Rezervler
3-Fon Hesapları
4-Banka Dışı Kesimin Mevduatı
III-PARASAL TABAN(II+5)
5-Açık Piyasa İşlemleri(Borçlar)
IV-MERKEZ BANKASI PARASI(III+6)
6-Kamu Mevduatı
Varlıklar hesabı;
•
Net Dış Varlıklar, toplam dış varlıklardan yerleşik olmayanlara olan dış
yükümlülüklerinin çıkartılması ile bulunmaktadır. Döviz yükümlülükleri döviz
varlıklarından fazla olursa bu hesap (-) ile gösterilir. Net İç Varlıklar(Net Yurtiçi
Krediler) yurtiçine TCMB tarafından açılan TL kredileri ile kamu sektörüne ve
bankalara açılan kredilerin toplamından oluşmaktadır. Değerleme Hesabı ülke
parasının diğer ülke paraları karşısında değerinin değişmesi nedeniyle net dış
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
113
varlıklarda ve yükümlülüklerde yeniden değerlendirme sonucunda ortaya çıkan
farkları göstermektedir. Bankacılık sektörüne açılan krediler kalemi reeskont
işlemleri sonucunda TCMB tarafından ticari, sınai ve tarım kredilerinin
açılmasıdır.
Yükümlülükler Hesabı;
•
Rezerv Para; emisyon, zorunlu karşılıklar, serbest rezervler, fon hesapları, ve
banka dışı kesimin mevduatının toplamıyla elde edilmektedir. Emisyon
TCMB’nin TL yükümlülüğünü göstermektedir. Parasal Taban; rezerv para ile
TCMB’nin net açık piyasa işlemleri yükümlülüğünün toplamına eşittir. Merkez
Bankası Parası; rezerv para ile kamu mevduatının toplamını vermektedir.
4.3.4.Güven Endeksleri
Güven endeksleri ekonominin genel durumu hakkında bilgi veren, gelecek ve mevcut
zamanın değerlendirilmesi için kullanılan önemli göstergelerdir. Veri olarak 0-200 arasında
değer alabilen endeksler hakkında basit bir analiz olarak, endekslerin 100’ün üstünde değerler
alması beklenmektedir. 100’ün üstündeki endeksler için iyimser bir beklenti oluşmaktadır.
Tablo 13.Tüketici Güven Endeksi
Aylar(2015)
Tüketici Güven Endeksi
Bir Önceki Aya Göre
Değişim Oranı(%)
Ocak
67,7
-0,1
Şubat
68,1
0,5
Mart
64,4
-5,4
Nisan
65,4
1,5
Mayıs
64,3
-1,6
Haziran
66,4
3,4
Temmuz
64,7
-2,7
Ağustos
62,4
-3,6
Kaynak: TÜİK
Tüketici güven endeksi bireylerin mali durumları ve ekonominin genel seyri hakkında
mevcut ve gelecek değerlendirmelerini kapsayan, bireylerin harcama ve tasarruf kapasitelerini
ölçen bir endekstir. Tüketici eğilim anketi ile belirlenen bu istatistiğe göre 2015 yılı Ağustos
ayında bir önceki aya göre %3,6’lık düşüş yaşanmıştır. Bireylerin gelecekteki harcama ve
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
114
tasarruf potansiyellerinin değerlendirilmesi için tüketici güven endeksi önemli bir gösterge
konumundadır.
Tablo 14.Hizmet Sektörü Güven Endeksi
Aylar(2015)
Hizmet Sektörü Güven
Endeksi
Bir Önceki Aya Göre
Değişim Oranı(%)
Ocak
100,8
1,9
Şubat
101,5
0,7
Mart
100,8
-0,7
Nisan
100,3
-0,5
Mayıs
100,4
0,1
Haziran
99,0
-1,4
Temmuz
100,6
1,6
Ağustos
100,0
-0,6
Kaynak: TÜİK
Hizmet sektörü güven endeksinde Ağustos ayında bir önceki aya göre %0,6’lık düşüş
gözlemlenmiştir. Bu düşüşün en önemli nedeni TÜİK raporuna göre hizmetlere olan talebin
artacağı beklentisinde olan girişimci sayısının azalmasıdır. Aynı dönem için bir önceki ayda
100,6 olan endeks Ağustos ayında 100 olmuştur.
Tablo 15.İnşaat Sektörü Güven Endeksi
Aylar(2015)
İnşaat Sektörü Güven
Endeksi
Bir Önceki Aya Göre
Değişim Oranı(%)
Ocak
82,5
-1,0
Şubat
84,8
2,8
Mart
83,5
-1,6
Nisan
81,2
-2,7
Mayıs
83,6
2,9
Haziran
84,8
1,5
Temmuz
82,5
-2,7
Ağustos
82,1
-0,5
Kaynak: TÜİK
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
115
İnşaat sektörü güven endeksi 2015 Ağustos ayında bir önceki aya göre %0,5’lik düşüş
yaşamıştır. TÜİK raporuna göre bu düşüşün nedeni alınan kayıtlı siparişlerin mevsim
normallerinin üzerinde olduğunu düşünen girişimci sayısının azalmasıdır.
Perakende ticaret güven endeksi de kullanılan diğer bir önemli endekstir. TÜİK
verilerine göre perakende ticaret güven endeksinde 2015 Ağustos ayında bir önceki aya göre
düşüş gözlemlenmiştir. Bu durumun nedeni “mevcut mal stok seviyesinin mevsim
normallerinin altında olduğunu değerlendiren ve gelecek üç aylık dönemde satışların artacağını
bekleyen girişimci sayısında azalma olmasıdır.”
4.3.5.Kapasite Kullanım Oranı
Kapasite Kullanım Oranı bir işletme bazında ya da ülke geneli bir ölçek ele alındığında
üretilebilecek kapasite ile mevcut üretim arasındaki analizin bir göstergesidir. Genel olarak
toplam üretim kapasitesinin bir ölçüsüdür. Fiziksel üretimin gerçekleştirildiği imalat sanayi
üzerinden hesaplanan bu oran TCMB tarafından şirketlere yapılan İktisadi Yönelim Anketi ile
ölçülmektedir. Tam kapasite üretimin olduğu durum %100 ile ifade edilmektedir. Kapasite
kullanım oranında meydana gelen artış, işletme faaliyetlerinde ve talepte artış olduğunu
göstermektedir. TÜİK verilerine göre kapasite kullanım oranı 2015 yılı Haziran ayında %75,1
olarak gerçekleşmiştir.
Tablo 16. İmalat Sanayi Kapasite Kullanım Oranı
Aylar(2015)
Ocak
Şubat
Mart
Nisan
Mayıs
Haziran
Dayanıklı
Tüketim
Malları
68,1
67,0
70,1
70,8
71,2
72,7
Dayanıksız
Tüketim
Malları
72,8
70,9
69,8
71,2
71,3
72,0
Tüketim
Malları
Ara
Malları
Yatırım
Malları
71,9
70,1
69,9
71,1
71,3
72,1
75,4
74,9
73,6
74,9
76,6
76,5
73,3
72,6
73,9
75,8
76,4
75,4
Toplam
İmalat
73,7
72,8
72,4
74,1
74,9
75,1
Kaynak: TÜİK
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
116
4.4.Ekonomide Konjonktürel Dalgalanmalar
Milli Gelir seviyesi ekonominin seyrine göre farklı düzeylerde gerçekleşebilmektedir.
Bu farklılığa neden olan çeşitli faktörler bulunmaktadır. Makro ekonomik verileri daha iyi
analiz edebilmek için konjonktürel dalgalanmaların iyi yorumlanması gerekmektedir.
Ekonominin dinamik bir yapı sergilemesi milli gelir düzeyinin potansiyel milli gelir etrafında
dalgalanmasına neden olmaktadır. Grafik 4.7.’de bu dalgalanmalar gösterilmektedir.
(Grafik 4.7.)
Zirve
Milli Gelir
Zirve
Zirve
Canlanma
Gerileme
Potansiyel Milli Gelir
Zirve
Dip
Dip
Dip
0
Zaman
Dip Aşaması ekonomideki duraklama döneminin en yüksek düzeyde yaşandığı ve
ekonomik küçülmenin kalıcı bir problem haline geldiği durumu göstermektedir. Ekonominin
genel durumu güvensizlik oluşturduğu için yeni yatırımların gerçekleşme ihtimali düşüktür.
Dip aşamasında ekonomi ağır bir depresyon yaşamaktadır. Fiili reel GSYH düzeyi ile
potansiyel reel GSYH düzeyi arasında önemli bir farklılık bulunmaktadır.
Canlanma Aşaması üretim, istihdam ve talepte görülen artış ile makro ekonomik
faktörlerin düzelmesini göstermektedir. Artan talebe bağlı olarak üretimin artması ve
istihdamın yükselmesi ekonomiyi canlandırmaktadır. Canlanma aşamasında fiyatlar genel
seviyesinde yükselme eğilimi olmasına rağmen yatırımcının iyimser tavrı nedeniyle yatırımlar
da artar. Ayrıca ülkedeki kapasite kullanımı da gelişir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
117
Zirve Aşaması konjonktür dalgasının en üst düzeyini ifade etmektedir. Reel GSYH
düzeyindeki sürekli artışlar ekonomiyi potansiyel milli gelir seviyesine yaklaştırmakta, hatta
bazı durumlarda bu seviyenin de üstüne çıkarmaktadır. Bu aşamada ekonomi tam kapasiteyle
çalışmaktadır. Refah, ekonominin geneline yayılmaktadır. Ancak bu aşama ekonominin sürekli
tam kapasiteyle çalışmasının zor olmasından dolayı daralma eğilimlerine müsaittir.
Gerileme Aşaması ekonomide talep daralmasına bağlı olarak üretim, istihdam ve milli
gelir seviyesinin düştüğü aşamadır. Bu aşamada ekonomi durgunluğa girer, işsizlik artar ve
yatırımcılar yatırımlarını durdurur. Resesyon sorununun yaşandığı bu safhada reel GSYH
seviyesinde küçülmeler görülür.
4.4.1.Konjonktürel Dalgalanmaların Nedenleri
Ekonomide konjonktürel dalgalanmalara neden olan birçok içsel ve dışsal faktör
bulunmaktadır. Arz ve talepte meydana gelen dalgalanmalar ve politik faktörler konjonktürel
dalgalanmaların kaynağını oluşturmaktadır.
Talep Şokları
Toplam talep düzeyinde meydana gelen değişimlerin ekonomik faaliyetlere olan etkisi
iki şekilde ortaya çıkabilmektedir.
Negatif Talep Şoku
Toplam
talebin
daralması
sonucunda
ortaya
çıkmaktadır.
Grafik
4.8.’de
gösterilmektedir.
(Grafik 4.8.)
