İran'ın Nükleer Programı: Rejim Güvenliği ve Ulusal Çıkarlar

NİLGÜN HACİÖMEROĞLU
İRAN’IN NÜKLEER PROGRAMINI SÜRDÜRME ÇABASI
İran’ın nükleer programını sürdürme çabası sebepleri arasında ülkenin mevcut iktidarı ile
alakalı olduğunu, otoriter ve totaliter rejimlerin halktan ve ülkeden ziyade iktidarını korumaya
yönelik bir çabası olduğunu düşünmekteyim. Böyle bir düşünceye varmamın nedenlerinden
biri şudur ki: İran'ın eski iktidarı olan Muhammed Pehlevi iktidarı döneminde İran'ın ABD ile
ilişkilerinin gergin olmaması mevcut iktidar ile karşılaştırma yaptığımızda bu durumu açıklar
nitelikte.
Bu yazımda, bahsettiğim durumu hem güvenlik ihtiyacı bağlamında hem de kişisel çıkarlar
bağlamında değerlendireceğim.
Neo-Realist Teorinin Nükleer Programlara Olan Tutumu:
İran’ın nükleer programını sürdürme çabasını uluslararası anarşik sistemin bir sonucu olarak
da görebiliriz çünkü anarşik yapı gereği her ülke kendi güvenliğinden sorumludur. Ve bu
anarşik yapı güvenlik sarmalına yol açar yani devletler güvenliklerini sağlayabilmek için
caydırıcılığa başvurur, ne kadar silahlanırsam o kadar güvende olurum ve bu durum diğer
kutbun saldırması konusundaki düşüncesini iki kere analiz etmesini sağlar düşüncesi hâkim
olacaktır, uluslararası arenaya bakacak olursak devletler bu konuda çok da haksız sayılmaz.
“Sonuç olarak neorealizm hipotezine göre nükleer silahlar barış silahı ve en etkili güvenlik
garantisidir, bu nedenle, örneğin İran gibi uluslararası ilişkilerde rasyonel aktörler olarak buna
sahip olmaya çalışmalıdır. [ kaynak116]
İran’da Muhammed Pehlevi iktidarı dönemine bakacak olursak ABD-İran ilişkileri ılımlıdır
çünkü dönemin iktidarı ile ABD arasında ticari ilişkiler ve laik modernleşme mevcuttur öyle
ki ABD İran’a silah yardımında bile bulunmuştur, iktidar ve rejim değişikliğinin ardından bu
ilişkiler bozulmuştur ve mevcut iktidar dış zorluklarla karşı karşıya kalacağı hatta iktidarının
düşürüleceği düşüncesiyle (bu duruma örnek olarak Kaddafi ve Saddam Hüseyin’i örnek
verebiliriz) nükleer silahlanma konusunda durumun daha ciddi bir hal almasını sağlamıştır.
İran’ın nükleer silah karşısındaki bu tutumuna Kuzey Kore örneğini de verebiliriz: Kim
Jong’un nükleer silah edinmesindeki amacın halk ve devlet olmadığı Kore savaşındaki ölü
sayısından anlayabiliriz.
Çoğu ülke kendi halkını korumaya önem verdiği için nükleer silahlarını kullanmıyor. Ama
bazı diktatörler kendi halklarını korumakla ilgilenmez, herhangi bir tehdit olduğunda nükleer
füze atabilir. Yoksa Amerika her yerde diktatörleri devirmişken neden Kuzey Kore’ye
müdahale etmesin ki? Yani nükleer silahlar İran’ın korunması için değil İslami rejimin
korunması için.
Uluslararası İlişikler bağlamında neden hükümet ile devlet eş anlamlı kavramlar olarak
kullanılır? Yani ulusal güvenlik kaygısı ile rejim güvenliği kaygısı eş anlamlı değildir ve
birbirinden bağımsız olarak var olurlar. Aslında uluslararası siyasette devletlerin doğası
sadece güvenlik ve güç arzusu tarafından şekillenmez; en önemlisi başta olan, hükümet
tarafından şekillenir. Eğer hükümet isterse, ulusal güvenlik arayışını veya güç dengesi
oluşturma çabasını bir kenara itebilir, hatta bunlara tamamen aykırı eylemlerde bile
bulunabilir. Bu nedenle, devletin eylemlerini sadece birkaç faktörle sınırlamak son derece
indirgemeci bir yaklaşımdır. Ve hükümet halkı değil de küçük bir elit kesimi temsil ediyorsa,
bu tür teoriler artık geçersiz hale gelir. Çünkü böyle bir durumda öncelik ulusal çıkarlarda
değil, kişisel çıkarda olur.
