osmanlı türkçesine giriş-ıı - Anadolu Üniversitesi Açıköğretim

advertisement
T.C. ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 3145
AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 2050
OSMANLI TÜRKÇESİNE GİRİŞ-II
Yazar
Prof.Dr. Mertol TULUM
Editörler
Prof.Dr. Mustafa KOÇ
Doç.Dr. Mehmet Mahur TULUM
ANADOLU ÜNİVERSİTESİ
Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Anadolu Üniversitesine aittir.
“Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır.
İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayıt
veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz.
Copyright © 2014 by Anadolu University
All rights reserved
No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted
in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without
permission in writing from the University.
UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ
Genel Koordinatör
Doç.Dr. Müjgan Bozkaya
Genel Koordinatör Yardımcısı
Yrd.Doç.Dr. İrem Erdem Aydın
Öğretim Tasarımcısı
Yrd.Doç.Dr. Evrim Genç Kumtepe
Grafik Tasarım Yönetmenleri
Prof. Tevfik Fikret Uçar
Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız
Öğr.Gör. Nilgün Salur
Kitap Koordinasyon Birimi
Uzm. Nermin Özgür
Kapak Düzeni
Prof. Tevfik Fikret Uçar
Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız
Dizgi
Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
ISBN
978-975-06-1778-2
1. Baskı
Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 15.000 adet basılmıştır.
ESKİŞEHİR, Kasım 2014
iii
İçindekiler
İçindekiler
Önsöz ...................................................................................................................
viii
Kelime Sınıfları I: Adlar .................................................................
2
ADLAR ........................................................................................................................
ADLARIN ÇEŞİTLERİ ..............................................................................................
ADLARDA CİNSİYET (KEYFİYET) ......................................................................
Erillik ve Dişillik .........................................................................................................
Arapça Eril ve Dişil Adlar .........................................................................................
ADLARDA SAYI (KEMİYET) .................................................................................
Teklik-Çokluk ..............................................................................................................
Arapça Kelimelerde Sayı (Kemiyet) .........................................................................
Farsça Kelimelerde Sayı .............................................................................................
ADLARDA ÇEKİM ...................................................................................................
TÜREMİŞ ADLAR .....................................................................................................
Türkçe Türemiş Adlar .................................................................................................
İsimlerden ve Fiillerden Türemiş Adlar ............................................................
ARAPÇA ADLAR ......................................................................................................
Yapılarına Göre Arapça Adlar ...................................................................................
ARAPÇA TÜREMİŞ ADLAR ...................................................................................
FARSÇA ADLAR ........................................................................................................
Yapılarına Göre Farsça Adlar ......................................................................................
FARSÇA TÜREMİŞ ADLAR ....................................................................................
Özet ...............................................................................................................................
Kendimizi Sınayalım ...................................................................................................
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................
Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................
3
4
4
4
4
6
6
7
9
9
10
10
10
14
15
15
17
18
19
22
24
25
25
25
Kelime Sınıfları II: Sıfatlar............................................................. 26
SIFATLAR ...................................................................................................................
SIFATLARIN ÇEŞİTLERİ .........................................................................................
Niteleme Sıfatları ........................................................................................................
Karşılaştırma Sıfatları ..........................................................................................
Berkitme Sıfatları .................................................................................................
Küçültme Sıfatları .................................................................................................
Belirtme Sıfatları .........................................................................................................
Gösterme Sıfatları ................................................................................................
Soru Sıfatları .........................................................................................................
Belirsiz Sıfatlar ......................................................................................................
Sayı Sıfatları ...........................................................................................................
Yapılarına Göre Sıfatlar ..............................................................................................
OSMANLI TÜRKÇESİ’NDE TÜREMİŞ SIFATLAR .............................................
İsimden Sıfat Yapanlar ................................................................................................
27
27
27
28
29
30
31
31
31
31
32
34
34
34
1. ÜNİTE
2. ÜNİTE
iv
İçindekiler
Fiilden Sıfat Yapanlar .................................................................................................
Özet ...............................................................................................................................
Kendimizi Sınayalım ...................................................................................................
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................
Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................
3. ÜNİTE
36
39
40
41
41
41
Kelime Sınıfları III: Zamirler ve Zarflar ........................................ 42
ZAMİRLER .................................................................................................................
ZAMİRLERİN ÇEŞİTLERİ .......................................................................................
Kişi Zamirleri ..............................................................................................................
Kişi Zamirlerinin Çekimi ....................................................................................
Dönüşlülük Zamirleri ................................................................................................
Gösterme Zamirleri ...................................................................................................
Gösterme Zamirlerinin Çekimi ..........................................................................
Soru Zamirleri ............................................................................................................
Belirsiz Zamirler ..........................................................................................................
İlinti Zamirleri ............................................................................................................
ZARFLAR ...................................................................................................................
ZARFLARIN ÇEŞİTLERİ .........................................................................................
Nitelik (Hâl, Tarz, Tavır) Bildiren Zarflar ...............................................................
Nicelik (Azlık Çokluk, Miktar) Bildiren Zarflar .....................................................
Yer, Yön Zarfları ...........................................................................................................
Zaman Zarfları .............................................................................................................
Soru Zarfları .................................................................................................................
Olumlu Karşılık, Benimseme, Beğenme ve Onaylama Bildiren Zarflar ..............
Olumsuz Karşılık, Benimsememe, Beğenmeme, Onaylamama
Bildiren Zarflar ............................................................................................................
Gösterme Zarfları ........................................................................................................
Sayı, Ölçü, Sıklık, Seyreklik, Yineleme Bildiren Zarflar .........................................
Sıra Bildiren Zarflar ....................................................................................................
Yoğunluk Derecesi, Çokluk ve Üstünlük Bildiren Zarflar .....................................
Derecelenme Bildiren Zarflar ....................................................................................
İyi Dilek, Umma, Beklenti Bildiren Zarflar .............................................................
Yüreklendirme, Kışkırtma Zarfları ...........................................................................
Sakındırma, Uyarma Zarfları .....................................................................................
Korkutma, Göz Dağı Verme Zarfları ........................................................................
Beğenme, Alkışlama Zarfları .....................................................................................
Selâmlama, Uğurlama Zarfları ..................................................................................
Dilek, İstek, Yalvarma Zarfları ...................................................................................
Lânetleme, Beddua Zarfları .......................................................................................
Şüphe, Tereddüt, İhtimal Bildiren Zarflar ................................................................
Benzerlik Bildiren Zarflar ..........................................................................................
Birliktelik Bildiren Zarflar ..........................................................................................
Ayrılık Bildiren Zarflar ...............................................................................................
Kabullenme, Sayma Bildiren Zarflar ........................................................................
43
43
43
44
44
45
45
46
46
46
48
48
49
51
52
53
55
56
56
56
57
57
57
58
58
58
58
58
59
59
59
59
60
60
60
60
61
v
İçindekiler
And Verme Zarfları .....................................................................................................
İstem Dışılık, Kendiliğinden Oluş Bildiren Zarflar ................................................
Özet ...............................................................................................................................
Kendimizi Sınayalım ...................................................................................................
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................
Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................
61
61
62
63
64
64
64
Kelime Sınıfları IV: Fiiller/1. Çekimsiz Fiiller ............................... 66
FİİLLER .......................................................................................................................
Fiillerde Anlam ...........................................................................................................
Kullanışlarına Göre Fiiller .........................................................................................
Fiillerde Çatı ................................................................................................................
Çatı Eklerinin Yazılışı ..........................................................................................
ÇEKİMSİZ FİİLLER ..................................................................................................
Söz İçinde Çekimsiz Fiiller .......................................................................................
ÇEKİMSİZ FİİLLERİN TÜRLERİ ............................................................................
Adfiiller ........................................................................................................................
Arapça ve Farsça’nın Adfiilleri (Fiil Adları) ......................................................
Sıfatfiiller .....................................................................................................................
Arapça ve Farsça’nın Sıfatfiilleri ..........................................................................
Zarffiller .......................................................................................................................
Özet ...............................................................................................................................
Kendimizi Sınayalım ...................................................................................................
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................
Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................
67
68
69
69
69
70
70
71
71
71
72
72
73
77
78
79
79
79
Kelime Sınıfları IV: Fiiller/2. Çekimli Fiiller.................................. 80
ÇEKİMLİ FİİLLER .....................................................................................................
Çekimli Fiillerin Yüklendiği/Yansıttığı Kavramlar .................................................
Eklerin Sırası ...............................................................................................................
ÇEKİMLİ FİİLLERDE ZAMAN VE KİŞİ ...............................................................
Fiillerde Zaman ..........................................................................................................
Fiillerde Kişi ................................................................................................................
İsim Fiili ve Çekimi ....................................................................................................
Örnek Çekimler ..........................................................................................................
Geniş Zaman .........................................................................................................
Sürekli Şimdiki Zaman ........................................................................................
Geçmiş Zaman .......................................................................................................
Dolaylı Geçmiş Zaman .........................................................................................
Gelecek Zaman ......................................................................................................
Gelecek Zaman .....................................................................................................
Kesin Gereklik ......................................................................................................
Salt Gereklik ...........................................................................................................
Niyetli Gereklik .....................................................................................................
4. ÜNİTE
81
81
81
82
82
82
84
88
88
90
91
93
94
94
95
96
97
5. ÜNİTE
vi
İçindekiler
İstek .........................................................................................................................
İstek .........................................................................................................................
Dilek-Şart ...............................................................................................................
Emir .......................................................................................................................
Özet ...............................................................................................................................
Kendimizi Sınayalım ...................................................................................................
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................
Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................
6. ÜNİTE
Kelime Sınıf ları V: Takılar, Bağlamlar ve Ünlemler ..................... 104
TAKILAR .....................................................................................................................
Adları Yalın Durumda, Birtakım Zamirleri İse İlgi Durumunda İsteyen
Takılar ...........................................................................................................................
Yönelme Durumunda Ad İsteyenler .........................................................................
Ayrılma Durumunda Ad İsteyenler ..........................................................................
Belirsiz Ad Takımlarının Başlıca Yer Yön, Bilelik, Birliktelik, Görelik
Durumu Ekleri Almasıyla Biçimlenen Takılar ........................................................
Arapça ve Farsça Ön Takılar ......................................................................................
Arapça Ön Takılar .................................................................................................
Farsça Ön Takılar ..................................................................................................
BAĞLAMLAR .............................................................................................................
Türkçe Asıllı Bağlamlar ..............................................................................................
Yabancı Asıllı Bağlamlar .............................................................................................
Bağlamlar Üzerine Notlar ..........................................................................................
ÜNLEMLER .................................................................................................................
Ünlemler Üzerine Notlar ............................................................................................
Özet ...............................................................................................................................
Kendimizi Sınayalım ...................................................................................................
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................
Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................
7. ÜNİTE
97
98
98
99
100
101
102
102
103
105
106
108
108
108
110
110
112
114
114
115
117
117
120
122
123
124
124
125
Adtakımları ve Sıfattakımları ...................................................... 127
ADTAKIMLARI .........................................................................................................
Türkçe Adtakımı ..........................................................................................................
Belirli Adtakımı ....................................................................................................
Belirsiz Adtakımı ..................................................................................................
Adtakımının Üyeleri Arasında Sıra Değişikliği ...............................................
Adtakımının İki Üyesinin Birbirinden Uzak Düşmesi ...................................
Adtakımlarının Çekimi .......................................................................................
Adtakımının Zincirlenmesi ................................................................................
Arapça Adtakımı ........................................................................................................
Yazılışı ve Okunuşu ..............................................................................................
Farsça Adtakımı............................................................................................................
Yazılışı ve Okunuşu ...............................................................................................
127
127
128
129
130
130
131
131
131
132
133
134
İçindekiler
Farsça Adtakımının Türleri .......................................................................................
Farsça Adtakımında Sıra Değişikliği .................................................................
Üyelerin Uzak Düşmesi .......................................................................................
Farsça Adtakımlarının Çekimi ...........................................................................
Adtakımının Zincirlenmesi ................................................................................
SIFATTAKIMI ............................................................................................................
Türkçe Sıfattakımı ......................................................................................................
Sıfattakımlarının Çekimi .....................................................................................
Sıfattakımında Zincirlenme ..................................................................................
Arapça Sıfattakımı .......................................................................................................
Yazılışı ve Okunuşu ..............................................................................................
Uyuşma ..................................................................................................................
Farsça Sıfattakımı .......................................................................................................
Nitelikçe Uyuşma .................................................................................................
Özet ................................................................................................................................
Kendimizi Sınayalım ....................................................................................................
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı .........................................................................
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı .............................................................................................
Yararlanılan Kaynaklar....................................................................... .........................
135
136
136
137
137
138
138
139
139
140
140
140
141
141
143
144
145
145
145
vii
viii
Önsöz
Önsöz
Sevgili öğrenciler,
Kurucusu oldukları Selçuklularla beraber geldikleri Anadolu coğrafyasını zaman
içerisinde Balkanlar, Ortadoğu, Kafkasya ve Kuzey Afrika’yı da katarak genişleten Oğuz
Türkleri, buralarda büyük bir medeniyet inşa ettiler. Farklı din ve kültürlerin soluklandığı Anadolu’ya bilhassa Moğol istilasının sürüklediği Türklerin esas itibarıyla Oğuzlardan teşekkülü ile bu yeni kurulan medeniyet, dilce Oğuzca üzerinde yükseldi. Anadolu
öncesi yazılı mahsullerini çok sınırlı bulabildiğimiz Oğuz Türkçesi, yerleşik hayatın getirdiği gelişme imkânlarıyla, farklı muhitlerle etkileşime girmekle ve zengin dinî, edebî
mirasa sahip Arap ve Fars kültürleriyle temasın tesirleriyle yeniden şekillendi. Şüphesiz
bu şekillenme etkilenme derecelerine göre Oğuz Türkçesi’nde farklı katmanlar oluşturdu. Türkçe’nin diğer şiveleri arasında Oğuz Türkçesi’ni konuşan Türkmenler, Selçuklu’dan
sonra Anadolu’da kurdukları devlet ve beyliklerle sözlü kültürden yazılı kültüre geçişi ve
Oğuz Türkçesi’ni devlet diline yükseltmeyi başardılar. Bu başarı bilhassa ismini kurucu
şahsiyetinden alan Osmanlı Devleti’ne aittir.
Derlemeleriyle Oğuz Türkçesi’nin Orta Asya devresine dair bilgiler sunan Kaşgarlı
Mahmud, Türkçe’nin bu şivesini, ifadesindeki rahatlık ve kolaylıktan dolayı “yeğni” sıfatıyla tarif eder. Nitekim bu şivenin Anadolu’daki en eski dil yadigârları arasında yerini alan Dede Korkut hikâyelerinde daha başlangıçta Oğuzca’nın işlek, yüksek anlatım
imkânlarına sahip olması ve söz dağarcığı bakımından zenginliği dikkat çeker. Artık ilim,
din ve edebiyat dili olarak Oğuz Türkçesi sayısız eserlerle bu istikamette devam edecektir.
İslamiyet’in tesiriyle Oğuz Türkçesi, Türkçe’nin diğer şubeleri gibi Arap alfabesiyle yazıldı. Arapça’nın büsbütün ünsüz harfler üzerine geliştirdiği bu alfabe, ünlülerce zengin
Oğuz Türkçesi’nin Anadolu’daki tarihî seyrinde Türkçe’ye daha uygun kıvamı bulmak için
birtakım tadilatlara uğradı. Oğuzlar Farsça’nın Arap alfabesine kattığı ünsüzleri bünyelerine katmakla beraber, ünlüleri alfabede göstermek için bazı ünsüz harflere ünlü değerleri
ilave ettiler. Diğer dillerin alfabelerinin o dillerin seslerini tam karşılayamadığı gerçeği,
Arap alfabesi ve Oğuz Türkçesi için de geçerlidir. Arap alfabesini kullanan bütün dillerde
anlam, ünlü sesleri gösteren ses işaretlerinin yetersizliği sebebiyle ancak bağlam üzerinden yürür. Oğuz Türkçesi’nin Eski Anadolu Türkçesi ve Osmanlı Türkçesi metinleri ancak
konteks merkeze alarak anlamlandırılabilir. Bu husus, Arap harfli Türkçe metinlere aşina
olacakların ilmî cephelerini yüksek ve zihnî melekelerini diri tutmalarını zaruri kılar.
Bütün dünya dillerinde olduğu gibi değişime açık konuşma dilinin aksine yazı dili
tutucudur. Oğuz Türkçesi’nde de konuşma dilindeki değişimler karşısında yazı dili bu
değişime nispeten direnç göstermiştir. İmlâda kalıplaşma, Arapça ve Farsça kökenli kelimelerin orijinal şekillerinin muhafazası, Arap alfabesinin konuşma dilini göstermekteki
yetersizliği bu saha çalışanları için ehemmiyetli meselelerdir. Sabit bir Oğuz Türkçesi’nden
bahsedilemez. Şehir, saray, okumuşlar, halk, dinî zümreler gibi farklı katmanlar Türkçe’nin
zümreleşmesine ve farklı seslendirilmesine meydan vermiştir. Müstakil ve uzun soluklu
çalışmalarla aydınlatılabilecek bu hususlar manzumesi, yerli malzemenin dikkatli tetkikini ve Türkçe’yi merkeze alan tarihî yabancı metinlerin tahlilini lüzumlu kılar.
Oğuz Türkçesi’nin Anadolu macerası iç ve dış yapısındaki değişikliklerle üç döneme
ayrılır: Eski Anadolu Türkçesi, Osmanlı Türkçesi, Türkiye Türkçesi. Bu kitabın konusu bu
dönemlerden ikincisi olan Osmanlı Türkçesi’dir. Ana malzemesi Türk Dili olan Osmanlı Türkçesi, Jean Deny’nin çalışması hariç, bugüne kadarki çalışmalarda ağırlıklı olarak
Arapça ve Farsça gramer konularının işlendiği bir alan olmuş ve ana gövdeyi teşkil eden
Türkçe ne yazık ki ihmal edilmiştir.
Önsöz
Mimarisi, musikisi, devlet yapısı, sayısız kıymetleri ile iftihar ettiğimiz bir devrenin
dili, yazma ve matbu literatürüyle henüz yeteri kadar incelenmemiş, işlenmemiş, idrak
edilmemiştir. İslami dönem Türk kültürüne ait din, edebiyat, tarih, bilim, insan ve toplum
üzerine yapılacak bütün çalışmalar Osmanlı Türkçesi’nden bağımsız vücut bulamaz.
Elinizdeki bu kitap yalnızca bir ders kitabı değildir. Konuyu bir bütün olarak ele
alan, yaygın olarak ‘Osmanlıca’ diye bilinen dilin önce Türkçe olduğunu ve meseleye
Türkçe’den başlanması gerektiğini anlatan, bu yüzden de “Osmanlı Türkçesi” adlandırmasıyla Türkçe’nin en uzun dil dönemine dair, Osmanlı Türkçesi alanının en yetkin âlimi
Prof.Dr. Mertol Tulum tarafından kaleme alınmış akademik bir referans metnidir. Eser,
tarihî Osmanlı Türkçesi metinlerinin doğru anlaşılması ve değerlendirilmesi için elden
düşürülmemesi gereken bir kılavuzdur.
Editörler
Prof.Dr. Mustafa KOÇ
Doç.Dr. Mehmet Mahur TULUM
ix
1
OSMANLI TÜRKÇESİNE GİRİŞ-II
Amaçlarımız





Bu üniteyi tamamladıktan sonra;
Kelime sınıfları içinde adların yerini belirleyebilecek, çeşitlerini tanıyabilecek,
Adlarda cinsiyet ve sayı ayrımını yapabilecek, çekim özelliklerini açıklayabilecek,
Türkçe türemiş adların yapılışlarını ve anlatım inceliklerini tanıyabilecek,
Arapça adları ve Arapça türemiş adların yapılışlarını tanıyabilecek ve Türkçe
karşılıklarına göre anlatımca benzer yönlerini açıklayabilecek,
Farsça adları ve Farsça türemiş adların yapılışlarını tanıyabilecek ve Türkçe karşılıklarına göre farklı yönlerini açıklayabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
• YoğunAd,YalınAd
• CinsAdı,ÖzelAd
• KelimeYapımı:Türetme
• Cinsiyet(Erillik-Dişillik)
• İkiliÇoğul
• EklerinAnlatımı
İçindekiler
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Kelime Sınıfları I: Adlar
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
ADLAR
ADLARINÇEŞİTLERİ
ADLARDACİNSİYET(KEYFİYET)
ADLARDASAYI(KEMİYET)
ADLARDAÇEKİM
TÜREMİŞADLAR
ARAPÇAADLAR
ARAPÇATÜREMİŞADLAR
FARSÇAADLAR
FARSÇATÜREMİŞADLAR
Kelime Sınıfları I: Adlar
Türkçe’nin bütün kelime kökleri iki öbek içinde toplanır: isim kökleri, fiil kökleri. Bu iki
öbekte yer alan kelimelerin yapım ve çekim ekleri ayrı olduğu gibi, söz içindeki işleyişleri,
kurdukları ilişkiler ve karşıladıkları kavramlar da farklıdır. Kendi yapım ekleriyle uzamış,
gövde ya da köken diye adlandırdığımız kelimelerle birleşik kelimeler de, kök kelimeler
gibi, iki öbek oluşturur. Bunlar taban adını verdiğimiz yeni kelimelerdir; başka yapım
ekleriyle uzatılabildikleri gibi, kendi çekim ekleriyle de çekilirler. Alıntı kelimelere gelince;
hangi dilden alınmış olursa olsunlar, bunlar da Türkçe’de isim tabanları sayılırlar. Türkçe
isimler gibi eklerle uzatılırlar, çekim ekleri ile çekilirler. Bunların fiil işleyişi kazanmaları, isimden fiil yapan eklerle ya da yardımcı fiillerle fiil tabanlarına dönüştürülmeleriyle
sağlanır. İşte Türkçe’deki bütün kelimeler ilkin bu iki yapı özelliğine göre iki ana sınıfa
ayrılırlar: isim ve fiil.
Fiil sınıfından kelimelerin cümlede işleyiş bakımından durumları değişmez; görevleri bellidir, değişip başkalaşmaz. Bu yüzden bu kelime sınıfının bölünmez bir bütünlüğü
vardır. İsim sınıfından olanların ise cümlede işleyişçe durumları değişebilir; bunlar ayrı
görevler yüklenebilirler. İşte söz içinde gördükleri farklı işler, yüklendikleri farklı görevler
açısından bu sınıftaki kelimeleri kendi içinde ad, sıfat, zamir, zarf gibi dört bölüme ayırmak mümkündür ve gramer öğrenimi açısından gereklidir.
İsimler ve fiiller bağımsız anlam birimleridirler, ana kavramları karşılarlar. Bunlar
aynı zamanda söz içinde kurucu ana birimlerdir. Bir kısım kelimelerin ise tek başlarına bir
anlamı bulunmadığı gibi, doğrudan kuruculuk yönü de bulunmaz. Bunlar aracı kelimeler,
taşıdıkları bağımlı kavramlar ile kurucu ana birimler arasında ilişkiler kuran yardımcı
unsurlardır. Ayrı bir sınıf oluşturan bu tür kelimeler edat adıyla anılır ve kendi içinde üç
bölüme ayrılır: takı, bağlam ve ünlem.
İşte Osmanlı Türkçesi dönemindeki bütün kelimeleri bu üç ana sınıf (isim, fiil, edat)
ayırımına bağlı, ancak sınıflar içindeki söz konusu alt sınıflara, bölümlere (ad, sıfat, zamir, zarf; takı, bağlam, ünlem) göre ayrı üniteler içinde ele alacağız.
ADLAR
Adlar, yoğun (somut) ve yalın (soyut) varlıkları gösteren; daha geniş bir tanımla, dış gerçekliği olan, duyularla tanınıp kavranan ya da dış gerçekliği olmayıp da zihinde tanımlanıp
biçimlendirilerek kavranır kılınan varlıklara (anlamlara, niteliklere) ad olan kelimelerdir:
‫ ﺁغاج‬aaç, ‫ شجر‬şecer “ağaç”, ‫ سبو‬sebû “testi”, ‫ دخرت‬duhter “kız”, ‫ قوش‬ḳuş, ‫ زاغ‬zâ “karga”,
‫ سفالت‬sefâlet, ‫ مسكنت‬meskenet “miskinlik, yoksulluk”, ‫ مشابهت‬müşâbehet “benzerlik”, ‫رﺅيا‬
rü‘yâ, ‫ دوش‬düş,‫ فكر‬fikr, ‫ فتح‬feth, ‫ ﺁمچه‬açma, ‫ قطع‬ḳat‘ “kesme”, ‫ بيچمك‬biçmek, ‫ ﺁرزو‬ârzû, ‫حرمت‬
hürmet, ‫ سوكی‬sevgi, ‫ اهلل‬Allâh, ‫ خدا‬Hudâ, ‫ تاكری‬Tañrı, ‫ كونش‬Güneş, ‫ قمر‬Ḳamer, ‫ علی‬Ali gibi.
4
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
ADLARIN ÇEŞİTLERİ
Adları önce gösterdikleri varlıklara göre yoğun adlar ve yalın adlar olarak ikiye ayırırız.
Yoğun adların bir kısmı bir tek varlığı veya belli bir topluluğu gösterir; bunlara özel adlar
(özlük adlar, has isimler) diyoruz:
‫ بايرام‬Bayram, ‫ عمر‬Ömer, ‫ ﺁنقره‬Ankara, ‫ مكه‬Mekke, ‫ توركيا‬/ ‫ تركيه‬Türkiye, ‫ توركلر‬/‫ تركلر‬Türkler,
‫ عجملر‬Acemler, ‫ فرنكستان‬Firengistan gibi.
Bir kısmı ise, yalın kavramların adı ile aynı cinsten olan teklerin oluşturduğu yoğun
bir varlık kümesinin ortak ya da her tekinin ayrı ayrı adıdır. Bunlara da cins adları (ortak
adlar, cins isimler) deriz:
‫ انسان‬insân, ‫ حيوان‬hayvân, ‫ رجل‬recül “erkek”, ‫ زن‬zen “kadın”, ‫ قوش‬ḳuş, ‫ طري‬tayr “kuş”, ‫ مسك‬semek “balık”, ‫ اينك‬inek, ‫ كوكرجني‬göğercin “güvercin”, ‫ دجاجه‬decâce “tavuk”, ‫ جام‬câm “kadeh”, ‫صفا‬
safâ, ‫ كدر‬keder, ‫ حزن‬hüzn, ‫ بيم‬bîm “korku”, ‫ سوكی‬sevgi, ‫ ضرورت‬zarûret, ‫ صعوبت‬su‘ûbet “güçlük”,
‫ خوان‬hân “sofra”, ‫ ميوه‬meyve, ‫ تفاح‬tüffâh “elma”, ‫ نان‬nân “ekmek”, ‫ ﺁب‬âb “su”, ‫ ادراك‬idrâk, ‫بيلش‬
biliş, ‫ يوريش‬yürüyüş, ‫ هجوم‬hücûm gibi.
ADLARDA CİNSİYET (KEYFİYET)
Erillik ve Dişillik
Aynı türden canlı varlıkların kimi erkek, kimi dişi olabilir. Canlı varlıkların taşıdıkları
bu ayırıcı niteliğe cinsiyet denir. Türkçe’de kelimeleri erkek ve dişi oluşlarına göre türlere
ayıran ek yoktur. Aynı cinsten canlı varlıkların erkek ve dişi olanlarının ayrı adları vardır:
baba-ana, oğlan-kız, dayı-teyze, amca-hala, ağabey (abi)-abla, boğa-inek gibi.
Bunun yanında, hayvanların erkek ve dişilerini ayırmak için adlarının önüne erkek
veya dişi kelimeleri getirilir:
erkek arslan-dişi arslan, erkek kedi-dişi kedi gibi.
İnsanlar için ise bu ayırım erkek, oğlan ve kadın, kız kelimeleriyle yapılır:
erkek aşçı-kadın aşçı, oğlan hizmetkâr-kız hizmetkâr gibi.
Varlık adları gibi, yalın adların erkek-dişi tür ayırımları da böyle yapılır:
erkek sözü-karı sözü, erkek işi-kadın işi gibi.
• Farsça’dadaerkek-dişiayırımıbulunmaz.Arapça’daisekelimelergösterdiklerivarlıkların erkek ya da dişi oluşuna göre eril (müzekker) ve dişil (müennes) olmak
üzere ikiye ayrılır. Bu ayırım Osmanlı Türkçesi döneminde Arapça isimlerin kimi
yerlerde eril-dişil niteliklerine göre kullanılması açısından önemlidir. Örnek olarak, Arapça sıfat takımlarında (tamlamalarında) olduğu gibi, Farsça kurallı sıfat
takımlarında da iki Arapça kelime, cins bakımından uyuşumludur. Farsça’daki bu
kurallı kullanım Türkçe’ye de geçmiştir. Osmanlı Türkçesi döneminde çok kullanılmış olan ve söz diziminde önemli bir yer tutan bu yapıdaki sıfat takımlarında
vasıflanan (ad) dişil ise vasıflayan (sıfat) da dişil olur. Hangi Arapça kelimelerin
dişil olduğunu, ya da sayıldığını bilmek bu yüzden önem taşır.
Arapça Eril ve Dişil Adlar
Bir Arapça kelimenin dişil olduğu sonunda bulunan şu harflerden anlaşılır:
1. Kelimenin kök harfi olmayan, bulunduğu son hecede kök harfi ile birlikte -et ve -ât
gibi okunan ‫ ت‬, ‫ ﺍت‬ile a, e gibi okunan ‫ ه‬, ‫ ه‬:
‫ امانت‬emânet, ‫ فرصت‬fırsat, ‫ ظلمت‬zulmet, ‫ حركات‬harekât, ‫ ضربات‬darebât “vuruşlar”, ‫مجيله‬
Cemîle (kadın adı), ‫ نظميه‬Nazmiye (kadın adı), ‫ اراده‬irâde, ‫ عباره‬ibâre, ‫ غايه‬âye.
Daha önce ‫ ه‬, ‫’ ه‬nin Arapça’da ‫ ﺔ‬, ‫( ﺓ‬yuvarlak te) biçiminde yazıldığını ve -tun olarak
1. Ünite - Kelime Sınıfları I: Adlar
okunduğunu görmüştük. Osmanlı Türkçesi’nde bu gibi kelimeler hem ‫ ت‬ile, hem
de ‫ ﺔ‬, ‫ ﺓ‬ile, yani iki şekilde yazılabilir ve okunabilir. Ancak bu, çoğu kez kelimenin
anlamı ve kullanım alanıyla ilgilidir:
‫ حركت‬hareket “yer değiştirme, deprenme”, ‫ حركه‬hareke “ünlü işareti”; ‫ عبارت‬ibâret
“yapılış; değer ve miktarca belirlenmiş; biçimlenmiş, oluşmuş”, ‫ عباره‬ibâre “yazılı bir
anlatımın düzeni, düzenleniş biçimi; birkaç kelimelik, ya da cümlelik söz”; ‫ارادت‬
irâdet “istek, dilek, seçim”, ‫ اراده‬irâde “isteme, dileme; buyruk, hüküm, ferman”;
‫ حكايت‬hikâyet “anlatma, aktarma”, ‫ حكايه‬hikâye “gramer terimi: geçmişte olanı anlatma”; ‫ قوت‬ḳuvvet “güç”, ‫ قوه‬ḳuvve “düşünce, niyet; meleke, yeti”; ‫ غايت‬âyet “sınır,
son uç, son derece”, ‫ غايه‬âye “amaç, ulaşılmak istenen son nokta” gibi.
2. Uzun a gibi okunan ‫ ﻯ‬:
‫ تقوی‬taḳvâ, ‫ دعوی‬da‘vâ, ‫ جمری‬mecrâ, ‫ سلمی‬Selmâ (kadın adı);
3. â‘ gibi okunan ‫ ﺍﺀ‬. Ancak ‫( ﺍ‬elif) ardındaki ‫( ﺀ‬hemze) Osmanlı Türkçesi’nde düşürülür ve ‫( ﺍ‬elif) uzun ünlü değeriyle yalnız kalır:
‫ صحرا‬sahrâ, ‫ مسرا‬Semrâ (kadın adı), ‫ سودا‬sevdâ gibi.
• Dişilkelimeleryapıözellikleribakımındandaikiöbeğeayrılır:
1. Erkek sınıfından varlıkları gösterdiği hâlde dişillik belirten harfleri taşıyan kelimeler:
‫ معاويه‬Mu‘âviye (erkek adı), ‫ زكريا‬Zekeriyyâ (erkek adı) gibi.
Bunlara sözde (lafzî) dişi denilir.
2. Dişi, ya da dişi sayılan bir varlığı gösterdiği hâlde dişillik belirten harfleri bulunmayan kelimeler:
‫ ارض‬arz “yer yüzü”, ‫ مشس‬şems “güneş”, ‫ مرمي‬Meryem (kadın adı) gibi. Bunlara da anlamca (ma‘nevî) dişi denilir.
• Şualtıtürkelimeanlamcadişildir:
1. Kadın adları : ‫ زينب‬Zeyneb, ‫ مرمي‬Meryem gibi;
2. Dişi varlıkları gösteren kelimeler: ‫ ام‬ümm “anne”, ‫ اخت‬uht “kız kardeş”, ‫ بنت‬bint
“kız” gibi;
3. Ülke, şehir ve kabile adları: ‫ مصر‬Mısr, ‫ شام‬Şâm, ‫ حلب‬Haleb, ‫ غﻂفان‬atafân “bir kabile adı” gibi;
4. Çift organların adları: ‫ عني‬ayn “göz, ‫ اذن‬üzn “kulak”, ‫ يد‬yed “el” gibi;
5. Rüzgar adları ve ateşe verilen çeşitli adlar: ‫ جنوب‬cenûb “güney yeli”, ‫ مشال‬şemâl “kuzey yeli”, ‫ نار‬nâr “ateş”, ‫ جحيم‬cehîm “alev alev yanan ateş”, ‫ جهنم‬cehennem, ‫ سعري‬sa‘îr
“yüksek dereceli ateş” gibi;
6. İnsan dışındaki canlı varlıkların topluluk adları: ‫ غنم‬anem “koyun”, ‫ ابل‬ibl “deve”
gibi.
• Ayrıcaşukelimelerdedişilsayılırveçokluklarıdişilçoğulekleriileyapılır:
1. Harf adları: ‫ الف‬elif, ‫ تاء‬tâ‘, ‫ جيم‬cîm gibi;
2. Ay adları: ‫ حمرم‬Muharrem, ‫ رمضان‬Ramazân gibi;
3. Üç harften çok harfi bulunan bütün mastarlar: ‫ وقوع‬vuḳû‘, ‫ كمال‬kemâl, ‫ اخراج‬ihrâc,
‫ تدريس‬tedrîs, ‫ تبدل‬tebeddül “başkalaşma”, ‫ انقالب‬inḳılâb “değişme”, ‫ احتمال‬ihtimâl, ‫تظاهر‬
tezâhür, ‫ معامله‬mu‘âmele, ‫ استحصال‬istihsâl “üretim” gibi.
4. Belli kalıplarla yapılan çoğullar: ‫ امور‬ümûr “işler”, ‫ كتب‬kütüb “kitaplar”, ‫ تصاوير‬tesâvîr
“tasvirler, resimler”, ‫ مراكب‬merâkib “merkepler, binekler” gibi.
Bunlar dışında kalan bütün kelimeler eril sayılır. Bununla birlikte kural dışı, yani eril
sayılması gerekirken dişil, dişil sayılması gerekirken eril sayılan kimi kelimeler de vardır.
Bunlar ancak sözlükler yardımıyla öğrenilebilir.
5
6
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Osmanlı Türkçesi metinlerinde dişi, ya da dişi sayılan bir varlığı gösterdiği hâlde dişillik harfleri bulunmayan kelimelerin vasıflanan (ad) olarak bulunduğu Farsça kurallı sıfat
takımlarında vasıflayanın (sıfatın) dişil gelmediği örnekler görülür: ‫ مشس‬şems “güneş” kelimesine “ışık saçıcı, ortalığı aydınlatan” anlamındaki dişil münîre yerine erili olan münîr
getirilmesi gibi. Eril kelimelerin dişilleri, Osmanlı Türkçesi’nde, örnekte olduğu gibi, sıfat
takımındaki sıfatın sonuna eklenen ‫ ه‬, ‫ ه‬ile yapılır. Bu konu 7. Ünite’de uyuşum konusuyla
ilgili olarak yeniden ele alınacaktır.
1
Arapça kelimelerde cinsiyet ayırımı olması Osmanlı Türkçesi’nde bu dilden alınmış kelimelerin kullanımı açısından önemli midir? Niye?
ADLARDA SAYI (KEMİYET)
Teklik-Çokluk
Varlık ve kavramlar arasında bir de sayı yönünden ayırım bulunur. Aynı türden varlıklar
ve kavramlar sayıca bir (tek) ya da birden çok olabilir. Sayıca biri (teki) gösteren kelime
için tekil (tekli, teklik), çoğu gösteren kelime için ise çoğul (çoklu, çokluk) terimlerini
kullanıyoruz.
Türkçe’de canlı ve cansız varlıkların ve kavramların birden çok olduğunu anlatan ek ‫لر‬
-lar/ler’dir. Arapça ve Farsça’dan alınma her türden ismin çoğulu da Osmanlı Türkçesi’nde
genel olarak aynı ekle yapılmıştır:
‫ انسانلر‬insânłar, ‫حاللر‬hâller, ‫ مكتوبلر‬mektûpłar, ‫ ظامللر‬zâlimler, ‫ عامللر‬âmiller “işleyiciler, kılıcılar, bir sonucun ortaya çıkmasına sebep olanlar”, ‫ مصاحبلر‬musâhipler “sohbet edilen
kimseler, dostlar, arkadaşlar”, ‫ ميتلر‬meyyitler “ölüler”, ‫ دولتلر‬devletler, ‫ قدحلر‬ḳadehler, ‫دريالر‬
deryâłar “denizler”, ‫ شريلر‬şîrler “arslanlar”, ‫ سرايلر‬sarâyłar, ‫ باغلر‬bâłar gibi.
• Ancak,özellikleArapça’danalınmışkelimelerarasındabudilinçoğulşekilleriyle
yapılmış çok sayıda kelime bulunur. Kullanım yerleri bakımından bunlar, Türkçe
çoğul eki almış tekiller gibidirler:
‫ دولتلر‬devletler = ‫ دول‬düvel, ‫ كافرلر‬kâfirler = ‫ كفار‬küffâr ya da ‫ كفره‬kefere gibi.
• BununlabirlikteArapça’nınçoğullarıOsmanlıTürkçesi’nde-lar/ler eki ile yeniden
çoğul yapılmıştır; yani çoğuldan çoğul:
‫ اصحاب‬ashâb “sâhibler, dostlar, arkadaşlar” = ‫ اصحابلر‬ashâbłar, ‫ اموال‬emvâl “mallar” =
‫ امواللر‬emvâller, ‫ اشيا‬eşyâ “şeyler, nesneler” = ‫ اشيالر‬eşyâłar, ‫ اسرا‬üserâ “esirler” = ‫ اسرالر‬üserâłar,
‫ عمله‬amele “âmiller, iş erleri, bir işi yapan kişiler” = ‫ عملهلر‬ameleler, ‫ ﻁلبه‬talebe “tâlipler, bir
şeyi isteyenler, bir işi öğrenmek isteyenler” = ‫ ﻁلبهلر‬talebeler, ‫ اطراف‬etrâf “taraflar, yönler” =
‫ اطرافلر‬etrâfłar, ‫ جتار‬tüccâr “tâcirler, ticaretle uğraşan kimseler” = ‫ جتارلر‬tüccârłar, ‫ سالطني‬selâtîn
“sultanlar” = ‫ سالطينلر‬selâtînler, ‫ حمصوالت‬mahsûlât “mahsûller, ürünler, elde edilen gelirler”
= ‫ حمصوالتلر‬mahsûlâtłar gibi.
• Arapça’dada kırık çoğul denilen çoğulların çoğulları vardır: Örnek olarak ‫كالب‬
kilâb ve ‫ اكلب‬eklüb, “köpek” anlamındaki ‫ كلب‬kelb’in iki kırık çoğuludur. Bunların çoğulları da ‫ كالبات‬kilâbât ve ‫ اكالب‬ekâlib’dir. Aynı şekilde “el” demek olan ‫يد‬
yed’in çoğulu ‫ ايدی‬eydî, bunun da çoğulu ‫ ايادی‬eyâdî’dir. Osmanlı Türkçesi’nde ‫يد‬
yed’in kullanılan çoğulu bu olmuştur. Kimi kırık çoğulların ise ikinci çoğul kalıpları bulunmaz. Bunların ikinci çoğulları kurallı çoğul ekleriyle yapılmıştır: ‫صواحبات‬
savâhibât “savâhibler, yani sâhibeler, kadın arkadaşlar” gibi.
• ÖteyandanTürkçeveFarsçakelimelerinArapça’nın dişil çoğul eki ile yapılmış çoğuliları bulunduğu gibi, bunların Farsça’nın çoğul ekleriyle yapılmış çoğulları da vardır:
1. Ünite - Kelime Sınıfları I: Adlar
‫ ارات‬erât, ‫ كلشات‬gelişât, ‫ كيدشات‬gidişât, ‫ چفتلكات‬çiftlikât, ‫ يكيچريان‬yeniçeriyân, ‫طوبچيان‬
topçıyân, ‫ اشارجيان‬işâreciyân “kandilciler, kandil yakan bir görevli sınıfı”, ‫جواهرجيان‬
cevâhirciyân gibi. (-ân Farsça’nın iki çoğul ekinden biridir.)
• Ayrıca,Türkçe-ler ekiyle yapıldığı gibi, aynı eklerin çoğul durumdaki kelimelere
de getirilmesi yoluyla yapılmış katmerli çoğul biçimler vardır:
‫ مشايخ‬meşâyıh “şeyhler, yaşlı kimseler; tarikat önderleri; bilgin kimseler; sultan
camilerinde görevli vaizler” = ‫ مشاخيان‬meşâyıhân, ‫ جواری‬cevârî “cariyeler” = ‫ جواريان‬cevâriyân,
‫ جوامع‬cevâmi‘ “camiler” = ‫ جوامعها‬cevâmi‘hâ, ‫ باغات‬bâât “bağlar” = ‫ بغوات‬baavât gibi. (-hâ
Farsçanın iki çoğul ekinden diğeridir.)
• Arapça’nın yabancı kelimeler ile dişil adlar ve mastarların çoğulunda kullanılan
çoğul eki ‫ ات‬-ât, Farslar tarafından da hem kendi kelimelerinin, hem de Türkçe’den
Farsça’ya geçmiş kimi kelimelerin çoğulu için kullanılmıştır:
‫ ده‬dih “köy” - ‫ دهات‬dihât “köyler, ‫ باغ‬bâ - ‫ باغات‬bâât, ‫ ايل‬il “boy, aşiret” - ‫ ايالت‬ilât gibi.
• Öte yandan Arapça kırık çoğulların Farsça’da aynı ekle yeniden yapılmış çoğulları da vardır:
‫ عجايبات‬acâyib (‫ عجيبه‬acîbe’nin çoğulu) - ‫ جايبات‬acâyibât, ‫ غرايب‬arâyib (‫ غريبه‬arîbe’nin
çoğulu) - ‫ غرايبات‬arâyibât gibi.
• ÇoğuluyenidençoğulyapmadaFarsçakendiçoğulekinidekullanmıştır:
‫ احوال‬ahvâl (‫ حال‬hâl’in çoğulu) - ‫ احوالها‬ahvâlhâ, ‫ جوامع‬cevâmi‘ (‫ جامع‬câmi‘ ‘in çoğulu) ‫ جوامعها‬cevâmi‘hâ gibi.
Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış olan her türlü çoğulun en zengin, aynı zamanda şaşırtıcı
örnekleri Evliya Çelebi’nin Seyahat-nâme’sinde bulunur. Bunların birçoğu başka metinlerde olağan olarak kullanılmamıştır, dolayısıyla yazarın dildeki bu anlamsız çeşitliliğe gösterdiği bir tepki olarak yorumlanabilir.
• OsmanlıTürkçesi’ndeArapçaçoğulkelimelerinbirkısmıtoplulukadıolarakkullanılmış (‫ علما‬ulemâ “âlimler, bilginler topluluğu”, ‫ ورثه‬verese “vârisler, mirasçılar”),
bir kısmı tekillerinden farklılaşmış anlamlar kazanmış (‫ عقال‬uḳalâ “âkiller, akıllı
kimseler” ama “akıl satan, kendini akıllı göstermek isteyen”); bir kısmı, tekili kullanılmadığı için, çoğu kez aynı ya da farklılaşmış anlamda onun yerini almıştır (‫خاليق‬
halâyıḳ “halîḳatler, yaratıklar, insanlar; yaradılış özellikleri, huylar”, ama tamamen
farklı bir anlamda: “cariye”).