P
LRAS
SAS0
P0
A
SAS1
C
AD0
B
P1
P2
AD1
0
Y
Q1
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
Q0
118
Grafiğe göre ilk durumda toplam talep eğrisi AD0, fiyat seviyesi ise P0’dır. Negatif talep
şoku yaşandığında toplam talep daralır ve yeni toplam talep eğrisi AD1, fiyat seviyesi ise P1
olur. Fiyatların düşmesi sonucunda yeni denge noktası A’dan B’ye gelir. Bu seviyede üretim
Q0’dan Q1’e düşmüştür. Üretimin düştüğü durumda istihdamda daralma ve işsizlikte artış
görülür. İşsizliğin artması ve ücretlerin düşmesi nedeniyle üretim maliyetlerinde görülen
azalma kısa dönem arz eğrisi SAS0’ı sağa kaydırarak SAS1 gibi bir eğri elde edilmesini
sağlamaktadır. Bu durumda ekonomi C noktasında dengeye gelir. Üretim eski seviyesine
ulaşmış olsa da fiyatlar genel seviyesi ilk duruma(P0) göre P2 seviyesine kadar düşmüştür.
Pozitif Talep Şoku
Toplam talebin artması sonucunda ortaya çıkmaktadır. Toplam talepteki artış milli gelir
seviyesini ve fiyat düzeyini etkilemektedir. Bu durum Grafik 4.9.’da gösterilmektedir.
(Grafik 4.9)
P
LRAS
SAS1
C
P2
SAS0
B
P1
A
P0
AD1
AD0
0
Y
Q0
Q1
Grafiğe göre ilk durumda (A noktasında) toplam talep eğrisi AD0, fiyat seviyesi ise
P0’dır. Örneğin vergi oranlarının düşürüldüğü bir durumda yani pozitif talep şoku yaşandığında
toplam talep artar ve yeni toplam talep eğrisi AD1, fiyat seviyesi ise P1 olur. Fiyatların arttığı
bu durumda yeni denge noktası A’dan B’ye gelir. Bu seviyede üretim Q0’dan Q1’e yükselmiştir.
Üretim miktarı tam istihdam seviyesinin üstüne çıkmıştır. Fiyatların artışı reel ücretlerde
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
119
azalmaya neden olacağı için işçiler ücretlerinin artmasını talep edeceklerdir. Firmaların bu
talebi kabul etmeleri sonucunda maliyetleri artacak ve firmalar üretimde daralma
yaşayacaklardır. Bu daralma uzun dönem arz eğrisi seviyesine kadar yani Q0’a ulaşıncaya dek
sürecektir. Sonuç olarak C noktasında daha yüksek bir fiyat seviyesinde(P2) denge sağlanmış
olacaktır. Pozitif talep şoku enflasyona yol açmaktadır.
Toplam Talep Şoklarının Nedenleri
Toplam talep şoklarından kaynaklanan konjonktürel dalgalanmalarda çeşitli faktörler
etkili olmaktadır. Bu faktörler;
•
Tüketim harcamalarındaki değişimler toplam talep şoklarına neden
olmaktadır. Tüketim harcamalarını etkileyen başlıca durumlar ise tercihler, fiyat
beklentileri, faiz oranları ve vergi oranlarıdır. Tüketicinin tercih olarak belli bir
mala yönelmesi talep şokuna neden olabilmektedir. Ekonomiyi canlandırma
potansiyeli olan mallara olan tercih yönelimi de olumlu bir katkı sağlamaktadır.
Gelecekte fiyatların artacağı beklentisi mevcut dönemde harcamaların artması
ve tasarrufların azalması anlamına gelir. Bireyler tüketim harcamalarını
arttırarak ekonomiyi canlandırabilirler. Reel faiz oranlarında görülen düşüş
harcamaları arttırıcı bir etkiye sahiptir. Bu etkinin ekonomi üzerinde canlandırıcı
potansiyeli bulunmaktadır. Vergi oranlarında meydana gelen bir düşüş harcama
potansiyelini arttıracağı için ekonomik hayatta canlanmaya neden olacaktır.
•
Yatırım
Harcamalarındaki
değişimler
tüketim
harcamalarındaki
dalgalanmalara bağlı olarak çarpan etkisiyle milli gelirde daha fazla
dalgalanmalara neden olacaktır.
•
Kamu harcamalarında görülen değişimlerin ekonomi üzerinde etkisi
bulunmaktadır. Özellikle büyük harcama potansiyeli taşıyan hamleler yapıldığı
durumlarda ekonomide dalgalanmalar görülebilmektedir.
•
Net ihracattaki değişimlerde ihracatta görülen artışın çarpan etkisiyle milli
geliri daha yüksek bir oranda arttırması dalgalanmaya neden olmaktadır. Net
ihracattaki artış toplam talebi arttırmakta ve ekonomiyi canlandırmaktadır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
120
Arz Şokları
Toplam arz miktarına bağlı olarak gerçekleşmekte, milli gelir düzeyinde görülen artış
ve azalışları ifade etmektedir. Arz şoklarının iki çeşidi bulunmaktadır.
Negatif Arz Şoku
Toplam arzın daralması sonucunda ortaya çıkmaktadır. Bir ülkede üretilen mal ve
hizmetlere uluslararası talebin azalması ya da petrol gibi ithalat yoluyla karşılanan enerji
ürünlerinin fiyatlarının artması negatif arz şokuna neden olmaktadır. Negatif arz şoku ekonomik
faaliyetlerin azalmasına, üretim hacminin daralarak resesyon oluşmasına yol açmaktadır.
Negatif arz şoku Grafik 4.10.’da gösterilmektedir.
(Grafik 4.10)
P
LRAS
SAS1
P2
C
SAS0
A
AD1
B
P1
P0
AD0
0
Y
Q1
Q0
Grafiğe göre ilk durumda(A noktasında) kısa dönem toplam arz eğrisi SAS0, fiyat
seviyesi ise P0’dır. Negatif arz şoku yaşandığında(petrol fiyatları arttığında) toplam arz daralır
ve yeni kısa dönem toplam arz eğrisi SAS1, fiyat seviyesi ise P1 olur. Fiyatların artması ve
üretimin daralması ile birlikte yeni denge noktası A’dan B’ye gelir. Bu seviyede üretim Q0’dan
Q1’e düşmüştür. Üretimin düştüğü durumda istihdamda daralma ve işsizlikte artış görülür.
İşsizliğin artması ve ücretlerin düşmesi nedeniyle denge ilk duruma A noktasına dönecektir.
Piyasanın kendi düzenine bırakıldığı bu durumda denge eski noktasına dönmektedir. Fakat
işsizlik sorunu halen devam etmektedir. Ekonomiye para ve maliye politikaları ile müdahale
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
121
edildiğinde ise toplam talep üzerinde değişmeler yaşanacaktır. Örneğin genişletici para ve
maliye politikaları uygulandığında B noktası yerine C noktasında, daha yüksek bir fiyat
düzeyinde ve ilk durumdaki üretim miktarında denge sağlanmış olacaktır.
Pozitif Arz Şoku
Toplam arzın artması sonucunda ortaya çıkmaktadır. Bir ülkede üretilen mal ve
hizmetlere uluslararası talebin artması ya da petrol gibi ithalat yoluyla karşılanan enerji
ürünlerinin fiyatlarının düşmesi pozitif arz şokuna neden olmaktadır. Pozitif arz şoku ekonomik
faaliyetlerin artmasını, üretim hacminin genişleyerek ekonominin canlanmasını sağlamaktadır.
Pozitif arz şoku Grafik 4.11.’de gösterilmektedir.
(Grafik 4.11)
P
LRAS
SAS0
A
P0
SAS1
B
P1
AD1
0
AD0
Y
Q0
Q1
Grafiğe göre ilk durumda(A noktasında) kısa dönem toplam arz eğrisi SAS0, fiyat
seviyesi ise P0’dır. Pozitif arz şoku yaşandığında(petrol fiyatları düştüğünde) toplam arz artar
ve yeni kısa dönem toplam arz eğrisi SAS1, fiyat seviyesi ise P1 olur. Fiyatların düşmesi ve
üretimin genişlemesi ile birlikte yeni denge noktası A’dan B’ye gelir. Bu seviyede üretim
Q0’dan Q1’e yükselmiştir. Yani üretim, potansiyel düzeyin üzerine çıkmıştır. Üretimin arttığı
durumda istihdamda artma ve işsizlikte azalma görülür. İşsizliğin azalması ve ücretlerin
yükselmesi nedeniyle firmaların maliyetlerinde artış olur. Bu nedenle firmalar üretimlerini
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
122
daraltacak ve fiyatlar yükselmeye başlayacaktır. Denge ilk duruma A noktasına dönecektir.
Piyasanın kendi düzenine bırakıldığı bu durumda denge eski noktasına dönmektedir.
Politik Nedenler
Demokrasi ile yönetilen ülkelerde yeniden seçilmeyi hedefleyen siyasal iktidarların
seçmenlerin oyunu kazanabilmek için para ve maliye politikaları uygulaması ekonomide
dalgalanmalara yol açmaktadır. Para arzının arttırılması, vergi oranlarının düşürülmesi, transfer
harcamalarının ve sübvansiyonların arttırılması gibi genişletici para ve maliye politikaları
siyasal iktidarların en çok başvurduğu uygulamalardır. Seçim dönemi temel alınarak uygulanan
bu politikalar popülist ve fırsatçı politikalar olarak nitelendirilirler. Konjonktürel dalgalanmaya
neden olan bu politikalar toplam talebi arttırır ve ekonomiyi canlandırırlar. Popülist
politikaların maliyeti ise seçim sonrası dönemde daraltıcı politikalar ile telafi edilmeye çalışılır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
123
IV. BÖLÜM SORULARI
1-2014 yılında Türkiye’nin yaklaşık GSYH büyüme oranı aşağıdakilerden hangisidir?
a)%7
b)%5
c)%4,1
d)%2,9
Cevap: D
2-Aşağıdaki faktörlerden hangisi kişi başına düşen GSYH’yi etkilememektedir?
a)Nüfus yapısı
b)Kayıt dışı ekonomi
c)Otonom yatırım
d)Kaynakların etkin dağılımı
Cevap: C
3-Aşağıdakilerden hangisi kamu gelirleri arasında gösterilemez?
a)Sübvansiyonlar
b)Vergiler
c)Borçlanma
d)Vergi cezaları
Cevap: A
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
124
4- Aşağıdakilerden hangisi kamu giderleri arasında gösterilemez?
a)Cari harcamalar
b)Transfer harcamaları
c) Yatırım harcamaları
d)Değişken harcamalar
Cevap: D
5- 2014 yılı verilerine göre aşağıdaki sektörlerden hangisi en yüksek istihdamı sağlamaktadır?