Yani devletin davranışları yalnızca güvenlik ve güç arayışı bağlamında değerlendirmemeli,
hükümette kimin olduğu ve nasıl bir yapısının olduğu bu davranışları doğrudan etkiliyor.
K. Waltz, iki nükleer güç arasına hiçbir zaman tam ölçekli bir savaşın yaşanmadığını
vurgulamıştır. [Kaynak:115]
Vietnam Savaşı’nda 2,7 milyon Amerikalı, Güney Vietnam’ın yanında savaşırken, 320.000
Çinli Kuzey Vietnam tarafında savaştı. Her iki ülke de nükleer silahlıydı, ama hala çok sayıda
askerle savaşıyordu. Bu duruma başka bir örnek ise Hindistan ve Pakistan nükleer silahları
olmasına rağmen birbirlerine füze attılar ki bu durum yukarıda verilen Waltz’ın teorisini
çürütür nitelikte.( Her ne kadar Soğuk Savaş döneminde öyle olsa da aksini kanıtlayan
durumlar da mevcut.)
İran’ın doğrulanmış bir nükleer silahının olduğunu söyleyemeyiz ama nükleer silah
üretebilecek bilgiye ve yeterliliğe sahip olduğu uluslararası tartışmalara konu olmuştur.
İsrail’in de nükleer savaş başlığına sahip olduğu düşünülüyor ama İsrail bu durumu kesin bir
şekilde kabul etmiyor. Ve İsrail’in güçlü bir ekonomiye sahip olmasına karşın İran’ın nükleer
füze göndermeden kaçınmaması halkının ölmesini çok da umursamadığını kanıtlar
niteliktedir. ( Bu durum hakkında doğrudur ya da yanlıştır demiyorum sadece mevcut durum
ile ilgili hipotezimi destekler nitelikte analiz yapmaktayım.)
Yani nükleer silahlanma savaşsızlığı getirmez, bu durum ülke çıkarları ve mevcut iktidarda
kimin olduğu bu iktidarın kişisel çıkarları ile alakalı bir durumdur.
Genel olarak anlatmak istediğim şey şu ki: Nükleer programlar siyasi ve ülke çıkarları
kapsamında değerlendirilebilir. Yani her durumu aynı perspektiften değerlendirmek yanıltıcı
hatta yanlış olabilir, bu yüzden durum karşısında doğru ya da yanlış – taraflı ya da tarafsız
olayları objektif şekilde değerlendirmek oldukça önemlidir.
KAYNAKÇA:
Zavada Y. (2019) Iran’s Nuclear Program in the Context of Neorealism Theory. SHV,
Volume 5, Number 1, 25-29. https://doi.org/10.23939/shv2019.01.025
Roy, D. (1998). China’s Foreign Relations. Rowman & Littlefield Publishers.
Tucker, S. (2011). The encyclopedia of the Vietnam War : a political, social, and military
history. Abc-Clio.
Ansari, A. M. (2006). Confronting Iran : the failure of American foreign policy and the
roots of mistrust. C. Hurst & Co.
Gardner, F. (2019, November 7). Iran’s network of influence in Mid-East “growing.”
BBC News. https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50324912
Council on Foreign relations. (2025). U.S. Relations With Iran, 1953–2025. Council on
Foreign Relations. https://www.cfr.org/timeline/us-relations-iran-1953-2025
Ripsman, N. M., Taliaferro, J. W., & Lobell, S. E. (2016). Neoclassical Realist Theory of
International Politics. Oxford University Press.
Waltz, K. (1979). Theory of International Politics. McGraw-Hill.
MacDonald, A. P. (2018, October 25). Saving Grace or Achilles Heel? The Odd
Relationship Between Nuclear Weapons and Neo-Realism. E-International Relations.
https://www.e-ir.info/2018/10/25/saving-grace-or-achilles-heel-the-odd-relationshipbetween-nuclear-weapons-and-neo-realism/
Krieger, Z., & Roth, A. I. (2007). Nuclear Weapons in Neo-Realist Theory. International
Studies Review, 9(3), 369–384. https://www.jstor.org/stable/4621831
Bai, S. (2022, January 27). North Korea’s Withdrawal from the NPT: Neorealism and
Selectorate Theory. E-International Relations. https://www.e-ir.info/2022/01/27/northkoreas-withdraw-from-the-npt-neorealism-and-selectorate-theory/
Strategic Analysis: Neorealist Theory and the India–Pakistan Conflict*–II. (n.d.).
Ciaotest.cc.columbia.edu. Retrieved November 24, 2021, from
https://ciaotest.cc.columbia.edu/olj/sa/sa_99rar01.html