Kimi çoğulların Türkçe ve Farsça çoğul eki almış olmalarının sebebi, kullanımda ortaya çıkan bu tür ayrışmalardır. Öte yandan Türkçe kelimelerin yabancı şekillerle yapılmış
çoğulları ile Arapça kelimelerin Farsça çoğul ekleriyle veya Farsça kelimelerin Arapça’nın
çoklu şekilleriyle yapılan çoğulları daha çok kurum adı olarak ve çoklukla resmî belgelerde kullanılmıştır. Bununla birlikte bilgili kimselerin kaleminden çıkmış bu dönem metinlerinde bile yanlış kullanım örnekleri yer alır.
• Türkçe’de ve Farsça’da kelimelerin ikili biçimleri yoktur, dolayısıyla sayıca ikiyi
gösteren ek de bulunmaz. Ne var ki Arapça’ya özgü bu durum Arapça kelimeler
yoluyla Osmanlı Türkçesi’ne geçmiştir.
Arapça Kelimelerde Sayı (Kemiyet)
Arapça’da isim sınıfından kelimeler sayı bakımından üç durumda bulunurlar: tekli (tekil),
ikili (ikil) ve çoklu (çoğul).
İkililer (ikiller): Kurallı yapıdadırlar. Arapça’da, söz içinde bir adın yalın olmasına
göre (iki adam) ‫ ان‬-ân (‫ رجالن‬recülân gibi) ve çekimli durumda bulunmasına göre (iki adamı) ‫ ين‬-eyn (‫ رجلني‬recüleyn gibi) olmak üzere iki biçimi bulunan bu ikililerden Osmanlı
7
8
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Türkçesi’nde daha çok -eyn’li olanları kullanılmıştır. Yalın biçimin örnekleri hemen hemen yok denecek kadar azdır:
‫ حرفان‬harfân “iki harf ”, ‫ طرفني‬tarefeyn “iki taraf ”, ‫ والدين‬vâlideyn “ana ve baba”, ‫ دولتني‬devleteyn “iki devlet”, ‫ حرمني‬Haremeyn “Mekke ve Medine” gibi.
Farsça kurallı sıfat takımlarında iki Arapça kelime arasında bu açıdan da uyum bulunur. Bu bakımdan Arapça’nın bu ikili biçimini de tanımak ve kullanım yerlerini bilmek
gereklidir.
Çoğullar (çoklular): Bunlar yapıca iki türlüdür: 1. kurallı, 2. kuralsız.
1. Kurallı çoğullar: Bunların eril ve dişil olarak ayrı biçimleri vardır:
a. Eril kurallı çoğullar: Bunlar Arapça’da kelimenin sonuna, söz içinde yalın ve çekimli durumda bulunmasına göre, ‫ ون‬-ûn ve ‫ ين‬-în getirilerek yapılır:
‫ مسلمون‬müslimûn, ‫ مسلمني‬müslimîn gibi.
Osmanlı Türkçesi’ne alınan bu tür çoğullarda bu ayırım gözetilmemiş, yaygın
olarak ‫ ين‬-în’li biçimler kullanılmıştır:
‫ حاضرون‬hâzırûn, ama ‫ مسلمني‬müslimîn, ‫ كاتبني‬kâtibîn, ‫ حمدثني‬muhaddisîn “hadis
bilginleri”, ‫ ظاملني‬zâlimîn “haksızlık edenler”.
b. Dişil kurallı çoğullar: Bunlarda kelime sonuna ‫– ات‬ât getirilir. Sonunda dişilik
harfleri (‫ ت ه‬, ‫ ی‬, ‫ )اﺀ‬bulunan bütün cins adları ile harf adlarının, ay adlarının,
üç harften çok harfi bulunan bütün mastarların ve çoğulları ad olarak kullanılan sıfat-fillerin çoğulu böyle yapılır:
‫ ﺁيات‬âyât, ‫ صحروات‬sahravât “sahralar”, ‫ مساوات‬semâvât “semalar”, ‫ صيحات‬sayhât
“sayhalar, çığlıklar”, ‫ مﺆمنات‬mü‘minât “mü‘minler” ‫ معجزات‬mu‘cizât “mucizeler”, ‫ وقوعات‬vuḳû‘ât, ‫ كماالت‬kemâlât, ‫ اخراجات‬ihrâcât, ‫ تدريسات‬tedrîsât, ‫تبدالت‬
tebeddülât “başkalaşmalar”, ‫ انقالبات‬inḳılâbât “değişmeler”, ‫ احتماالت‬ihtimâlât,
‫ تظاهرات‬tezâhürât, ‫ معامالت‬mu‘âmelât, ‫ استحصاالت‬istihsâlât, ‫ موجودات‬mevcûdât,
‫ خملوقات‬mahlûḳât, ‫ كاﺋنات‬kâ‘inât gibi.
2. Kuralsız çoğullar. Bunlara kırık (mükesser) çoğullar denir. Arapça’nın bu tür çoğulları, kök harflerinin sırası değiştirilmeden, ama bunların yanına belli harfler
katıp kelimenin hecelerini de farklı ünlülerle seslilendirerek elde edilmiştir. Bu
yapılar birer kalıp oluşturur ve kök harfleri bu kalıplardaki yerlerine konularak
kelimeler çoğul duruma sokulmuş olur. Örnek olarak, ‫ جاهل‬câhil’in kırık çoğulu
‫ جهال‬cühelâ’dır. İlk kök harfinden sonraki ‫ ا‬elif kaldırılmış, sonuna bir ‫ ا‬elif (aslında
‫ اﺀ‬elif ve hemze) eklenmiş ve mastarının ünlüleri değiştirilerek okunan üç heceli
farklı bir yapı ortaya çıkmıştır. Başka kelimelerin kök harflerinin de içine dökülüp
çoğulu yapılabilecek olan bu kalıp ‫ فعال‬fu‘alâ kalıbıdır.
Bu tür çoğulların Arapça’da otuzdan çok kalıbı vardır. Öte yandan belli yapıdaki kelimelerin çoğulu belli kalıplarla yapılmış değildir. Kimi kelimelerin ise birkaç kalıpla yapılmış çoğulu bulunur; yukarıda verdiğimiz ‫ كلب‬kelb’in çoğulları gibi. Bu yüzden bir kelimenin çoğulunun hangi kalıp ya da kalıplarla yapıldığı ancak ezberlenerek bellenebilir.
• Arapça kırık çoğullar da, tekilleri gibi, Osmanlı Türkçesi’nde çok kullanılmıştır.
Bunları kalıplarına göre tanımlamak, öncelikle bütün kalıpları bilmeyi gerektirir.
Bunun yerine sözlüklere bakmak daha geçerli bir yoldur. Ayrıca bir metni okurken
kelimeler arasındaki gramer ve anlam ilişkilerini göz önünde bulundurarak tekil ve
çoğul kullanımları ayırabilmekle de bu kelimeler bellenebilir.
2
Aşağıdaki kelimelerden sonra ‫ ون‬-ûn veya ‫ ين‬-în eklerini getirerek çoğul kelimeler elde ediniz.
kâfir, hâmid, muḳarreb, muslih, mü‘min, müslim, sâmi‘, seyyâh, zâkir, zâlim
9
1. Ünite - Kelime Sınıfları I: Adlar
Farsça Kelimelerde Sayı
Farsça’da iki çoğul eki vardır: ‫ ان‬-ân ve ‫ ها‬-hâ. Bunlardan ilki canlı varlık adlarının, ikincisi ise cansız varlık adlarının çoklusunu yapar. Osmanlı Türkçesi’nde bu eklerle yapılmış
çoğul kelimeler hemen hemen hiç kullanılmamıştır. Metinlerde karşılaşılabilecek bir kaçı
şunlardır:
‫ شاهان‬şâhân “şahlar”, ‫ زنان‬zenân “kadınlar”, ‫ مردان‬merdân “erkekler”, ‫ شبان‬şebân “geceler”,
‫ ﺁهوان‬âhüvân “ceylânlar”, ‫ ابروان‬ebrüvân “kaşlar”, ‫ خواجكان‬hâcegân “beyler, efendiler; öğreticiler, ders okutanlar; ticaret yapanlar; devlet dairelerinde çalışan bir görevli sınıfı”, ‫بارانها‬
bârânhâ “yağmurlar”, ‫ جاها‬câhâ “yerler”, ‫ پارهها‬pârehâ “parçalar”, ‫ واها‬vâhâ “yiyecekler”.
Bununla birlikte, yukarıda açıkladığımız gibi, Farsça’da Arapça’nın dişil çoğul eki -ât
da kullanılmış, özellikle çoğulların katmerli çoğulları bu ekle yapılmıştır.
Aşağıdaki Arapça kelimeler kuralsız çoğul kalıplarındadır. Kök harfleri yerine ‫ ل‬, ‫ ع‬, ‫ ف‬koyarak, ekleme harfleri ise aynen kullanarak bunların kalıplarını çıkarınız:
‫ اجزاﺀ‬eczâ‘, ‫ ازمنه‬ezmine “zamanlar”, ‫ اولياﺀ‬evliyâ‘, ‫ اكابر‬ekâbir “büyükler”, ‫ اساطري‬esâtîr “mitoloji”, ‫ جهله‬cehele “câhiller”, ‫ فجار‬füccâr “kötülük işleyenler”, ‫ مجل‬cümel “cümleler”, ‫ شعراﺀ‬şu‘arâ
“şâirler”, ‫ عوامل‬avâlim “âlemler”, ‫ رعايا‬re‘âyâ “halk, uyruklar”, ‫ نعم‬ni‘am “nimetler, ‫ قوانني‬ḳavânîn
“kanunlar”.
ADLARDA ÇEKİM
Adlar söz içinde başka kelimelerle girdikleri ilişkilerden kaynaklanan çeşitli durumlarda
bulunurlar. Buna adın durumları (hâlleri) deriz. Onların bu durumlarını kimi ekler belirtir. Bu ekleri durum ekleri diye adlandırıyoruz. Bir adın bu ekleri almasına ise ad çekimi
diyoruz. Aslında adlar yanında zamirler ve ad gibi kullanıldıklarında sıfat ve zarflar da
aynı eklerle çekime girdiklerinden, bu eklere isim çekim ekleri de denir.
Öte yandan, söz içinde bir yandan sahip olan, öte yandan da ait olunan, ilgili ve bağlı
bulunulan kişi ve nesneyi gösteren, daha doğrusu onların yerini tutan birtakım eklerimiz
vardır. Bunlara iyelik ekleri diyoruz. Kimi gramerciler bunları iyelik zamirleri saymışlardır. Bunların şahıslara göre ayrı ayrı olması Türkçe’de ikinci bir çekim şeklini meydana
getirmiştir. Buna da iyelik çekimi diyoruz.
• Bütünalıntıkelimelerbireradtabanıolduklarından,Türkçeadlargibibunlarda
isim çekim ekleri ve iyelik ekleri ile çekilirler. Söz içinde başka kelimelerle ilişkilerine göre bunlara da bu iki tür çekim ekleri eklenebilir.
Birinci Kitap’ın 5. Ünitesi’ndeki tablolarda örneklerle birlikte kalıplaşmış yazılışlarını
verdiğimiz bu ekleri biri Arapça’dan, öteki Farsça’dan alınmış şu iki kelimenin çekimleriyle
görelim: ‫ لباس‬libâs “giysi”, ‫ سايه‬sâye “gölge”.
Durum ekleriyle:
‫ لباسك‬libâsıñ
‫ لباسی‬libâsı
‫ لباسه‬libâsa
‫ لباسده‬libâsta
‫ لباسدن‬libâstan
‫ لباسله‬libâsla
‫سايهنك‬
‫سايهيی‬
‫سايهيه‬
‫سايهده‬
‫سايهدن‬
‫سايهايله‬
sâyeniñ
sâyeyi
sâyeye
sâyede
sâyeden
sâye ile
3
10
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
İyelik ekleriyle:
‫ لباسم‬libâsım
‫ لباسك‬libâsıñ
‫ لباسی‬libâsı
‫ لبامسز‬libâsımız
‫ لباسكز‬libâsıñız
‫ لباسلری‬libâsları
‫سايهم‬
‫سايهك‬
‫سايهسی‬
‫سايهمز‬
‫سايهكز‬
‫سايهلری‬
sâyem
sâyeñ
sâyesi
sâyemiz
sâyeñiz
sâyeleri
Eklenmede sıra bakımından iyelik ekleri durum eklerinden önce gelir: ev-im-iñ gibi. Bu
durumu dikkate alarak ‫ جسارت‬cesâret, ‫ سرمايه‬sermâye ve ‫ طالعسزلك‬tâli‘sizlik kelimelerine bu
ekleri ekleyip yazı çalışması yapınız.
TÜREMİŞ ADLAR
Türkçe Türemiş Adlar
Türkçe’de kelime türetmenin iki yolu vardır: ekleme, birleştirme. Ekleme ile türetme, isim
ve fiil köklerine ve tabanlarına birtakım ekler getirilerek yapılır. Yukarıda belirttiğimiz
gibi, isim kökleri ile fiil köklerinin aldıkları ekler ayrı ayrıdır. Buna göre Türkçe’nin ekleri
de isme gelen ekler, fiile gelen ekler olmak üzere iki ayrı bölükte toplanır. Bunları, yaptıkları kelimenin cinsine göre isim ekleri, fiil ekleri olarak da adlandırırız. Nitekim Birinci
Kitap’ın 5. Ünitesi’nde yer alan tablolarda bu adlandırmaya dayanarak isimden isim, fiilden
isim, isimden fiil, fiilden fiil kısaltmalarını kullanmıştık. Buna göre, isim sınıfında yer alan
adlar ve sıfatlar da isim ekleri, yani isimden isim ve fiilden isim ekleri ile yapılırlar.
Birinci Kitap’ın 5. Ünitesindeki tablolarda isimden isim ve fiilden isim kısaltmasıyla verilmiş
ekleri bir araya getirip başka kelimelere ekleyerek yazı çalışması yapınız.
İsimlerden ve Fiillerden Türemiş Adlar
Türkçe’de isim ve fiil tabanlarından ad türetmeye yarayan birçok ek vardır. Bunların her
biri eklendiği kelimenin anlamında kalıcı değişiklik yapar, farklı kavramları karşılar. Bu
eklerle türetilmiş adları, Osmanlı Türkçesi üzerine yazılmış gramerlerdeki Arapça ve Farsça adlar için yapılan bölümlemeye uygun olarak, eklerin getirdiği anlamca değişiklik ve
karşıladığı kavrama göre bölümlenmiş biçimde gözden geçireceğiz.
1. Yer Adları: Türkçe’de hem isimlerden, hem fiillerden yer adları yapan ekler vardır.
a. İsim tabanlarından:
-lıḳ/-lik, -luḳ/-lük:
‫ قيزانلق‬Ḳızanłıḳ, ‫ كوكرجينلك‬Göğercinlik, ‫ طاشلق‬taşłıḳ, ‫ اوطونلق‬odunłuḳ, ‫ ديكنلك‬dikenlik, ‫ مچنلك‬çemenlik, ‫ طاوقلق‬tavuḳłuḳ, ‫ طوكزلق‬doñuzłuḳ, ‫ خرابهلك‬harâbelik, ‫ويرانهلك‬
vîrânelik, ‫ كللك‬güllük, ‫ سبزهلك‬sebzelik, ‫ چوپلك‬çöplük, ‫ چاليلق‬çałıłıḳ, ‫ طاغلق‬dałıḳ,
‫ اورمانلق‬ormanłıḳ, ‫ اوتلق‬otłuḳ, ‫ چوللك‬çöllük, ‫ بتاقلق‬bataḳłıḳ, ‫ ميشهلك‬mîşelik gibi.
• Bu ekle türetilmiş kimi adlar, ‘adın gösterdiği nesnenin bir arada, çok sayıda,
topluca ve bol miktarda bulunduğu, o nesneyle kaplı yer’ anlamını verir. Bunlar
Arapça’da topluluk (kesret) adları denilen adlara karşılıktır.
b. Fiil tabanlarından:
1. -aḳ/-ek, -ḳ/-k:
‫ طوراق‬duraḳ, ‫ قوناق‬ḳonaḳ, ‫ چاتاق‬çataḳ, ‫ باتاق‬bataḳ, ‫ قيشالق‬ḳışłaḳ, ‫ يايالق‬yayłaḳ,
‫ صواق‬suvaḳ “suyu bol yer, çeşme başı”; ‫ ديرنك‬dirnek “dernek”, ‫ چورك‬çevrek “girdap” gibi.
1. Ünite - Kelime Sınıfları I: Adlar
2. -acaḳ/-ecek:
‫ باقهجق‬baḳacaḳ (vurgu ikinci hecede) “yüksek konumdaki yerleşim birimi”,
‫ اوترهجق‬oturacaḳ “oturak yeri, sağrı” gibi.
3. -amaḳ/-emek:
‫ باسامق‬basamaḳ gibi.
• AyrıcaArapça’nınyeradlarınıkarşılamaktayerkelimesiileyapılmışsıfattakımları
da kullanılmıştır:
‫ مكتب‬mekteb yerine ‫ يازی يازهجق ير‬yazı yazacaḳ yer, ‫ مقام‬maḳâm yerine ‫ طورهجق ير‬duracaḳ
yer, ‫ مسريه‬mesîre yerine ‫ سري ايدهجك ير‬seyr edecek (gezip dolaşacak) yer gibi.
2. Alet ve Kap Adları: ‘Kendisiyle bir iş görülen, bir iş görmek için kullanılan nesne ve
bir nesne için nesne’ anlatımındaki alet ve kap adları Türkçe’de şu eklerle yapılmıştır:
a. İsim tabanlarından:
1. -duruḳ/-dürük:
‫ بويوندورق‬boyunduruḳ, ‫ بوروندورق‬burunduruḳ, ‫ كومولدورك‬gömüldürük “palan ve
eyeri tutan göğüslük” gibi.
2. -lıḳ/-lik, -luḳ/-lük:
‫ ﺁغزلق‬aızłıḳ, ‫ باشلق‬başłıḳ, ‫ ﺁياقلق‬ayaḳłıḳ, ‫ بورونلق‬burunłuḳ, ‫ طوزلق‬tuzłuḳ, ‫ياغلق‬
yałıḳ “mendil, ter sileceği”, ‫ موملق‬mumłuḳ, ‫ طراقلق‬taraḳłıḳ; ‫ ترلك‬terlik, ‫ايكنهلك‬
iğnelik, ‫ سورمهلك‬sürmelik, ‫ كيجهلك‬gecelik, ‫ ييمشلك‬yemişlik, ‫ ميوهلك‬meyvelik gibi.
3. -sałıḳ/-selik:
‫ بورونسالق‬burunsałıḳ “hayvan başlığının burun üzerine gelen parçası” gibi.
b. Fiil tabanlarından:
1. -aç/-eç, -ç:
‫ قيصاج‬ḳısaç “kerpeten”, ‫ طوتاج‬tutaç, ‫ دورتج‬dürteç, ‫ طيقاج‬tıḳaç, ‫ ﺁرغاج‬araç “dokumada enine atılan iplik, atkı” gibi.
2. -acaḳ/-ecek:
‫ ﻁوتهجق‬tutacaḳ, ‫ ﺁچهجق‬açacaḳ, ‫ طايانهجق‬dayanacaḳ “dayak, destek”, ‫قارشدرهجق‬
(kulaḳ) ḳarıştıracaḳ, ‫( قويهجق‬azık) ḳoyacaḳ “azık torbası”, ‫ ياسدانهجق‬yastanacaḳ
“yastık”; ‫ چﮑهجك‬çekecek, ‫ سيلهجك‬silecek “mendil”, ‫ دوكجك‬döğecek “havan”,
‫ كيجك‬geyecek gibi.
3. -aḳ/-ek, -ıḳ/-ik; -ḳ/-k:
‫ بيچاق‬bıçaḳ, ‫ قازيق‬ḳazıḳ, ‫ قايق‬ḳayıḳ, ‫ يايق‬yayıḳ; ‫ بينك‬binek, ‫ سوزك‬süzek “süzgeç”,
‫ بشيك‬beşik, ‫كورك‬körek/-kürek gibi.
• Buekleorganadlarıdayapılmıştır:
‫ يكاق‬yañaḳ, ‫ ﺁياق‬ayaḳ, ‫ طوداق‬dudaḳ, ‫ ديرناق‬/ ‫ طريناق‬tırnaḳ, ‫ قايناق‬ḳaynaḳ “oturak
yeri, kaba etler”; ‫ ديرسك‬dirsek gibi.
4. -an/-en:
‫ دوكن‬döğen “kamçı” gibi.
5. -ḳa/-ke, -a/-a/-ğe/-ge:
‫ طمغا‬dama, ‫ طوغولغه‬tuuła, ‫ طولغه‬tuła “tolga”, ‫ صويقه‬soyḳa “giyecek, elbise,
üstlük”, ‫ سوپوركه‬süpürge gibi.
6. -aç/-aç/-geç, -ıç/-ıç/-giç/-uç/-uç/-güç:
‫ سوزكج‬süzgeç, ‫ سيلكج‬silgeç, ‫ يوزكج‬yüzgeç; ‫ سوزكوج‬süzgüç, ‫ يوزكوج‬yüzgüç “iyi yüzücü” gibi.
7. -ı/-ı/-gi, -u/-u/-gü:
‫ چالغی‬çałı, ‫ چاكرغی‬çañraı “def ”, dałaı “dağlama demiri”, ‫ بورغو‬buru, ‫قارغی‬
karı, ‫ قاشاغی‬kaşaı, ‫ اوقلغی‬okłaı “oklava”; ‫ سيلكی‬silgi “fırın süpürgesi”, ‫سوركو‬
sürgü, ‫ كوزكو‬gözgü “ayna”, ‫ كوسكو‬köskü/-kösegü “ateş karıştıracak ağaç” gibi.
11
12
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
8. -maḳ/-mek:
‫ چاقماق‬çaḳmaḳ, ‫ طوقماق‬toḳmaḳ gibi.
• Bueklerinkazandırdığı‘birnesneyeözgükap’anlamı,nesneadıilebelirtisizadtakımı kalıbında birleştirilen kap, şişe, kutu gibi kelimelerle de karşılanmıştır:
‫ كل صويی قابی‬gülsuyu ḳabı, ‫ دوتسی قابی‬tütsü ḳabı, ‫ چای قابی‬çay ḳabı, ‫ كل صويی شيشهسی‬gülsuyu şişesi,
‫ ياغ شيشهسی‬ya şişesi, ‫ ايكنه قوتوسی‬iğne ḳutusu, ‫ سورمه قوتوسی‬sürme ḳutusu gibi.
3. Küçültme Adları: Ada küçültme anlamı katan başlıca ekler -cıḳ/-cik ve -caḳ/-cek
ile bunların başka bir küçültme anlamlı ekle uzamış -cıaz/-ciğez ve -caız/-ceğiz
biçimleridir. Bunlardan -caḳ/-cek daha eski olup örneği azdır; -cıaz/-ciğez ise Osmanlı Türkçesi’nde oldukça sık görülen bir ektir.
• FarsçaveArapça’nınküçültmeadlarını,başta-cıḳ/-cik olmak üzere, bu eklerle yapılmış adlar karşılamıştır:
a) -cıḳ/-cik, -çıḳ/-çik ; -cuḳ/-cük, -çuḳ/-çük:
‫ انساجنق‬insâncıḳ, ‫ اوغالجنق‬ołancıḳ, ‫ قرميزجيق‬ḳırmızıcıḳ, ‫ قاجبق‬ḳapçıḳ, ‫ ميموجنق‬meymûncuḳ
“maymuncuk” ‫ قوجلق‬ḳulcuḳ; ‫ قلعهجك‬ḳal‘ecik, ‫ پنجرهجك‬pencerecik, ‫ ﺁدجمك‬âdemcik,
‫ عسكرجك‬askercik;
b) -cıaz/-ciğez , -çıaz/-çiğez ; -cuaz/-cüğez , -çuaz/-çüğez:
‫ قوجلغز‬ḳulcıaz, ‫ قيزجيغز‬kızcıaz, ‫ ﺁجتغز‬atçıaz, ‫ قوشجغز‬ḳuşçuaz, ‫ ملكجكز‬mülkçüğez gibi.
c) -caḳ/-cek, -çaḳ/-çek ; -caız/-ceğiz, -çaız/-çeğiz:
‫ ياورجيق‬yavrucaḳ, ‫ يومرجيق‬yumrucaḳ, ‫ قيزجغز‬ḳızcaız gibi.
• Adlardaküçültmeanlamı,vasıflayandurumundakiküçük ile vasıflanan adın kurduğu sıfat takımları ile de karşılanmıştır.
4. Eşlik ve Ortaklık Adları: Anlatımca, bir adın kavramında kişiler arasındaki eşliği,
ortaklığı bildirir.
-daş/-deş, -taş/-teş:
‫ قارينداش‬ḳarındaş, ‫ قارداش‬ḳardaş, ‫ يولداش‬yołdaş, ‫ ﺁياقداش‬ayaḳtaş, ‫ ديندش‬dindeş, ‫امكدش‬
emekteş gibi.
• BuekFarsça’nınhem- ile yapılmış birleşiklerinde hem-’i karşılamıştır:
‫ مهپا‬hem-pâ = ‫ ﺁياقداش‬ayaḳtaş, ‫ مهراه‬hem-râh = ‫ يولداش‬yołdaş gibi.
Örneklerde görüldüğü gibi, Osmanlı Türkçesi'nde kalın ve ince sıradan adlara
uyumlu gelir. Bu ek eski bir tarihte Farsça’ya da geçmiştir.
5. Kılıcı (Fail) Adları: Bu adlar bir nesne ile uğraşanı, bir iş ya da bir nesne yapanı,
bir şey üreteni ve satanı, ayrıca ve daha çok da bir işle sürekli olarak ilgileneni, bir
işi meslek olarak yapanı gösterir.
a) -cı/-ci , -çı/-çi ; -cu/-cü, -çu/-çü:
‫ ﺁشجی‬aşçı, ‫ ﺁلچیجﻰ‬ałçıcı, ‫ ﺁناختارجی‬anahtarcı, ‫ باجلی‬bałcı, ‫ اكنجی‬ekinci, ‫ اسكيجی‬eskici, ‫ بالتهجی‬bałtacı, ‫ ايازجلی‬eyâzilci “mukallit”, ‫ فاجلی‬fâłcı, ‫ فروجنی‬furuncu, ‫ چوقهجی‬çoḳacı
“çuhacı”, ‫ چيزمهجی‬çizmeci, ‫ اوقچی‬oḳçu, ‫ بامسهجی‬basmacı, ‫ اورغاجنی‬orancı “ipçi, ip bükücü” ‫ بيچقيجی‬bıçḳıcı, ‫ دمورجی‬demirci, ‫ قويوجمی‬ḳuyumcu, ‫ باغجی‬bacı, ‫ اكينجی‬ekinci,
‫ بكجی‬bekçi, ‫ كوزجی‬gözcü, ‫ دوەجی‬deveci, ‫ يدكجی‬yedekçi “yedek atları süren” ‫چيفتجی‬
çiftçi, ‫ اكمكجی‬ekmekçi, ‫ قاپيجی‬ḳapıcı, ‫ چوملكجی‬çömlekçi, ‫ دودوكجی‬düdükçü gibi.
• OldukçagenişbiranlatımalanıolanbuekleyapılmışadlarFarsça’nınçeşitlieklerle addan türetilen kılıcılık (faillik), sahiplik adlarını (‫ ﺁهنكر‬âhenger “demirci”,
‫ شرتوان‬şütürvân “deveci”, ‫ پاسبان‬pâsbân “bekçi”, ‫ پاالﻰﻧ‬pâlânî “semerci” gibi) karşılar. Arapça’nın bir meslekle ilgiyi gösteren kimi adları (‫ حباز‬habbâz “ekmekçi”, ‫بزاز‬
bezzâz “kumaşçı”) ile birtakım ilgi (nispet) sıfatlarını (‫ ريبی‬reybî “şüpheci”, ‫حسابی‬
hesâbî “hesapçı” gibi) da bu adlar karşılamıştır.
1. Ünite - Kelime Sınıfları I: Adlar
b) -an/-en:
‫ ﺁالن‬alan “müşteri”, ‫ يازان‬yazan “yazıcı, kâtip”; (birleşiklerde:) ‫ بازاره كيدن‬bâzâra giden “çarşı işlerini gören, vekilharc”, ‫ بكلر يدكن يدن‬beğler yedeğin yeden gibi.
c) -ıcı/-ici, -ucu/-ücü:
‫ ﺁچيجی‬açıcı “fatih”, ‫ باقيجی‬baḳıcı, ‫ ديكيجی‬dikici “fidan diken”, ‫ ديللهجيی‬dilleyici “dedikoducu, gammaz”, ‫ داداندرجيی‬dadandırıcı “yem döküp kuş avlayan”, ‫ ﺁغاردجيی‬aardıcı
“badanacı”, ‫ ياماجيی‬yamayıcı, ‫ ياماليجی‬yamałayıcı, ‫ سورجيی‬sürücü “yedekçi, yedek atları
süren”, ‫ بوكيجی‬bökücü/bükücü “iplik büken, iplikçi”, ‫ دوكيجی‬dökücü “dökümcü” gibi.
6. Meslek Adları: Bu adlar, uğraşılan işi, kişinin yaptığı işi ve ilgi alanını gösterir.
a) -łıḳ/-lik (kılıcı adlarından):
‫ ﺁشجيلق‬aşçıłıḳ, ‫ بارداقجيلق‬bardaḳçıłıḳ, ‫ جتارلق‬tüccârłıḳ, ‫ صحافلق‬sahhâfłıḳ, ‫كتاجبيلق‬
kitâpçıłıḳ, ‫ حبازلق‬habbâzłıḳ “ekmekçilik”, ‫ ابهلك‬ebelik, ‫ اكمكجيلك‬ekmekçilik, ‫دمورجيلك‬
demircilik, ‫ كوزجيلك‬gözcülük gibi.
• Farsça’nınkılıcılık ve sahiplik adlarından mastarlık ye (yâ-i masdariyet) ‫ ی‬-î ekiyle yapılmış isimlerinin (‫ ﺁهنكری‬âhengerî “demircilik”, ‫ كاروانی‬kârvânî “kervancılık”,
‫ پاسبانی‬pâsbânî “gözcülük”) karşılığı bu adlardır.
• Rütbe ve makam adları da bu ekle yapılır:
‫ چاوشلق‬çavuşłuḳ, ‫ اماملق‬imâmłıḳ, ‫ سلطانلق‬sułtânłıḳ, ‫ پادشاهلق‬pâdişâhłıḳ, ‫ بكلك‬beğlik, ‫رﺋيسلك‬
re‘îslik, ‫ وزيرلك‬vezîrlik, gibi.
7. Yalın Adlar: Daha çok vasıf (nitelik) bildiren kelimelerden, yani sıfatlardan yapılır:
-łıḳ/-lik , -łuḳ/-lük:
‫ فرحلق‬ferahłıḳ, ‫ حمتاجلق‬muhtâcłıḳ, ‫ بوللق‬bołłuḳ, ‫ يوقلق‬yoḳłuḳ, ‫ يتشمشلك‬yetişmişlik, ‫كوزللك‬
güzellik, ‫ زشتلك‬ziştlik “çirkinlik”, gibi.
Bununla birlikte, adlarda var olan niteliği yalın bir kavram olarak anlatan aynı ekle
üretilmiş adlar da vardır:
‫ ﺁنالق‬anałıḳ, ‫ قاردشلق‬ḳardaşłıḳ, ‫ قرغشهلق‬ḳaraşałıḳ, ‫ قيزلق‬ḳızłıḳ, ‫ ﺁدملك‬âdemlik, ‫كويكولك‬
göyegülük “güveyilik”, ‫ فتنهلك‬fitnelik, ‫ ارككلك‬erkeklik, ‫ كنجلك‬gençlik, ‫ يكتلك‬yiğitlik,
‫ بكلك‬beğlik gibi.
• Arapça’nınnispetekli(‫ ی‬iyy, Osmanlı Türkçesi’nde î) ad ve sıfatlarının (‫ كيفی‬keyfî,
‫ انسانی‬insânî gibi) dişil biçimleri (‫ ﺍنسانيﺔ‬, ‫ )كيفيﺔ‬nitelik adı anlamı veren yalın adlardır.
Arapça’da -iyyet, Türkçe’de ise -iyet gibi okunan bu ekin karşılığı da -lik ekidir:
‫ كيفيت‬keyfiyet = ‫ كيفيلك‬keyfîlik, ‫ انسانيت‬insâniyet = ‫ انسانيلك‬insânîlik, ‫ جديت‬ciddiyet =
‫ جديلك‬ciddîlik gibi.
8. Fiil Adları (Ad-fiiller): Türlü eklerle yapılan bu adlar bir yandan bütün fiil
tabanlarının yalnızca adları (mastarları), öte yandan her fiilin belirttiği kılış ve
oluşun adı; işleyiş bakımından ise, sıfat-fiiller ve zarf-fiiller gibi, fiillerin isimleşmiş
biçimleridirler.Şueklerleyapılmışlardır:
a) -maḳ/-mek:
‫ ﺁملق‬ałmaḳ, ‫ باقمق‬baḳmaḳ, ‫ ﺁوملمق‬avłamaḳ, ‫ بوزملق‬buzłamaḳ, ‫ چامورملق‬çamurłamaḳ,
‫ اوقلمق‬oḳłamaḳ, ‫ پاسلنمق‬pasłanmaḳ, ‫ ياالنلمق‬yałanłamaḳ, ‫ دبهلنمك‬debelenmek, ‫الهمك‬
elemek, ‫ سرمك‬sermek, ‫ سويلمك‬söylemek, ‫ كيتمك‬gitmek, ‫ كلمك‬gelmek gibi.
• OsmanlıTürkçesi’ndeArapçaveFarsça’danalınmamastarlarıkarşılayan,buekle
yapılmış fiil adları olmuştur.
b) -maḳlıḳ/-meklik:
Mastarı anlatımca adlaştırır, ‘fiilin gösterdiği kılışın adı’ anlamında adlar yapar.
Yalın kılış adları yapan bir ek olarak bu dönemde geniş bir kullanım alanı vardır.
Bugün daha çok -ma/-me ve -ış/-iş ekleriyle yaptığımız adlara karşılıktır:
13
14
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
‫ باقمقليق‬bakmaḳłıḳ, ‫ ﺁچلمقلق‬açıłmaḳlıḳ, ‫ ﺁشلمقلق‬aşłamaḳłıḳ, ‫ ﺁوملقلق‬avłamaḳłıḳ, ‫قامچقلق‬
ḳaçmaḳłıḳ, ‫ قاتلنمقلق‬ḳatłanmaḳłıḳ, ‫ قيمقلق‬ḳıymaḳłıḳ, ‫ بكنمكلك‬beğenmeklik, ‫بوملكلك‬
bölmeklik, ‫ بيلمكلك‬bilmeklik, ‫ بيلهمكلك‬bilemeklik, ‫ كسمكلك‬kesmeklik, ‫ﺍودهمكلك‬
ödemeklik, ‫ صاليويرمكلك‬sałıvermeklik, ‫ سوكمكلك‬söğmeklik, ‫ يوزمكلك‬yüzmeklik gibi.
c) -ma/-me: Kılış adı yapar, ancak bu dönemde -maḳ/-mek kadar işlek değildir:
‫ ﺁمله‬ałma, ‫ ﺁكلمه‬añłama, ‫ ارمته‬artma, ‫ قازمه‬ḳazma, ‫ قيمه‬ḳıyma, ‫ اومله‬ołma, ‫ اوالمشه‬ułaşma,
‫ يوقلمه‬yoḳłama, ‫ چكيچلمه‬çekiçleme, ‫ بسلمه‬besleme, ‫ بيلمه‬bilme, ‫ سومه‬sevme, ‫ ايشلمه‬işleme gibi.
ç) -ım/-im, -um/-üm; -m: Kılış adı yapan diğer bir ektir:
‫ ﺁليم‬ałım, ‫ بيچيم‬biçim “kesme, kesiş”, ‫ بوكلوم‬böklüm “bükülüş, eğiliş”, ‫ كسيم‬kesim
“kesme, kesiş”, ‫ اومل‬ölüm “ölme”, ‫ سكردمي‬seğirdim “seğirtme, hızla koşma, hücum,
‫ يوتوم‬yutum “yutma” gibi.
• Buyapıdakiadlargenelolarakgeniş süreli bir kılış bildirir. Arapça’nın kılışın bir kez
meydana geldiğini ya da bir kez kılışın ölçüsünü gösteren fiil adları (merre ismi/
mastarı) Türkçe’nin bu ekle yapılmış kılış adlarından önce bir sayı sıfatı getirilerek
yapılmıştır:
‫ بر طومت‬bir tutam “bir demet”, ‫ بر ﺁتيم‬bir atım, ‫ بر ﺁدمي‬bir adım gibi.
d) -ış/-iş; -ş: Osmanlı Türkçesi'nde -meklik yanında en çok kullanılmış kılış adı yapma ekidir.
• Buekleyapılmışfiiladları,anlamcaArapça’nınkılışın tarzını bildiren adları (nev‘
adları)nı karşılar:
‫ ﺁلش‬ałış, ‫ ﺁتش‬atış, ‫ باقش‬baḳış, ‫ بينش‬biniş, ‫ بولش‬bułuş, ‫ چاتش‬çatış, ‫ امش‬emiş, ‫ كيدش‬gidiş, ‫كلش‬
geliş, ‫ كوسرتيش‬gösteriş, ‫ ﺍيزلهيش‬izleyiş, ‫ قاتش‬ḳatış, ‫ اوتاليش‬otłayış, ‫ اودهيش‬ödeyiş, ‫ صاقاليش‬saḳłayış,
‫ طريمااليش‬tırmałayış, ‫ يااليش‬yałayış, ‫ ياكلش‬yañłış, ‫ يورش‬yürüş “yürüyüş”, ‫ قاشش‬ḳaşış “kaşıyış” gibi.
4
Aşağıdaki kelimelere Arapça nispet eki (‫ ی‬iyy, Osmanlı Türkçesi’nde î) getirerek çoğullarını yapınız.
ahlâḳ, aḳl, bahr, cevher, dehr, felek, arb, hayâl, iḳtisâd, lüat, mâdde, nahv, riyâzet, salîb,
sarf, siyâset, sûfî
ARAPÇA ADLAR
Türkçe’deki adların karşılığı olan kelimelere Arap gramercileri “sıfat alabilen”, “bir sıfatla
vasıflanmış” anlamlarında mevsûf isimler ve men‘ût isimler adını vermişlerdir. Bunlar
cins adları ve özel adlar olmak üzere iki bölükte toplanırlar:
1. Cins adları. Bunlar donuk (‫ فرس‬feres “at”, ‫ خنل‬nahl “arı”, ‫ جبل‬cebel “dağ”, ‫ شجر‬şecer
“ağaç” gibi) ya da türetilmiş (‫ جامع‬câmi‘ “toplayan, bir araya getiren”, ‫ مشجر‬meşcer
“ağaçlık”, ‫ مزرعه‬mezra‘a “tarla” gibi) olabilir.
• Cinsadlarıayrıcayoğun (müşahhas) adlar (‫ بيت‬beyt “ev, ‫ مسك‬semek “balık”, ‫ اسد‬esed
“arslan”, ‫ شجر‬şecer “ağaç” gibi) ve yalın (mücerred) adlar (‫ حب‬hubb “sevgi”, ‫ عقل‬aḳl
“akıl”, ‫ نفرت‬nefret gibi) olmak üzere ikiye ayrılabilir.
2. Özel adlar. Tek bir varlığı gösteren bu adlara alem denir: ‫ علی‬Alî, ‫ مدينه‬Medîne, ‫عبدهلل‬
Abdullâh gibi.
“Baba” anlamında ebû ve “anne” anlamında ümmü kelimeleriyle ad takımı kalıbında yapılmış künyeler (‫ ابوبكر‬Ebû Bekr “Bekir’in babası”, ‫ ام كلثوم‬Ümmü Külsûm
“Külsüm'ün annesi” gibi) ile takma adlar (lakaplar) da (‫ نورالدين‬Nûreddîn “dinin ışığı”, ‫ فخرالدين‬Fahreddîn “dinin övüncü” gibi) özel ad sayılır.
15
1. Ünite - Kelime Sınıfları I: Adlar
Yapılarına Göre Arapça Adlar
Yapılış bakımından ise Arapça adlar donuk (câmid) ve türemiş (müştak) olmak üzere
ikiye ayrılır.
Donuk adlar bir fiilden türememiş adlardır. Bunlar çeşitli kalıplarda (vezinlerde) bulunurlar. Çoğu üç harflidir, dört ve beş harfli olanları da vardır:
‫ عني‬ayn “göz”, ‫ مشس‬şems “güneş”, ‫ قمر‬ḳamer “ay”, ‫ ثور‬sevr “öküz”, ‫ ذﺋب‬zi‘b “kurt”, ‫بﺌر‬
bi‘r “kuyu”, ‫ قفل‬ḳufl “kilit”, ‫ فرس‬feres “at”, ‫ عنق‬unuḳ “boyun”, ‫ رجل‬racül “adam”, ‫ كبد‬kebid
“ciğer”, ‫ كتف‬ketif “omuz”, ‫ ثعلب‬sa‘leb “tilki”, ‫ بلبل‬bülbül, ‫ سفرجل‬sefercel “ayva”, ‫ زجنفر‬zincefr
“zencefil”gibi.
İlk kitabın 7. Ünitesi’nde kök harfleri için kullanıldığını öğrendiğiniz ‫ ل‬, ‫ ع‬, ‫ ف‬harflerini
kullanarak hepsi kök harflerinden oluşan yukarıdaki kelimelerin kalıplarını bulunuz.
Türemiş adlar ise bir fiilden türetilmiş olanlardır:
‫ كتاب‬kitâb, ‫ كاتب‬kâtib, ‫ مكاتبه‬mükâtebe “yazışma” ‫ مكتوب‬mektûb, ‫ مكتب‬mekteb gibi.
ARAPÇA TÜREMİŞ ADLAR
Arapça’da türemiş adlar, diğer isim sınıfından kelimeler gibi, fiillerden, kök harflerinin
belli kalıplara yerleştirilmesiyle elde edilir. Bu yolla türetilmiş adlar da birer isim tabanı
olarak Osmanlı Türkçesi’nde çok kullanılmıştır. Aşağıda bunları, Türkçe’nin adları için
yaptığımız düzenlemeye uygun olarak zengin örneklerle veriyoruz.
1. Yer Adları: Arapça’da yer adları fiilden türemedir ve belli kalıplarla yapılır:
‫ مطبخ‬matbah “mutfak”, ‫ مقتل‬maḳtel “ölme yeri”, ‫ مبدﺃ‬mebde‘ “başlama yeri”, ‫مكان‬
mekân “oluş yeri”, ‫ مكتب‬mekteb “yazı öğrenilecek yer”, ‫ مسجد‬mescid “secde edilen
yer”, ‫ مسقﻂ‬mesḳıt “düşülen yer, doğma yeri”, ‫ مشرق‬maşrıḳ “-güneş için- doğma yeri,
doğu”, ‫ مطلع‬matla‘ “-güneş, ay ve yıldızlar için- doğma yeri”, ‫ مسكن‬mesken “oturulan yer”, ‫ جملس‬meclis, ‫ منسك‬mensik “ibadet ve kurban yeri”, ‫ مأوی‬me‘vâ “sığınak”,
‫ مقام‬maḳâm “duracak yer, durma yeri”, ‫ مقرب‬maḳber “kabir”, ‫ منزل‬menzil “konak”, ‫منزله‬
menzile “oturulan yer, durak”, ‫ مملحه‬memlaha “tuzla” gibi.
• Bunlarınbirkısmı‘adıngösterdiğinesneninbirarada,çoksayıda,toplucavebol
miktarda bulunduğu, o nesneyle kaplı yer’ anlamını verir. Bunlara topluluk (kesret) adları denir (Türkçe -łıḳ/-lik ekli yer adlarına bkz.):
‫ مأسده‬me‘sede “arslanı çok olan yer”, ‫ مشجره‬meşcere “ağaçlık”, ‫ مقلم‬mıḳlem “kalemlik”, ‫مﺌربه‬
mi‘bere “iğnelik”, ‫ مدرسه‬medrese “ders okunan yer”, ‫ مقربه‬maḳbere “mezarlık” gibi.
• BunlarınbirkısmınaTürkçe’ninçoksayıdaekleyapıldığınıgördüğümüzyeradları,
bir kısmına ise -ma/-me, -ım/-im, -ış/-iş’li kılış adları ile -an/-en, -acaḳ/-ecek’li sıfatlar ve yer ile kurulan ad ve sıfat takımları karşılık olmuştur:
‫ اومله يری‬ölme yeri, ‫ ﺁتش يری‬atış yeri, ‫ كسيم يری‬kesim yeri, ‫ طوغش يری‬douş yeri, ‫ عبادت يری‬ibâdet
yeri, ‫ طوريلن ير‬durułan yer, ‫ طورهجق ير‬duracaḳ yer gibi.