a)Tarım
b)Sanayi
c)Enerji
d)Hizmetler
Cevap: D
6- 2015 yılı için TÜFE hesaplamalarında ana harcama gruplarından hangisinin ağırlık oranı en
yüksektir?
a)Gıda ve alkolsüz içecekler
b)Ulaştırma
c)Giyim
d)Eğlence kültür
Cevap: A
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
125
7- Aşağıdakilerden hangisi TCMB rezervlerinin piyasadaki rolü hakkında yanlış bir bilgidir?
a)Merkez Bankasına manevra alanı sağlar
b)Likidite yetersizliklerine kaynaktırlar
c)Döviz Kuru hedefleri doğrultusunda kullanılabilirler
d) İç dengeyi bozucu etkileri bulunmaktadır
Cevap: D
8-GSMH ile GSYH arasındaki fark aşağıdakilerden hangisidir?
a) Amortismanlar
b) Transfer Ödemeleri
c) Dış Alem Net Faktör Gelirleri
d) Kurumlar Vergisi
Cevap: C
9-Bir ekonomideki tüm üretim faktörlerinin tam kullanım kapasiteleri doğrultusunda istihdam
edilmesi ile ulaşılabilecek çıktının ifadesi aşağıdakilerden hangisidir?
a) Fiili GSYH
b) Nominal GSYH
c) Reel GSYH
d) Potansiyel GSYH
Cevap: D
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
126
10-Aşağıdakilerden hangisi milli gelirin tam olarak yansıtamadığı konulardan birisi değildir?
a)Çevre sorunları
b)Üretim faktörlerinin geliri
c)Kayıt dışı ekonomi
d)Ürün kalitesindeki gelişmeler
Cevap: B
11-Aşağıdakilerden hangisi yatırım kararını etkileyen faktörlerden birisi değildir?
a)Teknolojik gelişmeler
b)Faiz oranı
c)Beklenti ve tahminler
d)Otonom Tüketim
Cevap: D
12-Daha fazla paranın daha az malı kovaladığı enflasyon türü aşağıdakilerden hangisidir?
a) Talep Enflasyonu
b) Hiperenflasyon
c) Arz enflasyonu
d) Ilımlı enflasyon
Cevap: A
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
127
13- Aşağıdakilerden hangisi doğal işsizlik oranını etkileyen faktörlerden birisi değildir?
a) Demografik değişimler
b) Arz şokları
c) Maliyet analizi
d) Devlet politikaları
Cevap: C
14. Eksik talep işsizliği olarak da bilinen işsizlik türü aşağıdakilerden hangisidir?
a)Konjonktürel İşsizlik
b)Reel Ücret İşsizliği
c)Friksiyonel İşsizlik
d)Doğal İşsizlik
Cevap: A
15.İşsizlik oranının formülü aşağıdakilerden hangisidir?
a) (İşsiz Sayısı/İşgücü)x100
b) (İşsiz Sayısı/Nüfus)x100
c) (Nüfus/İşgücü)x100
d) (İşgücü/Nüfus)x100
Cevap: A
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
128
V. BÖLÜM
DIŞ TİCARET VE ULUSLARARASI EKONOMİ
5.1. Dış Ticaret Teorileri
Mutlak Üstünlükler Teorisi: Adam Smith’in geliştirdiği mutlak üstünlükler teorisi serbest
ticaret koşulları altında ülkelerin mutlak üstünlük sahibi olduğu malların üretiminde
uzmanlaşması anlamına gelmektedir. İki ülke arasında gerçekleşen mal ticaretinde eğer bir ülke
diğer ülkeye göre daha az kaynak kullanarak ya da daha ucuza üreterek avantaj sağlıyorsa o
malın üretiminde uzmanlaşmaya gitmelidir. Aşağıdaki örneğe göre Türkiye tüm kaynaklarını
çay üretmek için kullandığı zaman 6 ton, pamuk üretmek için kullandığında ise 2 ton
üretebilmektedir. Fransa bütün kaynaklarını çay üretimine ayırdığında 2 ton, pamuk üretimine
ayırdığı zaman ise 6 ton üretebilmektedir.
Ürün/Ülke
Çay
Pamuk
Türkiye
6 ton
2 ton
Fransa
2 ton
6 ton
Bu durumda iki ülkenin aynı şartlar altında ve eşit kaynaklarla üretim yaptığı düşünülürse
Türkiye Fransa’nın 3 katı kadar daha fazla miktarda çay üretebilmektedir. Yani Türkiye’nin
çay üretiminde mutlak üstünlüğü var demektir. Yine aynı şartlar altında ve eşit kaynaklarla
üretim yapıldığı durumda Fransa Türkiye’nin 3 katı kadar daha fazla buğday üretmektedir.
Fransa buğday üretiminde mutlak üstünlüğe sahiptir. Sonuç olarak Türkiye çay, Fransa pamuk
üretmeli ve ihraç etmelidir.
Karşılaştırmalı(Mukayeseli)
Üstünlükler
Teorisi:
David
Ricardo’nun
geliştirdiği
karşılaştırmalı üstünlükler teorisi serbest ticaret koşulları altında ülkelerden birinin her iki malın
üretiminde de mutlak avantajı olduğu durumda ülkelerin iki mal arasında karşılaştırmalı
üstünlük sahibi olduğu malın üretiminde uzmanlaşmasını belirtmektedir. Aşağıdaki örneğe
göre Türkiye tüm kaynaklarını çay üretmek için kullandığı zaman daha 6 ton, pamuk üretmek
için kullandığında ise 4 ton üretebilmektedir. Fransa ise tüm kaynaklarını çay üretmek için
kullandığında 2 ton, pamuk üretmek için kullandığında 1 ton üretebilmektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
129
Ürün/Ülke
Çay
Pamuk
Türkiye
6 ton
4 ton
Fransa
2 ton
1 ton
Bu durumda Türkiye hem çay hem de pamuk üretiminde Fransa’dan daha avantajlıdır.
Fakat Türkiye’nin iki mal arasında karşılaştırma yapıldığında pamuktaki avantajı daha fazladır.
Çayda 6:2=3, pamukta 4:1=4 olduğu için Türkiye pamuk üretiminde, Fransa çay üretiminde
karşılaştırmalı üstünlüğe sahip bulunmaktadır. Ülkeler karşılaştırmalı üstünlüğe sahip oldukları
malın üretiminde uzmanlaşmaya gidip, kaynaklarını daha etkin olarak kullanırlar. Ticaret,
Türkiye’nin çay, Fransa’nın pamuk ithal etmesi ile gerçekleşecektir.
Heckscher-Ohlin Teorisi İsveçli ekonomistler Eli Heckscher ile Bertil Ohlin tarafından
geliştirilmiştir. Bu teoriye göre ülkenin faktör yoğunluğunun bulunduğu malın üretiminde
uzmanlaşması gerekmektedir. Bir ülke nispi olarak daha donanımlı ve zengin olduğu girdilerini
o malın üretiminde kullanmalı ve o malı ihraç etmelidir.
Dış Ticaret Teorisinde Yeni Akımlar: Küreselleşen dünyada uluslararası ticaretin giderek
artması ve önem kazanması, yoğunlaşması, yeni dış ticaret teorilerinin ortaya atılmasına neden
olmuştur.
5.2. Ödemeler Bilançosu
Makroekonomik dengenin sağlanması konusunda yapılan analizleri sadece iç politikalar
açısından değerlendirmemek gerekmektedir. Ekonomide iç denge kadar dış dengenin
sağlanması da önem arz etmektedir. İç politika açısından yatırım-tasarruf ve kamu harcamalarıvergiler eşitliklerinin dengede olması istenmektedir. Dış denge açısından da ülkenin döviz gelir
ve giderleri arasında denge kurulması arzu edilir. Sermaye akımları ve ticari ilişkilerde denge
sağlanması dış dengenin diğer bir ifadesidir.
•
Ödemeler bilançosu belirli bir dönemde bir ekonominin uluslararası ticari ve
ekonomik ilişkileri doğrultusunda yaptığı işlemleri ifade eder.
•
Ödemeler bilançosu ülkenin ithalat ve ihracat verilerini belirleyerek ülkenin dış
işlem hacmi ile ihracatın ithalatı karşılama oranı hakkında bilgi verir.
•
Dış ticaret dengesi ülkenin uluslararası ticari ilişkilerinin seviyesini ve
gelişmişlik düzeyini gösterir.
•
Ödemeler bilançosu sermaye akımları hakkında bilgi verir ve ülkeye gelen
sermayenin miktarını gösterir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
130
Ödemeler bilançosu iki önemli kavram ile gösterilmektedir. Bu kavramlar;
•
Cari İşlemler Hesabı
•
Sermaye Hesabı
•
Diğer Kalemler
Cari İşlemler Hesabı
Cari işlemler hesabı mal ve hizmet ticaretini ifade etmektedir. Üç ana kalemi
bulunmaktadır. Bu kalemler;
•
Dış ticaret bilançosunu gösteren mal ticaretidir. Ticaret dengesini temsil
etmektedir. Ülkenin ithalat ve ihracatını gösterir.
•
Görünmeyen kalemler ya da diğer bir ifade ile hizmet ticaretidir. Turizm,
navlun, sigorta, yurtdışı müteahhitlik hizmetleri, bankacılık gelirleri, işgücü
gelirleri gibi kalemleri bulunmaktadır.
•
Tek taraflı transferler ile cari işlemler dengesine ulaşılmaktadır.
Sermaye ve Finans Hesabı
Sermaye ve finans hesabı menkul kıymetler, gayrimenkul alım satımı ve doğrudan
sermaye yatırımlarını temsil etmektedir. İki tane alt kalemi bulunmaktadır;
•
Uzun vadeli sermaye hareketleri(ithalat ve ihracatı)
•
Kısa vadeli sermaye hareketleri
Diğer Kalemler
Cari işlemler ve sermaye hesabı haricinde de ödemeler bilançosu göstergeleri
bulunmaktadır. Bu kalemler;
•
Resmi Rezerv Hesabı kamunun resmi rezervlerini varlıkların alım satımı ile
değerlendirmesi kalemidir.
•
Net hata ve noksan ya da istatiksel hata kalemi cari işlemler hesabında ya da
sermaye hesabında oluşabilecek gecikme ve hataları ifade etmektedir.
5.3.Döviz Piyasası ve Döviz Kuru Rejimleri
Döviz piyasası normal bir mal gibi arz ve talep koşullarında kur değerinin belirlendiği
bir piyasadır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
131
(Grafik 5.1)
Döviz Kuru
Döviz Arzı
Denge Noktası
Döviz Talebi
0
Döviz Miktarı
Grafik 5.1’e göre döviz arzı ile döviz talebi eğrilerinin kesiştiği noktada denge kur
düzeyi bulunmaktadır. Dış ticaret ilişkilerinde döviz arz ve talebindeki değişiklikler kur
seviyesini etkilemektedir. Örneğin Kuveyt ile yapılan ticarete sınırlama getirmek için ithalat
kotası koyularak ithalat seviyesi düşürüldüğünde Kuveyt dinarına olan talep düşecektir. Bu
nedenle döviz talebi eğrisi sola kayar. Yeni denge seviyesinde ise döviz kuru düşmektedir. Yani
TL Kuveyt Dinarı karşısında değer kazanmaktadır.
Ülke sınırları dışında gerçekleştirilen işlemler için yabancı ülke paralarına duyulan
ihtiyaç ve küreselleşmeyle birlikte giderek artan uluslararası ticaret faaliyetleri döviz kuru
ihtiyacını mecburi kılmaktadır. Döviz kuru, en genel tanımla yerli paranın yabancı para
karşısındaki değeri ya da bir diğer ifade ile fiyatıdır. Örneğin; 1 USD=2.50 TL ise bu durum
bize Türk Lirası’nın USD karşısındaki değerinin düşük olduğunu gösterir.
Döviz kuru, nominal veya reel olarak hesaplanabilir. Nominal döviz kuru
hesaplanırken yerli paranın satın alma gücü göz ardı edilir. Reel döviz kuru ise yerli paranın
yabancı para karşısındaki satın alma gücüne göre düzeltilmesiyle bulunur. Diğer bir ifade ile
reel döviz kuru, yurtdışı fiyatlar genel seviyesinin yurtiçi fiyatlar genel seviyesine oranının
nominal döviz kuru ile çarpımı sonucunda bulunan değerdir.
Reel Döviz Kuru = Nominal Döviz Kuru x (Yurtdışı Fiyatlar Genel Düzeyi/Yurtiçi
Fiyatlar Genel Düzeyi)
Yabancı paranın yerli para cinsinden değeri iki şekilde ifade edilebilir:
•
Düz Kur: Yerli para ve yabancı paranın direkt birbirleri cinsinden ifade
edilmesidir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
132
•
Çapraz Kur: Yerli para ve yabancı para arasındaki kurun bir diğer yabancı para
cinsinden ifade edilmesidir. Örneğin; 1 USD=2.61 TL ve 1 EURO=2.84 TL iken
çapraz kur yani EURO/USD=1.08 olarak hesaplanır.
5.3.1.Sabit Kur Rejimi
Sabit döviz kuru rejiminde kurların belirlenmesi piyasaya bırakılmayarak idari karar
alma mekanizmaları tarafından belirlenmektedir. Bu rejimin dezavantajları şunlardır:
•
Merkez bankasının kullandığı para politikası araçlarından bir tanesi olan döviz
kurunun sabit olması, Merkez Bankasının para arzını arttırma veya azaltma
imkânını kısıtlar.
•
Kurların sabit olması, zamanla yerli paranın değerinin artmasına ve ithalatın
artmasına neden olur. Artan ithalatın olumlu etkileri olmakla birlikte dış ticaret
açığının artmasına da neden olabilecektir. Sabit kur rejiminin en büyük
dezavantajı ödemeler dengesinde bu tip sorunlara neden olmasıdır.
•
Sabit kur rejiminin neden olduğu dış ticaret açıklarını gidermek için devalüasyon
uygulamasına başvurulur. Ancak devalüasyon, ödemeler dengesindeki
problemleri çözmekte her zaman başarılı olamamaktadır.
5.3.2.Esnek Kur Rejimi
Esnek kur rejiminde kurların belirlenmesi piyasa güçlerine bırakılmaktadır. Yani döviz
kuru, döviz piyasasında oluşan arz ve talebin bir fonksiyonu olmaktadır. Esnek kur rejiminin
olumlu yönleri ve tercih edilme nedenleri şunlardır:
•
Ödemeler dengesi, piyasadaki arz ve talebe bağlı olarak kendiliğinden
gerçekleşir ve devletin müdahalesine ihtiyaç duyulmaz.
•
Merkez Bankası, döviz kuruna müdahalelerde bulunarak para arzını istenilen
düzeye çekebilmektedir.
•
Olası bir ödemeler dengesi sorununda devlet müdahalesi gerekli olmaksızın
piyasa aktörleri kendiliğinden çözüm üretmektedir.
•
Para politikası daha etkin şekilde uygulanabilmektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
133
5.3.3.Karma Rejimler
Günümüz ekonomilerinde sabit kur rejimi ve esnek kur rejiminin tek başına ve katı
olarak uygulanması pek tercih edilmemektedir. Ülkeler genellikle her iki rejimin de olumsuz
etkilerini bertaraf edecek karma kur rejimleri uygulamaktadırlar. Bu uygulamalardan bazıları
şunlardır:
•
Kayan Kur Rejimi: Bu rejimde kur değişimlerini sürekli olarak takip eden
Merkez Bankaları, en ufak değişikliklere bile sık sık müdahale eder.
•
Ayarlanabilir Kur Rejimi: Sabit kur rejimine daha yakın olan bu rejimde kur
bir süreliğine sabit tutulur. Bu süre içinde kurda bir değişme oluşursa Merkez
Bankaları müdahale eder.
•
Ortak Dalgalanma Rejimi: Birden fazla ülkenin paraları, diğer ulusal paralara
karşı ortak dalgalanmaya bırakılır. Avrupa Para Sistemi’nin uyguladığı sistem
bu rejime benzemektedir.
•
Gözetimli Dalgalanma Rejimi: Kurlar dalgalanmaya bırakılmakla birlikte
esnek kur rejiminden farklı olarak, aşırı dalgalanmalarda Merkez Bankaları veya
yetkili diğer otoriteler kura müdahale ederek aşırı dalgalanmaları giderirler.
•
Döviz Kuru Bandı Rejimi: Döviz kurunun ulaşabileceği minimum ve
maksimum sınırları içeren bir döviz kuru bandı önceden ilan edilir ve döviz kuru
bu bant içerisinde dalgalanmaya bırakılır. Döviz kuru bandındaki minimum ve
maksimum kur arasındaki farkın az ya da çok olmasına göre dar döviz kuru
bandı ya da geniş döviz kuru bandı rejimleri uygulanabilmektedir. Döviz kuru,
bantta belirlenen minimum sınırların altına düşer veya maksimum sınırları
aşarsa yetkili otoriteler kura müdahale eder.
5.4. Ödemeler Dengesi, Dış Ticaret ve Politika Uygulamaları
Ödemeler dengesi bir ülkenin diğer ülkeler ile yaptığı ticari ilişkilerin dengede olduğu
durumu göstermektedir. Ödemeler dengesi basit bir ifade ile cari işlemler ile sermaye
hareketlerinin eşit olduğu seviyeyi göstermektedir.
“BP” eğrisi ödemeler dengesini gösteren eğridir. Grafik 5.2.’de gösterilmektedir.
Ödemeler Bilançosu “BP” eğrisi pozitif eğimli bir eğridir. Faiz oranı değişimlerine
duyarlı bir eğri olan “BP” sermaye hareketliliğinden etkilenmektedir. Sermaye hareketliliği
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
134
eğrinin eğimini belirlemektedir. Buna göre sermaye hareketlerinin faiz oranına olan duyarlılığı
arttığı durumda eğri daha yatık bir hale gelecektir. Sonuçta, küçük faiz değişimlerinde yüksek
sermaye hareketliliği gözlemlenir. Aksi durumda eğri daha dikey bir hale gelerek faiz
oranlarına daha duyarsız olacaktır.
(Grafik 5.2.)
i
BP>0
Ödemeler Dengesi
BP
Fazla Vermektedir.
Ödemeler Dengesi Açık Vermektedir.
BP<0
0
Y
Ödemeler dengesinde yaşanan açıkların giderilmesi için ekonomi politikaları
uygulanmaktadır. Bu doğrultuda uygulanan dış ticaret politikasının amaçları;
•
Dış Ödemeler Dengesizliklerinin Giderilmesi: Dış açık veren ekonomiler
makro ekonomik olarak sorunlar yaşamaktadırlar. Bu sorunlar döviz
rezervlerinin azalmasına neden olmaktadır. Ülkelerin döviz kaybı yaşamamaları
ve döviz gelirlerini arttırmaları için dış ticaret politikası uygulanmaktadır.
•
Otarşi: Otarşi ekonomik olarak bir ülkenin kendine yetebilmesini ifade
etmektedir. Bunun için uygulanan dış ticaret politikaları uluslararası ticareti
azaltmaya yöneliktir.
•
Tam İstihdamı ve İç İstikrarı Sağlamak: Üretim arttırıcı hamlelerle toplam
talebi ve istihdam oranını arttırmak dış ticaret politikası amaçlarından bir
tanesidir.
•
Hazineye Gelir Sağlamak: Vergi yoluyla hazineye ithalat ve ihracat üzerinden
gelir kazandırılması amaçlanmaktadır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
135
•
Dış Rekabetten korunma: Ülke içinde yeni kurulan endüstrilerin belli bir
seviyeye gelinceye kadar uluslararası rekabetten zarar görmemesi için dış ticaret
politikası uygulanmaktadır.
•
Ekonomik Kalkınma ve Refahı Arttırmak: Ekonomik kalkınmanın
sürdürülebilmesi ve refahın arttırılabilmesi için dış ticaret politikaları
uygulanmaktadır. Yerli endüstrilerin korunması ve ihracatın teşvik edilmesi gibi
dış ticaret stratejileri ile ekonomik kalkınma hedeflenir.
•
Piyasa Aksaklıklarının Giderilmesi: Yurtiçi piyasada rekabetten yoksun bir
düzenin oluştuğu durumda ürün kalitesi ve fiyat analizi sağlıklı bir şekilde
sürdürülememektedir. Piyasadaki rekabeti arttırmak ve kaynakların daha etkin
dağılımını sağlamak için dış ticaret politikaları uygulanmaktadır.
•
Sosyal ve Siyasal Nedenler: Devletin sosyal ve siyasal düşünce doğrultusunda
gelir dağılımını belirli bir grup üzerinden lehte ve aleyhte değiştirmesi dış ticaret
politikaları ile mümkün olmaktadır.
Dış ticaret politikası araçları belirtilen amaçlar üzerinde etkili olmaktadır. Dış ticaret
politikaları mali araçlar ve kur politikaları ile dış ticaret hedeflerini gerçekleştirmek için
kullanılmaktadır. Tarifeler, kotalar, tarife dışı engeller dış ticaret politikası araçlarına örnek
olarak verilmektedir. Ekonominin eşanlı iç ve dış dengesinin sağlanması için bu araçlar
kullanılmaktadır. Temel olarak dış ticaret politikası araçları ise;
Gümrük tarifeleri: Gümrük tarifeleri genel olarak bir ülkeden ithal edilen mallar
üzerinden alınan vergilerdir. İhraç edilen mallardan da alınabilmektedir. Gümrük tarifelerinin
amacı devlete gelir sağlamak ve uluslararası piyasada ticareti yapılan malın arzını düşürerek
fiyatları arttırmaktır.