2. Zaman Adları: Zaman adları da yer adları yapan kalıplarla türetilir:
‫ مبدﺃ‬mebde‘ “başlama zamanı”, ‫ مولد‬mevlid “-Hz. Muhammed için- doğma zamanı”,
‫ موسم‬mevsim “bir işin belirli vakti; dağlama zamanı”, ‫ مضرب‬mazrib “savaş zamanı”,
‫ ميالد‬mîlâd “-Hz. İsa için- doğum zamanı”, ‫ ميقات‬mîḳât “belirlenmiş zaman” gibi.
• Türkçe’de zaman adları yapan ek/ekler yoktur. Osmanlı Türkçesi’ndeki Arapça’nın
fiilden türeme ve Farsça’nın eklerle yapılmış zaman adlarını zaman, vakit ve mevsim
kelimelerinin yer aldığı belirsiz ad ve sıfat takımları karşılamıştır:
5
16
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
‫ سحر وقتی‬seher vaḳti, ‫ قوشلق وقتی‬ḳuşłuḳ vaḳti, ‫ كوچ مومسی‬göç mevsimi, ‫ حصاد زمانی‬hasâd
zemânı, ‫ طاكﺁغردوغی وقت‬tañ aardıı vaḳt, ‫ يازجق زمان‬yazacaḳ zemân, ‫ اورش زمانی‬uruş zemânı
gibi.
3. Alet ve Kap Adları: Bunlar da belli kalıplarla türetilmiştir:
‫ مضرب‬mızrab “vurma âleti”, ‫ مغفر‬mıfer “tolga”, ‫ مثقب‬misḳab “burgu, matkap”, ‫مفتاح‬
miftâh “açma aleti, anahtar”, ‫ مرقات‬mirḳât “yukarı çıkma aleti, merdiven”, ‫ مسطر‬mıstar “satır çekme aleti” ‫ مروحه‬mirvaha “rahatlatıcı alet, yelpaze”, ‫ مقلب‬mıḳleb “kitap
cildindeki kapağa bağlı oynak parça, kulak” gibi.
4. Küçültme Adları: Canlı ve cansız varlıkların küçük olanını gösteren ya da çok olan
bir nesnenin azlığını anlatan bu adlar tek kalıpla yapılır:
‫ عبيد‬Ubeyd “kulcuk”, ‫ جنيد‬cüneyd “askercik”, ‫ حسني‬Hüseyn “güzelcik, güzel yavrucuk”, ‫ سليمان‬Süleymân “Selmancık”, ‫ محريا‬humeyrâ “kırmızıcık”, ‫ بنی‬büneyy “oğulcuk”,
‫ بنيه‬büneyye “küçük kız, kızcağız”, ‫ عويلم‬uveylim “küçük âlem” gibi.
• BuadlarTürkçeveFarsçaküçültmeadlarıgibiaynızamandasevgi,esirgemeve
acıma bildirir.
5. Kılıcı (Fail) Adları: Belli kalıplarla türetilmiş Arapça kılıcı adları Osmanlı
Türkçesi’nde çok kullanılmıştır. Bir işi sürekli ve çok yapanı, bir işi yapmayı alışkanlık edineni, bir iş göreni, bir meslek sahibini gösteren bu adlar Arapça’da fiillerden belli kalıplarla yapılmıştır. Aynı kalıplarla yapılan berkitme ve alışkanlık sıfatlarının birtakımı da ‘bir işi sürekli yapan’ anlatımıyla meslek adı olarak kullanılır:
‫ مداح‬meddâh, ‫ محال‬hammâł, ‫ بقال‬baḳḳâł “sebzeci, yeşillik satan”, ‫ قصاب‬ḳassâb “kasap”,
‫ عطار‬attâr “güzel kokular satan, baharatçı”, ‫ دالك‬dellâk “tellak”, ‫ دالل‬dellâl “tellal”, ‫سراج‬
serrâc “saraç”, ‫ سقا‬saḳḳâ “saka”, ‫ صراف‬sarrâf, ‫ صياد‬sayyâd “avcı”, ‫ خطاﻁ‬hattât, ‫ جراح‬cerrâh,
‫ خالج‬hallâc “pamuk atıcı”, ‫ بزاز‬bezzâz “bezci, kumaşçı”, ‫ جنار‬neccâr “marangoz”;
‫ معمار‬mi‘mâr;
‫ عامل‬âlim, ‫ ﺁمر‬âmir “buyuran, buyurucu”, ‫ سامع‬sâmi‘ “dinleyici”, ‫ جاهل‬câhil, ‫ كاتب‬kâtib
“yazıcı”;
‫ خمرب‬muhbir “haber verici”, ‫ مسلم‬müslim “İslâm dinini kabul eden”;
‫ مرتب‬mürettib “dizgici, dizici”, ‫ مﺆسس‬mü‘essis “kurucu, temellendirici”;
‫ خمارب‬muhârib “savaşçı”;
‫ مستحسل‬müstahsil “bir sonuç ve ürün elde eden, üretici” gibi.
6. Meslek Adları: Meslek adları için Arapça’da ayrı bir kalıp bulunmaz. Üç harfli yalın mastarların ‫ فعالت‬fi‘âlet kalıbı bir iş, bir uğraş gösteren fiiller içindir. Bu kalıptaki
kılıcı adları aynı zamanda meslek (aynı zamanda unvan ve rütbe) bildiren adlar
olarak kullanılmıştır:
‫ جتارت‬ticâret “tacirlik”, ‫ جنارت‬nicâret “dülgerlik”, ‫ خياﻁت‬hıyâtet “terzilik”, ‫ كتابت‬kitâbet
“yazıcılık”, ‫ وزﺍرت‬vizâret “vezirlik”, ‫ رياست‬riyâset “beylik, başbuğluk”, ‫ سياست‬siyâset
“valilik, hükümdarlık; seyislik” gibi.
7. Yalın Adlar: Arapça’da nispet ekli (‫ ی‬iyy, Osmanlı Türkçesi’nde î) ad ve sıfatların
(‫ كيفی‬keyfî, ‫ انسانی‬insânî gibi) dişil biçimleri (‫ ﺍنسانيﺔ‬, ‫ )كيفيﺔ‬hâl adı anlamı veren yalın
adlardır. Arapça’da -iyyet gibi okunur, Türkçe’de ise -îyet gibi okunmuştur. Bunların
Türkçe'deki karşılıkları sıfatlardan -łıḳ/-lik ekiyle türetilmiş adlardır:
‫ كيفيت‬keyfiyet = ‫ كيفيلك‬keyfîlik, ‫ انسانيت‬insâniyet = ‫ انسانيلك‬insânîlik, ‫ جديت‬ciddiyet
= ‫ جديلك‬ciddîlik gibi.
• Bununlabirlikte,birhâliyalınbirkavramolarakanlatanArapçakimimastarların
Türkçe’deki karşılıkları da aynı ekle türetilmiş adlardır:
1. Ünite - Kelime Sınıfları I: Adlar
‫ صغر‬sıar “küçüklük”, ‫ كرب‬kiber “büyüklük”, ‫ فتوت‬fütüvvet “yiğitlik”, ‫ اخوت‬uhuvvet “kardeşlik”, ‫ جهالت‬cehâlet “bilgisizlik”, ‫ سكونت‬sükûnet “hareketsizlik”, ‫ توحيد‬tevhîd “birlik”, ‫سرقت‬
sirḳat “hırsızlık” gibi.
8. Mastarlar (Kılış Adları ve Adfiiller):
Arapça’da yapılış bakımından yalın (mücerred), mimli (mîmî) ve arttırılmış (mezîd)
olmak üzere üç türlü mastar vardır. Bunların hepsi Osmanlı Türkçesi’nde fiilden türemiş
adlar olarak çok yaygın biçimde kullanılmıştır. Arapça mastarları bütün yapılış özellikleri
ile ikinci sınıfta göreceksiniz. Aşağıda kelime dağarcığınızı zenginleştirmeniz, yazı ve kalıp bulma çalışmalarında kullanmanız için Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış mastarlardan çeşitli kalıplarda bolca örnek verilmiştir:
‫ قطع‬ḳat‘ “kesmek”, ‫ سيل‬seyl “akmak”, ‫ نهﻰ‬nehy “yasaklamak”, ‫ ذوق‬zevḳ “tatmak”, ‫ علم‬ilm
“bilmek”, ‫ ذكر‬zikr “anmak”, ‫ فكر‬fikr “düşünmek”, ‫ شكر‬şükr “öğmek, iyilikle anmak”, ‫قبح‬
ḳubh “çirkin olmak, çirkinlik”, ‫ حكم‬hükm “yargılamak”, ‫ فرح‬ferah “sevinmek”, ‫ كرم‬kerem
“cömert olmak, cömertlik”, ‫ طلب‬taleb “istemek, aramak”, ‫ ثقل‬siḳal “ağır olmak, tartıda ağır
gelmek, ağırlık”, ‫ رمحت‬rahmet “esirgemek”, ‫ خشيت‬haşyet “ürkmek, bir şeyin büyüklük ve
görünüşünden korkmak”, ‫ غريت‬ayret “kıskanmak, kıskançlık duyarak bir işi görmeye çabalamak”, ‫ خدمت‬hıdmet “hizmet”, ‫ فطنت‬fıtnat “anlamak”, ‫ فكرت‬fikret “düşünmek”, ‫ حرمت‬hurmet “saygı göstermek, saygılı davranmak”, ‫ رﺅيت‬rü‘yet “görmek”, ‫ صحبت‬sohbet “arkadaşlık
etmek”, ‫ مساع‬semâ‘ “işitmek”, ‫ جواز‬cevâz “uygun olmak”, ‫ كساد‬kesâd “sürümsüz olmak”, ‫فرار‬
firâr “kaçmak”, ‫ رداع‬ridâ‘ “süt emmek”, ‫ سﺆﺍل‬sü‘âl “sormak”, ‫ صداع‬sudâ‘ “baş ağrımak”, ‫فراغت‬
ferâat “kurtulmak”, ‫ سفالت‬sefâhet “bilgisizlik, ahmaklık, bönlük”, ‫ سالمت‬selâmet “esenlik, sağ ve esen olmak”, ‫ قراﺋت‬ḳırâ‘et “okumak”, ‫ خطابت‬hıtâbet “söz söylemek”, ‫ تالوت‬tilâvet
“Kur‘an okumak”, ‫ زيارت‬ziyâret, ‫ دخول‬duhûl “girmek, giriş”, ‫ وقوع‬vuḳû‘ “olmak, oluş”, ‫طلوع‬
tulû‘ “doğmak, doğuş”, ‫ خصومت‬husûmet “hasım olmak, düşmanlık etmek”, ‫ سهولت‬sühûlet
“yumuşaklık, yumuşak davranmak, sertlik göstermemek”, ‫ فقدان‬fıḳdân “yitirmek”, ‫حرمان‬
hirmân “mahrum olmak”, ‫ نسيان‬nisyân “unutmak”, ‫ كفران‬küfrân “iyilik bilmemek”, ‫عدوان‬
udvân “düşmanlık etmek”, ‫ خفقان‬hafeḳân “sıkılmak, içi daralmak, korkmak”, ‫ هيجان‬heyecân
“yürek kabarmak, coşmak”, ‫ دعوا‬da‘vâ “bir şeyle suçlamak, bir suç yüklemek”, ‫ شكوی‬şekvâ
“şikâyet etmek”, ‫ ذكری‬zikrâ “anılmak”, ‫ بشری‬büşrâ “muştulamak”, ‫ زلزله‬zelzele, ‫ بسمله‬besmele,
‫ فذلكه‬fezleke, ‫ سلطنت‬saltanat, ‫ مقصد‬maḳsad, ‫ مطلب‬matleb “dilemek, istemek”, ‫ مأكل‬me‘kel
“yemek, yeyiş”, ‫ مولد‬mevlid “doğmaklık, doğuş”, ‫ مرجع‬merci‘ “dönmeklik, dönüş”, ‫ مرمحت‬merhamet “acımak, esirgemek”, ‫ مشغله‬meşale “bir işle uğraşmak”, ‫ معدلت‬ma‘dilet “hakkı gözetmek, hakça davranmak”, ‫ موعظه‬mev‘ıza “öğüt vermek”, ‫ اكرام‬ikrâm “iyilik etmek, bağışta bulunmak”, ‫ تأثري‬te‘sîr “etkilemek, iz bırakmak”, ‫ خماربه‬muhârebe “savaşmak, harp etmek, döğüş”,
‫ انكسار‬inkisâr “kırılmak”, ‫ اجتهاد‬ictihâd “çalışmak, çaba göstermek”, ‫ تكثر‬tekessür “artmak,
artış”, ‫ تكامل‬tekâmül “olgunlaşmak”, ‫ استخبار‬istihbâr “bilgi edinmek, haber almak” gibi.
• OsmanlıTürkçesi’ndekikarşılıkları -maḳ/-mek ekli fiil adlarıdır. Bununla birlikte
kılış adı olarak Türkçe karşılıkları, daha çok -maḳlıḳ/-meklik, -ış/-iş ve -ım/-im ekleriyle yapılmış fiilden adlardır.
Türkçe karşılıklarda daha çok -mek’li adlar kullanılmıştır. Yukarıda da belirttiğimiz gibi,
-meklik ve -iş ile yapılmış olanlar da Arapça mastarların (kılış adları ve adfiillerin) Osmanlı
Türkçesi dönemindeki karşılıklarıdırlar. Bugün daha çok -me’li adlarla karşılamaktayız:
FARSÇA ADLAR
Osmanlı Türkçesi’nde Farsça pek çok kelime kullanılmıştır. Bunların hepsi, adlar ve sıfatlar başta olmak üzere, isim sınıfından kelimelerdir. Bunların arasında adlar önemli bir yer
tutar. Hemen hemen her çeşit ad, bütün varlık ve nesnelerin Farsça adları bu dönemde
17
18
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
alınmıştır. Bunlardan konuşma diline inenler de olmuş, ancak çoğu yazı dilinde kullanılmış, yalnız metinlerde yer bulmuştur. Aşağıda, Türkçe’de karşılıkları bulunan, ama okuyacağınız bu dönem metinlerinde çok kullanıldıkları için kelime dağarcığınıza katmanız
gereken Farsça yalın adlardan zengince bir kelime demeti veriyoruz:
‫ سر‬ser “baş”, ‫ گيسو‬gîsû “saç”, ‫ پيشانی‬pîşânî “alın”, ‫ چشم‬çeşm “göz”, ‫ ديده‬dîde “göz”, ‫ ابرو‬ebrû
“kaş”, ‫ ابروان‬ebruvân “kaşlar”, ‫ مژه‬müje “kirpik”, ‫ مژگان‬müjgân “kirpikler”, ‫ روﻯ‬rûy “yüz”, ‫موﻯ‬
mûy “kıl”, ‫ بينی‬bînî “burun”, ‫دهان‬/‫ دهن‬dehen/dehân “ağız”, ‫ لب‬leb “dudak”, ‫ كام‬kâm “damak”,
‫ رخ‬ruh “yanak”, ‫ رخسار‬ruhsâr “yanak”, ‫ ريش‬rîş “sakal”, ‫ گوش‬gûş “kulak”, ‫ دندان‬dendân “diş”,
‫ زخندان‬zenahdân “çene”, ‫ گلو‬gelû “boğaz”, ‫ گردن‬gerden “boyun”, ‫ غبغب‬abab “çene altı”, ‫دوش‬
dûş “omuz”, ‫ بازو‬bâzû “kol”, ‫ دست‬dest “el”, ‫ مشت‬muşt “avuç”, ‫ بغل‬baal “koltuk”, ‫ انگشت‬engüşt
“parmak”, ‫ ناخن‬nâhun “tırnak, ‫ سينه‬sîne “göğüs”, ‫ پستان‬pistân “meme, göğüs”, ‫ ﺁغوش‬âûş “kucak”, ‫پاي‬/‫ پا‬pâ/pây “ayak”, ‫ زانو‬zânû “diz”, ‫ پهلو‬pehlû “yan”, ‫ سرين‬sürîn “sağrı”, ‫ پشت‬püşt “arka,
sırt”, ‫ ميان‬miyân “bel”, ‫ ناف‬nâf “göbek”, ‫ شكم‬şikem “karın”, ‫ پوست‬post “deri”, ‫ تن‬ten “gövde,
vücut”, ‫ اندام‬endâm “boy”, ‫ دم‬dem “soluk”, ‫ رگ‬reg “damar”, ‫ خون‬hûn “kan”, ‫ زهره‬zehre “öd”,
‫ زبان‬zebân “dil”, ‫ دل‬dil “yürek”, ‫ جگر‬ciğer “bağır”, ‫ اشك‬eşk “göz yaşı”, ‫ سرشك‬sirişk “göz yaşı” ;
‫ جامه‬câme “giyesi, giyecek, giysi”, ‫ كاله‬külâh/küleh “başlık”, ‫ دستار‬destâr “sarık”, ‫ پريهن‬pîrehen
“gömlek”, ‫ گريبان‬girîbân “yaka”, ‫ قبا‬ḳabâ “üstlük”, ‫ كمر‬kemer “kuşak”, ‫ كفش‬kefş “ayakkabı”, ‫دامن‬
dâmen “etek”, ‫ ﺁستني‬âstîn “yen” ; ‫ پدر‬peder “baba”, ‫ مادر‬mâder “ana”, ‫ برادر‬birâder “erkek kardeş”, ‫ خواهر‬hâher “kız kardeş”, ‫ پسر‬püser “oğul”, ‫ فرزند‬ferzend “oğul”, ‫ دخرت‬duhter “kız”, ‫ بنده‬bende “kul, köle”, ‫ چاكر‬çâker “kul”, ‫ نوگر‬nûger “kul”, ‫ شوهر‬şevher “koca”, ‫ زن‬zen “kadın, karı, eş”,
‫ مرد‬merd “erkek”, ‫ داماد‬dâmâd “güvey”, ‫ تبار‬tebâr “soy”, ‫ نبريه‬nebîre “torun, ‫ گودك‬gûdek “çocuk”,
‫ بيوه‬bîve “dul ; ‫ ﺁب‬âb “su”, ‫ شريين‬şîrîn “tatlı”, ‫ تلخ‬telh “acı”, ‫ ترش‬türş “ekşi”, ‫ روغن‬rûan “yağ”,
‫ منك‬nemek “tuz”, ‫ پياز‬piyâz “soğan”, ‫ شهد‬şehd “bal”, ‫ انگبني‬engübîn “bal”, ‫ ماست‬mâst “yoğurt”,
‫ شري‬şîr “süt”, ‫ چاشنی‬çâşnî “tat” ; ‫ كشت‬kişt “ekin”, ‫ گندم‬gendüm “buğday”, ‫ جو‬cev “arpa”, ‫گياه‬
giyâh “ot”, ‫ انگور‬engûr “üzüm”, ‫ سيب‬sîb “elma”, ‫ ﺁلو‬âlû “erik”, ‫ زردالو‬zerdâlû “sarı erik, kayısı”,
‫ خوشه‬hûşe “başak”, ‫ ﺁونگ‬âveng “salkım” ; ‫ بيخ‬bîh “kök”, ‫ شاخ‬şâh “dal”, ‫ برگ‬berg “yaprak” ‫خار‬
hâr “diken”, ‫ سايه‬sâye “gölge”, ‫نی‬/‫ نای‬nây/ney “kamış”, ‫ بيد‬bîd “söğüt” ; ‫ زر‬zer “altın”, ‫ سيم‬sîm
“gümüş”, ‫ ﺁهن‬âhen “demir”, ‫ پوالد‬pûlâd “çelik”, ‫ در‬dür “inci”, ‫ مرواريد‬mervârîd “inci, ‫ مهره‬mühre
“boncuk” ; ‫سيه‬/‫ سياه‬siyâh/siyeh “kara”, ‫ سفيد‬sefîd “ak”, ‫ سرخ‬surh “al”, ‫ زرد‬zerd “sarı”, ‫ سبز‬sebz
“yeşil” ; ‫ مرغ‬mur “kuş”, ‫ گنجشك‬güncişk “serçe”, ‫ زاغ‬zâ “karga”, ‫ فاخته‬fâhte “üveyik”, ‫ كبگ‬kebg
“keklik”, ‫ كبوتر‬kebûter “güvercin”, ‫ كلنگ‬küleng “turna”, ‫ تزرو‬tezerv “sülün”, ‫ شكار‬şikâr “av”, ‫دام‬
dâm “tuzak”, ‫ چنگال‬çengâl “pençe”, ‫ پر‬per “kanat”, ‫ ﺁشيان‬âşiyân “yuva”, ‫ النه‬lâne “yuva” ; ‫اسب‬
esb “at”, ‫ رخش‬rahş “at”, ‫ مسند‬semend “at”, ‫ خر‬har “eşek”, ‫ اسرت‬ester “katır”, ‫ شرت‬şütür “deve”, ‫اشرت‬
üştür “deve”, ‫ بﻂ‬bat “kaz”, ‫ خرگوش‬hargûş “tavşan”, ‫ روباه‬rûbâh “tilki”, ‫ گاو‬gâv “öküz”, ‫ خرس‬hırs
“ayı”, ‫ پلنگ‬peleng “ kaplan”, ‫ گرگ‬gürg “kurt”, ‫ گوسفند‬gûsfend “koyun”, ‫ ميش‬mîş “koyun”‫ بره‬,
bere “kuzu”, ‫ گربه‬gürbe “kedi”, ‫ سگ‬seg “köpek”, ‫ مار‬mâr “yılan”, ‫ مور‬mûr “karınca”, ‫ گله‬gele
“sürü”, ‫ دم‬düm “kuyruk, ‫ دمباله‬dümbâle “kuyruk”; ‫ شب‬şeb “gece”, ‫ روز‬rûz “gün”, ‫ فردا‬ferdâ “yarın”, ‫ گرما‬germâ “yaz”, ‫ سرما‬sermâ “kış”, ‫ ماه‬mâh “ay”, ‫ چاشت‬çâşt “kuşluk”, ‫ بهار‬bahâr “ilk yaz”,
‫ سال‬sâl “yıl”.
Yapılarına Göre Farsça Adlar
Farsça’dan alınmış adları yapıları bakımından basit (yalın), türemiş ve birleşik olmak üzere
sınıflandırabiliriz. Yukarıda birçok örneğini verdiğimiz basit adlar yanında türemiş adlar
da sayıca çoktur. Bunların yapılışça özelliklerini ayrıntılı olarak ikinci yıl ünitelerinde göreceksiniz. Aşağıda belli bir sıraya göre sınıflanmış Farsça türemiş adlar için de, kelime dağarcığınızı zenginleştirmeniz ve yazılışlarını öğrenmeniz amacıyla bolca örnek verilmektedir.
1. Ünite - Kelime Sınıfları I: Adlar
FARSÇA TÜREMİŞ ADLAR
Farsça’da türemiş adların çoğu son eklerle isimlerden türetilmiştir. Osmanlı Türkçesi döneminde alınmış, ama konuşma dilinden çok metinlerde yer bulmuş bu adları da, Türkçe
ve Arapçaları için yaptığımız gibi, eklerin getirdiği anlamca değişiklik ve karşıladığı kavrama göre bölümlenmiş biçimde gözden geçireceğiz.
1. Yer Adları: Farsça’da adlardan yer adı yapan çok sayıda ek vardır. Bunların en işlek
olanlarıyla yapılmış kimi örnekler şunlardır:
a) ‫ گاه‬-gâh:
‫ ﺁرامگاه‬ârâmgâh “dinlenme yeri”, ‫ خوابگاه‬hâbgâh “uyku yeri, yatak odası”, ‫درگاه‬
dergâh “kapı önü, giriş yeri; tekke”, ‫ اقامتگاه‬iḳâmetgâh “oturma yeri”, ‫عبادتگاه‬
ibâdetgâh “tapınma yeri, tapınak”;
b) ‫ ستان‬-istân:
‫ گلستان‬gülistân “güllük”, ‫ سنگستان‬sengistân “taşlık”, ‫ خنلستان‬nahlistân “fidanlık”,
‫ ريگستان‬rîgistân “kumluk, kumsal”;
c) ‫ زار‬-zâr:
‫ مچنزار‬çemenzâr “çimenlik”, ‫ خرابهزار‬harâbezâr “viranelik”, ‫ اللهزار‬lâlezâr “lâlelik, lâle
bahçesi”;
ç) ‫ كده‬-kede:
‫ ﺁتشكده‬âteşkede “ateş tapınağı”, ‫ ميكده‬meykede “içki evi, meyhane”, ‫مهمانكده‬
mihmânkede “konuk evi”, ‫ حمنتكده‬mihnetkede “yas evi”;
d) ‫ سار‬-sâr:
‫ كوهسار‬kûhsâr “dağlık”, ‫ چشمهسار‬çeşmesâr “suyu bol yer, suvak, kaynak”;
e) ‫ شن‬-şen:
‫ گلشن‬gülşen “gül bahçesi”;
f) ‫ الخ‬-lâh:
‫ سنگالخ‬senglâh “taşlık gibi.
• BuyeradlarınınbirbölüğüArapça’da‘toplulukadları(kesretadları)’denilenadlara
karşılıktır; oraya bkz.
2. Zaman Adları: Yer adları da yapan -gâh ve -istân ekleriyle yapılmıştır:
a) ‫ گاه‬-gâh:
‫ بامگاه‬bâmgâh “sabah”, ‫ شامگاه‬şâmgâh “akşam”, ‫ چاشتگاه‬çâştgâh “kuşluk”, ‫سحرگاه‬
sehergâh “tan vakti”;
b) ‫ ستان‬-istân:
‫ تابستان‬tâbistân “yaz”, ‫ زمستان‬zemistân “kış, ‫ بهارستان‬bahâristân “ilk yaz” gibi.
3. Alet ve Kap Adları: Farsça’da alet ve kap adları -dân ekiyle yapılmıştır:
‫ منكدان‬nemekdân “tuzluk”, ‫ سرمهدان‬sürmedân “sürmelik”, ‫ ﺁتشدان‬âteşdân “ateşlik, mangal”, ‫ ﺍنفيهدان‬enfiyedân “enfiyelik, enfiye kutusu”, ‫ جزدان‬cüzdân “para çantası”, ‫چايدان‬
çâydân “çay pişirme kabı”, ‫ گالبدان‬gülâbdân “gül suyu şişesi” gibi.
Ek Türkçe’de anlam değerini zamanla yitirmiş olduğundan son iki kelime bugün ek
yığılmasıyla çaydanlık ve gülüftanlık olarak kullanılmaktadır.
4. Küçültme Adları: Farsça adlarda küçültme için birkaç ek vardır. Bu eklerle yapılmış örnekler şunlardır:
a) ‫ چه‬-çe:
‫ باغچه‬bâçe “bağcık, küçük bahçe”, ‫ جويچه‬cûyçe “ırmacık, çaycığaz” ‫ مورچه‬mûrçe
“karıncacık”, ‫ سراچه‬serâçe “oda, iç oda, hücre”, ‫ نايچه‬nâyçe “kamışçık, küçük ney”,
‫ كمانچه‬kemânçe “küçük keman”, ‫ مغاقچه‬muâḳçe “çukurcuk”, ‫ ماهچه‬mâhçe “aycık”,
‫ دريچه‬derîçe “kapıcık, pencere;
19
20
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
b)
‫ ك‬-ek, ‫ ق‬-aḳ:
‫ دخرتك‬duhterek “kızcağız” ‫ مردمك‬merdümek “adamcık; göz bebeği”, ‫ مرغق‬müraḳ
“piliç” gibi.
5. Eşlik ve Ortaklık Adları: Bir takı gibi öne gelen hem- kelimesiyle birleşik kelime kalıbında yapılmıştır. Osmanlı Türkçesi’nde bu yapıda çok sayıda kelime kullanılmıştır:
‫ هم عصر‬hem-asr “aynı yüzyılda yaşayan”, ‫ هم بزم‬hem-bezm “eğlence arkadaşı”, ‫هم جنس‬
hem-cins “aynı cinsten”, ‫ هم پا‬hem-pâ “ayaktaş, aynı yolun yolcusu”, ‫ هم دل‬hem-dil “gönüldaş”, ‫ هم شهری‬hem-şehrî “köydeş”, ‫ هم دست‬hem-dest “el bir etmiş, ortak”, ‫ هم ﺁواز‬hemâvâz “sesçe denk; bir ağızla konuşan, arkadaş”, ‫ هم نام‬hem-nâm “adaş, addaş”, ‫ هم راه‬hemrâh “yoldaş”, ‫ هم سال‬hem-sâl “yaşıt” ve Türkçe -daş/-deş, -taş/-teş ekiyle: ‫ خيلتاش‬hayltaş
“takım arkadaşı, yol arkadaşı” gibi.
6. Kılıcı (Fail Adları): Çoğu, son eklerle adlardan yapılmıştır. Türkçe ve Arapça kılıcı
adları gibi bu adlar da bir nesne ile uğraşanı, bir nesne üreteni, yapanı ve satanı, bir
işle sürekli olarak ilgileneni, bir işi meslek olarak yapanı gösterir.
a. ‫ بان‬-bân:
‫ پاسبان‬pâsbân “bekçi”, ‫ باغبان‬bâbân “bağcı”, ‫ نگهبان‬nigehbân “gözcü”, ‫ ساربان‬sârbân
“deveci”, ‫ گلهبان‬gelebân “sığırtmaç”;
b. ‫ وان‬-vân:
‫ خنجريوان‬nahcîrvân “avcı”;
c. ‫ گر‬-ger:
‫ ﺁهنگر‬âhenger “demirci”, ‫ زرگر‬zerger “kuyumcu”, ‫ خنياگر‬hunyâger “şarkıcı”, ‫پاالنگر‬
pâlânger “semerci”;
ç. ‫ ﻯ‬-î:
‫ پاالﻰﻧ‬pâlânî “semerci”, ‫ چنگی‬çengî “çalgıcı”, ‫ جنكی‬cengî “savaşçı”, ‫ بازاری‬bâzârî “pazarcı”;
d. ‫ گان‬-gân:
‫ دهگان‬dihgân “çiftçi, ‫ بازارگان‬bâzârgân “alım satım işi yapan, tacir, bezirgân”;
e. ‫ كار‬-kâr:
‫ بسته كار‬bestekâr “besteci, beste yapan”, ‫ خذمتكار‬hızmetkâr “hizmetçi”;
f. ‫ كار‬-gâr:
‫ خداوندكار‬hudâvendigâr “efendi, bey; baş, başbuğ; sultan”;
g. ‫ ار‬-âr:
‫ خريدار‬harîdâr “alıcı”, ‫ فروختار‬fürûhtâr “satıcı”, ‫ پرستار‬perestâr “hizmetçi” gibi.
• Ayrıcakimişimdikizamansıfat-fiilleride,zamananlatımıiyicesınırlanmış,yalnızca kılıcı anlamıyla ad olarak kullanılmıştır:
‫ ﺁينده‬âyende “gelen”, ‫ رونده‬revende “geçen”, ‫ خواننده‬hânende “okuyucu”, ‫ سازنده‬sâzende
“çalgıcı”, ‫ بافنده‬bâfende “çulcu, çul dokuyucu”, ‫ خبشاينده‬bahşâyende “çok esirgeyici Tanrı,
Rahman”, ‫ چشنده‬çeşende “çeşnici”, ‫ دونده‬devende “ulak, çapar, haberci”, ‫ خورنده‬horende “ev
halkı, çoluk çocuk” gibi.
7. Meslek Adları: Kılıcı (fail) adlarından ‫ ی‬-î ile türetilmiştir. Bu ek Arapça kılıcı adlarına da getirilmiş, onlardan da meslek adları yapılmıştır. Osmanlı Türkçesi’nde
bunlar da kullanılmıştır:
‫ ﺁهنكری‬âhengerî “demircilik”, ‫ جناری‬neccârî “dülgerlik”, ‫ زركری‬zergerî “kuyumculuk”,
‫ سازندكی‬sâzendegî “çalgıcılık” gibi.
8. Yalın Adlar: Yalın kavramları gösteren adlar, sıfatlardan ve bir nitelik gösteren yalın adlardan ‫ی‬-î (sonu ‫ ه‬ile bitenlerde ‫ گی‬-gî) ekiyle yapılmıştır:
1. Ünite - Kelime Sınıfları I: Adlar
‫ هستی‬hestî “varlık”, ‫ نيستی‬nîstî “yokluk”, ‫ خوب‬hûbî “güzellik”, ‫ بدﻯ‬bedî “kötülük”, ‫بلندی‬
bülendî “yükseklik”, ‫ شكستكی‬şikestegî “kırıklık”, ‫ ساختكی‬sâhtegî “gerçek dışılık, sahtelik”
gibi.
9. Mastarlar (Kılış Adları ve Adfiiller): Farsça’nın asıl mastarları Osmanlı
Türkçesi’nde kullanılmamıştır. Kılış adı olarak kullanılmış olanların çoğu geniş zaman tabanına -iş okunan bir ‫ ش‬eklenerek yapılmıştır. Bunların Türkçe karşılıkları
-ma/-me ve -ış/-iş’li kılış adlarıdır:
‫ خواهش‬hâhiş “isteme, isteyiş”, ‫ دانش‬dâniş “bilme, biliş, bilgi”, ‫ ﺁموزش‬âmûziş “öğrenme,
öğreniş”, ‫ نالش‬nâliş “inleme, inleyiş”, ‫ گردش‬gerdiş “dolaşma, dolaşış” gibi.
• Ayrıcamastarlarınsonundabulunan‫( دن‬-den) ve ‫( تن‬ten)’in ‫( ن‬nun)’ları kaldırıldığında kalan geçmiş zaman tabanı da kılış adı anlamı verir:
Osmanlı Türkçesinde kullanılanlar şunlardır:
‫ داد‬dâd “veriş, verme”, ‫ ستد‬sited “alma, alış”, ‫ ﺁمد‬âmed “geliş”, ‫ رفت‬reft “gidiş”, ‫ شد‬şüd “gidiş”, ‫ خريد‬harîd “alış”, ‫ فروخت‬fürûht “satış”.
• Bunlaragenişzamantabanına ‫ ه ه‬-e ve geçmiş zaman tabanına ‫ ار‬-âr eklenerek
yapılmış olanları da katmak gerekir:
‫ خنده‬hande “gülüş”, ‫ گريه‬girye “ağlama, ağlayış; gözyaşı”, ‫ ناله‬nâle “inleme, inleyiş”, ‫بوسه‬
bûse “öpüş, öpme”, ‫ گفتار‬güftâr “söyleme, söz”, ‫ ديدار‬dîdâr “görme, görüş”, ‫ رفتار‬reftâr “gidiş”
gibi.
21
22
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Özet
1
Kelime sınıfları içinde adların yerini belirleyebilmek,
çeşitlerini tanıyabilmek.
Türkçe’nin bütün kelime kökleri iki öbek içinde toplanır: isim kökleri, fiil kökleri. Kendi yapım ekleriyle
uzamış, gövde ya da köken diye adlandırdığımız kelimelerle birleşik kelimeler de, kök kelimeler gibi, iki
öbek oluşturur. Bunlar taban adını verdiğimiz yeni
kelimelerdir. Alıntı kelimelere gelince; hangi dilden
alınmış olursa olsunlar, bunlar da Türkçe’de isim tabanları sayılırlar. Türkçe isimler gibi eklerle uzatılırlar,
çekim ekleri ile çekilirler. Bunların fiil işleyişi kazanmaları, isimden fiil yapan eklerle ya da yardımcı fiillerle fiil tabanlarına dönüştürülmeleriyle sağlanır. İşte
Türkçe’deki bütün kelimeler ilkin bu iki yapı özelliğine
göre iki ana sınıfa ayrılırlar: isim ve fiil. Fiil sınıfından
kelimelerin cümlede işleyiş bakımından durumları değişmez; görevleri bellidir. İsim sınıfından olanların ise
cümlede işleyişçe durumları değişebilir; bunlar ayrı görevler yüklenebilirler. İşte söz içinde gördükleri farklı
işler, yüklendikleri farklı görevler açısından bu sınıftaki
kelimeleri kendi içinde ad, sıfat, zamir, zarf gibi dört
bölüme ayırmak mümkündür ve gramer öğrenimi açısından gereklidir. Adlar, yoğun (somut) ve yalın (soyut)
varlıkları gösteren; daha geniş bir tanımla, dış gerçekliği olan, duyularla tanınıp kavranan ya da dış gerçekliği
olmayıp da zihinde tanımlanıp biçimlendirilerek kavranır kılınan varlıklara (anlamlara, niteliklere) ad olan
kelimelerdir.
Adları önce gösterdikleri varlıklara göre yoğun adlar
ve yalın adlar olarak ikiye ayırırız. Yoğun adların bir
kısmı bir tek varlığı veya belli bir topluluğu gösterir;
bunlara özel adlar (özlük adlar, has isimler) diyoruz.
Bir kısmı ise, yalın kavramların adı ile aynı cinsten
olan teklerin oluşturduğu yoğun bir varlık kümesinin
ortak ya da her tekinin ayrı ayrı adıdır. Bunları da cins
adları (ortak adlar, cins isimler) diye adlandırıyoruz.
Aynı türden canlı varlıkların kimi erkek, kimi dişi
olabilir. Canlı varlıkların taşıdıkları bu ayırıcı niteliğe
cinsiyet denir. Türkçe’de kelimeleri erkeklik ve dişilik
niteliklerine göre türlere ayıran ek yoktur. Farsça’da da
erkek-dişi ayırımı bulunmaz. Arapça’da ise kelimeler
gösterdikleri varlıkların erkek ya da dişi oluşuna göre
eril (müzekker) ve dişil (müennes) olmak üzere ikiye
ayrılır. Bu ayırım Osmanlı Türkçesi döneminde Arapça isimlerin kimi yerlerde eril-dişil niteliklerine göre
kullanılması açısından önemlidir.
2
3
Adlarda sayı ve çekim özelliklerini açıklayabilmek.
Varlık ve kavramlar arasında bir de sayı yönünden
ayırım bulunur. Aynı türden varlıklar ve kavramlar
sayıca bir (tek) ya da birden çok olabilir. Sayıca biri
(teki) gösteren kelime için tekil (tekli, teklik), çoğu
gösteren kelime için ise çoğul (çoklu, çokluk) terimlerini kullanıyoruz. Türkçe’de canlı ve cansız varlıklar
ve kavramlar sayı bakımından bir ve birden çok olduğuna göre iki durumda bulunur: tekil, çoğul. Varlıkların birden çok sayıda olduğunu anlatmak istediğimizde tekil durumdaki kelimelere çokluk ekimiz olan
–ler ekini getiririz. Arapça ve Farsça’dan alınmış her
türden ismin çoğulu da Osmanlı Türkçesi’nde genel
olarak aynı ekle yapılmıştır. Türkçe ve Farsçadan ayrı
bir özellik olarak Arapça’da sayı kategorisi bakımından kelimeler üç durumda bulunurlar: tekli (tekil),
ikili (ikil) ve çoklu (çoğul). Bu ikili çoklu biçimler
Osmanlı Türkçesi’nde de kullanılmıştır. Bu yüzden
biçimce tanınmaları gerekir.
Adlar söz içinde başka kelimelerle girdikleri ilişkilerden kaynaklanan çeşitli durumlarda bulunurlar. Buna
adın durumları (hâlleri) deriz. Onların bu durumlarını kimi ekler belirtir. Bu ekleri durum ekleri diye
adlandırıyoruz. Öte yandan, söz içinde bir yandan
sahip olan, öte yandan da ait olunan, ilgili ve bağlı
bulunulan kişi ve nesneyi gösteren, daha doğrusu
onların yerini tutan birtakım eklerimiz vardır.
Bunlara iyelik ekleri denir. Kimi gramerciler bunları iyelik zamirleri saymışlardır. Bunların şahıslara
göre ayrı ayrı olması Türkçe’de ikinci bir çekim şeklini
meydana getirmiştir. Buna da iyelik çekimi diyoruz.
Türkçe türemiş adların yapılışlarını ve anlatım inceliklerini tanıyabilmek.
Türkçe’de kelime türetmenin iki yolu vardır: ekleme,
birleştirme. Ekleme ile türetme, isim ve fiil köklerine
ve tabanlarına birtakım ekler getirilerek yapılır. İsim
kökleri ile fiil köklerinin aldıkları ekler ayrı ayrıdır.
Buna göre Türkçe’nin ekleri de isme gelen ekler, fiile
gelen ekler olmak üzere iki ayrı bölükte toplanır. Bunları yaptıkları kelimenin cinsine göre isim ekleri, fiil
ekleri olarak da adlandırırız. Buna göre, isim sınıfında
yer alan adlar da isim ekleri, yani isimden isim ve fiilden isim ekleri ile yapılırlar.
Türkçe’de isim ve fiil tabanlarından ad türetmeye
yarayan birçok ek vardır. Bunların her biri eklendiği kelimenin anlamında kalıcı değişiklik yapar, farklı
kavramları karşılar.
1. Ünite - Kelime Sınıfları I: Adlar
4
Arapça adları ve Arapça türemiş adların yapılışlarını
tanıyabilmek ve Türkçe karşılıklarına göre anlatımca
benzer yönlerini açıklayabilmek.
Türkçe’deki adların karşılığı olan kelimelere Arap
gramercileri “sıfat alabilen”, “bir sıfatla vasıflanmış”
anlamlarında mevsûf isimler ve men‘ût isimler adını
vermişlerdir. Bunlar da cins adları ve özel adlar, yalın
adlar ve yoğun adlar olmak üzere çeşitlenmişlerdir.
Yapılış bakımından ise Arapça adlar donuk (câmid)
ve türemiş (müştak) olmak üzere ikiye ayrılır. Donuk
adlar bir fiilden türememiş adlardır. Bunlar çeşitli
kalıplarda (vezinlerde) bulunurlar. Çoğu üç harflidir,
dört ve beş harfli olanları da vardır.
Arapça’da türemiş adlar, diğer isim sınıfından kelimeler gibi, fiillerden, kök harflerinin belli kalıplara
yerleştirilmesiyle elde edilir. Bu yolla türetilmiş adlar
da birer isim tabanı olarak Osmanlı Türkçesi’nde çok
kullanılmıştır. Bunları, Türkçe’nin adları için yaptığımız düzenlemeye uygun olarak ilgili bulundukları
kavramlar ve anlatım değerlerine göre türlere ayırabiliriz. Böyle bir ayırım, Osmanlı Türkçesi döneminde
çok kullanılmış, yapılış bakımından çok farklı Arapça
ve Farsça adların Türkçe’deki karşılıklarına göre tanınıp kavranmasını kolaylaştıracaktır.
5
23
Farsça adlar ile türemiş adların yapılışlarını tanıyabilmek ve Türkçe karşılıklarına göre farklı yönlerini açıklayabilmek.
Osmanlı Türkçesi’nde Farsça pek çok kelime kullanılmıştır. Bunların hepsi, adlar ve sıfatlar başta olmak
üzere, isim sınıfından kelimelerdir. Bunların arasında
adlar önemli bir yer tutar. Hemen hemen her çeşit ad,
bütün varlık ve nesnelerin Farsça adları bu dönemde
alınmıştır. Bunlardan konuşma diline inenler de olmuş, ancak çoğu yazı dilinde kullanılmış, metinlerde
yer bulmuştur. Farsça’dan alınmış adları da yapıları
bakımından basit (yalın), türemiş ve birleşik olmak
üzere sınıflandırabiliriz. Bu dönemde kullanılmış adlar arasında türemiş adlar önemli bir yer tutar. Bunları tanımlamak yapılışlarını bilmekle büyük ölçüde
mümkün olabilir.
Farsça’da türemiş adların çoğu son eklerle isimlerden
türetilmiştir. Bu adları da, Türkçe ve Arapçaları için
yaptığımız gibi, eklerin getirdiği anlamca değişiklik
ve karşıladığı kavrama göre bölümlenmiş biçimde incelemek, anlamla yapı arasındaki ilişkiden hareketle
farklı yönlerini kavramak ve yapılış biçimlerini bellemek bakımından yararlıdır.
24
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Kendimizi Sınayalım
1. Farsça alet adı yapan “-dân” ekinden sonra aynı işlevdeki
Türkçe “-lık, -lik” eki getirilebilir. Bu durum için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
a. Türkçe uyum sürecine girmiştir.
b. Kelimeler yer adı olmuştur.
c. Arapça tesiri söz konusudur.
d. Farsça ek fonksiyonsuzlaşmıştır.
e. Ünsüz uyumu gerçekleşmiştir.