Tarife dışı araçlar: Gümrük tarifelerinin gelişen uluslararası ticaret ve çok taraflı
anlaşmalar nedeniyle daha önceki yıllardaki etkinliğinin azalması sonucunda tarife dışı
araçların rolü ön plana çıkmıştır. Tarife dışı araçlarda en önemli pay miktar kısıtlamalarındadır.
Tarife dışı araçların en önemli amacı döviz çıkışına yol açan işlemleri kısıtlamaktır. Başlıca
tarife dışı araçlar;
•
Miktar kısıtlamaları devletin ithalat miktarı üzerinde yaptığı kısıtlamaları ifade
etmektedir. İthalat kotaları, yasaklamalar ve kambiyo denetimi gibi önlemler
miktar kısıtlamalarıdır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
136
•
Tarife Benzeri Faktörler uygulama bakımından gümrük tarifelerine benzeyen
bu politika aracı, ithalatın daha pahalı hale gelmesine ve iç endüstrilerin
gelişmesine imkan sağlamaktadır.
•
Görünmez Engeller temel hedef olarak diğer politika araçlarının hedeflerini
taşımasa da kamu güvenliği ve halk sağlığı gibi konular nedeniyle dış ticareti
kısıtlayıcı etkide bulunmaktadır.
•
Gönüllü İhracat Kısıtlamaları ithalatçı ve ihracatçı ülke arasındaki anlaşmanın
gereği olarak ithalatçı ülkenin ihracatçı ülke mallarına koyduğu kotaları ifade
etmektedir. İç piyasanın korunması ve istihdamın arttırılması amaçlanmaktadır.
İhracatın özendirilmesi: Dış ticaret politikasının döviz gelirlerini arttıracak işlemler
doğrultusunda şekillenmesini ifade etmektedir. İhracatçının teşvik edilerek ülkeye daha çok
döviz kazandırması bu politika aracının temel hedefini oluşturmaktadır.
Bağlı ticaret: Devlet kanalı ile yürütülen, uluslararası anlaşmalara dayanan ve döviz
tasarrufu sağlamayı hedefleyen bir dış ticaret politikası aracıdır. Geleneksel yöntem olarak
takas ve takasın biraz daha modern biçimi olan kliringden oluşmaktadır.
•
Takas, iki üç ya da dört taraflı olarak yapılabilmektedir. İkili anlaşma
durumunda iki farklı ülkedeki ihracatçı firma ve ithalatçı firma, ticareti mal
üzerinden yaparak döviz transferi yapmayabilirler. Eğer bir taraf mala ihtiyaç
duymuyorsa ithalat hakkını başka bir firmaya devredebilir.
•
Kliring mal ticaretine dayanır ve takasın biraz daha geliştirilmiş halidir.
Takastan farklı olarak ithalatçı ve ihracatçı doğrudan ilişki içinde bulunmazlar.
Kliring anlaşması imzalamış ülkeler kliring ofisleri ve Merkez Bankaları
aracılığı ile bu işlemi yapabilmektedir. İthalatçılar ithal ettikleri malların
bedelini ülke içinde kendi ülke para biriminden ödeyebilmektedirler. Bu
ödemeler anlaşmalı ülkedeki alacaklılara ulaştırılır. Böylece ticaret esnasında
döviz kullanılmamış olur.
Bağlı ticaretin günümüzde switch ticareti, karşı satın alım işlemleri, geri satın alım
işlemleri, dengeleme(offset) anlaşmaları gibi farklı yöntemleri de bulunmaktadır.
5.4.1. İç ve Dış Denge(Genel Denge)
Ekonomide iç dengenin sağlanması iç politikalar açısından önem arz etmektedir.
Gelişen uluslararası ticari ve ekonomik ilişkiler dış dengenin de sağlanması gerekliliğini ortaya
koymaktadır. Genel olarak bir ülkenin ekonomisi hem iç dengenin hem de dış dengenin
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
137
sağlanması ile güçlü olabilmektedir. Grafik 5.3.’te iç ve dış dengenin sağlandığı durum
gösterilmektedir.
(Grafik 5.3.)
i
LM
BP
Denge Faiz Oranı
0
IS
Denge Milli Gelir Düzeyi
Y
Tam sermaye hareketliliğinin görüldüğü durumda BP eğrisi tamamen yatık bir hale
gelmektedir. IS-LM-BP eğrilerinin kesiştiği noktada, bir ekonomide iç ve dış denge belirli bir
faiz oranı ve milli gelir seviyesi üzerinden gerçekleşmiş demektir.
5.4.2. Sermaye Hareketliliğine Göre Para ve Maliye Politikaları
Sermaye hareketliliğine göre denge koşulları değişmektedir. Makroekonomik denge
sınırlı ve tam sermaye hareketliliğine göre değerlendirilmelidir.
5.4.2.1. Sınırlı Sermaye Hareketliliğinde Para ve Maliye Politikası
Sınırlı sermaye hareketleri faiz oranları ve sermaye hareketleri arasındaki ilişkinin daha
duyarsız olduğu durumlarda geçerlidir. IS-LM-BP eğrilerinin kesiştiği yerde denge
sağlanmaktadır. Sınırlı sermaye hareketlerinde, “BP” eğrisi sermaye hareketlerinin faize olan
duyarlılığı düşük olduğu için daha dik bir eğri olmaktadır.
Para politikası uygulamalarında para arzının arttırıldığı yani genişletici para
politikasının uygulandığı bir durumda LM eğrisi sağa kayar. Yeni denge düzeyinde daha
yüksek milli gelir düzeyi ve daha düşük faiz oranı elde edilmektedir. Faiz oranının düşmesi
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
138
sermaye çıkışına neden olmaktadır. Aynı şekilde milli gelirin artması da ithalata yönelimi
arttırır. Sonuç olarak dış açık verilmektedir.
Maliye politikası uygulamasında ise genişletici maliye politikası uygulandığında yani
kamu harcamaları arttırılması ya da vergi oranlarının düşürülmesi durumunda IS eğrisi sağa
kayar. Yeni denge düzeyinde hem milli gelir hem faiz oranı artmaktadır. Faiz oranının artması
sermaye girişlerini arttırsa da, milli gelirin yükselmesi sonucu ithalat eğilimi de artmaktadır.
Bu iki durum dış dengeyi zıt yönden etkilemektedir. İki değişkenin büyüklükleri dış açık ya da
dış fazla verilmesi durumunu netleştirmektedir.
5.4.2.2. Tam Sermaye Hareketliliğinde Para ve Maliye Politikası (Mundell-Fleming
Modeli)
Tam sermaye hareketliliğinde BP eğrisi tam yatık olmaktadır. Yani sermaye hareketleri
faiz oranlarına sonsuz duyarlıdır. İç ve dış faiz oranları birbirine eşit düzeydedir.
Mundell-Fleming modeline göre para politikası uygulamalarında döviz kuru sisteminin
rolü bulunmaktadır.
5.4.2.2.1. Sabit Kur Sisteminde Para Politikası
Sabit döviz kuru sistemine sahip bir ekonomide para arzının arttırıldığı bir durumda yani
genişletici para politikası uygulandığında LM eğrisi sağa kayar. Yeni denge düzeyi BP’nin
altında kalacağı için dış açık oluşmaktadır. Dış açığın oluşmasının nedeni iç faiz oranı dış faiz
oranının altına düştüğü için sermaye çıkışlarının olmasıdır. Sermaye çıkışları sonucu yerli para
değer kaybeder. Sabit döviz kuru uygulaması altında paranın değerini korumak isteyen Merkez
Bankası ise piyasaya döviz satarak piyasadan yerli parayı çeker. Bu işlem ilk LM eğrisine
dönünceye kadar sürer ve ilk denge noktasına geri dönülmüş olur. Bu durum Grafik 5.4.’te
gösterilmektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
139
(Grafik 5.4.)
i
LM0
LM1
BP
IS
0
Y
Sonuç olarak tam sermaye hareketliliğinin görüldüğü bir durumda sabit kur
sisteminde para politikaları etkin değildir. Milli gelirde artış gözlemlenmemiştir.
5.4.2.2.2. Sabit Kur Sisteminde Maliye Politikası
Sabit döviz kuru sistemine sahip bir ekonomide kamu harcamalarının arttırıldığı ya da
vergi oranlarının azaltıldığı bir durumda yani genişletici maliye politikası uygulandığında IS
eğrisi sağa kayar. Bu durum iç faiz oranlarını arttırır. Faiz oranı dış faiz oranının üstüne çıktığı
için sermaye girişleri gözlenir. Sermaye girişleri sonucu yerli para değer kazanır. Bu durumda
Merkez Bankası kurun değerini korumak için piyasadan döviz satın alarak para arzını arttırır.
LM eğrisini sağa kaydırır. Bu işlem iç ve dış faiz oranları eşit oluncaya dek sürer. Böylece ilk
denge noktasına göre, aynı faiz oranı daha yüksek gelir düzeyi sağlanmış olur. Bu durum Grafik
5.5.’te gösterilmektedir.
(Grafik 5.5.)
i
LM0
LM1
BP
IS1
IS0
0
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
Y
140
Sonuç olarak tam sermaye hareketliliğinin görüldüğü bir ekonomide sabit kur
sisteminde maliye politikaları etkindir. Milli gelirde artış gözlemlenmiştir.
5.4.2.2.3. Esnek Kur Sisteminde Para Politikası
Esnek döviz kuru sistemine sahip bir ekonomide para arzının arttırıldığı bir durumda
yani genişletici para politikası uygulandığında LM eğrisi sağa kayar. Faiz oranları düşer,
yatırımlar artar. Milli gelir seviyesi yükselir. Yeni denge düzeyi BP’nin altında kalacağı için
dış açık oluşmaktadır. Dış açığın oluşmasının nedeni iç faiz oranı dış faiz oranının altına
düştüğü için sermaye çıkışlarının olmasıdır. Sermaye çıkışları sonucu yerli para değer
kaybeder. Yabancı para değer kazanır. Bu durumda yerli mallara olan dış talep artar. Dış talep
artışı ihracatı arttırır ithalat azalır. Net ihracatın artması ile birlikte IS eğrisi sağa kayar. Son
durumda aynı faiz oranı seviyesinde daha yüksek bir gelir düzeyi elde edilir. Bu durum Grafik
5.6.’da gösterilmektedir.
(Grafik 5.6.)
i
LM0
LM1
BP
IS1
IS0
0
Y
Sonuç olarak tam sermaye hareketliliğinin görüldüğü bir ekonomide esnek kur
sisteminde para politikaları etkindir. Milli gelirde artış gözlemlenmiştir.