2. Aşağıdakilerden hangisi Arapça kurallı bir çoğul değildir?
a. ‫جهال‬
b. ‫مسلمني‬
c. ‫حاضرون‬
d. ‫كاﺋنات‬
e. ‫صيحات‬
3. Aşağıdaki kelimelerden hangisinde Türkçe eşlik ve ortaklık adları için kullanılan bir ek vardır?
a. ‫ديندش‬
b. ‫هم پا‬
c. ‫خواننده‬
d. ‫سراچه‬
e. ‫سنگالخ‬
4. Aşağıdakilerden hangisi Arapça dişil bir ad değildir?
a. ‫محد‬
b. ‫ظلمت‬
c. ‫عباره‬
d. ‫دعوﻯ‬
e. ‫مصر‬
5. Aşağıdakilerden hangisinde Arapça bir donuk ad yoktur?
a. ‫مدرسه‬
b. ‫عني‬
c. ‫ثور‬
d. ‫ذﺋب‬
e. ‫فرس‬
6. Aşağıdakilerden hangisi Farsça türemiş kelimelerden
biri değildir?
a. ‫كردن‬
b. ‫ميكده‬
c. ‫كوهسار‬
d. ‫جزدان‬
e. ‫مردمك‬
7. Aşağıdakilerden hangisi Arapça alet isimlerinden biridir?
a. ‫مطبخ‬
b. ‫مشجره‬
c. ‫مبدأ‬
d. ‫مثقب‬
e. ‫مقتل‬
8. Aşağıdaki kelimelerden hangisi Farsça yer adı değildir?
a. Benefşezâr
b. Harâbezâr
c. Çemenzâr
d. Deştzâr
e. Mezâr
9. Aşağıdakilerden hangisi Farsça yer adıdır?
a. ‫كلشن‬
b. ‫نايچه‬
c. ‫باغبان‬
d. ‫رونده‬
e. ‫ﺁتشدان‬
10. Hz. Hüseyin’in “öldürülmesi” ve “ölüm”ünü anlatan klasik metinlere “maktel” adı verilir. Buna göre Arapça “maktel”
kelimesinin türü aşağıdakilerden hangisidir?
a. Masdar
b. Alet adı
c. Zaman adı
d. Yer adı
e. Kılıcı (fail) adı
1. Ünite - Kelime Sınıfları I: Adlar
25
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. d
2. a
3. a
4. a
5. a
6. a
7. d
8. e
9. a
10. a
Yanıtınız yanlış ise “Alet ve Kap Adları” konusunu
yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Arapça Kelimelerde Sayı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Eşlik ve Ortaklık Adları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Arapça Eril ve Dişil Adlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Arapça Türemiş Adlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Farsça Adlar ve Farsça Türemiş
Adlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Arapça Türemiş Adlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Arapça Yer Adları” ve “Farsça
Yer Adları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Farsça Adlar ve Farsça Türemiş
Adlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Arapça Türemiş Adlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1
Önemlidir, çünkü Arapça isimler kimi yerlerde eril ve dişil
oluşuna göre kullanılmıştır. En önemli uygulama yeri sıfat
takımları (tamlamaları)dır. Arapça sıfat takımlarında olduğu
gibi, Farsça kurallı sıfat takımlarında da iki Arapça kelime,
cins bakımından uyuşumludur. Farsçadaki bu kurallı kullanım Türkçe’ye de geçmiştir. Osmanlı Türkçesi döneminde
çok kullanılmış olan ve söz diziminde önemli bir yer tutan bu
yapıdaki sıfat takımlarında vasıflanan (ad) dişil ise vasıflayan
(sıfat) da dişil olur. Hangi Arapça kelimelerin dişil olduğunu,
ya da sayıldığını bilmek bu yüzden önem taşır.
Sıra Sizde 2
‫ كافرون‬kâfirûn - ‫ كافرين‬kâfirîn, ‫ حامدون‬hâmidûn - ‫ حامدين‬hâmidîn,
‫ مقربون‬mukarrebûn - ‫ مقربني‬mukarrebîn, ‫ مصلحون‬muslihûn ‫ مصلحني‬muslihîn, ‫ مﺆمنون‬mü‘minûn - ‫ مﺆمنني‬mü‘minîn, ‫مسلمون‬
müslimûn - ‫ مسلمني‬müslimîn, ‫ سامعون‬sâmi‘ûn, - ‫ سامعني‬sâmi‘în,
‫ سياحون‬seyyâhûn - ‫ سياحني‬seyyâhîn, ‫ ذاكرون‬zâkirûn - ‫ذاكرين‬
zâkirîn, ‫ ظاملون‬zâlimûn - ‫ ظاملني‬zâlimîn
Sıra Sizde 3
‫ اجزاﺀ‬eczâ “cüz‘ler, parçalar”: ‫ افعال‬ef ‘âl
‫ ازمنه‬ezmine “zemânlar”: ‫ افعله‬ef ‘ile
‫ اولياء‬evliyâ‘ “velîler”: ‫ افعال‬ef ‘ilâ
‫ اكابر‬ekâbir “ekberler, büyükler”: ‫ افاعل‬efâ‘il
‫ اساطري‬esâtîr “üstûreler, mitoloji”: ‫ افاعيل‬efâ‘îl
‫ جهله‬cehele “câhiller”: ‫ فعله‬fa‘ale
‫ فجار‬füccâr “fâcirler, kötülük işleyenler”: ‫ فعال‬fü ‘‘âl
‫ مجل‬cümel “cümleler”: ‫ فعل‬fü‘al
‫ شعرا‬şu‘arâ “şâirler”: ‫ فعال‬fü‘alâ
‫ عوامل‬avâlim “âlemler”: ‫ فواعل‬fevâ‘il
‫ رعايا‬re‘âyâ “ra‘iyyeler, halk, uyruklar”: ‫ فعال‬fa‘âlâ
‫ نعم‬ni‘am “ni‘metler: ‫ فعل‬fi‘al
‫ قوانني‬ḳavânîn “kânûnlar”: ‫ فواعيل‬fevâ‘îl
Sıra Sizde 4
‫ اخالقﻰ‬ahlâḳî - ‫ اخالقيون‬ahlâḳiyyûn, ‫ عقلﻰ‬aḳlî – ‫ عقليون‬akliyyûn,
‫ حبري‬bahrî – ‫ حبريون‬bahriyyûn, ‫ جوهري‬cevherî – ‫ جوهريون‬cevheriyyûn, ‫ دهرﻯ‬dehrî – ‫ دهريون‬dehriyyûn, ‫ فلكﻰ‬felekî – ‫ فلكيون‬felekiyyûn, ‫ غربﻰ‬arbî – ‫ غربيون‬arbiyyûn, ‫ حيالﻰ‬hayâlî – ‫ حياليون‬hayâliyyûn, ‫ اقتصادﻯ‬iḳtisâdî – ‫ اقتصاديون‬iḳtisâdiyyûn, ‫ لغوﻯ‬lüavî
– ‫ لغويون‬lüaviyyûn, ‫ مادﻯ‬mâddî – ‫ ماديون‬mâddiyyûn, ‫ حنوﻯ‬nahvî – ‫ حنويون‬nahviyyûn, ‫ رياضي‬riyâzî – ‫ رياضيون‬riyâziyyûn, ‫صليبﻰ‬
salîbî – ‫ صليبيون‬salîbiyyûn , ‫ صرفﻰ‬sarfî – ‫ صرفيون‬sarf iyyûn, ‫سياسﻰ‬
siyâsî – ‫ سياسيون‬siyâsiyyûn, ‫ صوفﻰ‬sûfî – ‫ صوفيون‬sûf iyyûn
Sıra Sizde 5
‫ عني‬ayn
: ‫ فعل‬fa‘l
‫ مشس‬şems
: ‫ فعل‬fa‘l
‫ قمر‬ḳamer : ‫ فعل‬fa‘al
‫ ثور‬sevr
: ‫ فعل‬fa‘l
‫ ذﺋب‬zi‘b
: ‫ فعل‬fi‘l
‫ بﺌر‬bi‘r
: ‫ فعل‬fi‘l
‫ قفل‬ḳufl
: ‫ فعل‬fu‘l
‫ فرس‬feres
: ‫ فعل‬fa‘al
‫ عنق‬unuḳ
: ‫ فعل‬fü‘ul
‫ رجل‬racül
: ‫ فعل‬fa‘ul
‫ كبد‬kebid
: ‫ فعل‬fa‘il
‫ كتف‬ketif
: ‫ فعل‬fa‘il
‫ ثعلب‬sa‘leb : ‫ فعلل‬fa‘lel
‫ بلبل‬bülbül : ‫ فعلل‬fü‘lül
‫ سفرجل‬sefercel : ‫ فعلل‬fa‘allel
‫ زجنفر‬zincefr : ‫ فعلل‬fi‘lell
Yararlanılan Kaynaklar
Ateş, A.-Tarzi, A. (1971). Farsça Grameri, İstanbul.
Banguoğlu, T. (1974). Türkçenin Grameri, İstanbul.
Deny, J. (1941). Türk Dili Grameri, Çev. Ali Ulvi Elöve, İstanbul.
Meninski, F. À. M. (1680). Grammatica Turcica, (Tıpkıbasım), İstanbul, 2000: Simurg Yayıncılık.
Türk İlmî Transkripsiyon Kılavuzu (1946), İstanbul.
Viguier, M. (1790). Éléments de la Langue Turque, İstanbul.
2
OSMANLI TÜRKÇESİNE GİRİŞ-II
Amaçlarımız



Bu üniteyi tamamladıktan sonra;
Kelime sınıfları içinde sıfatların yerini belirleyebilecek, adlarla sıfatlar arasındaki farkı ayırt edebilecek,
Sıfatların çeşitlerini sıralayabilecek,
Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış olan türemiş sıfatları yapılış farklarıyla tanıyabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
•
•
•
•
•
Niteleme
Belirtme
Karşılaştırma
Belirsizlik
Berkitme
• Küçültme
• Gösterme
• SoruveSayı
İçindekiler
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Kelime Sınıfları II: Sıfatlar
•
•
•
•
GİRİŞ
SIFATLAR
SIFATLARINÇEŞİTLERİ
OSMANLITÜRKÇESİNDETÜREMİŞ
SIFATLAR
Kelime Sınıfları II: Sıfatlar
SIFATLAR
Sıfatlar bir varlığı niteleyen ya da türlü yönlerden belirten kelimelerdir. Sıfatların adlardan
farkı, varlıkları gösteren değil, onlara bağlı kavramlar olmalarıdır. Bu yüzden bir sıfat bir
adın önünde niteleyici ve belirtici olarak bulunduğunda çoğul eki almadığı gibi durum ve
iyelik ekleri de almaz. Ancak sıfatlar ad ve zamir gibi de kullanılabilir. O zaman anlattığı
niteliği taşıyan adın yerine geçer, bir adın söz içindeki işleyişini yüklenir.
Osmanlı Türkçesi’nde Türkçe sıfatlar yanında Arapça ve Farsça’nın her yapıdaki sıfatları da geniş ölçüde kullanılmıştır:
‫ ايری‬iri, ‫ قالن‬ḳałın, ‫ غليظ‬alîz, ‫ قبا‬ḳaba, ‫ چركني‬çirkin, ‫ خوش‬hoş,‫ ناخوش‬nâ-hoş, ‫ كوزل‬güzel, ‫بد‬
bed, ‫ كوتو‬kötü, ‫ تاتلی‬tatłı, ‫ لذيذ‬lezîz, ‫ ﺁجی‬acı, ‫ ﺁلچاق‬ałçaḳ, ‫ اعلی‬a‘lâ, ‫ پك يوكسك‬pek yüksek, ‫بلند‬
bülend, ‫ يوكسك‬yüksek, ‫ دون‬dûn, ‫ ﺁشاغی‬aşaı, ‫ رذيل‬rezîl, ‫ زبون‬zebûn, ‫ زواللی‬zavalłı, ‫ كوچسز‬güçsüz,
‫ عميق‬amîḳ, ‫ درين‬derin, ‫ هتی‬tehî, ‫ بوش‬boş, ‫ بو‬bu, ‫ شو‬şu, ‫ قاچ‬ḳaç, ‫ هانكی‬hangi, ‫ ناصل‬nasıł, ‫ هر‬her, ‫بر‬
bir, ‫ واحد‬vâhid, ‫ تك‬tek, ‫ يك‬yek, ‫ ايكی‬iki, ‫ دو‬dü, ‫ بش‬beş, ‫ شش‬şeş, ‫ ﺁلتی‬ałtı, ‫ اربعني‬erba‘în, ‫ قرق‬ḳırḳ,
‫ بشر‬beşer, ‫ ايكيلی‬ikili, ‫ ﺁلتيلی‬ałtıłı gibi.
SIFATLARIN ÇEŞİTLERİ
Sıfatlar da adlar gibi çeşitlenmiştir. Onları önce gördükleri işe, yani işleyişlerine göre ikiye
ayırırız: I. Niteleme Sıfatları, II. Belirtme Sıfatları.
Niteleme Sıfatları
Bunlar varlıkların sahip oldukları nitelikleri gösteren sıfatlardır. Bir varlık adının önünde
yer aldıklarında onu bir niteliğini göstererek nitelemiş olurlar:
‫ اوزون يول‬uzun yoł, ‫ اكلی قماش‬eñli ḳumaş, ‫ طار كچيد‬dar geçit, ‫ معلوم حكايه‬ma‘lûm hikâye,
‫ شدتلی فورطونه‬şiddetli fırtına, ‫ پارالق فكر‬parłaḳ fikir, ‫ موافق روزگار‬muvâfıḳ rüzgâr “uygun yel”,
‫ انسان كامل‬kâmil insan, ‫ آدم اولغون‬ołun adam gibi.
Örneklerde görüldüğü gibi, Türkçe kurallı bir sıfat takımında yalnız Türkçe asıllı değil,
alıntı Arapça ve Farsça sıfatlar da aynı işleyişi üstlenebilir. Osmanlı Türkçesi’nde çok kullanılmış olan Farsça sıfat takımlarında ise Türkçe sıfatlar yer almaz. Onları 7. Ünitede
göreceğiz.
• OsmanlıTürkçesi’ndeArapça’danveFarsça’danalınmıştüremişsıfatlarınçoğunun
karşılığı Türkçe’nin niteleme sıfatlarıdır. Ayrıca isimlerden niteleme sıfatları üreten
28
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Türkçe ekler, her biri bir isim tabanı olan Arapça ve Farsça adlara da iliştirilmiş ve
pek çok niteleme sıfatı yapılmıştır:
‫ عجبلی‬/‫ عجبلو‬acepli “şaşılacak, garip”, ‫ عدالتلو‬/‫ عدالتلی‬adâletli “doğru”, ‫ عالمتلی‬alâmetli “nişanlı”, ‫ عمللی‬amelli “ırgat, işçi; suçlu; etkili”, ‫ باللی‬belâłı “belâya uğramış, zavallı”, /‫بصريتلو‬
‫ بصريتلی‬basîretli, ‫ عاطفتلی‬/‫ عاطفتلو‬âtıfetli “şefkatli, yavaş huylu”, ‫ شدتلی‬şiddetli, ‫ مرمحتلی‬merhametli; ‫ ﺁفتلو‬/‫ ﺁفتلی‬âfetli “zavallı, belâya uğramış”, ‫ ﺁرزولو‬ârzûłu, ‫ ﺁزادلی‬âzâdłı “salıverilmiş”, /‫خبتلو‬
‫ خبتلی‬bahtłı “talihli”, ‫ ﺁتشلی‬âteşli, ‫ دردلی‬dertli, ‫ رنكلی‬/‫ رنكلو‬renkli gibi.
• Sıfatların gösterdikleri nitelikler yoğunluk açısından derecelendirilebilir. Bu da
karşılaştırma, berkitme ve küçültme olmak üzere üç ayrı derecede yapılır. Niteleme
sıfatlarını buna göre karşılaştırma sıfatları, berkitme sıfatları ve küçültme sıfatları diye adlandırırız.
Karşılaştırma Sıfatları
Bir nesnede bulunan niteliğin yoğunluğu başka bir nesneye göre fazla, birden çok nesneye
göre ise en üst derecede olabilir. İlki göreli (nisbî) fazlalık derecesi, ikincisi ise salt (mutlak) fazlalık, yani üstünlük derecesidir. Her ikisi de karşılaştırmaya dayanır, bu yüzden
sıfatların derece gösteren bu şekillerine karşılaştırma sıfatları denir.
Türkçe Karşılaştırma Sıfatları
Osmanlı Türkçesi’nde -rak/-rek ekiyle yapılmış karşılaştırma sıfatları vardır. Niteliğin hem
fazlalık, hem üstünlük derecelerini gösteren bu ekle yapılmış sıfatlarla özellikle XVI. yüz
yıl metinlerinde çok karşılaşılır. Vurgusuz olan bu ekin kullanımı sonraki yüz yılların yazı
dilinde giderek azalmıştır. Konuşma dilinde varlığını uzun süre koruduğu anlaşılmaktadır:
‫ ﺁقرق‬aḳraḳ “daha ak, en ak”, ‫ ﺁلچغرق‬ałçaraḳ, ‫ ﺁلچقرق‬ałçaḳraḳ, ‫ بولرق‬bołraḳ, ‫قواليرق‬
ḳołayraḳ, ‫ اولورق‬ułuraḳ, ‫ ياقينرق‬yaḳınraḳ, ‫ بيوكرك‬büyükrek “daha büyük, en büyük”, ‫ كيچريك‬kiçirek “daha küçük, en küçük”, ‫ كچوكرك‬küçükrek, ‫ اكشريك‬ekşirek, ‫ اسكريك‬eskirek, ‫ كنجرك‬gençrek,
‫ كوتورك‬kötürek, ‫ يكرك‬yeğrek, ‫ يوجهرك‬yücerek, ‫ يوكسكرك‬yüksekrek gibi.
• Bununlabirliktesıfatlarınfazlalıkveüstünlükdereceleriniayrıayrıgöstermekiçin
Osmanlı Türkçesi’nde şu derece zarfları da kullanılmıştır:
‫ دخی‬dahı/daha, ‫ اك‬en, ‫ پك‬pek, ‫ زياده‬ziyâde, ‫ زيادەسيله‬ziyâdesiyle, ‫ غايت‬âyet, ‫ غايتيله‬âyetile,
‫ غايتده‬âyette, ‫ افراط ايله‬ifrât ile.
• Nitelikderecesibakımındankarşılaştırma,sıfatı,-den ekli addan sonra getirmek
biçiminde de yapılmıştır:
‫ كديدن بيوك‬kediden büyük, ‫ بتون كديلردن بيوك‬bütün kedilerden büyük, ‫كديلرك ﻤﺟلهسندن بيوك‬
kedilerin cümlesinden büyük gibi.
Arapça Karşılaştırma Sıfatları
Arapça’da sıfatların fazlalık ve üstünlük dereceleri üçlü fiillerden tek bir kalıpla yapılmıştır. Osmanlı Türkçesi’nde çok kullanılmış olan bu kalıptaki sıfatlar Türkçe’nin -rak/ -rek
ekli sıfatlarına karşılıktır:
‫ احقر‬ahḳar “daha alçak, pek alçak” = ałçaḳraḳ, ‫ افضل‬efzal “daha üstün, en üstün”, ‫اكرب‬
ekber “daha büyük, en büyük”, ‫ احسن‬ahsen “daha güzel, pek güzel” = güzelrek, ‫ اقرب‬aḳreb
“daha yakın, en yakın” = yaḳınraḳ, ‫ انور‬enver “daha ışıklı, pek ışıklı”, ‫ اندر‬ender “az bulunur,
çok az bulunur”, ‫ اليق‬elyaḳ “daha lâyık, en lâyık” gibi.
Farsça Karşılaştırma Sıfatları
Farsça’da sıfatların fazlalık ve üstünlük derecelerini yapan iki son ek vardır: -ter ve -terîn.
Bu eklerle Farsça ve Arapça sıfatlardan yapılmış derecelendirme sıfatları da Osmanlı
Türkçesi metinlerinde çok kullanılmıştır:
29
2. Ünite - Kelime Sınıfları II: Sıfatlar
‫ كمرت‬kemter “daha alçak; daha ufak” = ałçaḳraḳ, ‫ كمرتين‬kemterîn “en alçak, en kötü; en
ufak”, ‫ هبرت‬bihter “daha iyi”, ‫ هبرتين‬bihterîn “en iyi” = Ar. a‘lâ, ‫ مهرت‬mihter “daha büyük” = büyükrek, Ar. ekber, ‫ منتر‬nemter “daha sulu”, ‫ نزديكرت‬nezdîkter “daha yakın” = yaḳınraḳ, ‫نزديكرتين‬
nezdîkterîn “en yakın”, ‫ نيكرت‬nîkter “daha iyi”, ‫ نيكرتين‬nîkterîn “en iyi”, ‫ سزاورتر‬sezâverter “daha
lâyık” = Ar. elyaḳ, ‫ سزاوارترين‬sezâvârterîn “en lâyık” = Ar. elyaḳ, ‫ پسترت‬pestter “daha alçak”, ‫مهمرت‬
mühimter “daha önemli” = Ar. ehemm, ‫ مهمرتين‬mühimterîn “en önemli” = Ar. ehemm, ‫مشكلرت‬
müşkilter “daha zor”, ‫ مشكلرتين‬müşkilterîn “en zor”, ‫ نامدارتر‬nâmdârter “daha namlı”, ‫نامدارترين‬
nâmdârterîn “en namlı” gibi.
Türkçe, Arapça ve Farsça karşılaştırma sıfatları arasında yapılış bakımından fark var mıdır?
Varsa nelerdir?
Berkitme Sıfatları
Nitelik yoğunluğunun bir kişi ve nesnede yüksek, çok yüksek ve pek yüksek derecelerde
bulunduğu karşılaştırmaya dayandırılmaksızın da anlatılabilir. Bu anlatımı taşıyan sıfatlar
berkitme sıfatlarıdır.
Türkçe Berkitme Sıfatları
Ekler ve zarflarla yapılmıştır. Fiilden -ağan/-egen; -ḳan/-ken, -ğan/-gen; -ḳın/-kin, -ğın/-gin
ve -ḳıç/-kiç -ğıç/-giç ekleriyle türetilmiş berkitme sıfatlarıyla XVI. yüz yıl metinlerinde
çokça karşılaşılır. Bunların -an/-en ekiyle türemiş sıfatlardan (sıfat-fiillerden) farkı, fiilin
belirttiği kılışın kılan (fail, özne) tarafından çok, sürekli, huy ve alışkanlık hâlinde yapıldığını anlatmasıdır:
-ağan/-egen:
‫ قاچاغان‬kaçaan “kaçıcı, kaçkın”, ‫ دونهكن‬dönegen “dönüp duran”, ‫ اوهكن‬evegen “aceleci”
= Ar. ‫ عجول‬acûl, ‫ كزهكن‬gezegen “durmadan gezip duran, başıboş, derbeder, hovarda” = Ar.
‫ سيار‬seyyâr, ‫ ييهكن‬yeyegen “çok yiyici” = Ar. ‫ اكول‬ekûl gibi.
-ḳan/-ğan, -ken/-gen:
‫ اوناتغان‬unutḳan, ‫ اوالشغان‬ułaşḳan “bulaşıcı” = Ar. ‫ساری‬sârî, ‫ ياپشغان‬yapışḳan, ‫ﺁجتغان‬
acıtḳan “çok ağrı verici, pek acıtıcı”, ‫ ﺁغلغان‬ağłaan, ‫ طارلغان‬darıłan “çok huysuz, pek sert,
titiz”, ‫ ايصريغان‬ısıran “ısırma huyu olan”, ‫ قاقيغان‬kakıan “gürleyen”: ‫ اوتورغان‬oturan “hiçbir iş
yapmayan, aylak, işsiz”, ‫ ييلديراغان‬yıłdıraan “sürekli ışık saçıcı, çok parlak”, ‫ اوشنكن‬üşengen,
‫ اوتلهكن‬evetlegen “aceleci” gibi.
-ḳın/-kin, -ğın/-gin:
‫ چاپقني‬çapḳın “hızlı koşan”, ‫ اشكني‬eşkin “hızlı giden”, ‫ كچكني‬geçkin “keyifli, sarhoş”,
‫ كسكني‬keskin, ‫ ينكني‬yengin “taşan, kabına sığmayan”, ‫ طاشقني‬taşḳın gibi.
• OsmanlıTürkçesi’ndeberkitmevealışkanlıksıfatlarıkılıcı(fail)sıfatlarınınbaşına
çok, pek, gâyet, hep, dâim, dâimâ, durma, durmadan, her dem gibi zarflar getirmek
yoluyla da yapılmıştır:
‫ چوق ﺁغاليان‬çok ałayan, ‫ داﺋﻢ فكر ﺍيدن‬dâim fikr eden, ‫ پك ظامل‬pek zâlim, ‫ طورمه قوشان‬durma
ḳoşan, ‫ طورمادن ايشلني‬durmadan işleyen, ‫ غايت قناعتكار‬âyet ḳanâ‘atkâr gibi.
• BerkitmesıfatlarınınTürkçe’debaşkabiçimleridevardır,bunlardabudönemde
kullanılmıştır:
‫ﺁپاكسز‬apañsız, ‫ ﺁپاق‬apaḳ, ‫ ﺁپ ﺁچوق‬apaçıḳ;
‫ بك بياض‬beñbeyâz, ‫ بوزبتون‬büzbütün, ‫ طوزطوغرو‬dozdoru, ‫ دومدوز‬dümdüz, ‫ دوبدوز‬düpdüz, ‫قپ قره‬
ḳapḳara, ‫ قپ قزل‬ḳıpḳızıł, ‫ قوپ قورو‬ḳupḳuru, ‫ مي يشيل‬yemyeşil;
‫ قوجاق قوجاق‬ḳucaḳ ḳucaḳ, ‫ طوتام طوتام‬tutam tutum, ‫ دسته دسته‬deste deste gibi.
1
30
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Arapça Berkitme Sıfatları
Birden çok kalıpla fiilden türetilmiş sıfatlardır. Türetme kalıplarına mübâlağa kalıpları,
bu kalıplarla türetilmiş sıfatlara da mübâlağa sıfatları denir. Türkçe berkitme sıfatlarına
karşılık olan bu sıfatlara da Osmanlı Türkçesi metinlerinde çok yer verilmiştir:
‫ سياح‬seyyâh “çok gezen” = gezegen, ‫ كذاب‬kezzâb “çok yalancı”, ‫ خالق‬hallâḳ “her şeyi
yaratan, durmadan yaratan, Tanrı”;
‫ عالمه‬allâme “çok bilen, bilgin”;
‫ غيور‬ayûr “çok çalışan” = çałışḳan, ‫ ولود‬velûd, “doğurgan”, ‫ كتوم‬ketûm “sır saklamayı
alışkanlık edinen”, ‫ اكول‬ekûl “çok yiyen, boğaz kulu” = yeyegen:
‫ مكثار‬miksâr “çok konuşan, durmadan konuşan” = ḳonuşḳan;
‫ عليﻢ‬alîm “her şeyi bilen, Tanrı”, ‫ اليﻢ‬elîm “çok acı verici” = acıtḳan gibi.
Farsça Berkitme Sıfatları
Fiil tabanlarından belli eklerle yapılmıştır:
a) ‫ گار‬-gâr:
‫ ﺁفريدگار‬âferîdgâr “her şeyi yaratan, her dem yaratan, Yaratıcı, Tanrı” = Ar. ‫ خالق‬Hallâḳ,
‫ پروردگار‬perverdgâr “bütün yaratıkları besleyen, Tanrı” = Ar. ‫ رزاق‬Rezzâḳ, ‫ ﺁمرزگار‬âmürzgâr
“çok bağışlayıcı, Tanrı” = Ar. ‫ عفو‬afüvv;
b) ‫ ار‬-âr:
‫ خاستار‬hâstâr “çok istekli”;
c) ‫ ان‬-ân:
‫كريان‬giryân “çok ağlayan” = ałaan, ‫ پويان‬pûyân “çok aceleci” = evegen, evetlegen;
ç) ‫ ا‬-â:
‫ كردا‬gerdâ “durmadan dönen, dönüp duran” = Ar. devvâr gibi.
• Bununlabirlikteisimlerdentüremişkimisıfatlardaaynıanlamıverir:
a) ‫ كار‬-kâr ile:
‫ حيلهكار‬hîlekâr “sürekli hile yapan, aldatmayı alışkanlık edinmiş” = Ar. ‫ مكار‬mekkâr,
‫ شيوهكار‬şîvekâr “kırıtkan, çok oynak, pek işveli”;
b) ‫ كر‬-ger ile:
‫ دروغكر‬dürûger “çok yalan söyleyen” = Ar. ‫ كذاب‬kezzâb;
c) ‫ ناك‬-nâk ile:
‫ خشمناق‬hışmnâk “çok öfkeli” = Ar. ‫ غضوب‬azûb gibi.
• BerkitmesıfatlarıFarsça’da ‫ بسيار‬bisyâr “çok”, ‫ بس‬bes “çok”, ‫ نيك‬nîk “iyi”, ‫ سخت‬saht
“katı, pek”, ‫ پر‬pür “dolu”, ‫ خيلی‬haylî “çok”, ‫ بغايت‬beğâyet “son derece” gibi zarflarla da
yapılır:
‫ خيلی شريين‬haylî şîrîn “pek tatlı”, ‫ سخت سياه‬saht siyâh “kapkara” gibi.
2
Osmanlı Türkçesinde kullanılmış olan Farsça berkitme sıfatlarının Türkçe berkitme sıfatları
ile yapılışça benzerliği var mıdır? Varsa nedir?
Küçültme Sıfatları
Nitelik yoğunluğunu düşük ve aşağı derecesiyle anlatan sıfatlardır.
Türkçe Küçültme Sıfatları
Bunlar,sıfatlardan -raḳ/-rek (vurgulu), -ca/-ce ,-ça/-çe (vurgulu), -cak/-cek ve -cıḳ/-cik ekleriyle yapılmışlardır:
2. Ünite - Kelime Sınıfları II: Sıfatlar
-raḳ/-rek ile:
‫ ﺁلچرق‬ałçaraḳ, ‫ اكشريك‬ekşirek, ‫ اسكريك‬eskirek, ‫ كوچوكرك‬küçükrek, ‫ اوزونرق‬uzunraḳ ;
-ca/-ce ,-ça/-çe ile:
‫ ﺁقچه‬aḳça, ‫ اركنجه‬erkence, ‫ كيچجه‬geççe, ‫ كوزجله‬güzelce, ‫ خوشجه‬hoşça, ‫ ايراقچه‬ıraḳça, ‫قباجه‬
ḳabaca, ‫ پكجه‬pekçe, ‫ اوزوجنه‬uzunca, ‫ اوجوزجه‬ucuzca, ‫ ياقينجه‬yaḳınca;
-caḳ, -çaḳ/-cek, -çek ile:
‫ ﺁلچاجق‬ałçacaḳ, ‫ بيوجك‬büyücek, ‫ كچوجك‬küçücek, ‫ صوغوجق‬soucaḳ;
-cıḳ/-cik ile:
‫ ﺁزاجق‬azacıḳ, ‫ برجك‬bircik, ‫ برجيك‬biricik, ‫ اراجق‬ıracıḳ, ‫ يومشجق‬yumşacıḳ, ‫ يوكسجك‬yüksecik
gibi.
Arapça Küçültme Sıfatları
Arapça’da küçültme sıfatları için ayrı bir kalıp yoktur. Bir nitelik bildiren kimi yalın adlardan yapılmış küçültme adları bu anlamı verir: ‫ كسيالن‬küseylân “biraz tembel, tembelce”,
‫ سكريان‬sükeyrân “sarhoşça” gibi. Bunlar Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmamış, Arapça sıfatlarda küçültme anlatımı Türkçe’nin ekleriyle karşılanmıştır:
‫ جزوجيه‬cüzvîce “biraz, azca”, ‫ امسرجه‬esmerce, ‫ مشكلجه‬müşkilce “oldukça zor”, ‫ مهمجه‬mühimce “oldukça mühim”, ‫ زيادهجه‬ziyâdece “az fazla, biraz fazla” gibi.
Farsça Küçültme Sıfatları
Farsça’da da küçültme sıfatı yapan bir ek yoktur. Osmanlı Türkçesi’nde kullanılan Farsça
sıfatlara küçültme anlatımı Türkçe’nin ekleri ve zarflarıyla aktarılmıştır:
‫ ﺁسانرق‬âsânraḳ “kolayca”, ‫ خيليجه‬haylîce “şöyle böyle, hatırı sayılır ölçüde”, ‫ فناجه‬fenâca,
‫ سهلجه‬sehelce “biraz, azca”, ‫ تيزجه‬tîzce “biraz çabuk, tezce; az keskin, keskince”, ‫ چركنجه‬çirkince
gibi.
Belirtme Sıfatları
Bunlar bir nesneyi kendi nitelikleriyle değil de birtakım katma niteliklerle belirtirler. Bu
belirtme biçimlerine göre çeşitlenmişlerdir:
Gösterme Sıfatları
Bir varlığın zamanca, mekânca ve zihince bulunduğu uzaklığa göre yerini göstererek belirtirler. Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış başlıca gösterme sıfatları şunlardır:
‫ بو‬bu, ‫ اشبو‬işbu, ‫ اوشبو‬oşbu, ‫ شو‬şu, ‫ شول‬şol, ‫ اول‬ol, ‫ او‬o :
‫ بوطرف‬bu taraf, ‫ اشبو مكتوب‬işbu mektûb, ‫ اوشبو كتاب‬oşbu kitâb, ‫ شو مسﺄله‬şu mes‘ele, ‫شولجهت‬
şol cihet, ‫ اول وقت‬ol vaḳt, ‫ او باغ‬o bâ gibi.
• Bunlaraslındasıfatolarakdakullanılangöstermezamirleridir.Zamirolarakçekimleri ve bu çekimlerin yazılışları bundan sonraki ünitede gösterilecektir.
Soru Sıfatları
Adları soru ile belirten sıfatlardır:
‫ قاچ كره‬ḳaç kerre, ‫ قانغی جانبده‬ḳangı cânibde, ‫ هانكی كون‬hangi gün, ‫ نه وقت‬ne vaḳt, ‫نيجه بالدر‬
nice belâdır gibi.
Belirsiz Sıfatlar
Adı tek bir varlığın adı olmaktan çıkarıp belirsizleştiren, belirsizlik niteliğiyle tanıtıp sınırlayan sıfatlardır. Osmanlı Türkçesi’nde çoğu alıntı olup çok kullanılmış belirsiz sıfatlar
şunlardır:
31
32
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
‫ ﺁخر‬âhar “başka”, ‫ ديكر‬dîger, ‫ درلو درلو‬dürlü dürlü/türlü türlü, ‫ انواع‬envâ‘, ‫ اصناف‬asnâf, ‫اجناس‬
ecnâs, ‫ الوان‬elvân, ‫ كونه كونه‬gûne gûne, ‫ كوناكون‬gûnâgûn, ‫ رنكارنك‬rengârenk, ‫ بونك كبی‬bunun
gibi, ‫ بوجنلني‬buncıłayın, ‫ ﺁنك كبی‬anuñ gibi, ‫ ﺁجنلني‬ancıłayın, ‫ اول مقوله‬oł maḳûle, ‫ بوشكل‬bu şekl,
‫بو رمسه‬bu resme, ‫ بو اصل‬bu asıl, ‫ فالن‬fülân/falan, ‫ بر‬bir (olumsuz cümlelerde: “tek bir, hiçbir”),
‫ تك بر‬tek bir, ‫ بر دخی‬bir dahı, ‫ او بر‬o bir, ‫ غريی‬ayrı, ‫ بر غريی‬bir ayrı, ‫ ساﺋر‬sâir, ‫ هيچ بر‬hiç bir,
‫ برچوق‬birçoḳ, ‫ برطاقﻢ‬birtaḳım, ‫ برقاچ‬birḳaç, ‫ بردرجه‬bir derece, ‫ بعضی‬ba‘zı, ‫ هر‬her, ‫ چند‬çend “birkaç”, ‫ باشقه‬başḳa, ‫ ديكر‬dîğer, ‫ غريی‬ayrı, ‫ هيج بر‬hîç bir, ‫ نه‬ne, ‫ نه كبی‬ne gibi, ‫ هانغی‬hanı, ‫هانكی‬
hangi, ‫ قانغی‬ḳanı, ‫ او بر‬o bir, ‫ اوتكی‬öteki, ‫ بويله‬böyle, ‫ شويله‬şöyle, ‫ اويله‬öyle, ‫ بو تورلو‬bu türlü, ‫بوكبی‬
bu gibi, ‫ بونوع‬bu nev‘, ‫ بوكونه‬bu gûne, ‫ مهان‬hemân “aynı, o” (hemân sâ‘at, hemân dem gibi),
‫ بواصل‬bu asl, ‫ بودكلو‬bu deñli, ‫ بومقوله‬bu maḳûle “bu türlü”, ‫ بورمسه‬bu resme “böyle, bu türlü”, ‫بوقبيل‬
bu ḳabîl “bunun gibi, böyle”, ‫ دكمه‬değme “her bir”, ‫ هر‬her, ‫ هب‬hep “bütün”, ‫ بتون‬bütün, ‫تكميل‬
tekmîl, ‫ متام‬temâm, ‫ متامت‬temâmet, ‫ قمو‬ḳamu “bütün, hep”, ‫ دوكلی‬dükeli “bütün”, ‫ عموم‬umûm
“bütün”, ‫ ﻤﺟله‬cümle, ‫ ﻤﺟيع‬cemî‘, ‫ باجلمله‬bi’l-cümle, ‫ بالعموم‬bi‘l-umûm.
Sayı Sıfatları
Adları; sayıları, sıraları, üleşme kümeleri, kesirleri, toplulukları gibi yönlerle belirten sıfatlardır. Bunların yazılışları değişmez biçimler kazanmıştır. Aşağıda birden ona kadar
Türkçe asıl sayı sıfatları ile bunların sıra bildiren biçimlerini veriyoruz:
‫ بر‬bir, ‫ ايكی‬iki, ‫ اوچ‬üç, ‫ دورت‬dört, ‫ بش‬beş, ‫ ﺁلتی‬ałtı, ‫ يدی‬yedi, ‫ سكز‬sekiz, ‫ طوقوز‬doḳuz, ‫ اون‬on ;
‫ برجنى‬birinci, ‫ ايكنجی‬ikinci, ‫ اوچنجی‬üçüncü ; ‫ دوردجنى‬dördüncü , ‫ بشنجى‬beşinci, ‫ آلتنجى‬altıncı,
‫ يدجنى‬yedinci, ‫ سكزجنى‬sekizinci, ‫ طوقوزجنى‬dokuzuncu, ‫ اوننجى‬onuncu.
• ArapçaveFarsçasayısıfatlarıdaOsmanlıTürkçesi’ndekullanılmıştır.Türkçemetinlerde geçenler şunlardır:
Arapça Sayı Sıfatları
Asıl Sayı Sıfatları
‫ احد‬ehad/(dişili) /‫ احدى‬ihdâ “bir”, ‫ اثنان‬isnân “iki”, ‫ ثالثة‬selâse “üç”, ‫ اربعة‬erba‘a “dört”, ‫مخستة‬
hamse “beş”, ‫ ستة‬sitte “altı”, ‫ سبعة‬seb‘a “yedi”, ‫ مثانية‬semâniye “sekiz”, ‫ تسعة‬tis‘a “dokuz”, ‫عشرة‬
‘aşere “on”;
‫ احد عشر‬ehade ‘aşere “on bir”, ‫ اثناعشر‬isnâ ‘aşere “on iki”, ‫ عشر ثالثة‬selâsete ‘aşere “on üç”,
‫ اربعة عشر‬erba‘ate ‘aşere “on dört”, ‫ مخستة عشر‬hamsete ‘aşere “on beş”, ‫ ستة عشر‬sittete ‘aşere “on
altı”, ‫ سبعة عشر‬seb‘ate ‘aşere “on yedi”, ‫ مثانية‬semâniyete ‘aşere “on sekiz”, ‫ تسعة عشر‬tis‘ate ‘aşere
“on dokuz”;
‫‘ عشرون‬ışrûne “yirmi”, ‫ ثالثون‬selâsûne “otuz”, ‫ اربعون‬erba’ûne “kırk”, ‫ مخسون‬hamsûne “elli”,
‫ ستون‬sittûne “altmış”, ‫ سبعون‬seb‘ûne “yetmiş, ‫ مثانون‬semânûne “seksen”, ‫ تسعون‬tis‘ûne “doksan”;
‫ مئه‬، ‫ ماﺋة‬mi‘e “yüz”, ‫ ماﺋتان‬mi‘etâni “iki yüz”, ‫ ثالث ماﺋة‬selâsü mi‘e “üç yüz”, ‫ اربع ماﺋة‬erba‘u
mi‘e “dört yüz”, ‫ مخس ماﺋة‬hamsü mi‘e “beş yüz”, ‫ ست ماﺋة‬sittü mi‘e “altı yüz”, ‫ سبع ماﺋة‬seb‘u mi‘e
“yedi yüz”, ‫ مثانى ماﺋة‬semâni mi‘e “sekiz yüz”, ‫ تسع ماﺋة‬tis‘u mi‘e “dokuz yüz”;
‫ الف‬elf “bin”, ‫ الفان‬elfân “iki bin”, …
‫‘ عشرة آالف‬aşretü âlâf “on bin”, … ‫ ماﺋة الف‬mi’etü elfin “yüz bin”.
Sıra Sayı Sıfatları
‫ اول‬evvel “ilk, birinci”, ‫ ثانی‬sânî “ikinci”, ‫ ثالث‬sâlis “üçüncü”, ‫ رابع‬râbi‘ “dördüncü”, ‫ خامس‬hâmis
“beşinci”, ‫ سادس‬sâdis “altıncı”, ‫ ثابع‬sâbi‘ “yedinci”, ‫ ثامن‬sâmin “sekizinci”, ‫ تاسع‬tâsi‘ “dokuzuncu” ‫‘ عاشر‬âşir “onuncu”;
33
2. Ünite - Kelime Sınıfları II: Sıfatlar
‫ حادى عشر‬hâdiye ‘aşere “on birinci”, ‫ ثاىن حادى‬sâniye ‘aşere “on ikinci”, ‫ ثالث عشر‬sâlise
‘aşere “on üçüncü”, ‫ رابع عشر‬râbi‘a ‘aşere “on dördüncü”, ‫ خامس عشر‬hâmise ‘aşere “on beşinci”,
… ‫‘ عشرون‬ışrûne “yirminci;
‫ حا د و عشرون‬hâdie ve ‘ışrûne “yirmi birinci”, ‫ ثا ن و عشرون‬sânin ve ‘ışrûne “yirmi ikinci”, ‫ثالث‬
‫ و عشرون‬sâlisü ve ‘ışrûne “yirmi üçüncü”, ….;
‫ ثالثون‬selâsûne “otuzuncu”, ‫ اربعون‬erba’ûne “kırkıncı”, ‫ مخسون‬hamsûne “ellinci”, ‫ ستون‬sittûne
“altmışıncı”, ‫ سبعون‬seb’ûne “yetmişinci” , ‫ مثانون‬semânûne “sekseninci”, ‫ تسعون‬tis’ûne “doksanıncı”, ‫ ماﺋة‬mi‘e “yüzüncü”.
‫ ماﺋتان‬mi‘etân “iki yüzüncü”, ‫ ثالمثاﺋة‬selâsü mi‘e “üç yüzüncü”, …
‫ الف‬elf “bininci”, ‫ الفان‬elfân “iki bininci”.
Farsça Sayı Sıfatları
Asıl Sayı Sıfatları
‫ يك‬yek “bir”, ‫ دو‬dü “iki”, ‫ سه‬se/si “üç”, ‫ چهار‬çehâr “dört”, ‫ پنج‬penc “beş”, ‫ شش‬şeş “altı”, ‫ هفت‬heft
“yedi”, ‫ هشت‬heşt “sekiz”, ‫ نه‬nüh “dokuz”, ‫ ده‬deh “on”;
‫ يازده‬yâzdeh “on bir”, ‫ دوازده‬düvâzdeh “on iki”, ‫ سيزده‬sîzdeh “on üç”, ‫ چهارده‬çehârdeh “on
dört”, ‫ پانزده‬pânzedeh “on beş”, ‫ شانزده‬şânzedeh “on altı”, ‫ هفده‬hefdeh “on yedi”, ‫ هشده‬heşdeh “on
sekiz”, ‫ نوزده‬nüvezdeh “on dokuz”;
‫ بيست‬bîst “yirmi”, ‫ سى‬sî “otuz”, ‫ چهل‬çehel/çihil “kırk”, ‫ پنجاه‬pencâh “elli”. ‫شصد‬/‫ ششت‬şeşt/
şasd “altmış”, ‫ هفتاد‬heftâd “yetmiş”, ‫ هشتاد‬heştâd “seksen”, ‫ نود‬neved “doksan”,
‫ صد‬sad “yüz”, ‫ دويست‬/ ‫ دوصد‬dü sad/düvîst “iki yüz”, ‫ سيصد‬sî sad “üç yüz”, ‫ چهار صد‬çehâr
sad “dört yüz”, ‫ پانصد‬pân sad “beş yüz”, ‫ ششصد‬şeş sad “altı yüz”, ‫ هفتصد‬heft sad “yedi yüz”,
‫ هشتصد‬heşt sad “sekiz yüz”, ‫ هنصد‬nüh sad “dokuz yüz”:
‫ هزار‬hezâr “bin”, ‫ دو هزار‬dü hezâr “iki bin”, …
‫ ده هزار‬deh hezâr “on bin”, … ‫ صدهزار‬sad hezâr “yüz bin”.
Sıra Sayı Sıfatları
‫ خنستني‬nuhustîn “birinci”, ‫ دوم‬düvüm “ikinci”, ‫ سوم‬sivüm “üçüncü”, ‫ چهارم‬çehârüm “dördüncü”, ‫ پنجﻢ‬pencüm “beşinci”, ‫ ششﻢ‬şeşüm “altıncı”, ‫ هفتﻢ‬heftüm “yedinci”, ‫ هشتﻢ‬heştüm “sekizinci, ‫ هنﻢ‬nühüm “dokuzuncu, ‫ دهﻢ‬dehüm “onuncu;
‫ يازدهﻢ‬yâz dehüm “on birinci”, ‫ دوازدهﻢ‬düvâz dehüm “on ikinci”, ‫ سيزدهﻢ‬sîz dehüm “on
üçüncü”, ‫ چهاردهﻢ‬çehâr dehüm “on dördüncü”, ‫ پانزدهﻢ‬panz dehüm “on beşinci”, … ‫بيستﻢ‬
bîstüm “yirminci”;
‫ بيست و يكﻢ‬bîst ü yeküm “yirmi birinci”, ‫ بيست و دوم‬bîst ü düvüm “yirmi ikinci”, ‫بيست و سوم‬
bîst ü sivüm “yirmi üçüncü”,
‫ سوم‬sivüm “otuzuncu”, ‫ چهلﻢ‬çehelüm “kırkıncı”, ‫ پنجاهﻢ‬pencâhüm “ellinci”, ‫ ششتﻢ‬şeştüm
“altmışıncı”, ‫ هفتادم‬heftâdüm “yetmişinci”, ‫ هشتادم‬heştâdüm “sekseninci”, ‫ نودم‬nüvedüm
“doksanıncı”, ‫ صدم‬sadüm “yüzüncü”;
‫ دويستﻢ‬düvîstüm “iki yüzüncü”, ‫ سه صدم‬se sadüm “üç yüzüncü”;
‫ هزارم‬hezârüm “bininci”, ‫ دوهزارم‬dü hezârüm “iki bininci”.
Aşağıdaki sayıların Arapça karşılıklarını yazınız.
sekiz, on üç, iki, dört, üç, on iki, beş, altı, on sekiz, yedi.
3
34
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
4
Aşağıdaki tamlamaların anlamlarını sözlük yardımıyla tespit ediniz.
çehâr-yâr, dü-âlem, düvâzdeh-imâm, heft-âsmân, heşt-behişt, nüh-felek, penc-erkân, şeşcihet, şeş-kalem, şeş-per, şeş-târ.
Yapılarına Göre Sıfatlar
Sıfatları yapılarına göre de basit (yalın), türemiş ve birleşik sıfatlar olarak ele alabiliriz.
Yukarıda bir çok basit sıfat ile türemiş sıfatların bir kısmını gördük. Birleşik sıfatlarla birlikte Arapça ve Farsça bütün türemiş sıfatları önümüzdeki yıl ayrıntılı olarak göreceksiniz.
Burada Osmanlı Türkçesi’nde çok kullanılmış türemiş sıfatlar üzerine toplu bir değerlendirme yapılmakla yetinilecek, bu arada kelime dağarcığınızı geliştirmeniz için çok sayıda
örnek verilecektir.
OSMANLI TÜRKÇESİ’NDE TÜREMİŞ SIFATLAR
Dilimizin bu döneminde de isimlerden ve fiillerden eklerle türemiş pek çok Türkçe sıfat
kullanılmıştır. Öte yandan iki büyük kültür dili Arapça ve Farsça’dan da pek çok sıfat alınmıştır. Arapça’nın sıfatları fiillerden, Farsça’nınkiler ise hem fiillerden, hem de isimlerden
türemiş sıfatlardır. Bu arada Türkçe işlek türetme ekleriyle Arapça ve Farsça adlardan pek
çok sıfat üretilmiş ve dilin kelime dağarcığına katılmıştır. Aşağıda, daha önce gördüklerimiz dışında Türkçe işlek yapım ekleri ile türetilmiş Türkçe sıfatlarla bunların Arapça ve
Farsça karşılıkları verilecektir. Ekler, isimden sıfat yapanlar, fiilden sıfat yapanlar olarak
iki öbekte içinde sıralanmış; önce her ek için Türkçe yapılı örnekler, sonra bu yapıdaki
sıfatların Arapça ve Farsça karşılıkları olan örnekler verilmiştir.
İsimden Sıfat Yapanlar
1. -ca/-ce, -ça/-çe: Yukarıda küçültme eki olarak gördüğümüz vurgulu -ca/-ce’den ayrı bir
de zarflar üreten vurgusuz ekimiz vardır. Bu ek ulus adlarına geldiğinde nisbet anlamı
verir ve o ulusun konuştuğu dilin adı olan adlar yapar. Bunlar sıfat ve zarf olarak da kullanılır:
‫ توركجه‬Türkçe (kitap), ‫ عرجبه‬Arapça (şiir), ‫ فارسجه‬Farsça (mesnevî), ‫ الطينجه‬Latince (ad),
‫ هلجه‬Lehçe (kelime), ‫ تاتارجه‬Tatarca (kelâm) gibi.
• Dil adları Arapça ve Farsça’da ilgi (nispet) ekleriyle yapılır. Her ikisi de adların
sonunda eklenen bir ‫’ی‬dir. Bu ‫ ی‬Arapça'da -iyyun, Farsça’da ise -î okunur:
‫بی‬
‫ر‬
‫ع‬
ّ Arabiyyun ve ‫ فارسی‬Fârsî gibi. Arapça’nın -iyyun’u Farslar tarafından kendi nispet
ekleri î gibi, Türkler tarafından da her ikisi -î okunmuştur:
Arabî, ‫ توركی‬Türkî, ‫ فارسی‬Fârsî, ‫ فرانسوی‬Fransevî gibi.
2. -ı, -ki: ‘Olan, bulunan’ anlatımındaki bu ek zaman, yer yön zarflarından sıfat ve
zarf yapar:
-ı:
‫ صوكرهغی‬soñraı, ‫ طشرهدهغی‬taşradaı, ‫ يوقاروغی‬yokaruı “en üstteki = Ar. ekber”.
-ki:
‫ مشديكی‬şimdiki, ‫ يارنكی‬yarınki, ‫ ﺁخشامكی‬ahşamki, ‫ دونكی‬dünki, ‫ بريكی‬beriki, ‫ چوقدنكی‬çoḳtanki
“eski = Ar. ‫ قدمي‬ḳadîm”, ‫ كوكلدهكی‬göñüldeki, ‫ ايچردهكی‬içerdeki, ‫ اوكدهكی‬öñdeki, ‫ سندهكى‬sendeki,
• Buekialmışkelimelerilgi(nispet)ekliArapçaveFarsçakelimelerinkarşılığıolmuştur:
‫ شامی‬şâmî = akşamki, ‫ سفلی‬süflî = aşaaki, ‫ امروزی‬imrûzî = bugünki, ‫ قدميی‬ḳadîmî =
çoḳtanki, ‫ شبی‬şebî = geceki, ‫ يومی‬yevmî = gündüzki, ‫ ﺁخری‬âhırî = sondaki, ‫ سحری‬seherî =
sabahki, ‫ غدوی‬adevî = yarınki, ‫ زيرين‬zîrîn = aşaaki, ‫ دوشينه‬dûşîne = dün geceki, ‫ پيشني‬pîşîn =
ileriki, öndeki, ‫ پسني‬pesîn = soñdaı gibi.
2. Ünite - Kelime Sınıfları II: Sıfatlar
3. -łı/-li, -łu/-lü : Bu ek Osmanlı Türkçesi döneminde işlek ve canlı bir türetme eki olmuştur. ‘Sahip ve malik olma, donanma, bir nitelik taşıma, bir hâlde bulunma, bir nesneyle
ilgili bulunma’ gibi zengin ve geniş anlatımlar taşır:
‫ ﺁقچهلی‬aḳçałı, ‫ ﺁتلی‬atłı, ‫ بوينوزلی‬boynuzłu, ‫ جانلی‬cânłı, ‫ جبهلی‬cebeli, ‫ دﺍنهلی‬dâneli, ‫طومانلی‬
dumanłı, ‫ كوشهلی‬köşeli, ‫ مروتلی‬mürüvvetli, ‫ مصيبتلی‬musîbetli, ‫ صاچلی‬saçłı, ‫ صقاللی‬saḳałłı, ‫صولو‬
sułu, ‫ طاشلی‬taşłı, ‫ دادلی‬tatłı gibi.
• Arapça veFarsça’nıntüretilmişsıfatlarının,özellikledesıfatfiillerininbirçoğuna
kendi mastarlarından bu ekle yapılmış sıfatlar karşılık olmuştur:
‫ عادل‬âdil = ‫ عدالتلو‬adâletli, ‫ عظيﻢ‬azîm = ‫ عظمتلو‬azametli, ‫ عاقل‬âḳil = ‫ عقللو‬aḳılłı, ‫معيوب‬
ma‘yûb = ‫ عيبلی‬ayıpłı, ‫ بصري‬basîr = ‫ بصريتلی‬basîretli, ‫ فصيح‬fasîh = fesâhatli, ‫ مغرور‬marûr = ‫غرورلو‬
urûrłu, ‫ غضوب‬azûb = ‫ غضبلو‬azabłı, ‫ متفرق‬müteferriḳ = farḳłı, ‫ فاسد‬fâsid ‫ = فسادلو‬fesâdłı,
‫ ملبس‬mülebbes, ‫ پوشنده‬pûşende “giyinmiş, giyinik” = ‫ لباسلی‬libâsłı, ‫ رايح‬râyih = ‫ راﺤﻳهلی‬râyihałı
gibi.
• BuekleyapılmışTürkçesıfatlar,OsmanlıTürkçesi’ndekullanılmışArapça’nınaynı
anlamları aktaran zü-, zi- gibi ön takıları ile Farsça’nın addan sıfat türeten -mend,
-nâk, -kâr, ger, -vâr, -ver, -gîn son takıları ve bâ-, be- gibi kimi ön takıları ile yapılmış sıfatlarına da karşılık olmuştur:
-zü, -zi:
‫ ذوالقرنني‬zü’l-ḳarneyn = iki boynuzlu, ‫ ذوالوجهني‬zü’l-vecheyn = iki yüzlü, ‫ ذی قيمت‬zî-ḳıymet
= değerli, ‫ ذی بال‬zî-bâl = zorlu, güçlü, kuvvetli;
‫ مند‬-mend:
‫ دردمند‬derdmend = dertli, ‫ خردمند‬hıredmend = akıllı;
‫ ناك‬-nâk:
‫ دردناك‬derdnâk = dertli;
‫ كار‬-kâr:
‫ هوسكار‬heveskâr = hevesli;
‫ كر‬-ger:
‫ سوداكر‬sevdâger = sevdalı, hüzünlü;
‫ وار‬-vâr:
‫ اميدوار‬ümîdvâr = ümitli;
‫ ور‬-ver:
‫ جانور‬cânver = canlı, ‫ نامور‬nâmver = namlı, ünlü;
‫ گني‬-gîn:
‫ غمگني‬amgîn = gamlı;
‫ ب‬be-:
‫ خبرد‬be-hıred = akıllı, ‫ بنام‬be-nâm = ünlü;
‫ با‬bâ-:
‫ باخرب‬bâ-haber = haberli, ‫ باوقار‬bâ-vaḳâr = vakarlı gibi.
• Bu ek ülke, şehir, yer ve hanedan adlarına geldiğinde, ilgi anlatımıyla Arapça ve
Farsça ilgi ekinin karşılığı olur, dolayısıyla -lı/-li ekli bu sıfatlar ilgi (nispet) adları
(ism-i mensûb) denilen sıfatları da karşılamıştır:
‫ استانبولی‬İstanbulî = İstanbullu, ‫ شامی‬Şâmî = Şamlı, ‫ عثمانی‬Osmânî = Osmanlı, ‫بوسنوی‬
Bosnavî = Bosnalı, ‫ بغدادی‬Badâdî = Bağdadlı, ‫ بورسوی‬Bursevî = Bursalı, ‫ فرانسوی‬Fransevî =
Fransalı gibi.
4. -łıḳ/ -lik. -łuḳ/-lük: Bu dönemdeki en işlek eklerdendir. ‘İçinlik, yetecek ölçü, değer ve
tutar’ gibi bir anlatımı da vardır:
35
36
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
‫ برغروشلق‬bir roşłuḳ (şerâb), ‫ يارمي ﺁقچهلق‬yarım akçałıḳ (ciğer), ‫ برچاقشريلق‬bir çaḳşırłıḳ
(çoha), ‫ ايكی ساعتلك‬iki sâatlik (yol).
• ArapçaveFarsça’dabuanlamilgi (nispet) eki ile aktarılır. Demek ki bu yapıdaki
alıntı kelimelerin Türkçe karşılıkları da bu dönemde -łıḳ, -lik ekli sıfatlarımız olmuştur:
‫يومی‬- yevmî = bir günlük, ‫ سنوی‬senevî = bir yıłłıḳ, ‫ پنج سالگی‬penc sâlegî = beş yıłłıḳ gibi.
5. -sız/-siz : -łı/-li ekinin anlamca zıddıdır ve eklendiği adın gösterdiği yoğun ve yalın
kavrama ‘olmayan, bulunmayan’ anlatımı katar:
‫ ﺁهنكسز‬âhenksiz, ‫ چارهسز‬çâresiz, ‫ دكسز‬deñsiz, ‫ ادبسز‬edebsiz, ‫ ايرسز‬eyersiz, ‫ فكرسز‬fikirsiz,
‫ غريتسز‬ayretsiz, ‫ قيمتسز‬ḳıymetsiz, ‫ مناسبتسز‬münâsebetsiz, ‫ نزاكتسز‬nezâketsiz, ‫ لذتسز‬lezzetsiz,
‫ شنلكسز‬şenliksiz, ‫ شبه سز‬şüphesiz, ‫ تكليفسز‬teklîfsiz, ‫ يوركسز‬yüreksiz.
• Arapça’nınlâ- ve bilâ- ön takılarıyla yapılmış sıfatları ile Farsça’nın bî- ve nâ- ön
takılı sıfatlarının karşılığı -sız /-siz ekli sıfatlar olmuştur:
‫ ال‬lâ‫ الريب‬lâ-reyb, ‫ الشك‬lâ-şekk = ‫ شبههسز‬şübhesiz, ‫ الابال‬lâ-übâl = ‫ دكسز‬deñsiz;
‫ بال‬bilâ‫ بالجسد‬bilâ-cesed = ‫ تنسز‬tensiz “cesetsiz”, ‫ بالامر‬bilâ-emr = ‫ فرمانسز‬fermânsız, ‫بويرقسز‬
buyuruḳsuz, ‫ بالسبب‬bilâ-sebeb = ‫ سببسز‬sebebsiz, ‫بالعوض‬bilâ-ivâz = ‫ بدلسز‬bedelsiz,;
‫ يب‬bî‫ بیمﺂل‬bî-meâl = ‫ فاﺋدهسز‬fâidesiz, ‫ بيهوده‬bî-hûde = ‫ ﻰﺑمعﻰﻨ‬bî-ma‘nâ “anlamsız, boşuna”;
‫ نا‬nâ‫ ناشريين‬nâ-şîrîn = ‫ طاتسز‬tatsız, ‫ نامناسب‬nâ-münâsib = ‫ مناسبتسز‬münâsebetsiz gibi.
• Ayrıcaöntakıgibikullanılmışayr ve adem kelimelerinin ‘olmayan, bulunmayan’
anlatımları da -sız/-siz ekiyle karşılanmıştır:
‫ غري‬ğayr‫غريمعمور‬ayr-ı ma‘mûr = ‫ دوزﻤﻟهمش‬düzülmemiş, ‫ غريمعقول‬ayr-ı ma‘ḳûl = ‫مناسبتسز‬
münâsebetsiz, ‫ غريكامل‬ayr-ı kâmil = ‫ كمالسز‬kemâlsiz;
‫ عدم‬adem‫ عدم اعتدال‬adem-i i‘tidâl = ‫ اعتدالسزلك‬i‘tidâlsizlik, ‫ عدم رضا‬adem-i rızâ = ‫ رضاسزلق‬rızâsızłıḳ,
‫ عدم اطاعت‬adem-i itâ‘at ‫ = اطاعتسزلق‬itâatsızłıḳ gibi.
Fiilden Sıfat Yapanlar
1. -dıḳ/-dik, -duḳ/-dük: Bu sıfatfiilin olumsuzu bu dönemde oldukça canlı bir sıfat yapma
eki olarak görülür:
‫ ايشيدﻤﻟدك‬işidilmedik (bir dil), ‫( كورمدك‬gözler) görmedik (san‘atler), ‫ اوركمدك‬örkmedik/
ürkmedik (davar), ‫ سوينمدك‬söyünmedik “sönmedik” (od), ‫ قوپمدق‬ḳopmadıḳ (çadır), ‫ﺁچلمدق‬
açıłmadıḳ (gonca), ‫ يونلمدق قلﻢ‬yonułmadıḳ (ḳalem) gibi.
• Arapça’nınüçlüvearttırılmış(mezîd)fiillerininmef ‘ul isimleri denilen sıfatfiilleri
en çok -an/-en ve -mış/-miş sıfatfiilleriyle karşılanmış, ancak yukarıda örneklerini
verdiğimiz gibi, -dıḳ/-dik, -duḳ/-dük’lü biçimler de kullanılmıştır. Kalıplarını önümüzdeki yıl göreceğiniz mef ‘ul isimlerinin anlamını olumsuzlaştıran kimi ön ekli
örnekleri de bu sıfatfiilin olumsuzuyla karşılanmıştır:
‫نامعلوم‬nâ-ma‘lûm = ‫ بيلنمدك‬bilinmedik / ‫ بيلنمهين‬bilinmeyen / ‫ بيلنمهمش‬bilinmemiş, ‫ بينظري‬bînazîr = ‫ كورﻤﻟدك‬görülmedik / ‫ كورﻤﻟهين‬görülmeyen / ‫ كورﻤﻟهمش‬görülmemiş gibi.
2. -acaḳ/-ecek: Bu sıfatfiil eki de, -dıḳ/-dik, -duḳ/-dük gibi, bir yapım eki işleyişiyle
daha çok sıfat olarak kullanılan kelimeler yapmıştır. Ad olarak kullanılanlar da varsa da
çok azdır:
2. Ünite - Kelime Sınıfları II: Sıfatlar
‫ اوقويهجق‬oḳuyacaḳ (zaman), ‫ طورهجق‬duracaḳ (yer), ‫ باقهجق‬baḳacaḳ (mahal), ‫ﺁصلهجق‬
asıłacaḳ (âdem), ‫ بينهجك‬binecek (at), ‫ چويرهجك‬çevirecek (şiş), ‫ دوشنهجك‬düşenecek/döşenecek
(nesne), ‫ اولنهجك‬evlenecek (kız), ‫ كريهجك‬girecek (yer), ‫ كيزلنهجك‬gizlenecek (yer), ‫ كزينهجك‬ge-
zinecek (yer) gibi.
• -acaḳ/-ecek’li sıfatfiiller genel olarak fiilin anlattığı eylemle ilgili nesneyi gösterirler: binecek at, çevirecek şiş örneklerinde olduğu gibi. Ancak daha çok zaman ve yer
(mahal) kelimeleri ile birlikte sıfat takımı oluşturmuş görünürler. Daha önce de söz
ettiğimiz gibi, Osmanlı Türkçesi’nde Arapça ve Farsça’nın zaman ve yer adlarını
karşılayan bu yapıda öbekler olmuştur.
3. -an/-en : Sıfat ve en çok da kılıcı adı olarak kullanılan bu sıfatfiillerin kullanım alanı
çok geniştir. -ıcı/-ici ekli sıfatfiillerle birlikte bu -an/-en’li sıfatfiiller Arapça ve Farsça’nın
etken ve edilgen sıfatfiillerinin tam karşılığı olmuşlardır:
‫ عامل‬âlim = ‫ بيلن‬bilen; ‫ عامل‬âmil = işleyen/yapan, ‫ فاعل‬fâil = ‫ قيالن‬ḳıłan / gerçekleştiren,
‫ ايلني‬eyleyen; ‫ جارم‬cârim = ‫ صوچ ايدن‬suç eden (suç işleyen); ‫ قابل‬ḳâbil = ‫ قابليتی اوالن‬ḳâbiliyyeti/
yeteneği ołan; ‫ فار‬fârr, ‫ گريزان‬girîzân = ‫ قاچان‬ḳaçan; ‫ كاسر‬kâsir = ‫ قريان‬ḳıran; ‫ رافع‬râfi‘ = ‫قالدرن‬
ḳałdıran; ‫ ناهب‬nâhib = ‫ قاپان‬ḳapan; ‫ جايع‬câyi‘ = ‫ قارنی ﺁچ اوالن‬ḳarnı aç olan; ‫ باقی‬bâḳî = ‫قاالن‬
ḳałan; ‫ باكی‬bâkî = ‫ ﺁغاليان‬ağłayan; ‫ دمدار‬düm-dâr = ‫ ﺁرددن كلن‬arttan gelen; ‫ خاﺋن‬hâin = ‫سوزنده‬
‫ طورمايان‬sözünde durmayan; ‫ مطلوب‬matlûb = ‫ ايستنن‬istenen; ‫ موروث‬mevrûs = ‫ بابادن كلن‬babadan
gelen; ‫ منتشر‬münteşir = ‫ دوكولن‬dökülen, ‫ يايالن‬yayıłan; ‫ معطوف‬ma‘tûf = ‫ اكيلن‬eğilen; ‫ مزروع‬mezrû‘
= ‫ اكيلن‬ekilen; ‫ ﺁينده‬âyende = ‫ كلن‬gelen; ‫ وارد‬vârid, ‫ واقع‬vâḳi‘ = ‫ اوالن‬ołan; ‫ مرسول‬mersûl = ‫كوندريلن‬
gönderilen; ‫ مكتمن‬müktemin = ‫ كيزلنن‬gizlenen; ‫ مستبني‬müstebîn = ‫ سچن‬seçen, ‫ تانيان‬tanıyan;
‫ ظاهر‬zâhir = ‫ كورنن‬görünen; ‫ عاشق‬âşıḳ = seven; ‫ معشوق‬ma‘şûḳ, ‫ حمبوب‬mahbûb = ‫ سويلن‬sevilen;
‫ مسكر‬müskir = ‫ كيف ويرن‬keyif veren gibi.
4. -ar/-er ve -ası/-esi: Az kullanılmış iki sıfat ekidir.
‫ﺁقار‬aḳar (su), ‫ چاپار‬çapar (at), ‫( كچر‬sözü) geçer (âdem); ‫ كلهسی‬gelesi (yıl).
5. -(y)ıcı/-(y)ici : Osmanlı Türkçesi,nde -(y)an/-(y)en kadar işlek ve canlı bir sıfatfiil
ekidir. Onu daha önce kılıcı adı yapan bir ek olarak görmüştük. Ancak bu ek en çok sıfat
üreten bir ek olmuş, bu sıfatlar genel olarak bir sıfat gibi kullanılmış alıntı sıfatfiilleri (fail
ve mef ‘ul isimlerini) karşılamıştır:
‫ فاتح‬fâtih, ‫ مفتح‬müfettih = ‫ ﺁچيجی‬açıcı; ‫ منام‬nemmâm, ‫ غماز‬ammâz = ‫ ﺁدچقيجی‬ad çekici
“çekiştirici, dedikoducu”; ‫ قاتل‬ḳâtil = ‫ اولدرجيی‬öldürücü; ‫ ستانا‬sitânâ = ‫ ﺁليجی‬ałıcı; ‫ ضراب‬zarrâb,
‫ سكه زن‬sikke-zen = ‫ ﺁقچه سكه لييجی‬akça sikkeleyici; ‫ خملص‬muhlis = ‫ قورتارجيی‬ḳurtarıcı; ‫طالب‬
tâlib, ‫ جويا‬cûyâ = ‫ ﺁراييجی‬arayıcı; ‫ جميش‬müceyyiş = ‫ عسكر ديوشورجيی‬asker devşirici; ‫ بادی‬bâdî
= ‫ باشالجيی‬başłayıcı; ‫ راضی‬râzî, ‫ قانع‬ḳâni‘ = ‫ بكنيجی‬beğenici; ‫ معطی‬mu‘tî, ‫ خبشنده‬bahşende =
‫ باغشالجيی‬baışłayıcı gibi.
6. -ıḳ/-ik, -uḳ/-ük ve -ḳ/-k : Edilgen anlamlı fiillerden sıfat yapan bir ektir:
‫ ﺁچوق‬açıḳ, ‫ ﺁرتوق‬artıḳ, ‫ ﺁييق‬ayıḳ, ‫ بوالنوق‬bułanıḳ, , ‫ چاتيق‬çatıḳ, ‫ دلوك‬delik, ‫ ايلشيك‬ilişik, ‫قپانيق‬
ḳapanıḳ, ‫ كرتوك‬kertik, ‫ چوزوك‬çözük, ‫ سورتوك‬sürtük, ‫ قرييق‬ḳırıḳ, ‫ صاچيق‬saçıḳ, ‫ صارقيق‬sarḳıḳ, ‫صاتليق‬
satıłıḳ, ‫ صنوق‬sınıḳ, ‫ صرييق‬sıyrıḳ, ‫ ياپشيق‬yapışıḳ, ‫ بويوك‬büyük, ‫ ﺁقساق‬aḳsaḳ, ‫ چوروك‬çürük, ‫ايصالق‬
ısłaḳ, gibi.
• BuekleyapılmışçoksayıdasıfatdaArapçaveFarsçasıfatlarınkarşılığıdır:
‫ حملول‬mahlûl, ‫ كشاده‬küşâde = ‫ چوزوك‬çözük; ‫ رميﻢ‬remîm, ‫ پوسيده‬pûsîde, ‫ معفون‬ma‘fûn =‫چوروك‬
çürük; ‫ سوراخ‬sûrâh = ‫ دلوك‬delük/delik; ‫ فصيح‬fasîh = ‫ ديلی يوكروك‬dili yügrük; ‫ ساقط‬sâḳıt = ‫دوشوك‬
düşük; ‫ شاق‬şâḳḳ, ‫ رخنه‬rahne, ‫ شكاف‬şikâf = ‫ كدوك‬gedük/gedik; ‫ مزيد‬mezîd, ‫ افزون‬efzûn = ‫ﺁرتوق‬
artuḳ/artıḳ; ‫ غريق‬arîḳ, ‫ مستغرق‬müstaraḳ = ‫ بوغوق‬bouḳ; ‫ فاسد‬fâsid, ‫ پوسيده‬pûsîde = ‫بوزوق‬
bozuḳ; ‫ منگني‬nemgîn = ‫ ايصالق‬ısłaḳ gibi.
37
38
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
7. -maz/-mez : -ar/-er ekli sıfatların olumsuz biçimidir:
‫ ﺁقماز‬aḳmaz (su), ‫ اوﻤﻟز‬ölmez (diken), ‫ اوزﻤﻟز‬özülmez/üzülmez “kopmaz” (ip), ‫ دومنز‬dönmez
(yiğit), ‫( ياراماز‬biniye) yaramaz (at), ‫( كريمز‬ele) girmez (fırsat), ‫ اوكماز‬oñmaz (yara), ‫چيقماز‬
çıḳmaz (sokak).
• Bu dönemde oldukça işlek olduğu görülen bu ekle türetilmiş sıfatlar, Arapça ve
Farsça’nın kimi ön takılarıyla anlamı olumsuzlaştırılmış birçok sıfatın da karşılığı
olmuştur.
‫ اليفوت‬lâ-yefût, ‫ الميوت‬lâ-yemût = ölmez; ‫ اليزال‬lâ-yezâl = ‫ داﺋﻢ‬dâim, ‫ پاينده‬pâyende; ‫اليغلب‬
lâ-yuğleb = ‫ يكلمز‬yeñilmez, ‫ كچلمز‬geçilmez; ‫ اليطاق‬lâ-yütâḳ = ‫ طاقت كتورمز‬tâḳat getirmez;
‫ اليفهﻢ‬lâ-yüfhem = ‫ ﺁكلنمز‬añłanmaz; ‫ الينكسر‬lâ-yünkesir = ‫ قريﻤﻟاز‬ḳırıłmaz; ‫ اليدرك‬lâ-yüdrek
= ‫ ادراك اولنماز‬idrâk ołunmaz; ‫ اليتغري‬lâ-yüteayyir = ‫ دكشمز‬değişmez; ‫ الينفك‬lâ-yünfek = ‫ﺁيرﻤﻟاز‬
ayrıłmaz, ‫ بولنمز‬bölünmez ; ‫ بالحس‬bilâ-hiss = ‫ طومياز‬duymaz ; ‫ بیﺁكاه‬bî-âgâh = ‫ بيلمز‬bilmez;
‫ بیﺁهنك‬bî-âhenk = ‫ اومياز‬uymaz “düzensiz”; ‫ ﻰﺑباك‬bî-bâk = ‫ قورقماز‬ḳorḳmaz; ‫ ﻰﺑچاره‬bî-çâre =
‫ﻰﺑعالج‬bî-ilâc = ‫ اوكلماز‬oñułmaz, ‫ اوكماز‬oñmaz; ‫ ﻰﺑخرب‬bî-haber = ‫ بيلمز‬bilmez; ‫ ﻰﺑحد‬bî-had =
‫ حسابه كلمز‬hesâba gelmez; ‫ ﻰﺑحيا‬bî-hayâ = ‫ اوتامناز‬utanmaz; ‫ ﻰﺑحجاب‬bî-hicâb = ‫ عارالمناز‬ârlanmaz
; ‫ غري مغلوب‬ayr-i malûb = ‫ يكلمز‬yeñilmez; ‫ غري حمسوس‬ayr-i mahsûs = ‫ طويلماز‬duyulmaz; ‫مقدور‬
‫ غري‬ayr-i maḳdûr = ‫ اوﻤﻟاز‬ołmaz “güç yetmez”; ‫ غري معني‬ayr-i muayyen = ‫ تعبري اولنماز‬ta‘bîr
ołunmaz “belirsiz, anlatılmaz”; ‫ غري مضطرب‬ayr-i muzdarib = ‫ شامشاز‬şaşmaz; ‫ غري منفصل‬ayr-i
münfasıl = ‫ ﺁيرﻤﻟاز‬ayrıłmaz gibi.
Bunları yukarıda geçen isimden sıfat eki -sız / -siz’le yapılmış sıfatlarla karşılaştırınız.
8. -mış/-miş: Aslında sıfatfiil ekidir. Bu ekle yapılmış kelimelerin sıfat olarak kullanılışı
da oldukça geniştir:
‫ بوزﻤﻟامش‬bozułmamış, ‫ بوالمنامش‬bułanmamış, ‫ قوشامنش‬ḳuşanmış, ‫ صنامنش‬sınanmış, ‫تكرارالمنش‬
tekrârłanmış, ‫ بكنلمش‬beğenilmiş, ‫ بكلنمش‬beklenmiş, ‫ بويومش‬büyümüş, ‫ بوكوﻤﻟش‬bökülmüş,
‫ دوكوﻤﻟش‬döğülmüş, ‫ كلمش‬gelmiş, ‫ كيتمش‬gitmiş, ‫ دوزدﻤﻟش‬düzedilmiş, ‫ ايندرﻤﻟش‬indirilmiş, ‫اوتهلنمش‬
ötelenmiş, ‫ پيشمش‬pişmiş.
• Busıfatfiillerde-an/-en, -(y)ıcı/-(y)ici ve -ıḳ/-ik, -ḳ/-k ekli sıfatfiiller gibi Arapça ve
Farsça’nın etken ve edilgen sıfatfiillerinin tam karşılığı olmuşlardır:
‫ ماﺋل‬mâil = ‫ ﺁشاغه اكلمش‬aşaa eğilmiş; ‫ ممتزج‬mümtezic, ‫ مﺄنوس‬me‘nûs = ‫ عادت ايدمنش‬âdet
edinmiş; ‫ مشوش‬müşevveş = ‫ پريشان‬perîşân = ‫ باشی چورمنش‬başı çevrinmiş; ‫ مقبول‬maḳbûl = ‫پسنديده‬
pesendîde = ‫ بكنلمش‬beğenilmiş; ‫ حمفوظ‬mahfûz, ‫ مصون‬masûn = ‫ بكلنمش‬beklenmiş “korunmuş”;
‫ پرورده‬perverde = ‫ بسلنمش‬beslenmiş; ‫ ﺁراسته‬ârâste, ‫ پرياسته‬pîrâste = ‫ بزمنش‬bezenmiş; ‫ ملول‬melûl =
‫ بزمش‬bezmiş; ‫ مقطوع‬maḳtû‘ = ‫ بيچلمش‬biçilmiş; ‫ معلوم‬ma‘lûm, ‫ معروف‬ma‘rûf = ‫ بيلنمش‬bilinmiş;
‫ متام‬temâm, ‫ متمﻢ‬mütemmem = ‫ بيتمش‬bitmiş; ‫ ماﺋل‬mâil, ‫ معطوف‬ma‘tûf = ‫ بوكلمش‬bükülmüş;
‫ خاييده‬hâyîde = ‫ چيكننمش‬çiynenmiş; ‫ مزوج‬müzevvec = ‫ چيفتلنمش‬çiftlenmiş; ‫ حملول‬mahlûl = ‫كشاده‬
küşâde = ‫ چوزﻤﻟش‬çözülmüş; ‫ مبدل‬mübeddel, ‫ ديكركون‬dîger-gûn = ‫ دكشمش‬değişmiş; ‫ واصل‬vâsıl,
‫ رسيده‬resîde = ‫ دكمش‬değmiş “ulaşmış”; ‫ جمرب‬mücerreb = ‫ دكنمش‬deñenmiş gibi.
5
Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış olan Arapça ve Farsça türemiş sıfatlar ile Türkçe türemiş
sıfatlar arasında yapılış bakımından ayrılık ya da benzerlik var mıdır? Varsa nedir?
2. Ünite - Kelime Sınıfları II: Sıfatlar
39
Özet
1
2
Kelime sınıfları içinde sıfatların yerini belirleyebilmek,
adlarla sıfatlar arasındaki farkı ayırt edebilmek.
Sıfatlar bir varlığı niteleyen, türlü yönlerden belirten
kelimelerdir. Sıfatlarla adlar arasında önemli bir fark
vardır, o da sıfatların varlıklara bağlı kavramlar olmalarıdır. Adlar ise doğrudan varlıkları gösteren kelimelerdir. Bu yüzden bir sıfat bir adın önünde niteleyici
ve belirtici olarak bulunduğunda hem çoğul eki, hem
de durum ve iyelik ekleri almaz. Ancak sıfatlar ad ve
zamir gibi de kullanılabilir. O zaman anlattığı niteliği
taşıyan adın yerine geçer ve bir adın söz içindeki işleyişini yüklenir.
Sıfatların çeşitlerini sıralayabilmek.
Sıfatların da adlar gibi çeşitleri vardır. Bir bölüğü varlıkların sahip oldukları nitelikleri gösterir. Bir adın
önünde yer aldığında onu bir niteliğiyle belirtmiş
olur. Bunlara niteleme sıfatları diyoruz. Bir bölüğü
ise, bir nesneyi onda bulunan bir nitelikle değil de
gösterme, soru sorma ve belirsizleştirme yollarıyla
tanıtır, sınırlar. Bunlara da belirtme sıfatları diyoruz. Osmanlı Türkçesinde Arapçadan ve Farsçadan
alınmış türemiş sıfatların çoğunun karşılığı Türkçenin niteleme sıfatlarıdır. Ayrıca isimlerden niteleme
sıfatları üreten Türkçe ekler, her biri bir isim tabanı
olan Arapça ve Farsça adlara da iliştirilmiş ve pek çok
niteleme sıfatı yapılmıştır:
3
Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış olan türemiş sıfatları
yapılış farklarıyla tanıyabilmek.
Osmanlı Türkçesinde isimlerden ve fiillerden eklerle
türemiş pek çok Türkçe sıfat kullanılmıştır. Öte yandan Arapça ve Farsçadan da pek çok sıfat alınmıştır.
Arapçanın sıfatları fiillerden belli kalıplarla, Farsçanınkiler ise hem fiillerden, hem de isimlerden ekler
ve takılarla türemiş sıfatlardır. Bu arada Türkçe işlek
türetme ekleriyle Arapça ve Farsça adlardan pek çok
sıfat üretilmiş ve dilin kelime dağarcığına katılmıştır.
40
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Kendimizi Sınayalım
1. Aşağıdakilerden hangisi Türkçe küçültme sıfatı eki almamıştır?
a. ‫اسكريك‬
b. ‫كوزجله‬
c. ‫صوغوجق‬
d. ‫يومشجق‬
e. ‫تاتارجه‬
6. Aşağıdaki ifadelerden hangisi Türkçe –sız/siz ekiyle karşılanamaz?
a. ‫ بال فكر‬bilâ-fikr
b. ‫ بيفكر‬bî-fikr
c. ‫ عدم فكر‬adem-i fikr
d. ‫ نا فكر‬nâ-fikr
e. ‫ با فكر‬bâ-fikr
2. Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
a. ‫ عادل‬âdil = adâletli
b. ‫ بصري‬basîr = basîretli
c. ‫ متفرق‬müteferriḳ = farḳłı
d. ‫ معيوب‬ma‘yûb = ayıpsız
e. ‫ سوداكر‬sevdâger = sevdalı, hüzünlü
7. Aşağıdaki kelimelerden hangisi isimden yapılmış sıfat
değildir?
a. ‫فارسی‬
b. ‫يومی‬
c. ‫راضی‬
d. ‫راﺤﻳهلی‬
e. ‫سحری‬
3. Aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?
a. Dil adları Arapça ve Farsça’da nispet ekleriyle yapılır.
b. Fazlalık ve üstünlük dereceleri yapan -ter ve –terîn
Arapça kökenlidir.
c. Arapça ve Farsça’da ön takılarla yapılmış sıfatlar yoktur.
d. Mef ‘ul isimleri zamirler için kullanılan bir terimdir.
e. Bir nesneyi kendi nitelikleriyle değil de birtakım katma niteliklerle belirten sıfatlar niteleme sıfatlarıdır.
8. Aşağıdaki kelimelerden hangisi fiilden yapılmış sıfat değildir?
a. ‫قابل‬
b. ‫ﺁينده‬
c. ‫حمبوب‬
d. ‫فار‬
e. ‫مكتب‬
4. Aşağıdaki kelimelerden hangisi bir “karşılaştırma sıfatı”
değildir?
a. ‫اندر‬
b. ‫اكرب‬
c. ‫بهتر‬
d. ‫سيار‬
e. ‫كمرت‬
9. ‫ غري معني‬sıfatının anlamı aşağıdaki hangi seçenekte
verilmiştir?
a. belli olmayan
b. muayene edilmeyen
c. geçerli olmayan
d. muayenesiz olan
e. geçersiz olmayan
5. Aşağıdaki kelimelerden hangisi bir “berkitme sıfatı” değildir?
a. ‫قاچاغان‬
b. ‫طاشقني‬
c. ‫عالمه‬
d. ‫كريان‬
e. ‫ديكر‬
10. ‫ جمرب‬mücerreb kelimesi için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
a. Arapça fiilden türemiş sıfattır.
b. Türkçe karşılığı “denenmiş”tir.
c. Arapça isimden türemiş sıfattır.
d. Arapça edilgen sıfat-fiildir.
e. Kelime başındaki ‫ م‬artık harftir.
2. Ünite - Kelime Sınıfları II: Sıfatlar
41
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. e
2. d
3. a
4. d
5. e
6. e
7. c
8. e
9. a
10. c
Yanıtınız yanlış ise “Küçültme Sıfatları” konusunu
yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “İsimden Sıfat Yapanlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise 2. Üniteyi gözden geçirdikten
sonra “Sıfatlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Sıfatların Çeşitleri” konusunu
yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Sıfatların Çeşitleri” konusunu
yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Osmanlı Türkçesi’nde Türemiş
Sıfatlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Osmanlı Türkçesinde Türemiş
Sıfatlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise 2. Üniteyi gözden geçirdikten
sonra “Osmanlı Türkçesinde Türemiş Sıfatlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Osmanlı Türkçesinde Türemiş
Sıfatlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Osmanlı Türkçesinde Türemiş
Sıfatlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1
Vardır. Sıfatların nitelik derecesi karşılaştırması Türkçede
hem ekle, hem de zarflarla yapılır. Arapçada bu anlatım için
kullanılan tek bir kalıp bulunmaktadır. Farsçada ise sıfatların
fazlalık ve üstünlük dereceleri için iki son ek kullanılır. Öte
yandan Osmanlı Türkçesinde Arapçanın söz konusu kalıptaki derecelendirme sıfatları ile Farsçanın Farsça ve Arapça
sıfatlardan yapılmış derecelendirme sıfatları da Osmanlı
Türkçesi metinlerinde çok kullanılmıştır.
Sıra Sizde 2
Evet, vardır. Osmanlı Türkçesinde kullanılmış olan Farsça
berkitme sıfatları da Türkçe berkitme sıfatları gibi iki yolla
yapılmıştır:a.Eklerle;b.Zarflarla.
Sıra Sizde 3
sekiz: semâniye,
on üç: selâsete ‘aşere,
iki: isnân,
dört: erba‘a,
üç: selâse,
on iki: isnâ ‘aşere,
beş: hamse,
altı: sitte,
on sekiz: semâniyete ‘aşere,
yedi: seb’a.
Sıra Sizde 4
çehâr-yâr: dört dost: Hz. Ebûbekir, Ömer, Osman, Ali.
dü-âlem: iki dünyâ yani dünyâ ve ahiret.
düvâzdeh-imâm: on iki imam
heft-âsmân: yedi gök katmanı.
heşt-behişt: sekiz cennet.
nüh-felek: dokuz katlı gök.
penc-erkân: İslâm‘ın beş şartı: tevhit, namaz, oruç, hac, zekât.
şeş cihet: doğu, batı, kuzey, güney, yukarı ve aşağı yönler.
şeş-kalem: Hat sanatında muhakkak, reyhânî, sülüs, tevki,
nesih ve rik›a yazıları.
şeş-per: altı dilimli topuz.
şeş-târ: altı telli bir saz.
Sıra Sizde 5
Farsça türemiş sıfatlar isimlerden ve fillerden eklerle türetilmiştir. Bu bakımdan yapılışları Türkçenin isim ve fiillerden
türetilmiş sıfatlarına benzer. Arapçada ise başka kelime çeşitlerinde olduğu gibi sıfatlar da yalnızca fiil köklerinden belli
kalıplarla türetilmektedir. Bu açıdan bunlar da yapılışça hem
Türkçeden, hem de Farsçadan tamamen ayrıdır.
Yararlanılan Kaynaklar
Ateş, A.-Tarzi, A. (1971). Farsça Grameri, İstanbul.
Banguoğlu, T. (1974). Türkçenin Grameri, İstanbul.
Deny, J. (1941). Türk Dili Grameri, Çev. Ali Ulvi Elöve, İstanbul.
Meninski, F. À. M. (1680). Grammatica Turcica, (Tıpkıbasım), İstanbul, 2000: Simurg Yayıncılık.
Türk İlmî Transkripsiyon Kılavuzu (1946), İstanbul.
Viguier, M. (1790). Éléments de la Langue Turque, İstanbul.
3
OSMANLI TÜRKÇESİNE GİRİŞ-II
Amaçlarımız




Bu üniteyi tamamladıktan sonra;
Kelime sınıfları içinde zamirlerin yerini belirleyebilecek,
Zamirlerin çeşitlerini sıralayabilecek, Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış olan
zamirleri yapılış ve işleyiş özellikleriyle tanıyabilecek,
Kelime sınıfları içinde zarfların yerini belirleyebilecek,
Zarfların çeşitlerini sıralayabilecek, Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış olan zarfıları yapılış ve işleyiş özellikleriyle tanıyabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
• Temsil
• Kılış,Oluş
• Nitelik(Vasıf)
• Nicelik(Miktar)
• YerYön(Mekân)
• Görelik,Bilelik
İçindekiler
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Kelime Sınıfları III:
Zamirler ve Zarflar
•
•
•
•
ZAMİRLER
ZAMİRLERİNÇEŞİTLERİ
ZARFLAR
ZARFLARINÇEŞİTLERİ
Kelime Sınıfları III:
Zamirler ve Zarflar
ZAMİRLER
Zamirler isim sınıfından kelimelerdir. Kimseleri ve nesneleri temsil ederler, onların yerini
tutarlar. Adlar gibi nesneleri karşılayan kelimeler değildirler, bu bakımdan tek başlarına
anlamları yoktur. Bir zamirin bir kişi ya da nesneyi temsil edebilmesi, yerini tutabilmesi
için o kişi ve nesnenin az ya da çok bilinir olması gerekir. Aksi taktirde zamir tek başına
zihinde bir varlığı canlandırmaz. Adlarla zamirler arasındaki en önemli fark budur.
Diğer önemli fark Türkçede zamirlerin çekim sırasında biçim değiştirmeleridir. Bu da
zamirleri öteki kelime türlerinden ayıran belli başlı özelliklerden biridir.