5.4.2.2.4. Esnek Kur Sisteminde Maliye Politikası
Esnek döviz kuru sistemine sahip bir ekonomide kamu harcamalarının arttırıldığı ya da
vergi oranlarının azaltıldığı bir durumda yani genişletici maliye politikası uygulandığında IS
eğrisi sağa kayar. Bu durum iç faiz oranlarını ve milli geliri arttırır. İç faiz oranı dış faiz oranının
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
141
üstüne çıktığı için sermaye girişleri gözlemlenir. Sermaye girişleri sonucu yerli para değer
kazanır. Bu durumda ithalat ucuzlar ve ithalatta artış gözlemlenir. Net ihracat ise azalır. Sonuç
olarak IS eğrisi ilk durumuna geri dönerek ilk denge noktasında denge gerçekleşir. Bu durum
Grafik 5.7.’de gösterilmektedir.
(Grafik 5.7.)
i
LM
BP
IS1
IS0
0
Y
Sonuç olarak tam sermaye hareketliliğinin görüldüğü bir durumda esnek kur
sisteminde maliye politikaları etkin değildir. Milli gelirde artış gözlemlenmemiştir.
5.5.Ödemeler Dengesi İle İlgili Göstergeler
Ödemeler bilançosu bir ülkenin ülke sınırları dışındaki birimler ile olan ticari
ilişkilerinin göstergesidir. Ülkelerin amacı iç dengenin sağlanmasının yanı sıra, dış dengenin
de eşanlı olarak gerçekleşmesidir. Tablo 12, Türkiye’nin 2007-2014 yılları arasında ihracat,
ithalat ve dış ticaret dengesi verileri hakkında bilgi vermektedir.
Türkiye’nin dış ticaret hacmi 2014 verileri ile 400 milyar dolarlık bir seviyeye
ulaşmıştır. Dış ticaret hacminin yaklaşık 242 milyar dolarlık kısmını ithalat, 157 milyar dolarlık
kısmını da ihracat karşılamaktadır. Görüldüğü üzere, ithalat seviyesi ihracat seviyesine göre
oldukça yüksektir. Bu durumun oluşmasında özellikle bir dönem benimsenen düşük kur
politikasının etkisi olmuştur. Bu politika sonucu yurtdışı malların ucuzlaması ile ithalat eğilimi
artmıştır. Sektörlerin ithalat alışkanlıklarının oluşması ile bu durum kronik bir sorun haline
gelmiştir. İhracatı dış ticaret dengesi fazla verecek şekilde arttırmak için uluslararası rekabet
koşulları ve kur politikası önem arz etmektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
142
Tablo 12. Yıllara Göre Dış Ticaret Verileri(bin dolar)
İhracat
İthalat
Değer
Değişim
Değer
Değişim
Dış Ticaret
Dengesi
Dış Ticaret
Hacmi
2007
107 271 750
25,4
170 062 715
21,8
-62 790 965
277 334 464
2008
132 027 196
23,1
201 963 574
18,8
-69 936 378
333 990 770
2009
102 142 613
-22,6
140 928 421
-30,2
-38 785 809
243 071 034
2010
113 883 219
11,5
185 544 332
31,7
-71 661 113
299 427 551
2011
134 906 869
18,5
240 841 676
29,8
-105 934 807
375 748 545
2012
152 461 737
13,0
236 545 141
-1,8
-84 083 404
389 006 877
2013
151 802 637
-0,4
251 661 250
6,4
-99 858 613
403 463 887
2014
157 610 158
3,8
242 177 117
-3,8
-84 566 959
399 787 275
2015
143 838 871
-8,7
207 234 359
-14,4
- 63 395 487
351 073 230
2016*
142 557 355
-0,9
198 610 256
-4,2
- 56 052 902
341 167 611
Kaynak: TÜİK
*
Geçici verilerdir.
2008 krizinin etkisi ile yaşanan küresel daralmanın etkileri Türkiye’nin dış ticaret
istatistiklerinden de anlaşılmaktadır. 2009 yılı verilerinde ihracatta %22,6’lık, ithalatta ise
%30,2’lik küçülme yaşanmıştır. Türkiye dış ticaret verileri doğrultusunda dış açık veren bir
ülke konumundadır.
5.5.1.Dış Borç Stoku
Yurtiçindeki finansman ihtiyacı nedeni ile yurtdışı piyasalardan borçlanmayı ifade
etmektedir. Bu borçlanma çeşitli yollarla yapılabilmektedir. Bunlar;
•
Uluslararası Finans Kuruluşları
•
Devletler
•
Tahvildir.
Kamu sektörünün, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın ve özel sektörün borçları
dış borç stokunu oluşturur. Bu borçlanma türü hem kısa hem de uzun vadeli olarak
gerçekleşebilmektedir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
143
Tablo 13. Yıllara Dış Borç Stoku
(Milyon ABD
Doları)
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014 Ç1
2014 Ç2
2014 Ç3
Kamu
Sektörü
Toplam
Dış Borç
Stoku
73.525
78.306
83.482
89.081
94.238
103.983
115.863
117.125
119.437
118.639
Toplam
Dış Borç
Stoku
Özel
Sektör
Toplam
Dış Borç
Stoku
Türkiye
Brüt Dış
Borç Stoku
Türkiye
Brüt Dış
Borç Stoku
/GSYH
(%)
15.801
14.066
13.162
11.565
9.334
7.088
5.234
4.862
4.289
2.944
160.709
188.554
172.289
191.260
200.330
227.971
268.443
266.293
278.255
275.218
250.035
280.926
268.933
291.905
303.902
339.041
389.540
388.280
401.981
396.800
38,5
37,9
43,6
39,9
39,3
43,1
47,4
48,1
50,3
49,6
TCMB
Kaynak: Hazine Müsteşarlığı
Tablo 13, yıllara göre Türkiye’deki dış borç stokunu göstermektedir. 2014’ün 3. çeyreği
verilerine göre kamu sektörünün dış borcu yaklaşık 119 milyon dolar, TCMB’nin dış borcu 3
milyon dolar, özel sektörün dış borcu ise 275 milyon dolardır. İstatistiklerden de görüldüğü
üzere dış borç stokunun önemli bir kısmını özel sektör borçları oluşturmaktadır.
2014 yılının 3. çeyreğinde toplam dış borç stoku yaklaşık 396,8 milyon dolar olarak
gerçekleşmiştir. Bu verinin GSYH’ye oranı ise %49,6’dır. Toplam borç stokunun GSYH’ye
oranı ise 2013 verileri ile %36’dır. Bu oranın önemi Maastricht Kriterleri’ne göre belirlenen
%60’ın çok altında olmasıdır. Bütçe disiplini adına atılan olumlu adımlar ve doğru politikalar
bu oranı sağlamıştır.
5.5.2.Cari İşlemler Dengesi
Cari işlemler hesabı basit olarak mal ve hizmet ticaretini temsil etmektedir. Mal ticareti,
hizmet ticareti, gelirler ve cari transferler bu kısımda değerlendirilmektedir.
Sermaye hesabı uzun ve kısa vadeli sermaye hareketlerini temsil etmektedir.
Resmi Rezerv Hesabı kamunun resmi rezervlerini varlıkların alım satımı ile
değerlendirmesi kalemidir.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
144
Net hata ve noksan ya da istatiksel hata kalemi cari işlemler hesabında ya da sermaye
hesabında oluşabilecek gecikme ve hataları ifade etmektedir.
Ödemeler dengesini sağlamak için bu kalemlerin verdiği açıklar ve fazlalar önem arz
etmektedir. Amaç genel olarak denge sağlamaktır. Ödemeler bilançosu kalemleri
doğrultusunda 2010’dan sonraki dönem için Türkiye’nin ödemeler dengesi verileri Tablo 14’te
verilmektedir.
Türkiye’nin en önemli dış ticaret problemlerinden olan cari işlemler dengesi yani cari
denge açısından inceleme yapıldığında her yıl cari açık verilmektedir. Cari işlemler hesabının
negatif değer alması cari açık olduğu anlamına gelmektedir. Buna göre 2014 yılında Türkiye
45 milyar dolar cari açık vermiştir. Beş yıllık periyotta ise en yüksek cari açık seviyesi 2011
yılında 75 milyar dolar olarak görülmüştür.
Tablo 14’e göre diğer kalemler incelendiğinde ise cari işlemler hesabından kaynaklı
açıkların azaltıldığı görülmektedir. Özellikle hizmetler dengesinin fazla vermesi ile cari
dengede oluşan açık azaltılmaktadır.
Tablo 14. Yıllara Göre Ödemeler Dengesi
(MİLYON DOLAR)
A-
CARİ İŞLEMLER HESABI
2010
2011
2012
2013
2014
2015 Temmuz
-45.312
-75.008
-48.535
-64.658
-45.846
-3.154
1.
İhracat f.o.b.
120.899
143.432
163.271
163.418
170.878
12.042
2.
İthalat f.o.b.
-177.317
-232.713
-228.810
-243.631
-234.795
17.797
-56.418
-89.281
-65.539
-80.213
-63.917
-5.755
Mal Dengesi
3.
Hizmetler Dengesi: Gelir
36.285
40.824
43.170
46.638
50.472
5.127
4.
Hizmetler Dengesi: Gider
-19.598
-20.583
-20.571
-23.488
-24.801
2.113
-39.731
-69.040
-42.940
-57.063
-38.246
-2.741
Mal ve Hizmet Dengesi
5.
Gelir Dengesi: Gelir
4.478
3.952
5.034
4.524
4.256
431
6.
Gelir Dengesi: Gider
-11.690
-11.807
-12.197
-13.510
-12.979
959
-46.943
-76.895
-50.103
-66.049
-46.969
-3.269
Mal, Hizmet ve Gelir Dengesi
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
145
7.
Cari Transferler
B.
SERMAYE HESABI
C.
FİNANS HESABI
1.631
1.887
1.568
1.391
1.123
115
-51
-25
-58
-96
-66
-32
60.099
67.039
71.068
72.721
43.050
-5.100
8.
Yurtdışında Doğrudan Yatırım
-1.469
-2.330
-4.106
-3.527
-6.658
877
9.
Yurtiçinde Doğrudan Yatırım
9.086
16.136
13.283
12.357
12.145
3.392
10.
Portföy Hesabı-Varlıklar
-3.534
2.688
2.657
2.601
-759
786
11.
Portföy Hesabı-Yükümlülükler
19.617
19.516
38.355
21.385
20.693
-2.474
11.1.
Hisse Senetleri
3.468
-985
6.276
842
2.559
-474
11.2.
Borç Senetleri
16.149
20.501
32.079
20.543
18.134
-2.000
12.
Diğer Yatırımlar-Varlıklar
7.020
11.197
-703
2.370
-1.116
455
12.1.
Merkez Bankası
4
2
2
1
0
0
12.2.
Genel Hükümet
-39
-292
-366
-757
-213
1
12.3.
Bankalar
13.179
-339
2.040
-283
-985
434
12.4.
Diğer Sektörler
-6.124
11.826
-2.379
3.409
82
20
13.
Diğer Yatırımlar-Yükümlülükler
29.379
19.832
21.582
37.535
18.745
6.300
13.1.
Merkez Bankası
-38
-1.409
-1.779
-1.457
-1.905
-95
13.2.
Genel Hükümet
3.657
2.060
-92
-18
-894
-122
13.3.
Bankalar
27.240
10.118
16.002
32.269
15.437
4.089
13.4.
Diğer Sektörler
-1.480
9.063
7.451
6.741
6.107
2.428
Cari, Sermaye ve Finansal Hesaplar
14.736
-7.994
22.475
7.967
-2.862
1.914
NET HATA VE NOKSAN
232
9.008
346
2.796
2.394
105
D.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
146
GENEL DENGE
14.968
1.014
22.821
10.763
-468
-2.019
E.
REZERV VARLIKLAR
-14.968
-1.014
-22.821
-10.763
468
2.019
14.
Resmi Rezervler
-12.809
1.813
-20.814
-9.911
468
2.019
15.
Uluslararası Para Fonu Kredileri
-2.159
-2.827
-2.007
-852
0
0
Kaynak: BÜMKO
5.5.3. İhracatın İthalatı Karşılama Oranı
Bir ülke açısından ihracat ve ithalatın durumunu gösteren bir dış ticaret istatistiği olan
ihracatın ithalatı karşılama oranı dış açık konusunda bilgi vermektedir. Basit bir formülle
ihracatın ithalata oranının 100 ile çarpılması ile bulunmaktadır.
(Grafik 5.8.)
İhracatın İthalatı Karşılama Oranı (%)
80,0
70,0
72,5
69,4
64,5
61,4
60,0
71,8
65,1
60,3
56,0
50,0
40,0
30,0
20,0
10,0
0,0
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
Türkiye
Kaynak: TÜİK
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
147
Türkiye açısından 2009-2016 yılları arasında ihracatın ithalatı karşılama oranı Grafik
5.8.’de gösterilmektedir. Genel itibari ile %60’ın üzerinde seyreden bu gösterge, 2016 yılında
%71,8 gibi bir oran yakalanmıştır. Sekiz yıllık periyot içinde en düşük seviye 2011 yılında %56
ile görülmüştür.
Bu göstergenin ekonomi açısından olumlu olması için %100 oranına yaklaşması gerekir.
Çünkü amaç dış ticaret dengesinin sağlanmasıdır.
Gümrük ve Ticaret Bakanlığı’nın yayınladığı 2017 Şubat bültenine göre geçen yılın aynı
ayına göre dış ticaret verilerindeki son durum;
• İhracat 12,118 milyar dolar
• İthalat 15,822 milyar dolar
• Dış ticaret hacmi 27,940 milyar dolar
• Dış ticaret açığı 3,704 milyar dolar
• İhracatın ithalatı karşılama oranı % 76,6 olmuştur. Bu veri son yıllardaki en
yüksek oranlardan bir tanesidir.
5.5.4. Döviz Kuru
Döviz kuru yerli para birimini yabancı para birimlerine karşı durumunu göstermektedir.
Bu sistem üç şekilde uygulanabilmektedir. Döviz kuru rejimleri olarak da bilinen bu sistemler
sabit, esnek ve karma döviz kuru rejimleridir.
Döviz kuru politikalarının ülke ekonomilerinin dinamiklerine etkisi bulunmaktadır.
Özellikle dış ticaretin belirli bir seviyede tutulması için döviz kuruna yönelik politikaların etkin
olması gerekmektedir. Likidite seviyesi, faiz oranları gibi etkenler de döviz kuru üzerinde etkili
olmaktadır. Makro ekonomi bilgisi doğrultusunda faiz oranlarının yükseldiği bir ortamda
sermaye hareketliliği sonrası döviz girişlerinin yaşanması ile döviz kuru değer kaybedecektir.
Tam tersi durumda da faiz oranları düştüğünde döviz çıkışı yaşanması döviz talebini arttırarak
döviz kuruna değer kazandıracaktır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
148
Tablo 15. Aylara Göre Ortalama Dolar ve Euro Kurları (TL)
2012
2013
2014
2016
2015
ABD
DOLARI
EURO
ABD
DOLARI
EURO
ABD
DOLARI
EURO
ABD
DOLARI
EURO
ABD
DOLARI
EURO
OCAK
1,839
2,372
1,764
2,341
2,217
3,022
2,328
2,716
3,007
3,267
ŞUBAT
1,751
2,315
1,770
2,369
2,213
3,019
2,455
2,790
2,941
3,263
MART
1,779
2,350
1,807
2,345
2,218
3,066
2,584
2,805
2,892
3,206
NİSAN
1,780
2,343
1,796
2,336
2,127
2,938
2,648
2,853
2,835
3,213
MAYIS
1,797
2,305
1,823
2,367
2,091
2,874
2,646
2,955
2,927
3,315
HAZİRAN
1,816
2,275
1,895
2,499
2,116
2,876
2,701
3,027
2,917
3,277
TEMMUZ
1,805
2,222
1,930
2,524
2,119
2,876
2,695
2,971
2,958
3,271
AĞUSTOS
1,786
2,211
1,955
2,602
2,158
2,877
2,846
3,167
2,963
3,321
EYLÜL
1,796
2,305
2,017
2,690
2,204
2,850
3,003
3,375
2,960
3,317
EKİM
1,794
2,328
1,990
2,713
2,258
2,864
2,930
3,299
3,068
3,387
KASIM
1,785
2,291
2,022
2,729
2,234
2,787
2,871
3,089
3,267
3,534
ARALIK
1,779
2,333
2,058
2,818
2,288
2,822
2,917
3,170
Kaynak: BÜMKO
Türkiye genel olarak 1980 yılına kadar sabit kur rejimini uygulamıştır. Bu sabit kur
rejimini devam ettirmek için ise devalüasyon uygulamasına gidilmiştir. 1980 sonrası dönemde
ise piyasa şartlarına göre belirlenen döviz kurunda yaşanan ani değişikliklerin önüne müdahale
ile geçilmiştir. 2000 sonrası dönemde dalgalı kur sistemi benimsenmiş, günümüzde ise piyasaya
dayalı fakat döviz kurunu etkileyen faktörlerin etkisi ile gerçekleşen değişimlerin önüne
geçmek için tedbirler içeren bir sistem gelmiştir.
5.5.4.1.Döviz Kuru Değişmelerine Yönelik Yaklaşımlar
Ekonomik literatürde ülkeler arasındaki döviz kurunun belirlenmesi için geliştirilen bazı
yaklaşımlar bulunmaktadır. Bu yaklaşımlar, artan uluslararası ekonomik faaliyetlerin daha
sistemli ve sağlıklı gerçekleşebilmesi ve piyasanın güncel ekonomik duruma uyum
sağlayabilmesi için geliştirilmiştir. 1973 sonrası dönemde uluslararası boyutta gerçekleşen ülke
paralarının dalgalanmaya bırakılması durumu, döviz kuru belirleme ve değişmelerini
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
149
açıklamaya yönelik teorilerin de önünü açmıştır. Bu teorilerle döviz kurunda yaşanan
değişikliklerin makro ekonomik faktörlere ve ekonominin tümüne olan etkilerinin daha iyi
analiz edilmesi amaçlanmıştır. Döviz kurundaki sabit döviz kuru anlayışının dünya genelinde
gelişen ekonomik faaliyetler doğrultusunda yerini anlık değişimlere tepki verebilecek ve ticaret
akımlarını etkileyebilecek şekilde esnek kur sistemine bırakması ile ekonomide daha hassas bir
düzenlemenin önü açılmıştır. Mevcut dönemi kapsayan yorumların etkisi dikkate alındığında
geleceğe yönelik ekonomik tahminlerin de yapılması için teoriler geliştirilmiştir. Döviz kuru
belirleme ve değişmeleri hakkında yaklaşımlar;
•
Dış Ticaret Akımları Yaklaşımına göre ülke parasının değerini belirleyen en
önemli unsur dış ticarettir. Yani ülkenin ihracat ve ithalatı kur değişimlerine
etkide bulunmaktadır. Dış ticaret dengesini etkileyen faktörlerin ülke parasına
da etkisi bulunduğu savunulmaktadır. Dış Ticaret Akımları Yaklaşımına göre bir
ülkede ekonomik büyüme yaşanıyorsa, o ülke vatandaşlarının ithal mallara olan
talebinin genişleyeceği, döviz kurunun artacağı ve dolayısıyla ülke parasının
değer kaybedeceği öngörülmektedir. Bu yaklaşımda dünya genelindeki büyüme
trendine göre daha düşük büyüme oranları yakalayan ülkelerin paralarının diğer
ülke paralarına göre değer kazanacağı, aksi durumda ise değer kaybedeceği
savunulmaktadır.
•
Satınalma Gücü Paritesi tek fiyat kanununun (law of one price) döviz
piyasalarında uygulanmasını içermektedir. Satınalma Gücü Paritesi(SAGP)
ülkeler arasındaki fiyat farklılıklarının her para birimi için aynı mal miktarını
satın alacak şekilde yani satın alma gücünü eşitleyecek şekilde düzenlenmesidir.
Örneğin; X malının fiyatı ABD’de 4$, Türkiye’de 2 TL olsun. 1000 $ geliri olan
bir ABD vatandaşı X malından 250 tane alabilmektedir. X malından 250 tane
almak için Türk vatandaşı 500 TL harcamalıdır. 1$=2,5 TL olduğu bir durumda,
ABD vatandaşı parasını TL’ye çevirirse 2500 TL’si olur. 2500 TL ile X
malından Türkiye’de 1250 tane alabilmektedir. Türk vatandaşı ise parasını $’a
çevirirse 200$’ı olur. X malından 200$ ile ABD’de 50 adet alabilmektedir. Bu
bilgiler doğrultusunda SAGP=2/4=0,5TL/$ şeklinde oluşur. Yani bir adet X malı
satın almak için ABD’de 1$, Türkiye’de 0,5TL ödenmelidir. Arbitrajcı bu
durumda malı ABD’den alıp Türkiye’de satarak kar elde etmeye çalışır. Fakat
bu işlem bir süre sonra iki ülkedeki fiyatların eşitlenmesini sağlar. Bu örnek
SAGP için basitleştirilmiş bir örnektir. Daha kapsamlı bir mal sepeti üzerinden
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
150
gelişmiş SAGP hesaplaması yapılmaktadır. Satınalma gücü paritesi mutlak ve
göreceli olarak iki kısımda incelenir. Mutlak Satınalma Gücü Paritesi bir ülke
para biriminin satın alma gücünün tüm dünyada aynı olmasını gerektirmektedir.