Zamirlerle adlar arasında iyelik eklerini almaları bakımından da farklılık bulunur. Bütün adlar bütün iyelik eklerini alabilir, bu eklerle çekimleri yapılabilir; zamirlerin iyelik
eklerini alması ise oldukça sınırlıdır.
Zamirlerin adlarla ortak yanı, söz içindeki ilişkilerinden doğan durumlara uygun olarak çekime uğramaları, onlar gibi durum eklerini alarak çekilmeleridir.
ZAMİRLERİN ÇEŞİTLERİ
Zamirlerin, taşıdıkları kavramlara ve kullanışlarına göre çeşitleri vardır. Aşağıda bunlar 6
başlık altında bu dönemdeki türlü yapı ve kullanım özellikleri üzerine kısa açıklamalarla
birlikte verilmektedir.
Kişi Zamirleri
Kişi zamirleri ben, sen, o; biz, siz, anłar/onłar’dır. Bunlardan çoğul 3. kişi zamiri tekil 3.
kişi zamirinden çoğul eki -ler ile yapılmıştır. Çoğul 1. ve 2. kişi zamirleri biz ve siz de çoğul
eki alabilir: bizler, sizler gibi. Ancak bu, topluluk adlarının çoğul eki almaları gibi, birden
fazla topluluğu belirmek içindir.
Tekil ve çoğul 1. kişi zamirlerinde ilgi eki -in değil -im’dir:
‫ بنم‬benim, ‫ بزم‬bizim gibi.
Tekil 1. ve 2. kişi zamirleri ben ve sen’in yönelme eki almış çekim şekillerinde kök
değişikliğe uğramıştır. Bu değişiklik yüzünden bana ve sana Osmanlı Türkçesinde ‫ بكا‬ve
‫ سكا‬gibi yazılır. Bunun sebebi sonlarındaki n sesinin daha Eski Türkçe döneminde değişmiş olması ve bu değişmenin etkisiyle bu iki zamirin ince sıradan kalın sıraya geçmiş
olmalarıdır.
Tekil 3. kişi ol zamirinde de benzer bir değişme meydana gelmiş, onun da yönelme
durumu 1. ve 2. kişi gibi olmuştur: ‫ ﺁكا‬aña. Bu zamirin ilgi, yükleme (belirtme), yönelme ve
ayrılma durumları da Osmanlı Türkçesi’nde ‫ انك‬anuñ/anıñ, ‫ ﺁنی‬anı, ‫ انده‬anda ve ‫ اندن‬andan
44
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
biçimindedir. Bunların konuşma ve edebiyat dilinde uzunca bir süre ortaklaşa kullanıldığı
söylenebilir. Bununla birlikte dönem içinde (XVII. yüzyılda) meydana gelen değişme ile
konuşma dilinde giderek bugünkü söylenişlerin hakim duruma geldiği, diğerlerinin ise
kitapça söyleyişler (okuma dili söyleyişleri) olarak sürdürüldüğü çevriyazılı metinlerden
anlaşılmaktadır. Değişen söyleyişler yer yer yazıya da aktarılmıştır: ‫ اونی‬onu, ‫ اونده‬onda,
‫ اوندن‬ondan gibi. Aşağıdaki çekim tablosunda bu ikili biçimlere yer verilmiştir.
Kişi Zamirlerinin Çekimi
Osmanlı Türkçesi’nde kişi zamirlerinin çekimli biçimleri aşağıdaki tablolarda gösterildiği
gibidir.
Tablo 3.1
Kişi Zamirlerinin
Çekimli Biçimleri
Tekil
Yalın
ben
‫بن‬
sen
‫سن‬
oł, o
‫اول‬,‫او‬
İlgi
Yönelme
Yükleme
Bulunma
Ayrılma
benüm/
benim
baña
beni
bende
benden
saña
seni
sende
senden
aña, oña
‫اكا‬
anı, onu
‫انی‬,‫اونی‬
anda, onda
‫انده‬,‫اونده‬
andan, ondan
‫اندن‬,‫اوندن‬
bizüm
/bizim
bize
bizi
bizde
bizden
sizüñ/
siziñ
size
‫سزه‬
‫سزی‬
sizi
sizde
sizden
anłaruñ/
anłarıñ/
onłaruñ,
onłarıñ
‫انلرك‬
anłara, onłara
‫انلره‬
anłarı,
onłarı
‫انلری‬
anłara,
onłara
anłardan,
onłardan
‫بكا‬
‫بنم‬
senüñ/
seniñ
‫ساكهسكا‬
‫سنك‬
anıñ/ anuñ,
onuñ
‫انك‬
‫بنی‬
‫سنی‬
‫بنده‬
‫سنده‬
‫بندن‬
‫سندن‬
Çoğul
biz
‫بز‬
siz
‫سز‬
anłar, onłar
‫انلر‬,‫اونلر‬
‫بزه‬
‫بزم‬
‫سزك‬
‫بزی‬
‫بزده‬
‫سزده‬
‫انلره‬
‫بزدن‬
‫سزدن‬
‫انلردن‬
Çoğul 1. kişi zamirinin ilgi durumu eki ım/-im, lar/-ler ekiyle çoklulanmış biçiminde
yeniden -üñ/-iñ olur: krş. ‫ بزم‬bizüm/bizim - ‫ بزلرك‬bizlerüñ/bizleriñ gibi.
1
2
Biz ve siz zamirlerinin çoğullarının çekimli durumlarını Arap asıllı eski alfabeyle yazınız.
Osmanlı Türkçesi’nde üçüncü kişi zamirlerinin gerek yalın halleri gerekse çekimlerinde ikili
biçimlere yer verilmiştir. Karışık olarak kullanılan bu biçimleri zamirler bölümünü tarayarak yazınız.
Dönüşlülük Zamirleri
Osmanlı Türkçesi’nde dönüşlülük zamiri ‫ كندو‬ve ‫ كندی‬olmak üzere iki şekilde yazılır. 3.
kişiyi gösteren bu zamirin okunuşu da iki türlüdür: gendi, kendi. ‫كندو‬, önceki dönemdeki
söyleyişi gösteren tek şekilli yazılışın devamıdır. Bunun XVI. yüz yılda söyleyişi de yan-
45
3. Ünite - Kelime Sınıfları III: Zamirler ve Zarflar
sıtan tek şekil olarak kullanıldığı söylenebilir. Dönem içinde uyumlu söylenişin konuşma
dilinde hakim duruma geldiği, üstelik yazılışa da yansıdığı görülür. Kitaplarda ve kitapça
okuyuşta ise uyumsuz biçim sürdürülmüştür.
3. kişiyi gösteren bu zamirin 1. ve 2. kişisi iyelik ekleriyle yapılmıştır:
‫ كندم‬، ‫ كندوم‬gendüm/gendim, kendüm/kendim,
‫ كندك‬، ‫ كندوك‬gendüñ/gendiñ, kendüñ/kendiñ gibi.
3. kişi tekilinin çekimi Osmanlı Türkçesi'nde şöyledir:
‫كندينك‬، ‫ كندونك‬gendünüñ/gendiniñ, kendünüñ/kendiniñ
‫ كنديه‬، ‫ كندويه‬gendüye/gendiye, kendüye/kendiye
‫ كندیﺀ‬، ‫ كندوىي‬gendüyi/gendiyi, kendüyi/kendiyi
‫ كنديده‬، ‫ كندوده‬، gendüde/gendide, kendüde/kendide
‫ كنديدن‬، ‫ كندودن‬، gendüden/gendiden, kendüden/kendiden.
Öteki zamirlerde olduğu gibi tabanla ekler arasına zamirsi n’nin girdiği bugünkü biçimler oldukça yeni sayılır.
Dönüşlülük zamirlerinin yeni ve bugün kullanılmakta olan çekimli biçimlerini de Arap asıllı Osmanlı alfabesiyle siz yazınız.
3
Gösterme Zamirleri
Osmanlı Türkçesi’ndeki gösterme zamirleri yakın için ‫ بو‬bu, ‫ اشبو‬işbu, ‫ اوشبو‬oşbu, az uzak
için ‫ شو‬şu, ‫ شول‬şoł, daha uzak için ise ‫ اول‬oł, ‫ او‬o’dur. XVII. yüz yıl ve sonrasının konuşma
dilinde kullanılışı yaygın olanlar bu, işbu, şu, o; aynı zamanda kitaplarda ve okuma dilinde
de kullanılmış olanlar ise şoł ve oł’dur. oşbu daha eski bir şekildir ve bu dönemde kullanımı
sınırlı olmuştur.
• Gösterme zamirleri aynı zamanda gösterme sıfatları olarak kullanılmıştır. Sıfat
olarak kullanıldıklarında çekim eki almazlar. Zamir olarak ise çoğul eki alırlar,
adlar gibi çekime uğrarlar.
Gösterme Zamirlerinin Çekimi
Gösterme zamirlerinin Osmanlı Türkçesi’ndeki çekimleri büyük ölçüde kişi zamirlerinin
çekimine benzer. Tabanla ekler arasına zamirsi n girmiştir. Yönelme ekli çekimleri onların
yönelme ekli biçimleriyle aynı yapı özelliğini taşır. Osmanlı Türkçesinde kullanılmış çekimli biçimleri yazılışları ile birlikte aşağıdaki tabloda gösterilmiştir:
Yalın
İlgi
Yönelme
Yükleme
Bulunma
Ayrılma
bu
‫بو‬
işbu
‫اشبو‬
bunun
‫بونك‬
işbunuñ
‫اشبونك‬
buña
işbuña
‫اشبوكا‬
bunu
‫بونی‬
işbunu
‫اشبونی‬
bunda
‫بونده‬
işbunda
‫اشبونده‬
bundan
‫بوندن‬
işbundan
şu
şunuñ
‫شونك‬
şuña
‫شوكا‬
şunu
‫شونی‬
şunda
‫شونده‬
şundan
‫شوندن‬
anıñ,
onuñ
‫انك‬
aña,
oña
‫اكا‬
anı,
onu
‫انی‬
anda,
onda,
‫انده‬
andan,
ondan,
‫شو‬
oł, o
‫ اول‬,‫او‬
‫بوكا‬
‫اشبوندن‬
‫اندن‬
Tablo 3.2
Gösterme Zamirlerinin
Çekimi
46
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Bunların lar/-ler ekiyle yapılmış çoğullarının hem ‫ بونلر‬bunłar, ‫ شونلر‬şunłar, ‫ انلر‬anłar/
onłar, hem de ‫ بولر‬bułar, ‫ شولر‬şułar, ‫ اولر‬ołar biçimleri vardır.
Bu çoğulların da çekimleri yapılabilir: ‫ بولری‬bułarı, ‫ بونلره‬bunłara, ‫ شولردن‬şułardan, ‫شونلرده‬
şunłarda gibi.
Soru Zamirleri
‫ كم‬kim ve ‫ نه‬ne’dir. Bunlar da diğer adlar ve öteki zamirler gibi çekilebilirler. Bunların iyelik
ekli biçimleri yeni zamirler meydana getirmiştir
‫ نه‬ne soru zamirinin Osmanlı Türkçesi’ndeki durum ekli ve iyelik ekli şekilleri farklıdır:
‫ نهنك‬nenüñ/neniñ, ‫ نهيه‬/ ‫ نيه‬neye, ‫ نهيی‬/ ‫ نهﺀ‬neyi, ‫ نهدن‬/ ‫ ندن‬neden
‫ من‬nem, ‫ نك‬neñ, ‫ نهسی‬nesi, ‫ نهمز‬nemiz, ‫ نهكز‬neñiz gibi.
4
Şu örneklerde soru zamiri ne’nin Osmanlı Türkçesinde kullanılmış ekli biçimleri yer alır:
‫ نهنك كبی‬Neniñ gibi? ‫ من وار‬Nem var? ‫ نك ﺁلندی‬Neñ ałındı? ‫ نهسی وار‬Nesi var? ‫نهكز ضايع اولدی‬
Neñiz zâyi‘ ołdu? ‫ نكدن كچدك‬Neñden geçtin?
Bunların yeni biçimlerini de eski alfabeyle siz yazınız.
Belirsiz Zamirler
Kimseleri ve nesneleri belirsiz bir biçimde temsil eden, başka bir deyişle, zihinde belirsiz
bir kimse veya nesne kavramı canlandıran zamirlerdir. Çoğu, belirsiz sıfatların iyelik eki
almış şekilleridir. Osmanlı Türkçesi’nde kullanılanlar şunlardır:
‫ كمسنه‬kimesne, ‫ كمسه‬kimse (Olumsuz cümlelerde: Kimse gelmedi gibi) ‫ بركمسنه‬bir
kimesne, ‫ بركمسه‬bir kimse (Bir kimse gelmedi mi? gibi), ‫ بر‬bir, ‫ بری‬biri, ‫ بريسی‬birisi, ‫كيمی‬
kimi, ‫ كيميسی‬kimisi, ‫ باشﻘهسی‬başḳası, ‫ برباشﻘهسی‬bir başḳası, ‫ ساﺋری‬sâiri, ‫ ساﺋرلری‬sâirleri, ‫اوبری‬
o biri, ‫ ديكری‬dîğeri, ‫ غرييسی‬ayrısı, ‫ بويلهسی‬böylesi, ‫ ﺁدم‬âdem/âdam, ‫ ﺁدمی‬âdemî, ‫ بر ﺁدم‬bir
âdem/bir âdam, ‫ بركس‬bir kes, ‫ كشی‬kişi, ‫ بركشی‬bir kişi, ‫ هركمسه‬her kimse, ‫ هركشی‬her kişi,
‫ هركس‬herkes, ‫ قمو‬ḳamu “herkes”; ‫ قانغيسی‬ḳanısı, ‫ هانغيسی‬hanısı, ‫ هانكيسی‬hangisi, ‫قانغيمز‬
ḳanımız, ‫ هانغيمز‬hanımız, ‫ هانكيمز‬hangimiz, ‫ قانغيكز‬ḳanıñız, ‫ هانغيكز‬hanıñız, ‫هانكيكز‬
hangiñiz, ‫ قانغيلری‬ḳanıłarı, ‫ هانغيلری‬hanıłarı, ‫ هانكيلری‬hangileri, ‫ هانغی بری‬hanı biri,
‫ هانكی بری‬hangi biri; ‫ هيچ‬hiç, ‫ هيچ بری‬hiç biri, ‫ هيچ كمسه‬hiç kimse, ‫ هيچ بركمسه‬hiç bir kimse,
‫ هيچ بركمسنه‬hiç bir kimesne (Hiçbir kimesne gelmedi gibi), ‫ بعضی‬ba‘zı “bazısı”, ‫بعضيسی‬
ba‘zısı, ‫ نسنه‬nesne (Nesne yoḳtur gibi), ‫ بر نسنه‬bir nesne “hiçbir şey”, ‫ شی‬şey, ‫ برشی‬bir şey,
‫ هيچ برنسنه‬hiçbir nesne; ‫ هپ‬hep, ‫ هپيسی‬hepisi, ‫ هپسی‬hepsi.
İlinti Zamirleri
Osmanlı Türkçesi’nde işleyiş bakımından eş değerde iki ilinti zamiri vardır: ‫كيم‬/‫كم‬kim,
‫ كه‬ki. İlki Türkçe, ikincisi Farsça’dır. Her ikisi de aynı zamanda zamir ve bağlam olarak
kullanılmıştır.
Türkçe’de aslında soru zamiri olan kim, Farsça’nın ilinti zamiri ki’nin işleyişini oldukça
eski bir tarihte yüklenmiş ve bu yeni işleyişiyle uzunca bir süre ki’ye yeğlenmiş olarak kullanılmıştır. Osmanlı Türkçesi içinde yerini büyük ölçüde ki’ye bırakmış olsa da uzun bir
süre ikisi birlikte kullanılır olmuştur.
• İlintizamirleridahaçokadlarıkendilerindeolan/bulunanyadaonlarayüklenen
bir nitelikle ilintilendirirler, böylece adların bir belirleyenle (vasıfla) belirli hâle
gelmesinde aracı işleyişinde olurlar. İlgili nitelik her zaman bir cümle yapısı ile
anlatılmıştır, dolayısıyla bu cümle bir sıfatfiil cümlesi hükmündedir. Böyle olunca,
47
3. Ünite - Kelime Sınıfları III: Zamirler ve Zarflar
•
•
•
•
•
•
bu zamirlerin araya girerek ilintilendirdikleri iki üye, bir sıfattakımının yerleri değişmiş iki yapı üyesi durumundadır:
kartal ki yükseklerde uçar = yükseklerde uçan kartal
söz ki gönülden gelir = gönülden gelen söz gibi.
Ad,birzamirletemsiledilmişse,ilintizamiri,buzamirleonuntemsilettiğiadyerindeki bir cümleyi ilintilendirmektedir. O zaman sıfatfiil hükmündeki cümle bir
ada sıfat olmaz, doğrudan adın yerini alır; demek ki zamirin yerini tutmak üzere
kullanılmıştır:
onłar ki verir lâf ile dünyâya nizâmât = dünyâya lâf ile nizâmât verenler;
oł ki nush ile ıslâh ołmaz = nush ile (öğütle) ıslâh ołmayan;
o ki o yüzden varız = kendisi yüzünden var ołduğumuz gibi.
Kimi zaman ad yalnızca bir soru veya gösterme sıfatıyla belirlenmiştir, yani neliği/kimliği onu tanıtan bir nitelikle belirli değildir. O zaman da ilinti zamiriyle
ilintilendirilmiş sıfatfiil hükmündeki cümle, adın neliğini/kimliğini açıklayıcı bir
belirleyen (nitelik, vasıf) olarak bunların yerini alır:
o mâhîler ki deryâ içredir = deryâ içre(içinde) ołan mâhîler (balıklar);
o gün ki gördüm seni = seni gördüğüm gün;
oł aa ki anıñ ḳarındaşı dostuñdur = ḳarındaşı dostuñ ołan aa gibi.
‫ كه‬ki çekimsiz bir zamirdir. Fakat söz içinde türlü çekim ekleri almış adları temsil edebilir. O zaman değerce ki anuñ/anıñ, ki aña, ki anı, ki anda, ki andan, ki
anłaruñ/anłarıñ, ki anłarı, ki anłara, ki anłarda, ki anłardan gibi ad durumlarına
karşılıktır. Bu durumu söz içinde çok defa çekimli bir zamirle gösterilip açıklanır.
Bağlamolarakkullanıldığında,aralarındailişkibulunanikicümleyibirbirinebağlar. Bu tür birleşik cümlelerde iki cümle arasındaki ilişki niteliksiz, doğrudan bir
ilişkidir; ki anlamca bir özellik getirmez. Yan cümle işleyişçe yine bir sıfatfiil cümlesidir, ancak çeşitli durum eklerini alarak bir ad gibi cümlede değişik görevlerde
bulunabilir:
Duydum ki unutmuşsun gözlerimin rengini = Gözlerimin rengini unuttuğunu duydum gibi.
İlintizamirleribağlamişleyişiyleikicümlearasındayeraldıklarındaaynızamanda
ilk cümledeki bir adla onun sıfatını ilintilendiriyor olabilir. Bu durumda iki ayrı
işleyişi birden yüklenmiş demektir:
Bir dil bilir bułunmadı kim hâlim ałayam = Hâlimi ağlayacağım bir dil bilir bulunmadı “İçinde bulunduğum durumu ağlayarak anlatacağım gönül hâlinden anlar
biri bulunmadı” gibi.
İlintizamirleriylekurulmuşcümletipleriTürkçe’yeFarsça’dangelmiştir.Gelişyolu
da daha çok tercümelerdir. Osmanlı Türkçesi içinde kullanımı giderek azalan ve
belli yapıdaki tiplerle sınırlanan bu cümleleri ki ve kim’li bağlam cümleleri ile birlikte tanımak bu dönem metinlerini anlayabilmek açısından son derecede gerekli
ve önemlidir.
Aşağıdaki mısraları Osmanlı alfabesi ile yazınız ve ki’den sonraki cümleleri sıfat-fiil kalıbına
koyup ilgili bulunduğu adın önüne getirerek aynı kelimelerle sıfat takımları oluşturunuz:
Bir söz dedi cânân ki kerâmet var içinde
Eyle taleb şu vaslı kim hecr ile intizârı yoḳ
vasl : kavuşma
hecr : ayrılık
intizâr : umut içinde bekleyiş
5
48
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
ZARFLAR
Sıfatların anlattıkları vasfı (niteliği), fiillerin anlattıkları kılış ve oluşu açıklayan ve değiştiren isim sınıfından kelimelerdir. Bu işleyişleriyle sıfat ve fiillerin önünde yer alırlar
ve cümlede onlarla bir arada bulunurlar. Adlar ve sıfatlardan en önemli farkları onlardan
daha az bağımsız olmaları, daha doğrusu sıfat ve fiillere bağımlı bulunmalarıdır. Öte yandan zarfların pek çoğu başka kelime türlerinden alınmışlardır, bu yüzden onları ancak bir
sıfatla ve bir fiille birlikte oluşturdukları öbekler içinde tanır ve ayırt ederiz. Zarf öbekleri
dediğimiz bu öbeklerin cümledeki yeri bir sıfat ve fiilin yerine eştir.
Zarfların başka bir özelliği kendi cinsinden kelimelerin önüne de gelebilmeleri, böylece onları da etkilemeleri, anlamlarını değiştirmeleridir.
ZARFLARIN ÇEŞİTLERİ
Osmanlı Türkçesinde kullanılmış olan zarflar yapıları bakımından oldukça çeşitlilik gösterir. Bir bölüğü herhangi bir ek almaksızın doğrudan zarf olarak kullanılan kök zarflardır.
Bu bölükte Türkçe’nin asıl zarfları ile yabancı dillerden alınıp da zarf olarak kullanılmış
çok sayıda kelime yer alır:
‫ اك‬en, ‫ پك‬pek, ‫ ﺁز‬az, ‫ چوق‬çoḳ, ‫ دمني‬demin, ‫ اير‬er, ‫ كيچ‬geç, ‫ كيجه‬gece, ‫ دون‬dün, ‫ كون‬gün,
‫ اود‬/ ‫ اوت‬evet/evvet, ‫ يوق‬yoḳ, ‫ دكول‬değül/değil, ‫ بری‬beri, ‫ هپ‬hep, ‫ هيچ‬hîç, ‫ هنوز‬henûz, ‫مهان‬
hemân, ‫ تيز‬tîz/tez, ‫ بلكه‬belki, ‫ شايد‬şâyed, ‫ بوری‬bârî, ‫ كاشكه‬kâşki, ‫ كشكه‬keşke, ‫ البته‬/ ‫البتده‬
elbette, ‫ غالبا‬âlibâ, ‫ تام‬tâm gibi.
• Anlamlarızarfolarakkullanılmayayatkınkimiadlar ile, işleyişçe zarflara benzediğinden, pek çok sıfat da zarf olarak kullanılmıştır. Bu sıfatların çoğu, aşağıda
göreceğiniz gibi, Türkçe ve alıntı niteleme sıfatıdır.
• Birbölükzarfisetüremişkelimeyapısındadır.BunlardanTürkçeolanlarıadlardan
ve fiillerden belli eklerle türetilmiştir:
Adlardan:
‫ ايچری‬içeri, ‫ صكره‬soñra, ‫ يازين‬yazın, ‫ اوكه‬öñe, ‫ يانده‬yanda, ‫ طيشدن‬dıştan, ‫ انساجنه‬insânca, ‫انصافلی‬
insâfłı, ‫ حدسز‬hadsiz, ‫ خفيفچه‬hafîfçe, ‫ قنده‬ḳanda “nerede”, ‫ نيجه‬nice “nasıl”, ‫ نيچه‬niçe “ne kadar”;
Fiillerden:
‫ كچه‬geçe, ‫ چوره‬çevre, ‫ كيدرك‬giderek, ‫ كتدكچه‬gittükçe/gittikçe, ‫ وردقچه‬varduḳça/vardıḳça
“gittikçe”, ‫ طورمدين‬durmadın “durmadan” gibi.
• Bunlarzarffiilekleriyletüremişsözlükkelimesidurumundakizarflardır.Zarffiiller
de cümlede zarf işleyişindedir. Dolayısıyla bunların sözlük kelimesi olmamış olanları da türemiş zarf sayılır:
‫ كلوب‬gelüp, ‫ باقيجق‬baḳıcaḳ “bakınca”, ‫ كلهﻰﻟ‬geleli, ‫ كلمدين‬gelmedin “gelmeden”, ‫كلمزدن‬
gelmezden, ‫ اوملغني‬ołmaın “olduğu için” gibi.
• Arapça ve Farsça’dan alınmış çok sayıdaki zarf da adlardan ekler ve takılarla
türemiş kelimelerdir:
‫ اصال‬âslâ, ‫ اصال و قطعا‬aslâ ve ḳat‘â, ً‫ رعايتا‬ri‘âyeten “saygı göstererek”, ‫ برعكس‬ber-aks
“aksine”, ‫ دوستانه‬dostâne “dostça”, ‫ خملصانه‬muhlisâne “açık yüreklilikle, içten”, ‫بالذات‬
bi‘z-zât, ‫ ﻰﻓاحلﻘيﻘه‬fi‘l-haḳîḳa “gerçekte, gerçekten”, ‫ بنفسه‬bi-nefsihi “kendi ile, bizzat”,
‫ علی التعجيل‬ale’t-ta‘cîl “aceleyle” gibi.
• Nihayetbirleşikyapıdabirçokzarfbulunmaktadır.Bunlarınbüyükkısmıile, üzre,
gibi, ḳadar, için başta olmak üzere belli takılarla yapılmıştır, dolayısıyla takı öbeği
kalıbındadırlar:
‫ دليلكله‬deliliğile, ‫ عظمت ايله‬azamet ile, ‫ دوستلق اوزره‬dostluḳ üzre, ‫ خويرات كبی‬hoyrat gibi,
‫ يتجك قدر‬yetecek ḳadar, ‫ ايلك ايچون‬eylik içün/için gibi.
3. Ünite - Kelime Sınıfları III: Zamirler ve Zarflar
• Bunlaraikilemeleridekatmakgerekir:
‫ چوق چوق‬çoḳ çoḳ, ‫ ﺁزر ﺁزر‬azar azar, ‫ ياپچه ياپچه‬yapça yapça “yavaş yavaş”, ‫ﺁهسته ﺁهسته‬
âheste âheste gibi.
Yapılış bakımından zenginlikleri, kullanış sınırlarının genişlikleri ile zarflar dilin kelime dağarcığında önemli bir yer tutar. Osmanlı Türkçesi’nde Arapça ve Farsça’dan alınmış
olanlarla birlikte pek çok zarf kullanılmıştır. Bunlar arasında nicelik (azlık çokluk, miktar),
yer yön (mekân) ve zaman zarfları sayılabilir ölçüdedir. Nitelik (hâl, tarz ve tavır) zarfları
ise sayılamayacak kadar çoktur. Bunun sebebi, bir çok ad ile bunların görelik ve bilelik ekli
biçimlerinin ve niteleme sıfatlarının zarf olarak kullanılabilmesi, ayrıca ekler ve takılarla
yapılmış çok sayıda Arapça ve Farsça zarfın bu dönemde yazı diline girmiş bulunmasıdır.
Aşağıda Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış olan zarfların birçoğu, başlıca açıklama
yönleri ile sıfatların ve fiillerin anlamlarında yol açtıkları değişikliklere göre çeşitli başlıklar altında sınıflandırılmış hâlde verilmektedir. Yazı ve okuma çalışmalarınız için kullanam
bileceğiniz örnekler arasındaki bugün kullanılmayan çok sayıda zarf aynı zamanda kelime
dağarcığınızı zenginleştirmenize yarayacaktır.
Nitelik (Hâl, Tarz, Tavır) Bildiren Zarflar
aceb ‫عجب‬
acebâ ‫عجبا‬
âcilen ‫عاجال‬
âdet ołduğu üzre ‫عادت اولديغی اوزره‬
âdetâ ‫عادتا‬
âḳılâne ‫عاقالنه‬
aksine ‫عكسنه‬
alâ vechi isti‘câl “aceleyle, tez, sür‘atle”
‫علی وجه استعجال‬
ale'l-acele ‫علی العجله‬
ale'l-fevr “ansızın, ansızdan, birden”‫علی الفور‬
ale'l-husûs ‫“ علی اخلصوص‬hele, en çok”
ale't-ta‘cîl “aceleyle, tez” ‫علی التعجيل‬
ana binâen ً‫اكا بناﺀ‬
ancaḳ ‫اجنق‬
artıḳ ‫ﺁرتق‬
aslâ (olumsuzlarda) ‫اصال‬
aslâ ve ḳat‘â ‫اصال و قطعا‬
aslen ‫اصالﹰ‬
âşıḳâne ‫عاشﻘانه‬
âyâ “acaba” ‫آيا‬
ayniyle ‫عينيله‬
ayrı ‫ آيری‬, ‫آيرو‬
ayrıca ‫آيرجيه‬
ayrıḳ “başka” ‫آيرق‬
azamet ile ‫عظمت اله‬
babayâne “babaca, babaya yakışırca” ‫بابايانه‬
bârî ‫باری‬
başḳa ‫ بشﻘه‬, ‫باشﻘه‬
başḳaca ‫بشﻘه جه‬
bayaı “önceki/eskisi gibi” ‫باياغی‬
bed ‫“ بد‬kötü”
belki ‫بلكه‬
ber-aks ‫بر عكس‬
ber-vech-i ta‘cîl “aceleyle, everek” ‫بر وجه‬
‫تعجيل‬
ber-vech-i temessük “senet gereğince” ‫بر‬
‫وجه متسك‬
bi-aynihi “ayniyle, benzeri gibi” ‫بعينه‬
bile ‫بيله‬
bi'l-hâssa ‫باخلاصه‬
bi'l-iltizâm “bilerek, bile bile” ‫بااللتزام‬
bi'l-izzi ve'l-ikrâm “edeple, saygı gösterip
ululayarak” ‫بالعز واالكرم‬
binâen alâ zâlik “buna göre” ‫بناﺀً علی ذلك‬
binâen aleyh “ona dayanarak” ‫بناﺀً عليه‬
bi-nefsihi “kendi kendine” ‫بنفسه‬
bir daha ‫دخی بر‬
bir de ‫برده‬
bir hoşçe ‫برخوشچه‬
bir kerre daha ‫بركره دخی‬
bir şey ‫بر شی‬
bi't-temâm “tamamiyle” ‫بالتمام‬
bi't-tûli ve'l-arz “enine boyuna” ‫بالطول‬
‫واالرض‬
bi'z-zât ‫بالذذات‬
böyle ‫بويله‬
böylece ‫بويلهجه‬
çirkin ‫چركني‬
da/de “dahi” ‫ده‬
49
50
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
daha/dahı ‫دخی‬
daha iyisi ‫دخی ايوسی‬
daha ötesi ‫دخی اوته سی‬
dahı ‫دخی‬
değil ‫دكل‬
deliliğile ‫دليلكله‬
doru ‫ طوغری‬, ‫طوغرو‬
doruce ‫طوغرجيه‬
dostâne ‫دوستانه‬
dostłuḳ üzre ‫دوستلق اوزره‬
eğri ‫اكری‬
el-ân “şimdi, hâlen” ‫االن‬
el-yevm “bugün, bugünkü gün” ‫اليوم‬
er gibi ‫ار كبی‬
ey, eyi ‫ ای‬, ‫ايو‬
eyzan “onun/bunun gibi” ‫ايضاﹰ‬
faḳat ‫فﻘط‬
fenâ ‫فنا‬
fi'l-cümle “sonunda” ‫ﻰﻓﳉمله‬
fi'l-haḳîḳa “gerçekten” ‫ﻰﻓﺍحلﻘيﻘه‬
fi'l-hâl “şimdi, hemen” ‫ﻰﻓﺍحلاﻝ‬
fi'l-vâḳı‘ “gerçekten” ‫ﻰﻓ الواقع‬
Firenk dilince ‫فرنك دلنجه‬
Firenkçe ‫فرنكجه‬
gûyâ ‫كويا‬
güzel ‫كوزل‬
güzelce ‫كوزﳉه‬
âlibâ ‫غالبا‬
âliben ً‫غالبا‬
haḳîḳaten ً‫حﻘيﻘتا‬
hâlâ ‫حاال‬
hâlbuki ‫حال بوكه‬
hasenen “güzellikçe” ً‫حسنا‬
hâsılı ‫حاصلی‬
hâsıl-ı kelâm “sonuç olarak” ‫حاصل كالم‬
hâssaten ً‫خاصتا‬
hâşâ ‫حاشا‬
hâşâ ki ‫حاشاكه‬
hattâ ‫حتی‬
hâzır ‫حاضر‬
hele ‫هله‬
hem ‫هم‬
hemân ‫مهان‬
hemânâ “sanki, tıpkı” ‫مهانا‬
hemen de ‫مهانده‬
henûz ‫هنوز‬
hıç/hiç ‫هيج‬
hıç/hiç ołmazsa ‫هيج اوملازسه‬
hod “da, dahi” ‫خود‬
hoş ‫خوش‬
hoşçe ‫خوشچه‬
hûb ‫خوب‬
hûbçe ‫خوجبه‬
hulâsa-i kelâm “sözün özü” ‫خالصهﺀ كالم‬
husûsâ ‫خصوصا‬
husûsan ً‫خصوصا‬
husûsiyle ‫خصوصيله‬
ihtimâl ki ‫احتمال كه‬
ikrâm birile “saygı göstererek” ‫اكرام بريله‬
illâ ‫اال‬
ise ‫ايسه‬
ḳabûl edelim ki ‫قبول ايدمل كه‬
kâşki ‫كاشكه‬
ke-enne “sanki,gibi” ‫كان‬
kem “az,eksik; kötü” ‫كم‬
kezâ “böyle; bu da öyle” ‫كذا‬
Latîn dilince ‫لطني دلنجه‬
Latînce ‫لطينجه‬
Lehçe ‫هلجه‬
mahzâ “ancak, yalnız” ‫حمضا‬
merdâne “erce” ‫مردانه‬
mi (soru) ‫می‬
mu‘tâd ołduğu üzre “her zamanki gibi”
‫معتاد اولدغی اوزره‬
muhaḳḳaḳ ‫حمﻘق‬
muhibbâne “dostça” ‫حمبانه‬
muhlisâne “açık yüreklilikle, kötü niyet
taşımaksızın” ‫خملصانه‬
mutlaḳ ‫مطلق‬
mutlaḳâ ‫مطلﻘا‬
mücerred “salt, sırf ” ‫جمرد‬
mükemmel ‫مكمل‬
ne şekil ‫نه شكل‬
nice ‫نيجه‬
nite ‫نيته‬
o gibi ‫اوكبی‬
ołsa ołsa ‫اولسه اولسه‬
öyle ‫اويله‬
öylece ‫اويله جه‬
pederâne “babaca” ‫پدرانه‬
râst “doğru” ‫راست‬
rıâyet ile ‫رعايتيله‬
ri‘âyeten ً‫رعايتا‬
sanki ‫صانكه‬
sem‘an ve tâ‘aten “baş üstüne” ً‫مسعاً و طاعتا‬
sırf ‫صرف‬
şâyet ‫شايد‬
şerren ً‫شرا‬
3. Ünite - Kelime Sınıfları III: Zamirler ve Zarflar
şöyle ‫شويله‬
şöylece ‫شويلجه‬
tâ (tâ kendisi gibi) ‫تا‬
tek ‫تك‬
tek sâde ‫تك ساده‬
tersine ‫ترسنه‬
tıpḳı ‫طبق‬
Türkçe ‫تور كجه‬, ‫تركجه‬
Türkîce ‫ تور كيجه‬, ‫تركيجه‬
uzun ‫اوزون‬
vâḳıâ “gerçi” ‫واقعا‬
yalñız ‫يالكز‬
yalñız bu ḳadar ‫يالكز بو قدر‬
yoḳsa ‫يوقسه‬
zâhiren “görünüşte” ‫ﻅاهرﺍﹰ‬
zar zor ‫زار زور‬
zâten “asıl olarak” ً‫ذاتا‬
zıddına ‫ضدينه‬
Nicelik (Azlık Çokluk, Miktar) Bildiren Zarflar
artıḳ “çok” ‫ ﺁرتق‬, ‫ﺁرتوق‬
aslâ bir nesne ‫اصال بر نسنه‬
aşırı ‫ﺁشوری‬
az ‫ﺁز‬
az ḳaldı ‫ﺁز قالدی‬
azacıḳ ‫ﺁزه جق‬
azîm ‫عظيم‬
bir az ‫بر آز‬
bir cüz‘î ‫بر جزؤی‬
bir cüzvî ‫بر جزوی‬
bir cüzvîce ‫برجزوجيه‬
bir ḳıl ‫بر قيل‬
bir ḳıła varınca ‫بر قيله وارجنه‬
bir mıḳtâr ‫برمﻘدار‬
bir o ḳadar daha ‫بر اوقدر دخی‬
bir pâre/pâra ‫بر پاره‬
bir sehel “bir az” ‫برسهل‬
bir zerre ‫بر ذره‬
bir zerre ḳadar ‫بر ذره قدر‬
bire varınca ‫بره وارجنه‬
birez ‫برز‬
bu deñli ‫بو دكلو‬
bu ḳadar ‫بوقدر‬
bu ḳadarca ‫بو قدرجه‬
cüz‘î ‫جزؤی‬
cüzvî ‫جزوی‬
çoḳ ‫چوق‬
çoḳ çoḳ ‫چوق چوق‬
çoḳça ‫چوقچه‬
daha/dahı ‫دخی‬
daha/dahı çoḳ ‫دخی چوق‬
eksik ‫ اكسيك‬, ‫اكسوك‬
eñ ‫اك‬
fazla ‫فضله‬
fevḳa'l-âde ‫فوق العاده‬
fevḳa'l-hadd “aşırı derecede” ‫فوق احلد‬
gey “çok, pek” ‫كی‬
ğâyet ‫غايت‬
ğâyet ile ‫غايتيله‬
ğâyetle ‫غايتله‬
ğâyette ‫غايتده‬
hadden ziyâde ‫حددن زياده‬
haylî ‫خيلی‬
hıç, hiç, hîç ‫هيج‬
hiç ile hiç ‫هيجيله هيج‬
hiç nesne ‫هيج نسنه‬
iñen “çok, pek” ‫ايكن‬
ḳalîl “az” ‫قليل‬
ḳatı “çok; şiddetli” ‫قتی‬
kifâyet mıḳtârı “yeterince” ‫كفايت مﻘداری‬
meğer az oła “az biraz” ‫مكرﺁزﺍوال‬
nâdiren ً‫نادرا‬
o/oł deñli ‫ او دكلو‬,‫اودكلی‬
o/oł ḳadar ‫اوقدر‬
pek ‫پك‬
pek nâdir ‫پك نادر‬
pek seyrek ‫پك سريك‬
seyrek ‫سريك‬
soñ derecede ‫صوك درهجهده‬
şoł ḳadar ‫شول قدر‬
vâfir “çok” ‫وافر‬
yaḳın ‫ يﻘني‬, ‫ياقني‬
yavłaḳ “çok, pek çok” ‫ياوالق‬
yetişecek ḳadar ‫يتيشهجك قدر‬
zerre ḳadar ‫ذره قدر‬
ziyâde ‫زياده‬
ziyâdece ‫زيادهجه‬
ziyâde fazła ‫زياده فضله‬
ziyâdesiyle ‫زيادهسيله‬
51
52
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Yer, Yön Zarfları
anda ‫ﺁنده‬
andan ‫ﺁندن‬
ardı sıra ‫ﺁردی صريه‬
ardınca ‫ﺁردجنه‬
aşaa ‫ﺁشاغه‬
aşaa yoḳarı ‫ﺁشاغه يوقری‬
aşaada ‫ﺁشاغه ده‬
aşaı ‫ﺁشاغی‬
aşaıda ‫ﺁشاغيده‬
ba‘de-hu “sonra” ‫بعده‬
ba‘îd “uzak” ‫بعيد‬
bâtınen ً‫باطنا‬
berren “kara yoluyla” ً‫برا‬
berü/beri ‫ بری‬, ‫برو‬
berüde/beride ‫ بريده‬, ‫بروده‬
bîrûn “dışarıda”‫بريون‬
bu aracıḳta ‫بوﺁراجﻘده‬
bu arada ‫بوﺁراده‬
bu tarafta ‫بوطرفده‬
bu yerde ‫بويرده‬
bu yere ‫بويره‬
bunda ‫بونده‬
bundan ‫بوندن‬
buracığa ‫بوراجغه‬
buracıḳta ‫بوراجﻘده‬
burada ‫بوراده‬
buraya ‫بورايه‬
cevven “boşluk olarak” ً‫جوا‬
çep ü râst “sağa sola, çapraz, aykırı”
‫چپ و راست‬
der-hâne ‫درخانه‬
der-pes “arkada, arkadan” ‫در پس‬
der-pîş “önde, önden” ‫درپيش‬
derûn “içeride” ‫درون‬
dûr “uzak” ‫دور‬
evde ‫اوده‬
girü “geri” ‫كريو‬
girüde ‫كريوده‬
ğayri yerde ‫غريی يرده‬
handa “nerede” ‫هانده‬
hanıya/ haniya “nerede” ‫هانی يا‬
hanı/ hani ‫هانی‬
her ḳaçan ‫هر قاچان‬
her ḳanda ‫هر قانده‬
her nerede ‫هرنرهده‬
her ne yerde ‫هر نه يرده‬
her yerde ‫هر يرده‬
hiçbir yerde ‫هيچ بر يرده‬
ıraḳ ‫ايراق‬
içerde ‫ايچرده‬
içeri/içerü ‫ ايچرو‬, ‫ايچری‬
ileri/ilerü ‫ ايلرو‬, ‫ايلری‬
ileride/ilerüde ‫ ايلروده‬, ‫ايلريده‬
ḳanda “nerede” ‫ قنده‬, ‫قانده‬
ḳandan “nereden” ‫ قندن‬, ‫قاندن‬
ḳanı “hani” ‫ قنی‬, ‫قانی‬
ḳanıya “nerede” ‫قانيا‬
ḳarîb “yakında” ‫قريب‬
ne arada ‫نه ﺁراده‬
ne araya ‫نه ﺁرايه‬
ne mahalde ‫نه حملده‬
ne yerde ‫نه يرده‬
ne yerden ‫نه يردن‬
nerede ‫نره ده‬
nereden ‫نره دن‬
nereye ‫نره يه‬
nereye doru ‫نره يه طوغرو‬
nezdîk “yakında” ‫نزديك‬
o yerde ‫او يرده‬
oł arada ‫اول آراده‬
oł araya ‫اول آرايه‬
oł yerde ‫اول يرده‬
orada ‫اوراده‬
oraya ‫اورايه‬
öñde ‫اوكده‬
öñdin “önce, önceden” ‫اوكدين‬
öte ‫اوته‬
öte berü ‫اوته برو‬
ötede ‫اوته ده‬
pes “ön, önde” ‫پس‬
pîş “arka, arkada” ‫پيش‬
sağda sołda ‫صاغده صولده‬
şunda ‫شونده‬
şunda bunda ‫شونده بونده‬
şundan ‫شوندن‬
3. Ünite - Kelime Sınıfları III: Zamirler ve Zarflar
şuraya ‫شورايه‬
taşra ‫طشره‬
taşrada ‫طشره ده‬
uzaḳ ‫اوزاق‬
yaḳın ‫ يﻘني‬, ‫ياقني‬
yebânda “başka ilde”
‫يبانده‬
yoḳarda ‫يوقارده‬
yoḳardan ‫يوقاردن‬
yoḳarı/yuḳarı ‫ يوقارو‬, ‫يوقاری‬
yoḳarıda/yuḳarıda ‫ يوقاروده‬, ‫يوقاريده‬
yoḳarıdan/yuḳarıdan ‫ يوقارودن‬, ‫يوقاريدن‬
Zaman Zarfları
ahîren “en son, son olarak” ً‫اخريا‬
ahşam ‫ﺁخشام‬
ahşamın ‫ﺁخشامن‬
ahyânâ “ara sıra” ‫احيانا‬
aḳdemce “daha önce, bir süre önce” ‫اقدجمه‬
aḳîbinde “ardı sıra” ‫عﻘيبنده‬
ale'l-fevr “birden” ‫علی الفور‬
ale'd-devâm “devamlı, boyuna” ‫علی الددوام‬
ale'l-ekser “çoğu zaman” ‫علی االكثر‬
ân be-ân ‫ﺁن بﺂن‬
ânîde ‫ﺁنيده‬
an-ḳarîb “çok geçmeden” ‫عن قريب‬
añsız ‫ﺁكسز‬
añsızın ‫ﺁكسزن‬
apañsız ‫ﺁپ ﺁكسز‬
ara sıra ‫ﺁره صره‬
ara vermeksizin ‫ﺁره ويرمكسزن‬
aslâ ‫اصال‬
ba‘dehû “ondan sonra” ‫بعده‬
ba‘demâ “bundan böyle” ‫بعدما‬
ba‘zan ً‫بعضا‬
ba‘zı ‫بعضی‬
ba‘zı def ‘a ‫بعضی دفعه‬
ba‘zı kere ‫بعضی كره‬
bâmdâd “sabahleyin” ‫بامداد‬
bilâ-fâsıla “ara vermeksizin” ‫بال فاصله‬
bilâhıre “sonra” ‫باالخره‬
bir ân ‫بر ﺁن‬
bir ân evvel ‫بر ﺁن اول‬
bir az ‫برﺁز‬
bir azdan ‫برازدن‬