Bir ülkedeki fiyatların cari döviz kurlarından başka para birimlerine
dönüştürüldüğünde aynı olması anlamına gelmektedir.
Pi=S x Pd
Pi=İç Fiyat İndeksi
Pd=Dış Fiyat İndeksi
Bu formüle göre iç fiyat indeksinin değeri dış fiyat indeksinden ne kadar
yüksekse döviz kuru da o kadar yüksek olur. Mutlak Satınalma Gücü Paritesi
Yaklaşımının tüm mallar için geçerli olmaması ve ülkelerin fiyat seviyelerini
doğru analiz edebilecek karşılaştırmalı fiyat endekslerinin bulunmaması
nedeniyle kullanımı sınırlı kalmaktadır. Göreceli Satınalma Gücü Paritesi
fiyat ve kurlardaki göreceli değişimlerin ele alındığı yaklaşımdır. Bu yaklaşıma
göre kurlardaki değişim fiyatlar genel seviyesindeki artışlara bağlıdır. İki ülke
arasındaki karşılaştırmada yerli ülkedeki enflasyon oranı yabancı ülkeye göre
daha yüksekse döviz kurunun da o oranda yüksek olması gerekmektedir. Bir
dönemi başlangıcı ve mevcut durumu itibariyle Türkiye ve ABD gibi iki ülke
üzerinden örnekle ele alırsak formül;
𝐒₁−𝐒₀
𝐒₀
=fT-fA ile gösterilmektedir. Bu formülde;
S1=Mevcut Dönemdeki Döviz Kuru
S0=Dönem Başındaki Döviz Kuru
fT=Türkiye’deki Enflasyon Oranı
fA=ABD’deki Enflasyon Oranı
Konuya bir örnekle açıklık getirilirse; 2010 yılının başında 1$=2TL olsun. Aynı
yıl için Türkiye’deki enflasyon oranı %10, ABD için enflasyon oranı %4
olduğunda göreceli satınalma gücü paritesine göre dolar kuru;
(S1-2)/2=0,10-0,04 eşitliğinden S1= 2,12 olarak bulunur. Yani mevut dönemde
döviz kuru 1$=2,12TL’dir. Göreceli satınalma gücü paritesi yaklaşımı
hesaplamalarının kısa dönemde uzun döneme göre kur ve fiyat değişimleri
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
151
bazında daha tutarsız olması nedeniyle uygulamada geçerliliği düşük seviyede
kalmıştır.
•
Parasalcı Yaklaşım mal arz ve talebinin fiyatı belirlediği gibi, paranın arz ve
talebinin de döviz kurunu belirleyeceğini savunmaktadır. Para arzının Merkez
Bankası tarafından belirlenmesi nedeniyle para talebinin rolü de döviz kurunu
belirlemede ön plana çıkmaktadır. Para talebinin sabit olduğu bir durumda
Merkez Bankası’nın para arzını arttırması halkın daha çok harcama yapmasına,
ithal mal talebinin artmasına ve daha çok döviz talep etmesine neden olacaktır.
Bu nedenle ulusal para değer kaybedecektir. Para talebi sabitken para arzında
bir daralma görülürse, daha az harcama ve daha az döviz talebi döviz kurunu
düşürecek ve ulusal paraya değer kazandıracaktır.
•
Portfolyo Dengesi Yaklaşımı döviz kurundaki günlük dalgalanmalar ile
yabancı menkul kıymetlerin arz ve talebi üzerinden analiz yapmaktadır. Bu
yaklaşımda yatırımcı portfolyosunu oluştururken menkul kıymetleri tek tek ele
alır ve kabul edilebilecek bir risk düzeyinde getirilerini karşılaştırarak gelirini
maksimum düzeye çekmeye çalışır. Yabancı hisse senedi ve tahvillerin
getirisinde kur değişimleri önemli rol oynamaktadır.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
152
V. BÖLÜM SORULARI
1. Aşağıdakilerden hangisi ödemeler bilançosunun kalemlerinden değildir?
a)Cari İşlemler Hesabı
b)Net Hata Noksan
c)Döviz Kuru Hesabı
d)Sermaye Hesabı
Cevap: C
2. Aşağıdakilerden hangisi yerli ve yabancı paranın direkt olarak birbirinin cinsinden ifade
edilmesini tanımlar?
a)Nominal Kur
b)Düz Kur
c)Reel Kur
d)Dolaysız Kur
Cevap: B
3. Merkez Bankaları tarafından kur seviyesinin sürekli takip edilip müdahale edildiği karma
kur sistemi aşağıdakilerden hangisidir?
a)Kayan Kur Sistemi
b)Döviz Kuru Bandı Sistemi
c)Ayarlanabilir Kur Sistemi
d)Ortak Dalgalanma Sistemi
Cevap: A
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
153
4.Esnek kur sistemi hakkında aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?
a) Ödemeler dengesinde devlet müdahalesine gerek kalmaz
b) Kur Merkez Bankası tarafından sabitlenir
c)Sürekli devlet müdahalesi gerekir
d)Ödemeler dengesi sorunları piyasa şartlarında çözülemez
Cevap: A
5. Belirlenen alt ve üst limitle döviz kurunun dalgalanmaya bırakıldığı kur rejimi
aşağıdakilerden hangisidir?
a)Bant Kuru
b)Kayan Kur
c)Ortak Dalgalanma
d) Döviz Kuru Bandı
Cevap: D
6- Aşağıdakilerden hangisi dış ticaret politikası araçlarından biri değildir?
a) Açık piyasa işlemleri
b) İhracatın özendirilmesi
c) Bağlı ticaret
d) Gümrük tarifeleri
Cevap: A
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
154
7- Sabit kur sisteminde uygulanan para ve maliye politikalarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi
yanlıştır?
a) Maliye politikası uygulaması milli gelir düzeyini yükseltir
b) Maliye politikaları etkindir
c) Genişletici maliye politikaları uygulanırsa sermaye girişleri yaşanır
d) Para politikaları etkindir
Cevap: D
8- Esnek kur sisteminde uygulanan para ve maliye politikaları için hangisi söylenemez?
a) Para politikaları etkindir
b) Genişletici para politikası uygulanırsa yabancı para değer kazanır
c) Genişletici para politikası uygulanırsa dış talep artışı yaşanır
d) Genişletici maliye politikası uygulanırsa sermaye çıkışları yaşanır
Cevap: D
9- Dış borç stokunda en büyük pay aşağıdakilerden hangisine aittir?
a)TCMB
b)Ticari Bankalar
c)Kamu Sektörü
d)Özel Sektör
Cevap: D
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
155
10- Türkiye’nin 2014 yılındaki cari açık seviyesi yaklaşık olarak aşağıdakilerden hangisidir?
a)45 milyar dolar
b)55 milyar dolar
c)65 milyar dolar
d)75 milyar dolar
Cevap: A
11- Şubat 2015’te ihracatın ithalatı karşılama oranı aşağıdakilerden hangisidir?
a)%70
b)%65
c)%72,6
d)%68,8
Cevap: C
12-Aşağıdakilerden hangisi dış ticaret dengesi ile ilgili bir gösterge değildir?
a) İhracat
b) İthalat
c) GSYH
d) İhracatın İthalatı Karşılama Oranı
Cevap: C
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
156
13- 2014 yılı için Merkez Bankası’nın hedeflediği enflasyon oranı aşağıdakilerden hangisidir?
a)%4
b)%5
c)%3
d)%6
Cevap: B
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
157
KAYNAKÇA
KİTAPLAR
Aksoy, Şerafettin, Kamu Maliyesi, 4. bs., İstanbul, Filiz Kitabevi, 2011.
Eğilmez, Mahfi; Kumcu, Ercan, Ekonomi Politikası, 13. bs., İstanbul, Remzi Kitabevi, 2009.
Case, Karl E.; Fair, Ray C., Principles of Economics, 7th Edition, Pearson Prentice Hall, 2004.
Dinler, Zeynel, İktisada Giriş, 15.bs., Bursa, Ekin Basım Yayın Dağıtım, 2009.
Karluk Rıdvan, Uluslararası Ekonomi Teori-Politika, 10. bs., İstanbul, Beta Basım, 2013.
Keyder, Nur; Ertunga, Evrim İ., Para Teori Politika Uygulama, 12. bs., Ankara, Seçkin
Yayıncılık, 2012.
Mankiw, N. Gregory, Principles of Economics, 4th Edition, Thomson South-Western, 2007.
Mankiw, N. Gregory, Principles of Macroeconomics, 3rd Edition, Thomson South-Western,
2004.
Orhan, Osman Z.; Erdoğan, Seyfettin, İktisada Giriş, 5.bs., Kocaeli, Umuttepe Yayınları,
2013.
Özgüven, Ali, İktisat Bilimine Giriş, 9. bs., İstanbul, Filiz Kitabevi, 2012.
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
158
Parasız, M. İlker, İktisadın ABC’si, 10. bs., Bursa, Ezgi Kitabevi, 2007.
Pınar, Abuzer, Maliye Politikası, 3. bs., Ankara, Naturel Yayıncılık, 2010.
Seyidoğlu, Halil, Uluslararası İktisat Teori Politika Ve Uygulama, 18.bs, İstanbul, Güzem
Can Yayınları, 2013.
Ünsal, Erdal, Makro İktisat, 9. bs., Ankara, İmaj Yayıncılık, 2011.
Akgül Yılmaz, Gülay, Kamu Maliyesi, 4. bs., İstanbul, Türkmen Kitabevi, 2013.
RAPORLAR
Gümrük ve Ticaret Bakanlığı 2017 Yılı Şubat Ayı Veri Bülteni
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası 2017 Yılı Ocak Ayı Enflasyon Raporu
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası 2016 Yılı Kasım Ayı Finansal İstikrar Raporu
İNTERNET KAYNAKLARI
BÜMKO, Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü, http://www.bumko.gov.tr/
IMF, International Monetary Fund, http://www.imf.org/
T.C. Başbakanlık Hazine Müsteşarlığı, http://www.hazine.gov.tr/
T.C. Ekonomi Bakanlığı, http://www.ekonomi.gov.tr/
T.C. Kalkınma Bakanlığı, http://www.kalkinma.gov.tr/
TCMB, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, http://www.tcmb.gov.tr/
TÜİK, Türkiye İstatistik Kurumu, http://www.tuik.gov.tr/
http://www.mahfiegilmez.com/
LİSANSLAMA SINAVLARI ÇALIŞMA KİTAPLARI
159
Download