bir azdan soñra ‫برازدنصكره‬
bir gün evvel ‫بركون اول‬
bir ḳadem aḳdem “biraz önce” ‫بر قدم اقدام‬
bir lahza ‫بر حلظه‬
bir vaḳit ‫بر وقت‬
bir zemân ‫بر زمان‬
birez ‫برز‬
birezden ‫برزدن‬
birezden soñra ‫برزدن صكره‬
bołdur “geçen yıl” ‫بولدر‬
bu âna gelince “şimdiye gelene dek” ‫بو ﺁنه‬
‫كلنجه‬
bu arada ‫بوﺁراده‬
bu def ‘a ‫بودفعه‬
bu esnâda ‫بواثناده‬
bu gece ‫بوكيجه‬
bu gün ‫بوكون‬
bu kere ‫بوكره‬
bundan aḳdem “bundan önce” ‫بوندن اقدم‬
bundan böyle ‫بوندن بويله‬
bundan soñra ‫بوندن صكره‬
çoḳ ‫چوق‬
çoḳ def ‘a ‫چوق دفعه‬
çoḳ geçmezden ‫چوق كچمزدن‬
çoḳ zemân ‫چوق زمان‬
çoḳluḳ ‫چوقلق‬
çoḳtan ‫چوقدن‬
daha, dahı “şimdilik, henüz” ‫دخی‬
dâimâ ‫داﺋما‬
dâimen ً‫داﺋا‬
demâdem “sürekli” ‫دمادم‬
demin ‫دمن‬
der-aḳab “gecikmeksizin, ardından,
hemen” ‫درعﻘب‬
der-hâl ‫درحال‬
devâm üzre ‫دوام اوزره‬
dîr “geç” ‫دير‬
dî rûz “dün” ‫ديروز‬
durmaḳsızın ‫طورمﻘسزين‬
durmayıp ‫طورميوب‬
dûş “dün gece” ‫دوش‬
dün ‫دون‬
dün degül o bir gün ‫دون دكل او بر كون‬
53
54
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
dün gice ‫دون كيجه‬
dün yarısında “gece yarısında” ‫دون ياروسنده‬
dünle ile “gece yarısında” ‫دونله ايله‬
ekserî ‫اكثری‬
ekseriyâ ‫اكثريا‬
ekseriyet üzre ‫اكثريت اوزره‬
el-ân ‫االن‬
el-yevm ‫اليوم‬
eñ evvel ‫اك اول‬
en soñra ‫اك صكره‬
er “erken” ‫اير‬
erce ‫ايرجه‬
erken ‫ايركن‬
erkence ‫ايركنجه‬
ertesi ‫ايرته سی‬
evvel ‫اول‬
evvel emirde ‫اول امرده‬
evvelâ ‫اوال‬
evveli ‫اولی‬
evvelleri ‫اوللری‬
ferdâ “erte, ertesi” ‫فردا‬
ferdâsı gün ‫فرداسی كون‬
fevrî “hemen” ‫فوری‬
fevrîce “hemencecik” ‫فورجيه‬
fî mâ-ba‘d “bundan sonra” ‫فی ما بعد‬
fil-hâl “hemen, o anda” ‫يف احلال‬
gâh “arasıra” ‫كاه‬
gâh gâh ‫كاه كاه‬
gâhçe bir ‫كاهجه بر‬
gâhîce bir ‫كاهيجه بر‬
gâhte bir ‫كاهده بر‬
gece gündüz ‫كيجه كوندز‬
gece ile ‫كيجه ايله‬
geç ‫كيچ‬
geççe ‫كيچجه‬
geçen yıl ‫كيچن يل‬
geçen zemânda ‫كچن زمانده‬
geçenlerde ‫كچنلرده‬
gün be-gün ‫كونبكون‬
günden güne ‫كوندن كونه‬
gündüzin ‫كوندزين‬
haçan “ne zaman” ‫هاچان‬
hâlâ ‫حاال‬
hâlen ً‫حاال‬
hâliyâ “şimdi, içinde bulunulan zamanda”
‫حاليا‬
hemân sâat “o an, gecikmeden” ‫مهان ساعت‬
hemân şimdi ‫مهان مشدی‬
hemân-dem ‫مهاندم‬
hemîşe “hep, daima” ‫مهيشه‬
hem-vâr “daima” ‫مهوار‬
henûz ‫هنوز‬
hep ‫هپ‬
her ân ‫هر ﺁن‬
her dâim ‫هر داﺋم‬
her dem ‫هر دم‬
her gün ‫هر كون‬
her rûz ‫هر روز‬
her vaḳit ‫هر وقت‬
her zemân ‫هر زمان‬
hergiz “hiçbir zaman” ‫هركز‬
hîç “hiçbir zaman” ‫هيج‬
hîç bir vaḳit ‫هيج بر وقت‬
hîç bir zemân ‫هيج بر زمان‬
ikide bir ‫ايكيده بر‬
ikindiyin ‫ايكندوين‬
ilâ hâze'l-ân “bu zamana dek” ‫الی هذی اﻵن‬
ilk öñce ‫ايلك اوكجه‬
imrûz “bu gün” ‫امروز‬
imşeb “bu gece” ‫امشب‬
ḳaçan “ne zaman” ‫قاچان‬
ḳarîben “biraz önce, yakında” ً‫قريبا‬
ḳışın ‫قيشني‬
kimerde “ara sıra” ‫كمرده‬
ḳuşluğın ‫قوشلغني‬
lâ-yenḳatı‘ “sürekli” ‫الينﻘطع‬
lede'l-ân “o anda” ‫لدی اﻵن‬
lemhatü'l-basar “göz açıp kapayacak
sürede” ‫ﺤﻤﻟﺔﺍلبصر‬
leyl ü nehâr “gece gündüz” ‫ليل و نهار‬
min ba‘d “bundan sonra” ‫من بعد‬
mirâren “sık sık” ً‫مرارا‬
muahharen “sonra, sonradan” ً‫مﺆخرا‬
muḳaddem “önce, önceden” ‫مﻘدم‬
müdâvemet üzre “aralıksız olarak”
‫مداومت اوزره‬
müteâḳıben “ardından, ardı sıra” ً‫متعاقبا‬
mütemâdiyen “bitevi, sürekli, durmadan”
ً‫متماديا‬
3. Ünite - Kelime Sınıfları III: Zamirler ve Zarflar
ne vaḳit ‫نه وقت‬
ne zaman ‫نه زمان‬
ne zamâna değin ‫نه زمانه دكني‬
ne zamâna dek ‫نه زمانه دك‬
niçe bir “ne zamana kadar” ‫نيچه بر‬
o ânda ‫او ﺁنده‬
o sâ‘at ‫او ساعت‬
oł ânda ‫اول ﺁنده‬
oł günlerde ‫اول كونلرده‬
oł sâat ‫اول ساعت‬
oł vaḳit/oł vaḳt ‫اول وقت‬
oł zemân ‫اول زمان‬
orucın “oruçluyken” ‫اوروجن‬
öñce ‫اوكجه‬
öte gün ‫اوته كون‬
öte günlerde ‫اوته كونلرده‬
öteki yıl ‫اوتهكی يل‬
öyleyin ‫اويلني‬
pârsâl “geçen yıl” ‫پارسال‬
pes “sonra” ‫پس‬
rûz be-rûz “günden güne” ‫روز بروز‬
sabâh ‫صباح‬
sabâh ahşam ‫صباح ﺁخشام‬
sabâhın ‫صباحني‬
sabâhtan beri ‫صباحدن بری‬
sâl sâl “yıl yıl” ‫سال سال‬
sâl be-sâl “yıldan yıla” ‫سال بسال‬
seher ‫سﺤر‬
sene-i sâbıḳa “geçen yıl” ‫سنه سابﻘه‬
ٔ
sıḳ sıḳ ‫صيق صيق‬
sıḳça sıḳça ‫صيﻘچه صيﻘچه‬
soñra ‫صكره‬
subh u mesâ “sabah akşam” ‫صبح و مسا‬
subhan “sabahtan, sabahleyin” ً‫صبﺤا‬
şâm “akşam, akşamlayın” ‫ﺁقشام‬
şeb ü rûz “gece gündüz” ‫شب و روز‬
şimdi ‫مشدی‬
şimdi dahı ‫مشدی دخی‬
şimdicik ‫مشدجيك‬
şimdiye değin ‫مشدييه دكني‬
tâ key “ne zamana kadar” ‫تاكﻰ‬
tarfetü'l-ayn “göz açıp kapayacak sürede”
‫طرفﺔ العني‬
tarfetü'l-ayn içre “çok kısa bir süre içinde”
‫طرفﺔ العني ايچره‬
tarfetü’l-aynda ‫طرفﺔ العينده‬
temelli “sürekli” ‫متللی‬
tez /tîz “çabuk” ‫تيز‬
tezce/tîzce ‫تيزجه‬
tezîye “çarçabuk” ‫تيزييه‬
tîz bâzâr “çok kısa sürede, koşuşturarak”
‫تيز بازار‬
üç yıl miḳtârı ‫اوچ يل مﻘداری‬
vaḳit vaḳit ‫وقت وقت‬
vaḳtiyle ‫وقتيله‬
yaḳında ‫ياقنده‬
yaḳınłarda ‫ياقنلرده‬
yarın ‫يارين‬
yarın değil o bir gün ‫يارين دكل او بر كون‬
yarındası ‫ياريندسی‬
yatsıyın ‫ياتسوين‬
yazın ‫يازين‬
yeñi “henüz, şimdi” ‫يكی‬
yevmen fe-yevmâ “günden güne” ‫يوماً فيوما‬
yıldan yıła/yilden yile ‫يلدن يله‬
Soru Zarfları
ḳaç kere ‫قاچ كره‬
mi ‫می‬
ne asıl/nasıl ‫ نه اصل‬/‫ناصل‬
ne deñli “ne kadar” ‫ نه دكلی‬/ ‫نه دكلو‬
ne gûne “ne türlü” ‫نه كونه‬
ne ḳadar ‫نه قدر‬
ne maḳûle “ne biçim, ne türlü, nasıl”
‫نه مﻘوله‬
ne miḳtâr
‫نه مﻘدار‬
ne sebeb ‫نه سبب‬
ne şekil ‫نه شكل‬
ne dürlü/türlü ‫نه درلو‬
ne vechile ‫نه وجهله‬
ne yüzden ‫نه يوزدن‬
nice ‫نيجه‬
niçün ‫نيچون‬
nite ‫نيته‬
sebeb ‫سبب ؟‬
55
56
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Olumlu Karşılık, Benimseme, Beğenme ve Onaylama Bildiren
Zarflar
ale'r-re‘si ve'l-ayn “baş ve göz üstüne”
‫علیﺍلرﺃس وﺍلعني‬
baş üstüne ‫باش اوستينه‬
başım gözüm üstüne ‫باشم كوزم اوستينه‬
be-dürüstî “gerçek, gerçekten, doğru”
‫بدرستی‬
belî “evet” ‫بلی‬
belki ‫بلكه‬
belki dahı ‫بلكه دخی‬
belki de ‫بلكه ده‬
bes “yeter, tamam” ‫بس‬
be-ser ü çeşm “başım gözüm üstüne”
‫بسر و چشم‬
bî-gümân “şüphesiz” ‫بیكمان‬
bilâ-reyb “şüphesiz” ‫بالريب‬
cân ile baş üstüne ‫جان ايله باش اوستينه‬
cân ü göñülden ‫جان وكوكلدن‬
cânımıza minnettür ‫جامنزه منتدر‬
derûn-ı dilden ‫درون دلدن‬
eved ‫اود‬
evet ‫اوت‬
ey “iyi” ‫ای‬
eyi ‫ايو‬
fi'l-vâḳı‘ “gerçekte, gerçekten” ‫فیﺍلواقع‬
gerçek ‫كرچك‬
gerçekten ‫كرچكدن‬
gerçi ‫كرچه‬
gerçi ki ‫كرچهكه‬
hadd-i zâtinde “aslında” ‫حد ذاتنده‬
muḳarrer “şüphesiz” ‫مﻘرر‬
ne güzel ‫نهكوزل‬
ne oła ‫نهﺍوله‬
noła ‫نوله‬
ołsun ‫اولسون‬
öyledir ‫اويلهدر‬
sahîh “doğru, gerçek” ‫صﺤيح‬
şübhesiz ‫شبههسز‬
tahḳîḳâ “gerçekten, gerçekten de” ‫حتﻘيﻘا‬
tahḳîḳ “gerçek” ‫حتﻘيق‬
ya‘nî ‫يعنی‬
zâhir “belli, besbelli” ‫ظاهر‬
Olumsuz Karşılık, Benimsememe, Beğenmeme, Onaylamama
Bildiren Zarflar
Allah göstermesin ‫اهلل كوسرتمسون‬
aslâ ‫اصال‬
değil ‫دكل‬
hâşâ ‫حاشا‬
hâşâ ve sümme hâşâ ‫حاشا و مث حاشا‬
hayır ‫ خري‬,‫خاير‬
hiç ‫هيج‬
hiçbir vechile ‫هيج بر وجهله‬
ḳanda ḳaldı ‫قنده قالدی‬
ne bu var, ne o var ‫نه بو وار نه او وار‬
ne o, ne bu ‫نه او نه بو‬
yoḳ ‫يوق‬
Gösterme Zarfları
baḳ a
gör ki
hâ ‫ها‬
‫باق ﺁ‬
‫كور كه‬
ma ‫ما‬
işte, oşte
‫اوشته‬, ‫ايشته‬
3. Ünite - Kelime Sınıfları III: Zamirler ve Zarflar
Sayı, Ölçü, Sıklık, Seyreklik, Yineleme Bildiren Zarflar
bi'd-def ‘ât “defalarca” ‫بالدفعات‬
çoḳ kere ‫چوق كره‬
def ‘ât ile ‫دفعات ايله‬
gene/gine ‫كنه‬
girü “bir daha, yine” ‫كريو‬
ḳaç kere ‫قاچ كره‬
nâdir ‫نادر‬
nâdiren ً‫نادرا‬
ne ḳadar ‫نه قدر‬
niçe def ‘a “defalarca” ‫نيچه دفعه‬
ḳaç kere ‫قاچ كره‬
nâdir ‫نادر‬
nâdiren ً‫نادرا‬
ne ḳadar ‫نه قدر‬
niçe def ‘a “defalarca” ‫نيچه دفعه‬
o ḳadar ‫او قدر‬
sıḳça ‫صيﻘچه‬
tekrâr ‫تكرار‬
yavaşça ‫ياواشجه‬
yene/yine ‫ينه‬
yüz biñ kere ‫يوز بيك كره‬
ziyâde ‫زياده‬
ziyâdeten “fazla olarak” ‫زيادتا‬
Sıra Bildiren Zarflar
âhır ‫آخر‬
âhırü'l-emr “sonunda” ‫آخراالمر‬
âḳıbet “sonunda” ‫عاقبت‬
âḳıbetü'l-emr “sonunda” ‫عاقبت االمر‬
ałayła “sırayla” ‫ﺁاليله‬
andan ğayrı ‫اندن غريی‬
andan mâ-adâ ‫اندن ماعدا‬
andan sâniyâ “sonra ikinci olarak”
‫اندن ثانيا‬
andan sonra ‫اندن صكره‬
bile “birlikte” ‫بيله‬
bir birine ‫بربرينه‬
bir biriyle ‫بربريله‬
el-hâsıl “en sonra” ‫احلاصل‬
evvel ‫اول‬
evvelâ “ilkin” ‫اوال‬
gıbbezâ “bundan sonra” ‫غبذا‬
iptidâ ‫ابتدا‬
muhassal-ı kelâm “sonuç olarak, elhâsıl”
‫حمصل كالم‬
muḳaddemâ ‫مﻘدما‬
netîce-i kelâm “sonuç olarak, tek
kelimeyle” ‫نتيجهٴ كالم‬
nöbet ile ‫نوبتيله‬
pes “sonra” ‫پس‬
pes ez-ân “ondan sonra” ‫پس ازان‬
râbi‘â “dördüncü olarak” ‫رابعا‬
saf saf ‫صف صف‬
sâlisâ “üçüncü olarak” ‫ثالثا‬
sâniyâ “ikinci olarak” ‫ثانيا‬
sıra ile ‫صريه ايله‬
sıra vardı ‫صريه واردی‬
soñra ‫صكره‬
Yoğunluk Derecesi, Çokluk ve Üstünlük Bildiren Zarflar
belki “neredeyse, hemen hemen”
bir mertebe ‫بر مرتبه‬
bir mertebede ‫بر مرتبهده‬
çendân “o kadar” ‫چندان‬
çoḳ ‫چوق‬
haylî ‫خيلی‬
her çend ‫هر چند‬
ḳatı “çok, pek” ‫قتی‬
ne ḳadar ‫نه قدر‬
‫بلكه‬
oł derecede ‫اول درجهده‬
oł ḳadar ‫اول قدر‬
oł ḳadar ki ‫اول قدر كه‬
oł mertebede ‫اول مرتبهده‬
oł mesâbede “o derecede”
pek ‫پك‬
pekçe ‫پكچه‬
şöyle ki ‫شويله كه‬
‫اول مثابده‬
57
58
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Derecelenme Bildiren Zarflar
âheste âheste ‫ﺁهسته ﺁهسته‬
ancaḳ ‫اجنق‬
ayaḳ ayaḳ ‫ﺁياق ﺁياق‬
azar azar ‫ﺁزار ﺁزار‬
bârî “hiç olmazsa” ‫باری‬
feḳat, faḳat “ancak, yalnız” ‫فﻘط‬
gücile “güçlükle, binbir emekle”
hiç ołmasa ‫هيج اوملسه‬
hiç ołmazsa ‫هيج اوملزسه‬
ḳadem ḳadem ‫قدم قدم‬
biñ belâ ile ‫بيك بال ايله‬
bir az ‫براز‬
bir sehel “biraz” ‫برسهل‬
bir sehelce ‫برسهلجه‬
birez ‫برز‬
‫كوجله‬
ne ḳadar ise ‫نه قدر ايسه‬
oğrın oğrın “az az” ‫اوغرين اوغرين‬
pâra pâra/pâre pâre ‫پاره پاره‬
yap “az az” ‫ياپ ياپ‬
yapça “azar azar” ‫ياپچه‬
yapça yapça “azar azar” ‫ياپچه ياپچه‬
İyi Dilek, Umma, Beklenti Bildiren Zarflar
Allâh müyesser eyleye ‫اهلل ميسر ايليه‬
Allâh vere ‫اهلل ويره‬
Allâh versin ‫اهلل ويرسون‬
bołay ki “umulur ki” ‫بوالی كه‬
inşâallâh ‫انشاﺀ اهلل‬
kâş “keşki” ‫كاش‬
kâşki ‫كاشكه‬
keşke, keşki ‫كشكه‬
nasîb ołursa ‫نصيب اولورسه‬
nołaydı ‫نوليدی‬
Yüreklendirme, Kışkırtma Zarfları
de/di ‫دی‬
de/di imdi ‫دی امدی‬
de/di imdi bismillâh ‫دی امدی بسم اهلل‬
göreyim seni ‫كورمي سنی‬
ayret eyle ‫غريت ايله‬
ḳoma imdi ‫قومه امدی‬
tez oł ‫تيز اول‬
tezçe tut ‫تيزجه طوت‬
Sakındırma, Uyarma Zarfları
başın gerekse saḳın ‫باشك كركسه صاقني‬
etme hâ ‫ايتمه ها‬
hâşâ “sakın” ‫حاشا‬
hazer “sakın” ‫حذر‬
mebâdâ “aman ha, sakın” ‫مبادا‬
ołmasın ‫اوملسون‬
ołmaya ‫اومليه‬
saḳın ‫صاقني‬
saña derim ‫سكا ديرم‬
zinhâr ‫زنهار‬
Korkutma, Göz Dağı Verme Zarfları
gözünü aç, yoḳsa sen bilirsin
‫كوزكی ﺁچ يوقسا سن بيلورسني‬
ołsun ‫اولسون‬
osun ‫اوسون‬
vay başıña
‫وای باشكه‬
3. Ünite - Kelime Sınıfları III: Zamirler ve Zarflar
Beğenme, Alkışlama Zarfları
âferin ‫ﺁفرين‬
Allâh umürler/ömürler
vere/versin ‫اهلل عمرلر ويره‬
Allâh umr/ömr ü devletiñizi
mezîd eyleye ‫اهلل عمر و دولتكزی مزيد ايليه‬
ancaḳ ołur ‫اجنق اولور‬
berhordâr oł ‫برخوردار اول‬
çoḳ yaşa ‫چوق ياشا‬
merhabâ ‫مرحبا‬
pîr-i kemâl oł ‫پري كمال اول‬
pöh ne güzel ‫پوه نه كوزل‬
sağ oł, var oł ‫صاغ اول وار اول‬
umr/ömr ü devletiñiz çoḳ ołsun
‫عمر و دولتكزچوق اولسون‬
umr/ömr ü devletiñiz ziyâde ołsun
‫عمر و دولتكز زياده اولسون‬
umrüñ/ömrüñ çoḳ ołsun
‫عمرك چوق اولسون‬
umrüñüz/ömrüñüz çoḳ oła
‫عمركز چوق اوله‬
umrüñüz/ömrüñüz ziyâde oła
‫عمركز زياده اوله‬
Selâmlama, Uğurlama Zarfları
âḳıbetiñiz hayr oła ‫عاقبتكز خري اوله‬
aleyke selâm “esenlik sana” ‫عليك سالم‬
Allâh râzı oła ‫اهلل رضی اوله‬
Allâh yoł vere ‫اهلل يول ويره‬
duâłar ‫دعالر‬
el-vidâ‘ ‫الوداع‬
es-selâmü aleyküm ‫السالم عليكم‬
geceñiz hayr oła ‫كيجهكز خري اوله‬
hayırłar oła ‫خريلر اوله‬
hayr oła ‫خري اوله‬
hoş bułduḳ ‫خوش بولدق‬
hoş geldiñ ‫خوش كلدك‬
hoş geldiñiz ve safâ geldiñiz
‫خوش كلدكز و صفا كلدكز‬
hoşça ḳałıñ ‫خوشچه قالك‬
iş ołsun ‫ايش اولسون‬
ḳołay gele ‫قوالي كله‬
ḳutlu ołsun ‫قوتلو اولسون‬
merhabâ ‫مرحبا‬
mübârek ołsun ‫مبارك اولسون‬
oğur oła ‫اوغور اوله‬
oğurłar oła ‫اوغورلر اوله‬
sabâhıñız hayr oła ‫صباحكز خري اوله‬
sabâhul-hayr ‫صباح اخلري‬
sağlıcaḳłar ile ‫صاغليجﻘلر ايله‬
selâm aleyk ‫سالم عليك‬
selâmün aleyküm ‫سالم عليكم‬
var sağłığıła ‫وار صاغلغيله‬
ve aleykümüs-selâm ‫و عليكم سالم‬
yâ-hû ‫ياهو‬
yołuñuz açıḳ ołsun ‫يولكز ﺁچوق اولسون‬
Dilek, İstek, Yalvarma Zarfları
Allâhı severseñ ‫اللهی سورسك‬
azîz başıñ için ‫عزيز باشك ايچون‬
beni severseñ ‫بنی سورسك‬
ihsân eyleñ ‫احسان ايلك‬
kerem eyle ‫كرم ايله‬
lutf eyleñ ‫لطف ايلك‬
Lânetleme, Beddua Zarfları
Allâh belâ versin ‫اهلل بال ويرسون‬
Allâh belâñ versin ‫اهلل بالك ويرسون‬
Allâh belâsın versin ‫اهلل بالسن ويرسون‬
cehenneme ‫جهنمه‬
çatłayasın ‫چاتاليهسن‬
la‘net aña ‫لعنت اكا‬
la‘net üzerine ‫لعنت اوزرينه‬
la‘netullâhi aleyh ‫لعنت اهلل عليه‬
oñmayasın ‫اوكميه سن‬
Tañrı belâsına uğrayasın ‫بالسينه اوغريهسن‬
Tañrı hışmına uğrayasın
‫تكری خشمينه اوغريهسن‬
yaşamayasın ‫ياشاميهسن‬
‫تكری‬
59
60
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Şüphe, Tereddüt, İhtimal Bildiren Zarflar
belki ‫بلكه‬
ihtimâldir ki ‫احتمالدر كه‬
meğer “ola ki” ‫مكر‬
oła ki ‫اوله كه‬
şâyed ki ‫شايد كه‬
şâyed “olabilir ki, olur ki” ‫شايد‬
ve illâ “aksi taktirde, yoksa” ‫و اال‬
yohsa ‫يوخسه‬
yoksa ‫يوقسه‬
Benzerlik Bildiren Zarflar
gibi ‫كبی‬
goyâ “sanki, dersin ki” ‫كويا‬
goyâ ki ‫كويا كه‬
hemân öyle “olduğu gibi” ‫مهان اويله‬
ke-ennehû “gibi” ‫كانه‬
mahzâ “ancak o, yalnız bu,
başkası değil” ‫حمضا‬
nice ‫نيجه‬
nice ki ‫نجيه كه‬
nite ‫نيته‬
nite ki ‫نيته كه‬
öyle ‫اويله‬
sanasın ‫صانهسن‬
sanki ‫ صانكه‬, ‫صانكه‬
sûretâ ‫صورتا‬
şöyle ‫شويله‬
zâhirâ “görünüşte, görünüşçe” ‫ظاهرا‬
zâhiren ‫ظاهراﹰ‬
açmazdan “görünüşte, sözde,
yaparmış gibi” ‫ﺁمچازدن‬
âdetçe “bayağı, aynı,
olduğu gibi” ‫عادجته‬
aña göre ‫اكا كوره‬
ancileyin ‫اجنيليني‬
bayağı ‫بياغی‬
ber-vech-i tecâhül “bilmezlik
yüzünden” ‫بر وجه جتاهل‬
bi-aynihî “göründüğü gibi, aynı,
neyse o, nasılsa öyle” ‫بعينه‬
bilmezliğile ‫بيلمزلكله‬
bilmezlik yüzünden
‫بيلمزلك يوزندن‬
böyle ‫بويله‬
buncıłayın ‫بوجناليني‬
çün “gibi” ‫چون‬
çünân ki “öyle, öylece”
farzâ ki ‫فرضا كه‬
‫چنان كه‬
Birliktelik Bildiren Zarflar
bâ-hem “birlikte” ‫باهم‬
be-hem ‫بهم‬
bile ‫بيله‬
bir bir ile ‫بر بر ايله‬
bir biri ile ‫بر بری ايله‬
bir ile ‫بر ايله‬
bir oğurdan ‫بر اوغوردن‬
cümhûr ile “hep birlikte” ‫مجهور ايله‬
me‘an “birlikte” ‫معاﹰ‬
Ayrılık Bildiren Zarflar
başka ‫بشﻘه‬
başka başka ‫بشﻘه بشﻘه‬
be-halvet “tek, bir başına” ‫خبلوت‬
ber-taraf “tek, yalnız, bir başına”
‫بر طرف‬
be-tenhâ “tek, yalnız, bir başına”
birer birer ‫برر برر‬
fürâdâ “bir bir, sıra sıra” ‫فرادا‬
fürâden “bir bir, birer birer” ‫فراداﹰ‬
‫بتنها‬
61
3. Ünite - Kelime Sınıfları III: Zamirler ve Zarflar
Kabullenme, Sayma Bildiren Zarflar
noła ‫نوله‬
ołsun ‫اولسون‬
öyle ołsun ‫اويله اولسون‬
san ki ‫صانكه‬
teslîm eyleyelim ‫تسليم ايليهمل‬
tut ki ‫ طوتكه‬, ‫طوت كه‬
tutalım ‫طوتهمل‬
tutalım ki ‫طوتهمل كه‬
And Verme Zarfları
avretim boş ołsun ‫عورمت بوش اولسون‬
başım için ‫باشم ايچون‬
sakalım tırâş ołsun ‫صقﺁمل تراش اولسون‬
Tañrı hakkı için ‫تكری حﻘی ايچون‬
vallahi, billâhi ve sümme tallâhi
‫واهلل و باهلل و مث تاهلل‬
vallâhi, vallaha
‫واهلل‬
İstem Dışılık, Kendiliğinden Oluş Bildiren Zarflar
arazan “beklenmedik biçimde,
istemeden” ‫عرضاﹰ‬
hatâ ile “istemeden” ‫خطا ايله‬
ittifâk “beklenmedik biçimde,
birden” ‫اتفاق‬
ḳazâ ile “bilmeden ve beklemeden”
‫قضا ايله‬
Aşağıdaki beyitleri okuyunuz ve içlerindeki zarfları gösteriniz:
‫يارم كيجه كلدی ينه يارم كيجه كيتدی‬
‫هيچ بيلمزم اما نيجه كلدی نيجه كيتدی‬
‫كورميلدن نوعيا بر ﺁی اولبددر اول مهی‬
‫شهر ايچنده ﺁكا بكزر مهلﻘا كوردك می هيچ‬
‫ اولبددر‬ołuptur : olmuştur
‫ مهلﻘا‬meh-liḳâ : ay yüzlü güzel
‫قدم قدم كيجه تشريفی ناﺋلﻰ او مهك‬
‫جهان جهان امل انتظاره دكمز می‬
‫ ناﺋلﻰ‬Nâilî : şairin adı
‫ تشريف‬teşrîf : şereflendirme, mutluluk verici geliş
‫ امل انتظار‬elem-i intizâr : umut içinde bekleyiş acısı.
6
62
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Özet
1
2
Kelime sınıfları içinde zamirlerin yerini belirlemek.
Zamirler isim sınıfından kelimelerdir. Kimseleri ve
nesneleri temsil ederler, onların yerini tutarlar. Adlar gibi nesneleri karşılayan kelimeler değildirler, bu
bakımdan tek başlarına anlamları yoktur. Adlarla
zamirler arasındaki en önemli fark budur. Başka bir
fark Türkçede zamirlerin çekim sırasında biçim değiştirmeleridir. Bu da zamirleri öteki kelime türlerinden
ayıran belli başlı özelliklerden biridir. Zamirlerin adlarla ortak yanı ise, söz içindeki ilişkilerinden doğan
durumlara uygun olarak çekime uğramaları, onlar
gibi durum eklerini alarak çekilmeleridir.
Zamirlerin çeşitlerini sıralayabilecek ve Osmanlı Türkçesinde kullanılmış olan zamirleri yapılış ve işleyiş özellikleriyle tanımak.
Zamirlerin, taşıdıkları kavramlara ve kullanışlarına
göre çeşitleri vardır. Onları kişi zamirleri, dönüşlülük
zamirleri, gösterme zamirleri, soru zamirleri, belirsiz
zamirler ve ilinti zamirleri olmak üzere 6 başlık altında topladık. Hemen hepsi Osmanlı Türkçesinde yapıca ve kullanımca kimi özellikler gösterirler. Aralarında alıntılar da bulunmaktadır. Özellikle Farsçadan
alınmış olan ilinti zamiri ‫ كه‬ki, kurduğu cümle tipi ile
dikkat çekici ve çok kullanılmış olması bakımından
da yakından tanınması gereken bir zamirdir. Türkçe
kişi ve gösterme zamirlerinin kökleri çekim sırasında
değişmeye uğrar. Bu onlara özgü bir durumdur. Bu
değişme yüzünden bana ve sana Osmanlı Türkçesinde ‫ بكا‬ve ‫ سكا‬gibi yazılır. Tekil 3. kişi oł zamirinde de
benzer bir değişme meydana gelmiş, onun da yönelme durumu 1. ve 2. kişi gibi olmuştur: ‫ ﺁكا‬aña. Aynı
durum gösterme zamirlerinde de görülür. Bunların
da yönelme durumları ‫ بوكا شوكا اكا‬şeklinde yazılır.
Osmanlı Türkçesindeki gösterme zamirleri yakın için
‫ بو‬bu, ‫ اشبو‬işbu, ‫ اوشبو‬oşbu, az uzak için ‫ شو‬şu, ‫ شول‬şoł,
daha uzak için ise ‫ اول‬oł, ‫ او‬o’dur. Dönüşlülük zamiri
‫ كندو‬ve ‫ كندی‬olmak üzere iki şekilde yazılır. 3. kişiyi
gösteren bu zamirin okunuşu da iki türlüdür: gendi,
kendi.
3
4
Kelime sınıfları içinde zarfların yerini belirlemek.
Zarflar da isim sınıfından kelimelerdir. Sıfatların ve
fiillerin anlattıkları vasıf (nitelik) ile kılış ve oluşu
açıklarlar ve değiştirirler. Bu işleyişleriyle sıfat ve fiillerin önünde yer alırlar ve cümlede onlarla bir arada
bulunurlar. Adlar ve sıfatlardan en önemli farkları onlardan daha az bağımsız olmaları, daha doğrusu sıfat
ve fiillere bağımlı bulunmalarıdır. Zarfların sıfatlara
benzeyen yanı ise, söz içinde çekimsiz olmalarıdır. Bu
yönden adlardan ve zamirlerden ayrılırlar. Zarfların
bir özelliği de kendi cinsinden kelimelerin önüne de
gelebilmeleri, böylece onları da etkilemeleri, anlamlarını değiştirebilmeleridir.
Zarfların çeşitlerini sıralayabilecek ve Osmanlı Türkçesinde kullanılmış olan zarfları yapılış ve işleyiş özellikleriyle tanımak.
Osmanlı Türkçesinde Arapça ve Farsçadan alınmış
olanlarla birlikte pek çok zarf kullanılmıştır. Bunlar arasında nicelik (azlık çokluk, miktar), yer yön
(mekân)vezamanzarflarısayılabilirölçüdedir.Nitelik (hâl, tarz ve tavır) zarfları ise sayılamayacak kadar
çoktur. Anlamları zarf olarak kullanılmaya yatkın
kimi adlar ile, işleyişçe zarflara benzediğinden, pek
çok sıfat da zarf olarak kullanılmıştır. Bu sıfatların
çoğu Türkçe ve alıntı niteleme sıfatıdır. Bir bölük zarf
ise türemiş kelime yapısındadır. Nihayet birleşik yapıda birçok zarf bulunmaktadır. Öte yandan zarfların pek çoğu başka kelime türlerinden alınmışlardır,
bu yüzden onları ancak bir sıfatla ve bir fiille birlikte
oluşturdukları öbekler içinde tanır ve ayırt ederiz.
Zarf öbekleri dediğimiz bu öbeklerin cümledeki yeri
bir sıfat ve fiilin yerine eştir.
3. Ünite - Kelime Sınıfları III: Zamirler ve Zarflar
63
Kendimizi Sınayalım
1. Aşağıdaki çoğul eki almış kelimelerden hangisi, birden
fazla topluluğu belirtebilir?
a. ‫انلر‬
b. ‫چورهلر‬
c. ‫اوتهلر‬
d. ‫كيجهلر‬
e. ‫حلظهلر‬
2. Aşağıdakilerden hangisi, çoğul 2. kişi zamirinin çoğulunun belirtme durumu eki almış şeklidir?
a. ‫بزلرك‬
b. ‫بزی‬
c. ‫بزلرﻯ‬
d. ‫سزلرﻯ‬
e. ‫سزلرك‬
3. “Âkil midir ol ki gendi gendiyi oda atar.” cümlesinin tam
ve doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?
a. O kendini ateşe atan akıllı mıdır?
b. Kendini o ateşe atan akıllı mıdır?
c. Kendini ateşe atan akıllı mıdır?
d. Akıllı kendini o ateşe atan mıdır?
e. Akıllı kendini ateşe atar mı?
4. “Duydum ki vurulmuşsun bir insafsız güzele.” cümlesinin
tam ve doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?
a. Bir insafsız güzele vurulduğunu duydum.
b. Bir insafsız güzelin vurulduğunu duydum.
c. Bir insafsız güzele ki vurulmuşun duydum!
d. Vurulduğunu duyduğum bir insafsız güzeldir.
e. Bir insafsız güzele vurulmuşsun duydum.
5. Aşağıdakilerden hangisi türemiş zarf değildir?
a. ‫اوملغني‬
b. ‫يازين‬
c. ‫صكره‬
d. ‫ياپ ياپ‬
e. ‫قنده‬
6. Aşağıdakilerden hangisi nitelik zarfı değildir?
a. ‫اجنق‬
b. ‫عاجال‬
c. ‫عكسنه‬
d. ‫فﻘط‬
e. ‫جزؤی‬
7. “‫ ”يوماً فيوما‬zarfının doğru anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
a. lüzumlu
b. günden güne
c. sonunda
d. gerçekten
e. benzeri gibi
8. “‫ ”عن قريب‬zarfının doğru anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
a. önce
b. daha
c. çok geçmeden
d. arkasında
e. üstünde
9. Aşağıdakilerden hangisi zaman zarfı değildir?
a. ‫علی االكثر‬
b. ‫علی الفور‬
c. ‫علی الددوام‬
d. ‫عرضاﹰ‬
e. ‫عن قريب‬
10. “‫ ”ابتدا‬zarfının türü aşağıdakilerden hangisidir?
a. sıra
b. nicelik
c. nitelik
d. zaman
e. uğurlama
64
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. a
2. d
3. c
4. a
5. d
6. e
7. b
8. c
9. d
10. a
Yanıtınız yanlış ise “Zamirler” ve “Zamirlerin Çeşitleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Zamirler” ve “Zamirlerin Çeşitleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Zamirler” ve “Zamirlerin Çeşitleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Zamirler” ve “Zamirlerin Çeşitleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Zarflar” ve “Zarfların Çeşitleri”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Zarflar” ve “Zarfların Çeşitleri”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Zarflar” ve “Zarfların Çeşitleri”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Zarflar” ve “Zarfların Çeşitleri”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Zarflar” ve “Zarfların Çeşitleri”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Zarflar” ve “Zarfların Çeşitleri”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Sıra Sizde 4
‫ نهكبی‬Ne gibi? ‫ نهمي‬Neyim var? ‫ نهيك‬Neyiñ alındı? ‫ نهسی‬Nesi var?
‫ نهيكز اولدی ضايع‬Neyiñiz zâyi ołdu? ‫ نهيكدن‬Neyiñden geçtin?
Sıra Sizde 5
‫بر سوز ديدی جانان كه كرامت وار ايچنده‬
Cânân, içinde kerâmet olan bir söz dedi.
‫ايله طلب شو وصلی كم هجر ايله انتظاری يوق‬
Hecr ile intizârı olmayan vaslı taleb eyle.
Sıra Sizde 6
Yârim gece geldi yine yârim gece gitti
Hiç bilmezem ammâ nice geldi nice gitti
Zarflar: gece, hiç, nice
Görmeyelden Nev‘iyâ bir ay ołuptur oł mehi
Şehr içinde aña beñzer meh-liḳâ gördüñ mü hiç
Zarflar: görmeyelden, bir ay, şehr içinde, hiç
Ḳadem ḳadem gece teşrîfi Nâilî o mehiñ
Cihân cihân elem-i intizâra değmez mi
Zarflar: ḳadem ḳadem, gece
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Yararlanılan Kaynaklar
Sıra Sizde 1
‫ بزلرك‬bizleriñ, ‫ بزلری‬bizleri, ‫ بزلره‬bizlere, ‫ بزلرده‬bizlerde, ‫ بزلردن‬bizlerden ‫ سزلرك‬sizleriñ, ‫ سزلری‬sizleri, ‫ سزلره‬sizlere, ‫ سزلرده‬sizlerde, ‫سزلردن‬
sizlerden
Ateş, A. -Tarzi, A. (1971). Farsça Grameri, İstanbul.
Banguoğlu, T. (1974). Türkçenin Grameri, İstanbul.
Deny, J. (1941). Türk Dili Grameri, Çev. Ali Ulvi Elöve, İstanbul.
Meninski, F. À. M. (1680). Grammatica Turcica, (Tıpkıbasım), İstanbul, 2000: Simurg Yayıncılık.
Türk İlmî Transkripsiyon Kılavuzu (1946), İstanbul.
Viguier, M. (1790). Éléments de la Langue Turque, İstanbul.
Sıra Sizde 2
aña - oña, anı – onu, anda – onda, andan – ondan, anłar –
onłar - olar,
ol – o, anłarıñ – onłarıñ, anłara – onłara, anłarı – onłarı,
anłara – onłara,
anłardan – onłardan
Sıra Sizde 3
‫ كندم‬kendim, ‫ كندك‬kendiñ, ‫ كندی‬kendi
‫ كندمك‬kendimiñ, ‫ كندكك‬kendiñiñ, ‫ كندينك‬kendiniñ
‫ كندمی‬kendimi, ‫ كندكی‬kendiñi, ‫ كندينی‬kendini
‫ كندمه‬kendime, ‫ كندكه‬kendiñe, ‫ كندينه‬kendine
‫ كندمده‬kendimde, ‫ كندكده‬kendiñde, ‫ كندينده‬kendinde
‫ كندمدن‬kendimden, ‫ كندكدن‬kendiñden, ‫ كنديندن‬kendinden
4
OSMANLI TÜRKÇESİNE GİRİŞ-II
Amaçlarımız



Bu üniteyi tamamladıktan sonra;
Fiillerin dildeki ve kelime sınıfları içindeki yerini belirleyebilecek,
Osmanlı Türkçesi’ndeki çekimsiz fiilleri ayırt edebilecek,
Osmanlı Türkçesi’ndeki çekimsiz fiil türlerini izleyebileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
•
•
•
•
•
Kılış,OluşveDurum
Başlangıç
SüreİçindeGerçekleşme
Bitiş
ZamanveKişi
•
•
•
•
•
GörünüşveÇatı
Bildirme
Anlatma
Söylenti
Şart
İçindekiler
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Kelime Sınıfları IV: Fiiller/1.
Çekimsiz Fiiller
• FİİLLER
• ÇEKİMSİZFİİLLER
• ÇEKİMSİZFİİLLERİNTÜRLERİ
Kelime Sınıfları IV: Fiiller/
1. Çekimsiz Fiiller
FİİLLER
Fiiller kılış, oluş ve durum bildiren kelimelerdir. Varlıkların gerçekleştirdikleri iş ve eylemleri, gerçekleşen iş ve eylemlerin biçimlerini, bir varlık, kavram, iş ve eylemin durumunu
ve niteliğini anlatır. Türkçe’de ayrı kökleri olan, ayrı yapım ekleriyle üretilen ve ayrı çekim
ekleri bulunan bu kelimeler dilde bir ana sınıf oluştururlar. Taşıdıkları anlamlar, karşıladıkları kavramlar, söz içinde kurdukları ilişkiler isimlere göre çok farklıdır. Fiil sınıfından
kelimelerin söz içinde işleyiş bakımından durumları değişmez; gördükleri iş bellidir, değişip başkalaşmaz. Bu yüzden bu kelime sınıfının bölünmez bir bütünlüğü vardır.
Türkçe’de bir fiil tabanı yalın hâliyle ancak emir kipinin 2. kişisinde görülür: ał, gir,
tut, saḳła gibi. Bunun dışında Türkçe bir fiil tabanı çekimsiz olarak kullanılamaz, kişi ve
zaman kavramlarına bağlanmadan söz içinde asıl işleyişini yerine getiremez, bir bağımsız
cümlede yüklem olamaz.
Türkçe fiilleri tabanlarından -maḳ/-mek ekiyle yapılmış adlarla adlandırırız, bunlara
mastar deriz:
‫ بوملق‬bułmaḳ, ‫ ﺁملق‬ałmaḳ, ‫ دوشنمك‬düşünmek, ‫ ﺍﻳﺴﺘﻪمك‬istemek, ‫ اﻳنمك‬inmek, ‫ فريالمتق‬fırłatmaḳ,
‫ سومك‬sevmek gibi.
Açıklama: Bir fiil tabanını göstermek istediğimizde, mastar ekini atarak, tabanın son harfinden sonra bir çizgicik (tire) koyarız. Daha önce bu işareti bütün eklerin başına koymuştuk. Bir ekin başında bulunduğunda bu ek onun bir yapım ya da çekim eki olduğunu gösterir. İsim ve fiillerde bütün yapım ve çekim ekleri gösterilmek istendiğinde ise, tabanla ekin/
eklerin arası yine bu çizgicikle ayrılır:
bil-mek, sev-gi, doł-u, bil-(i)n-mek, at-(ı)ł-mış, bil-dir-di-m, bil-dir-(i)l-miş-ti, gör-me,
gör-(ü)-ş-me, aaç-łıḳ, güzel-lik-ten, ba-łı-łıḳ-(ı)mız-ı, ev-i, ev-de-ki-ler, ev-den, ev-ce,
ev-le-n-ecek-miş, biz-(i)m gibi.
Ama mastar eki atılmış, çekim eki almaya hazır bir fiil kökü ya da gövdesi -emir 2. kişi dışında- tek başına kullanılmadığından, bu durumda sonuna da çizgiciğin konması gerekli olur:
bil-, bil-dir-, ał-, ał-(ı)n-, sev-, sev-(i)l-, uç-, uç-(u)ş-, bekle, bekle-t- gibi.
Bu uygulama ile fiilden fiil yapan ekler diğerlerinden farklı olarak, iki çizgicik arasına alınmış olur:
-l-, -n- ,-t-, -dir- gibi.
68
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Fiillerde Anlam
Her türlü kılış ve oluş ile bunların gösterdikleri türlü ayrılık, başkalık ve nitelikler fiillerin
sözlük anlamlarını oluşturur. Bunlar değişken, aynı zamanda da üretkendir. Bir fiilin anlamında zamanla değişmeler meydana gelebilir. Bunun yanında bir fiil yeni anlamlar kazanarak bir anlam dallanmasına da uğrayabilir. Bu bakımdan her tarihî dönem metninde
fiillerin farklı anlamlarıyla karşılaşabiliriz.
Fiillerin anlam özelliklerini iki yönden değerlendirmek mümkündür:
a. Eylemin gerçekleşmesi ile ilgili anlam özellikleri
Fiillerde, eylemlerin başlangıç, süre içinde gerçekleşiş ve bitiş olmak üzere üç aşamada
gerçekleştiğini belirten bir anlatım özelliği bulunduğu görülür:
1. Kimi fiiller bir eylemin başlangıç aşamasını, daha doğrusu gerçekleşmesi için süre
gerekmeyen bir oluş ve kılışı bildirir:
‫ باشالمق‬başłamaḳ, ‫ امچق‬açmaḳ, ‫ چيقمق‬çıḳmaḳ, ‫ كريمك‬girmek gibi.
2. Kimi fiiller sürerlik bildirir. Bunlarda kılış ve oluş belli bir süre içinde gerçekleşir
ya da işin/eylemin gerçekleşmesi için belli bir süre gereklidir:
‫ پيشمك‬pişmek, ‫( ﻳيمك‬yemek) yemek, ‫ اوﻳومق‬uyumaḳ ‫ بوﻳومك‬büyümek, ‫اولغونلشمق‬
ołunłaşmaḳ, ‫ قومشق‬ḳoşmaḳ, ‫ ﻳورميك‬yürümek, ‫ چالشمق‬çałışmaḳ, ‫ طومتق‬tutmaḳ, ‫قاﻳنامق‬
ḳaynamaḳ, ‫ اوزامق‬uzamaḳ gibi.
3. Kimi fiiller ise, gerçekleşmesi süre isteyen bir eylemin bitiş aşamasını anlatır; daha
doğrusu, süregelen bir eylemin sona erişindeki gerçekleşmeyi bildirir:
‫ بيﺘمك‬bitmek, ‫ طورمق‬durmaḳ, ‫ دوكنمك‬tükenmek, ‫ ﻳورملق‬yorułmaḳ, ‫ برقمق‬bıraḳmaḳ, ‫اوتورمق‬
oturmaḳ gibi.
b. Eylemin etkisiyle ilgili anlam özellikleri
Fiiller anlamca, belirttikleri eylemin bir nesneyi etkileyip etkilememesine göre de
farklılaşır ve bu yönden iki öbek oluşturur: geçişli fiiller, geçişsiz fiiller.
Geçişli fiillerde eylem dışa dönüktür; eyleyen (özne), eylemini bir nesne üzerinde gerçekleştirmekte, böylece bir nesne etkilenmektedir:
‫ قريمق‬ḳırmaḳ, ‫ ﺁمچق‬açmaḳ, ‫ قاپامق‬kapamaḳ, ‫ كﺘورمك‬getirmek, ‫ اﻳچمك‬içmek, ‫ سومك‬sevmek,
‫ ﻳيمك‬yemek gibi.
Geçişsiz fiillerde ise, gerçekleşen eylem, yalnızca eyleyenle ilgilidir. Başka bir deyişle,
eyleyenin, gerçekleştirdiği eylemle bir kişi/nesne üzerinde herhangi bir etkide bulunması
söz konusu değildir:
‫ اوتورمق‬oturmaḳ, ‫ كلمك‬gelmek, ‫ باقمق‬baḳmaḳ, ‫ اومچق‬uçmaḳ gibi.
Geçişli fiiller, etkileyici olmaları yüzünden, etkileyecekleri bir kişi/nesne isterler. Etkilenen kişi/nesne, bu fiillerin yüklemi olduğu cümlede nesne adını alır. Geçişsiz fiiller
ise, etkileyici olmadıklarından, etkileyecekleri bir kişi/nesne gerekli değildir, dolayısıyla
yüklemi oldukları cümlede üye olarak nesne yer almaz.
Durum ve oluş fiilleri genellikle geçişsizdirler:
‫ بكلمك‬beklemek, ‫ ﻳامتق‬yatmaḳ, ‫ اوتورمق‬oturmaḳ, ‫ پيشمك‬pişmek, ‫ بولشمق‬bułaşmaḳ, ‫طوميق‬
doymaḳ, ‫ صارارمق‬sararmaḳ, ‫ بوﻳومك‬büyümek, ‫ بوﻳلنمق‬boyłanmaḳ gibi.
Bununla birlikte kimi fiiller, çeşitlenmiş sözlük anlamlarına göre, hem geçişli, hem
geçişsiz özellik gösterirler. Bunlara ortada fiiller denir:
‫ طوپالمق‬topłamaḳ “1. nesneli: ekin, çiçek, … biriktirmek, 2. nesnesiz: şişmanłamaḳ”;
‫ كچمك‬geçmek “1. nesneli: dereyi, köprüyü, … geçmek, 2. nesnesiz: aşağıdan, üstten, …
geçmek gibi.
4. Ünite - Kelime Sınıfları IV: Fiiller/1. Çekimsiz Fiiller
Kullanışlarına Göre Fiiller
Türkçe’de kullanışlarına göre iki türlü fiil şekli vardır: çekimli fiil, çekimsiz fiil.
Çekimli fiil, fiilin kişi ve zaman ekleri almış şeklidir. Bir fiilin bu şekli onun asıl işleyişinde görülür ve böyle bir fiil söz içinde yargıyı tamamladığı için bitmiş fiil adını alır:
‫ كلورم‬gelirim, ‫ كلدك‬geldiñ, ‫ كلمشز‬gelmişiz, ‫ كلﻪجكﺴكز‬geleceksiniz, ‫ كلﻪسن‬gelesin, ‫كلﺴون‬
gelsin, ‫ كلﺴﻪ‬gelse gibi.
Çekimsiz fiil ise, fiil kök ve gövdelerinden belli eklerle yapılmış hem fiile, hem isme
yatkın ve yakın türemiş kelimelerdir. Bu melez nitelikleriyle fiile yatkınlıkları, kılış ve oluş
bildirerek özne, nesne, dolaysız tümleyiciler ve zarf gibi üyeler alıp bitmemiş yargı öbekleri oluşturabilmeleri; isme yatkınlıkları ise, söz içinde isim sınıfından kelimeler (adlar,
zamirler, sıfatlar ve zarflar) gibi kullanılabilmeleri, isim çekim ekleri alabilmeleridir. Bu
yüzden bunlara fiilin isimleşmiş (isimcil) şekilleri dendiği gibi, bitmemiş fiil de denir. Bunlar fiil adları, sıfatfiiller ve zarffiillerdir:
‫ الفی اغزﻳنﻪ طيقمق‬lâfı azına tıḳmaḳ, ‫ اغزندن چيقانی قوالغی اﻳشيﺘممك‬azından çıḳanı ḳułaı
işitmemek, ‫ طوغری سوﻳلينی طوققوز كوﻳدن قووارلر‬doru söyleyeni (dokuz köyden ḳovarłar),
‫ ﺍﻝ ﺍﻳلﻪ كلن دو كون باﻳرام‬el ile gelen (düğün bayram) gibi.
Fiillerde Çatı
Fiil tabanları, öznenin söz içindeki işleyişini belirtmek, daha doğrusu eylemin gerçekleşmesinde öznenin gösterdiği değişik davranışları ya da kazandığı farklı durumları anlatmak üzere değişik şekillere girer. Fiilin belli ekler alarak girdiği bu şekillere görünüş, fiil
tabanlarının bu türlü çeşitlenmesine ise çatı diyoruz.
Türkçe’de fiil çatısının 6 görünüşü vardır. Bunlar eksiz ve -l-, -n-, -ş-, -dır-/-dur-/-dir-/-dür-,
-t-, -r-, -ma/-me- ekleriyle kurulur:
1. Yalın görünüş: ‫ كورمك‬görmek
2. Edilen görünüşü: ‫ كورملك‬gör-(ü)lmek
3. Dönüşlü görünüş: ‫ كورمنك‬gör-(ü)nmek
4. Karşılıklı görünüş: ‫ كورمشك‬gör-(ü)şmek
5. Ettiren görünüşü: ‫ كوردرمك‬gör-dür-mek, ‫ اوقﺘمق‬oḳu-t-maḳ, ‫ اﻳچورمك‬iç-(i)r-mek
6. Olumsuz görünüş: ‫ كورممك‬gör-me-mek.
Çatı Eklerinin Yazılışı
Çatı eklerinden -l-, -n-, -r-, -ş-, -t- ünsüzle biten köklere bir bağlantı ünlüsüyle eklenir. Bu
ünlü, kalıplaşan klasik yazımda gösterilmemiş, yani karşılığı olan bir harfle belirtilmemiştir:
‫ صاتلمق‬sat-(ı)ł-maḳ, ‫ بولنمق‬buł-(u)n-maḳ, ‫ بيلنمك‬bil-(i)n-mek, ‫ طاقنمق‬tak-(ı)n-maḳ, ‫كينمك‬
gey-(i)n-mek, ‫ اورمشق‬vur-(u)ş-maḳ, ‫ اوچشمق‬uç-(u)ş-maḳ, ‫ ﺁقﺘمق‬aḳ-(ı)t-maḳ, ‫ قورقﺘمق‬ḳork-(u)-tmaḳ gibi.
Ancak dönemin sonlarında, uyuma bağlı olarak ı, i söylendiği kelimelerde ‫ ی‬ye ile; u,
ü söylendiği kelimelerde ‫ و‬vav ile gösterilmiştir:
‫صاتيلمق‬, ‫بولومنق‬, ‫بيلينمك‬, ‫كيينمك‬, ‫ﺁقيﺘمق‬, ‫اورومشق‬, ‫ قورقومتق‬gibi.
Fiile ettiren görünüşü (geçişsiz fiillerde olduran görünüşü) kazandıran eklerden biri
olan, Osmanlı Türkçesi yazımında tek şekille (‫ )در‬yazılan ek, söyleyişte, eklendiği tabana
göre uyum kanunlarına uymuş olarak çeşitlenir; -dır-, -dur-, -dir-, -dür-/-tır-, -tur-, -tir-,
-tür- olmak üzere 8 türlü okunur:
‫ ﺁلدرمق‬ał-dır-maḳ, ‫ بيلدرمك‬bil-dir-mek, ‫ بولدرمق‬dur-dur-maḳ, ‫ اولدرمك‬öl-dür-mek, ‫ﺁچدرمق‬
aç-tır-maḳ, ‫ اﻳﺘدرمك‬et-tir-mek, ‫ قوشدرمق‬ḳoş-tur-maḳ, ‫ اوشوشدرمك‬üşüş-tür-mek gibi.
69
70
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Tek şekillilik eğilimiyle donuklaşan yazımda, aynı çatının başka bir eki olan -r (‫’)ر‬nin,
önceki dönemin uyumlu olmayan tek şekilli yazılışı da korunmuştur. Bu yazılış yüzünden,
ekin, özellikle XVI. ve XVII. yüz yıllarda, bulunduğu her kelimede yuvarlak ünlü ile okunduğunu çeviriyazılı metinler göstermektedir:
‫ شاشورمق‬şaş-ur-maḳ “korkutmak, ürkütmek”, ‫ كچورمك‬geç-ür-mek, ‫ بيﺘورمك‬bit-ür-mek,
‫ كيورمك‬gey-ür-mek gibi.
Konuşma dilinde ise, eklendiği tabana göre uyumlu söylendiğini yine çeviriyazılı metinlerden anlıyoruz:
‫ طوﻳورمق‬doy-ur-maḳ, ‫ سورچورمك‬sürç-ür-mek “sürçtürmek, düşürmek”, ‫ ﺁشورمق‬aş-ır-maḳ,
‫ پيشورمك‬piş-ir-mek gibi.
Fiillerin anlamını olumsuzlaştıran, başka bir deyişle onları olumsuz görünüşe sokan
-ma/-me- eki, ince sıradan kelimelerde ‫ م‬ve ‫ مﻪ‬, kalın sıradan kelimelerde ise, genel olarak
‫ ما‬, bazen de ‫ مﻪ‬biçiminde yazılmıştır:
‫ بيلمﻪمك‬, ‫ بيلممك‬bil-me-mek, ‫ﺁملﻪمق‬, ‫ ﺁملامق‬ał-ma-maḳ gibi.
Tasvir fiillerinden olan yeterlik fiillerinin olumsuz görünüşünde tabandan sonra gelen
zarffiil ekleri de harfle gösterilmiştir:
‫بيلﻪمﻪمك‬, ‫ بيلﻪممك‬bil-eme-mek, ‫ ﺍﻳﺴﺘيﻪممك‬iste-yeme-mek, ‫ﺁلﻪمﻪمق‬, ‫ ﺁلﻪمامق‬ał-ama-maḳ,
‫ ﺁكالﻳﻪمﻪمق‬añła-yama-maḳ gibi.
XVI. ve XVII. yüz yıllarda tasvir fiillerinde zarffiil eki olarak ı, i ve u, ü de kullanılmakta idi:
‫سوميﻪمك‬, ‫ سوميمك‬sev-ime-mek, ‫ اوليمامق‬oł-ıma-maḳ, ‫ ﻳورﻳوممك‬yürü-yüme-mek gibi.
1
Aşağıdaki kelimeler fiilden üretilmiş isimlerdir. Bunların a) eklerini ayırarak üretilmiş oldukları tabanları gösteriniz, b) bu tabanlardaki çatı eklerini de ayırıp mastar eki katarak fiil
adları biçiminde yazınız:
ałıştırma, biçimlenmiş, ayrıłıḳ, süpürülmemiş, ḳarıştıran, beğenilen, yaḳıłacaḳ, pişirilmiş,
ḳarşıłaşış, dayanıłmaz.
ÇEKİMSİZ FİİLLER
Yukarıda, kullanışlarına göre fiillerin çekimli ve çekimsiz olmak üzere ikiye ayrıldığını,
bunlardan çekimsiz olanların fiilin isimleşmiş şekilleri olduğunu söylemiş, fiil kişi ekleri
almadıkları için bunlara bitmemiş fiiller dendiğini eklemiştik. Kimi dilbilgisi kitaplarında
bunlar fiilimsi olarak da anılır.
Söz İçinde Çekimsiz Fiiller
Çekimsiz/Bitmemiş fiiller, tamamlanmış bir yargı bildiren cümlelerde ad, sıfat ve zarf işleyişinde bir üye olarak yer alabilirler, ancak yüklem olamazlar:
a) ad
‫ كيﺘمك وار دومنك ﻳوق‬Gitmek var, dönmek yoḳ,
‫ ﻳازالن باشﻪ كلور‬Yazıłan (başa gelir).
‫ دوشنك دوسﺘی اوملاز‬Düşenin dostu olmaz.
b) sıfat
‫ وﻳرن ال ﺁالن الدن خريليدر‬Veren el ałan elden hayırłıdır.
c) zarf
‫ چالشمينجﻪ اوملاز‬Çałışmayınca ołmaz.
‫ اوملدﻳن كمﺴﻪ ابدی حيات بوملاز‬Ölmedin kimse ebedî hayât bułmaz.
• Bunakarşılıktamamlanmamışbiryargıbildirensözöbeklerinin(bağımlıyargının) yüklemi olabilirler. Bu öbeklerde ise bir cümlenin bütün üyeleri yer alabilir:
4. Ünite - Kelime Sınıfları IV: Fiiller/1. Çekimsiz Fiiller
‫ اونی بو حالده كورمك بنی اوزدی‬Onu bu hâlde görmek beni üzdü.
‫ اوكلﻪدن صكره شدتنیﺁرتدران روزكار ﻳوزندن اوﻳونلرك دوامی ممكن اوملدی‬Öğleden soñra şiddetini
arttıran rûzgâr yüzünden oyunłarın devâmı mümkün ołmadı.
‫ جان چيقمدن خوی چيقماز‬Cân çıḳmadan huy çıḳmaz.
‫ صاچی بيﺘمدك ﻳﺘيمك حقينﻪ كوز دﻳكدی‬Saçı bitmedik yetîmin haḳḳına göz dikti.
. ‫ ﺍوه كلمﺴيلﻪ چيقمﺴی بر اولدی‬Eve gelmesi ile çıḳması bir ołdu.
‫ اغلرم خاطره كلدكچﻪ كولوشدكلرمز‬Ałarım hâtıra geldikçe gülüştüklerimiz.
‫ بر بنا خراب اوملدقچﻪ معمور اوملاز‬Bir binâ harâb ołmadıḳça ma‘mûr ołmaz.
• Bitmemiş fiiller iyelik eki alabilir. Bu durumda bu iyelik eki, yüklemi oldukları
bağımlı yargıda özne yerini tutar:
‫ ﺁه اﻳلدكم سرو خرامانك اﻳچوندر‬Âh eylediğim serv-i hırâmânıñ içindir “Âh eyleyişim, selvi
gibi salınan boyun yüzündendir”.
‫ كوزم جامن افندم سودكم دولﺘلی سلطامن‬Gözüm. Cânım. Efendim. Sevdiğim devletli sułtânım.
‫ كلﻪجكنی نرهدن بيلﻪبيلريدم‬Geleceğini nereden bilebilirdim gibi.
• Bitmemişfiillerbirisimcümlesindeyüklemadıdaolabilirler.Budurumdadabir
addan başka bir şey değildirler.
Fiillerin bu isimleşmiş şekilleri üç türlüdür: adfiil, sıfatfiil, zarffiil.
ÇEKİMSİZ FİİLLERİN TÜRLERİ
Adfiiller
Kılış, oluş ve durumların, yani fiillerin adı olan kelimelerdir. Osmanlı Türkçesi’nde Türkçe
bütün fiil tabanlarına -maḳlıḳ/-meklik, -ma/-me, ve -ış/-iş ekleri eklenerek yapılmış dört
türlü adfiil vardır. Bunları 1. Ünitede fiil adları (adfiiller) başlığı altında görmüştük:
‫ ﺁملق‬ałmaḳ, ‫ كلمك‬gelmek, ‫ پاسلنمق‬pasłanmaḳ, ‫ باقمقلق‬baḳmaḳłıḳ, ‫ بيلمكلك‬bilmeklik, ‫ﺁكلمﻪ‬
añłama, ‫ چكيچلمﻪ‬çekiçleme, ‫ باقش‬baḳış, ‫ بينش‬biniş gibi.
Adfiiller tamamlanmamış bir yargı bildiren bağımlı bir cümlede yüklem olarak bulunurlar. Bu cümlelere adfiil cümlesi diyoruz.
Arapça ve Farsça’nın Adfiilleri (Fiil Adları)
Osmanlı Türkçesi’nde Arapça’dan alınmış adfiiller (fiil adları), yani mastarlar, Türkçe’deki
karşılıkları -maḳ/-mek ekli adfiiller olan kelimelerdir. Bunlar cümlede daha çok ad olarak
kullanılmıştır. Bununla birlikte, tıpkı bir Türkçe adfiil gibi, bunlar da bağımlı bir cümlede
yüklem olarak yer almış, kendilerine bağlı üyelerle bir yargı öbeği oluşturmuşlardır:
‫ ﻳاران اﻳلﻪ صحبت فرداﻳﻪ قالدی‬Yârân ile sohbet ferdâya “yarına” ḳałdı.
‫ نعمﺘﻪ شكر نعمﺘی جلب اﻳدر‬Nimete şükür nimeti celb eder “çeker”.
‫ ﺁزه قناعت چوغﻪ اﻳرشدرر‬Aza ḳanâ‘at çoa eriştirir.
‫ اظهار هنره مأمور اوملغني‬Izhâr-ı hünere “hüner göstermeye” me‘mûr ołmaın “olduğundan” gibi.
• Arapça mastarların (kılış adlarının) yüklemi olduğu adfiil öbekleri, Osmanlı
Türkçesi’nde Türkçe bir ad gibi, ile ve birle takılarıyla oluşan takı öbeklerinde de
yer almıştır:
‫ اوردوادرنﻪدن مرور اﻳلﻪ صوفيﻪﻳﻪ كيدهجكدر‬Ordu Edirne’den mürûr ile “geçerek” Sofya’ya
gidecektir.
‫ چوجق مكﺘبدن عودت برلﻪ اوﻳنﻪ كلوب‬Çocuḳ mektepten avdet birle evine gelip …. gibi.
• Bunungibi,Farsçabiradfiildebağımlıbircümleninyüklemiolabilirvebucümle
bir ad gibi, ile ve birle takılarıyla birleşir. Bu takı öbeği de, Türkçe’nin -araḳ/-erek
zarffiil ekiyle yapılmış zarffiil cümlesi yerine kullanılır:
71
72
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
‫ بﺘون اموال و امالكنی فروخت اﻳلﻪ مصره عزميت اﻳﺘدی‬Bütün emvâl ve emlâkini fürûht ile “satarak” Mısır’a azîmet etti “gitti”.
• OsmanlıTürkçesi’ndeasılyaygınolarakkullanılanmastarlar(kılışadları),Arapça
mastarların Türkçe etmek, eylemek, olmak ve bunların edilen ve olumsuz görünüşleri ile kurduğu birleşik fiillerin mastar şekilleridir. Çeşitli adfiil cümlelerinde
kullanılanlar da daha çok bunlardır:
‫ اﻳراث حريت اﻳﺘمك‬îrâs-ı hayret etmek “hayret uyandırmak”,
‫ طی مسوات علی اﻳﺘملری‬tayy-ı semâvât-ı ulâ etmeleri “yüksek gökleri dürercesine aşmaları”,
‫ عقد جملس رمحت اﻳلملرﻳنی‬akd-i meclis-i rahmet eylemelerini “rahmet meclisi toplamalarını”,
‫ ترتيب اسباب زﻳنت اوملق بابنده‬tertîb-i esbâb-ı zînet ołmaḳ bâbında “süs gereçleri düzenlenmesi konusunda ” gibi.
Sıfatfiiller
Fiilin sıfatlaşmış, kavramı sıfata dönüşmüş biçimidir. Söz içinde işleyiş bakımından diğer
sıfatlar gibi adları niteleyen kelimelerdir:
‫ پيشمش ﺁش‬pişmiş (aş), ‫ بيلدك‬bildik (adam), ‫ كورن كوز‬gören (göz), ‫ ﺁليجی قوش‬ałıcı (kuş),
‫ ﺁقار صو‬aḳar (su), ‫ اوتورهجق ﻳر‬oturacaḳ (yer), ‫ بينﻪجك ﺁت‬binecek (at) gibi.
Bunlar da adfiiller gibi edilen ve olumsuz görünüşlerine girerler. Adfiillerden ayrılan
yanları, zaman anlatımı taşımalarıdır:
‫ ﺁچلمادق غنجﻪ‬açıłmadıḳ (gonca), ‫ اوركمدك طوار‬ürkmedik (davar), ‫ سوﻳلنمش سوز‬söylenmiş
(söz), ‫ ﻳاقلﻪجق كﺘاب‬yaḳıłacaḳ (kitap) gibi.
Sıfatfiiller de tamamlanmamış bir yargının yüklemi olurlar. Bu cümlelere sıfatfiil cümlesi deriz.
• Birsıfatfiilcümlesiençokbirbağımsızcümleninüyelerindenbirininsıfatıolarak
iş görür:
‫ اوچ كوندن بری ﻳانان اورمان بر دورلو سوندرلﻪمدی‬Üç günden beri yanan orman bir türlü söndürülemedi.
‫ وقﺘﺴز اوتن خروسی كﺴرلر‬Vakitsiz öten horozu keserler.
• Sıfatfiil cümleleri, tıpkı bir ad gibi, bağımsız bir cümlede bir zamirin yerini de
tutabilir. Bu durumda yalın ya da çekimli şekilleriyle cümlenin üyelerinden biri
olur:
‫ اركن قالقان ﻳول ﺁلري‬Erken ḳałḳan yoł ałır.
‫ طوغرو سوﻳلينی طوقوز كوﻳدن قووارلر‬Doru söyleyeni doḳuz köyden ḳovarłar.
‫ اﻳش بيلنك قيليچ قوشانانك‬İş bileniñ, ḳıłıç kuşananıñ.
‫ موالم صربلر وﻳرسون ﻳارندن ﺁﻳرملشﻪ‬Mevlâm sabırłar versin yârinden ayrıłmışa. gibi.
• Birsıfatfilcümlesibağımsızcümleninöznesiolduğunda,onuadıyladeğildeeylem
niteliğiyle tanıtır. Bu durumda bağımsız cümlede özne, herhangi bir anlatımıyla,
belirsiz zamir yerindedir:
‫ منارهﻳی چاالن قيليفينی حاضرلر‬Minâreyi çałan ḳıłıfını hâzırłar.
‫ چوق بيلن چوق ﻳانلري‬Çoḳ bilen çoḳ yanıłır gibi.
Arapça ve Farsça’nın Sıfatfiilleri
Arapça ve Farsça’nın sıfatfiillerinin de Osmanlı Türkçesi’nde çok kullanıldığını söylemiştik. Arapça’da belli kalıplarla, Farsça’da ise kimi eklerle fiillerden üretilmiş bu sıfatfiil anlamlı kelimeler, Osmanlı Türkçesi’nde büyük ölçüde sıfat gibi kullanılmışlardır. Bununla
birlikte, bu fiilden üreme şekiller, Türkçe sıfatfiiller gibi, yüklem olarak yer aldıkları yargı
öbekleri oluştururlar. Bunlar da:
4. Ünite - Kelime Sınıfları IV: Fiiller/1. Çekimsiz Fiiller
a) bir bağımsız cümlenin üyelerinden birinin sıfatı olarak iş görür, ya da
b) bir ad hükmüyle isim cümlelerinde yüklem ismi olarak yer alır:
‫ واقف كنجينﻪﺀ اسرار نهان‬vâḳıf-ı gencîne-i esrâr-ı nihân = gizli sırların hazinesini bilen,
‫ دوخﺘﻪﺀ سوزن دقت‬dûhte-i sûzen-i diḳḳat = dikkat iğnesiyle dikilmiş,
‫ نهادهﺀ زمني عبودﻳت‬nihâde-i zemîn-i ubûdiyyet = kulluk zeminine serilmiş,
‫ راحﺘجوی جهانيان‬râhat-cûy-i cihâniyân = bütün insanların rahatlığını isteyen,
‫ ﺤﻣيﺊ سنت امحدﻳﻪ‬muhyî-i sünnet-i Ahmediyye = Hz. Muhammed’in gösterdiği yolu
canlandıran.
Zarffiller
Fiilin belli eklerle yapılmış özel şekilleridir. Türkçe’de fiilden eklerle türetilmiş zarflar daha
çok zarffiil niteliği taşırlar. Adfiiller ve sıfatfiiller gibi isimleşmeye pek elverişli değildirler.
Cümlede zarf olarak kullanılan bu özel şekiller, bu yüzden, adfiiller ve sıfatfiillere göre fiile
daha yatkın ve yakındırlar. Söz diziminde ayrı bir işleyişleri vardır. Fiilin kavramını çok
çeşitli yönlerden açıklayıp sınırlarlar, böylece eylemleri (kılış ve oluşları) daha yakından
belirtip tanıtırlar. Zamana bağlı olmamaları yönünden adfiillere benzerler. Çekimsiz fiil
olarak ise adfiiller ve sıfatfiiller gibi edilen ve olumsuz görünüşüne girerler.
Zarffiillerin cümledeki işleyişleri, tamamlanmış yargılarla eksik yargılar arasında
sağladıkları çeşitli ilişki biçimleri Osmanlı Türkçesi öğretiminin ileri basamaklarında ele
alınması gereken önemli konularındandır. Burada, Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış olan
ve ilk kitapta yapılarına göre sınıflanmış ekler arasında yazılışlarını gösterdiğimiz zarffiil
eklerini, anlamdaşları ile birlikte, gerektikçe kısa açıklamalar da koyarak, topluca vermekle yetiniyoruz:
1. ‫ وب‬, ‫ ﻳوب‬-(y)ıp/-(y)ip. -(y)up/ -(y)üp
Yazılışı dönem sonuna kadar korunmuş eklerdendir. Okuma dilinde dönem boyunca
yuvarlak ünlüyle okunduğu, ancak konuşma dilinde XVII. yüz yıldan başlayarak uyumlu
söylendiği çeviriyazılı metinlerden anlaşılmaktadır. Dönem sonlarında yazımı da söylenişe uygun olarak çeşitlenmiştir:
‫ ﺁلوب ‚ ﺁليب‬ałıp, ‫ بيليب‬, ‫ بيلوب‬bilip, ‫ بولوب‬bułup, ‫ كوروب‬görüp.
Anlamdaşı:
‫ مقلﻪ‬-maḳła (‫ مغلﻪ‬-mała, ‫ مغيلﻪ‬-maıła) /‫ مكلﻪ‬-mekle (-meğle, -meğile)
Birleşik bir zarffiil ekidir. Mastar ekine ile takısı katılarak yapılmıştır:
‫ عصيان ظهور اﻳﺘمكلﻪ‬isyân zuhûr etmekle (etmeğile) = isyân zuhûr edip,
… ‫ … ﺁطﻪنك ليمانی اوملغلﻪ‬adanıñ limanı ołmała (ołmaıła) = adanıñ limanı ołup gibi.
2. ‫ هرق‬-araḳ/ ‫ هرك‬-erek, ‫ ﻳﻪرق‬-(y)araḳ/ ‫ ﻳﻪرك‬-(y)erek:
‫ باقﻪرق‬baḳaraḳ, ‫ اكالﻳﻪرق‬añłayaraḳ, ‫ كورهرك‬görerek, ‫ اسﺘيﻪرك‬isteyerek.
XVI. yüz yıl metinlerinde bu zarffiil ekinin yuvarlak şekline rastlanır:
‫ ﺁغالﻳورق‬ała-yuraḳ.
Anlamdaşı:
‫ مق اوزره‬-maḳ üzere/üzre/‫ مك اوزره‬-mek üzere/üzre:
Arapça’dan ve Farsça’dan alınmış mastarlara ile ve birle takıları katılarak yapılmış birleşik biçimler de bu zarffiilin anlamdaşıdır:
‫ مرور اﻳلﻪ‬mürûr ile, ‫ عودت برلﻪ‬avdet birle, ‫ فروخﺘيلﻪ‬fürûht ile gibi.
3. ‫ ﻪ ﻳﻪ‬-(y)a/-(y)e, ‫ ﻳی ی‬-(y)ı/-(y)i:
Osmanlı Türkçesi’nde tek ve yalın olarak pek kullanılmamıştır. Canlı olarak çift kullanımda ve tasvir fiillerinin yapısında görülür:
73
74
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
‫ دوشﻪ قالقﻪ‬düşe ḳałḳa, ‫ كوره كوره‬göre göre, ‫ بيلﻪ بيلﻪ‬bile bile, ‫ چكﻪ چكﻪ‬çeke çeke; ‫چيقﻪ كلمك‬
çıḳagelmek, ‫ اولﻪ ﻳازمق‬öleyazmaḳ, ‫ دﻳيﻪ كورمك‬diyegörmek, ‫ طوره وارمق‬duravarmaḳ, ‫اولﻪ كلمك‬
ołagelmek, ‫ اولی كلمك‬ołıgelmek, ‫ وﻳرلﻪ كلمك‬verilegelmek, ‫ سوه ﻳورر‬seveyürür, ‫ سوﻳيورر‬seviyürür,
‫ كلی ﻳورر‬geliyürür.
Bu zarffiilin tek olarak da kullanılan eski bir şekli -u/-ü’dür:
‫ بوشالﻳو‬başłayu, ‫ اﻳﺴﺘﻪﻳو‬isteyü, (tasvir fiillerinde) ‫ دﻳيووﻳرمك‬diyüvirmek, ‫ ﻳورﻳيوممك‬yürü-
yüme-mek gibi.
4. ‫ مقﺴزﻳن‬-maḳsızın/‫ مكﺴزﻳن‬-meksizin:
‫ عالوه اﻳﺘمكﺴزﻳن‬ilâve etmeksizin, ‫ بيلمكﺴزﻳن‬bilmeksizin.
Anlamdaşı:
‫ مﻪدن‬-madan/-meden:
‫ اوكينﻪ ﺁردﻳنﻪ باقمﻪدن‬öñüne ardına baḳmadan, ‫ چوق كچمﻪدن‬çoḳ geçmeden.
Bunun ‫ مﻪدﻳن‬-madın/-medin şekli de vardır:
‫ اوملﻪ دﻳن‬ölmedin, ‫ بوملﻪدﻳن‬bułmadın.
5. ‫ اﻳكن‬iken, ‫ كن‬-ken:
Öteki zarffiillerden farklı olarak; geniş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman ve dolaylı geçmiş zaman kiplerinin 3. tekil kişi çekimli şekillerine gelir:
‫ كيدركن‬giderken / ‫ كيدر اﻳكن‬gider iken, ‫ كيﺘمشكن‬gitmişken / ‫ كيﺘمش اﻳكن‬gitmiş iken,
‫ كيدهجككن‬gidecekken / ‫ كيدهجك اﻳكن‬gidecek iken, ‫ كلﻪﻳوركن‬geleyürken / ‫ كلﻪﻳور اﻳكن‬geleyür
iken, ‫ كليور اﻳكن‬geliyür iken.
Anlamdaşı:
‫ دﻳغم حالده‬-dıım hâlde/‫ دﻳكم حالده‬-diğim hâlde:
Bunun, sıfatfiilin tekil ve çoğul iyelik ekleriyle çekimlenmiş 6 şekli vardır:
‫ دق‬/ ‫دﻳغ‬, ‫ دك‬/ ‫م) دﻳك‬, ‫ك‬, ‫ی‬, ‫مز‬, ‫كز‬, ‫(لری‬, ‫ دﻳغم‬/ ‫دغم‬, ‫ دﻳغك‬/ ‫دغك‬, ‫ دﻳغی‬/ ‫دغی‬, ‫ دﻳغمز‬/ ‫دغمز‬,
‫ دﻳغكز‬/ ‫دغكز‬, ‫ دقلری‬/ ‫دﻳقلری‬.
6. ‫ دقده‬-dıḳta/ ‫ دكده‬-dikte, ‫ دقده‬-duḳta ‫ دكده‬/-dükte:
‫ بولدقده‬bułduḳta, ‫ كوردكده‬gördükte.
Anlamdaşı:
Bu zarffiilin anlamdaşı, yukarıda geçen hâlde katılmış iyelikli şekillerin ‫ ده‬bulunma
hâli eki almış biçimleridir:
‫ دﻳغمده‬-dıımda…./ ‫ دﻳكمده‬-diğimde … gibi.
• Ayrıca aynı iyelikli şekillere vakit ve zamân kelimeleri katılarak yapılmış zarffiil
şekilleri de bunların anlamdaşıdır:
‫ دﻳغم زمان‬-dıım zamân …, ‫ دﻳكم وقت‬-diğim vaḳit … gibi.
• Buyapıdazamân yerinde esnâ, sıra kelimeleri de bulunabilir:
‫ دﻳغم اثناده‬-dıım esnâda …, ‫ دﻳكم صرهده‬-diğim sırada gibi.
7. ‫ دقجﻪ‬-dıḳça/-duḳça , ‫ دكجﻪ‬-dikçe/ -dükçe:
Osmanlı Türkçesi’nde, bu ekin 3. kişi iyelik ekli ‫ دغنجﻪ‬-dıınca, ‫ دكنجﻪ‬-diğince biçimi
de kullanılmıştır:
‫ عمرم اولدوغنجﻪ‬ömrüm ołduunca, ‫ صارصلدﻳغنجﻪ‬sarsıłdıınca gibi.
8. ‫ﻳنجﻪ‬, ‫ جنﻪ‬-(y)ınca/ -(y)ince:
Bu ekle yapılmış zarffiillerin Osmanlı Türkçesi’nde üç kavramı vardır:
a. Ardıncalık:
‫ اوغالن اولننجﻪ بك اولدم صانري‬Ołan evlenince bey ołdum sanır.
Bu anlatım -dikte ekli zarffiillerin anlatımıyla eş değerdedir.
4. Ünite - Kelime Sınıfları IV: Fiiller/1. Çekimsiz Fiiller
• Ardıncalıkanlatımı,kimizamanzorunlu bir ardıncalık durumuna dayanır. O zaman ekin anlatımı, -dikten sonra yapısındaki biçime eş değer olur:
‫ قاضی مرتشی اولنجﻪ طبيعيدر كﻪ عدالت مزاده چيقار‬Ḳâdı mürteşî (“rüşvetçi”) ołunca tabî‘îdir
ki adâlet mezâda çıḳar.
b. Zamanca Durum:
‫ فرنك جانی صيقلنجﻪ صوصار تورك جانی صيقلنجﻪ چوق سوﻳلر‬Firenk cânı sıḳıłınca susar, Türk cânı
sıḳıłınca çoḳ söyler.
Bu anlatımı -dıḳta/-duḳta,-dikte/-dükte ve -dıḳça/-duḳça, -dikçe/-dükçe eklerinin anlatımına eştir.
c. Sınırlanış:
Kavramında süre içinde gerçekleşme bulunan bir eylemin başka bir eylemin sona eriş
anına dek uzandığını, o eylemin öncesinde başlayıp da bittiği âna kadar sürdüğünü anlatır. Ekin Osmanlı Türkçesi’nde bu anlatımdaki kullanılışı eskidir:
‫ ميك ميكی متام اﻳدجنﻪ چالوپ چيغريدﻳلر‬Yemek yemeği temâm edince çałıp çıırdıłar.
‫ بركمﺴﻪﻳﻪ طوﻳنجﻪ طعام ﻳدرمك‬bir kimseye doyunca ta‘âm yedirmek gibi.
• Sınırlayışkavramıardıncalık kavramının zıddıdır. Bu yüzden ekin bu zamanca sınırlayış anlatımı -mezden evvel şeklinin zamanca sınırlayış anlatımına yaklaşır.
Anlamdaşları:
a) ‫ جيق‬-ıcaḳ/ ‫ جيك‬-icek, -ucaḳ, /-ücek:
Osmanlı Türkçesi’nde çok kullanılmış olan bu ekin anlatımı -ınca/-ince ve -dıḳta/
-dikte’nin anlatımlarına yakındır. Ardıncalık ve zamanca durum yanında, sonuç anlatır. Bir
eylemin gerçekleşmesiyle ya da gerçekleşmesinden sonra meydana gelen/gelecek eylemi
bir doğal sonuç olarak bildirir:
‫ حصار فﺘح اوليجق ابﺘدا اذان اوقونور‬Hisâr feth ołıcaḳ ibtidâ “önce” ezân oḳunur.
‫ خطك كليجك سن ده بنی موملﻪ ﺁرارسني‬Hattın gelicek sen de beni mumła ararsın gibi.
b) ‫ دﻳغم كبی‬-dıım gibi, ‫ دﻳكم كبی‬-diğim gibi:
‫ اونی كوردوكم كبی طانيدم‬Onu gördüğüm gibi tanıdım.
c) ‫ مﺴيلﻪ‬-masıyła/-mesiyle; ‫ مﺴی برلﻪ‬-ması birle/-mesi birle:
‫“ بو مركبی كمﺴﻪ ﺁملاز دميﺴيلﻪ خواجﻪ ذاتاً بن ده ﺁنی صامتق اﻳچون كﺘريمﻪدم دميش‬Bu merkebi kimse
ałmaz” demesiyle hoca “zâten ben de onu satmaḳ için getirmedim” demiş.
d) ‫ دغی‬-dıı birle, -duğı birle / ‫ دكی برلﻪ‬-diği, -düği birle birle:
‫ امضالندكی برلﻪ قلعﻪﻳﻪ بياض باﻳراقلر دﻳكلوب‬imzâlendügi birle ḳal‘áye beyâz bayraḳłar dikilüp
… gibi.
e) ‫ ماز‬-maz/‫ مز‬-mez; ‫ ر‬, ‫ ﻳر‬-(ı)r/-(i)r, ‫ ور‬-(u)r/-(ü)r:
‫ طوﻳار طومياز‬duyar duymaz, ‫ كلور كلمز‬gelir gelmez, ‫ كورر كورمز‬görür görmez gibi.
9. ‫ جنﻪﻳﻪ قدر‬-ıncaya ḳadar/ ‫ ﻳنجﻪﻳﻪ قدر‬-(y)inceye ḳadar.
Yukarıda geçen -(y)ınca/-(y)ince, -(y)unca/-(y)ünce eki gibi sınırlanış anlatır:
‫ سنی اولنجﻪﻳﻪ قدر سوهجكم‬Seni ölünceye ḳadar seveceğim.
‫ وندﻳكدن ترﻳاك كلنجﻪﻳﻪ قدر هندده آدمی ﻳيالن هالك اﻳدر‬Venedik’ten tiryâk “panzehir” gelinceye
ḳadar Hind’de âdamı yıłan helâk eder.
Anlamdaşı:
‫ دكن‬/ ‫ دك‬/‫ ﻳﻪ سيﻪ قدر‬-(y)asıya, -(y)esiye ḳadar/dek/değin:
‫ سن كلﻪسيﻪ دكني اخشام اولور‬Sen gelesiye değin ahşam ołur.
10. ‫ﻳﻪلﻰ‬, ‫ هﻰﻟ‬-(y)al/ -(y)eli:
‫ سن بو ﻳردن كيده لی سنی سوﻳلر بكا طاغلر‬Sen bu yerden gideli… seni söyler baña dałar,
‫ بن كورميﻪلی چوق ﺁچلمشﺴكز‬Ben görmeyeli çoḳ açıłmışsıñız.
75
76
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
• Bununbirde-(y)alıdan,/-(y)eliden beri biçimi vardır. Bunun da Osmanlı Türkçesinde
-(y)aldan, -(y)elden ve -(y)aldan beri, -(y)elden beri gibi farklı kullanışları vardır:
‫ بو اوی خراب اولﺴی اره وارالدن برو دخی قارمن طوميمدی‬Bu evi harâb ołası ere varałdan beri
daha ḳarnım doymadı.
11. ‫ دقدن صكره‬-dıḳtan sonra, -duḳtan soñra / ‫– دكدن صكره‬dikten sonra, -dükten soñra:
‫ ﺁت چالندقدن صكره ﺁخورك قاپوسنی قاپار‬At çałındıḳtan soñra ahırıñ ḳapısını ḳapar.
‫ بنی قورقوتان اولدكدن صكره جهنمﻪ كيﺘمك دكل هيچ بر ﻳره كيﺘمﻪمكدر‬Beni ḳorḳutan öldükten soñra
cehenneme gitmek değil, hiçbir yere gitmemektir.
12. ‫ مادن‬-madan/‫ مﻪدن‬-meden; ‫ مادن اول‬-madan evvel/‫ مﻪدن اول‬-meden evvel:
‫ كون طوغمادن نﻪلر طوغار‬Gün domadan neler doar.
‫ صوﻳﻪ وارمادن پاچالری صغار‬Suya varmadan paçałarı sıar.
13. ‫– مازدن‬mazdan/ ‫ مزدن‬-mezden; ‫ مازدن اول‬-mazdan evvel/ ‫ مزدن اول‬-mezden evvel:
‫ ﺁﻳی اورملازدن درﻳﺴی صاتلماز‬Ayı vurułmazdan derisi satıłmaz.
‫ كريمزدن اول چيقاجغنی دوشون‬Girmezden evvel çıḳacaını düşün.
2
3
Aşağıdaki fiil tabanlarına -me, -memek, iş, -en, -miş, -ecek, -dik, -dikçe, -diğince, -dikte, -ince,
-medin, -meden, -ip, -erek, -icek eklerini katarak bu fiillerin adfiil, sıfatfiil ve zarffiil şekillerini Osmanlı alfabesiyle yazınız:
sevil-, bekle-.
“Bengi istediği bölümü kazandı.” tam yargılı cümlesini tebrik ettim yüklemine nesne göreviyle, “Zeynep eve gelmedi.” tam yargılı cümlesini ise endişelendim yüklemine zarf tümleci
göreviyle ekleyerek yarım yargılı bir grup haline dönüştürünüz.
4. Ünite - Kelime Sınıfları IV: Fiiller/1. Çekimsiz Fiiller
77
Özet
1
2
3
Fiillerin dildeki ve kelime sınıfları içindeki yerini
belirleyebilmek
Fiiller kılış, oluş ve durum bildiren kelimelerdir. Fiillerin taşıdıkları anlamlar, karşıladıkları kavramlar ve
söz içinde kurdukları ilişkiler isimlere göre çok farklıdır. Türkçe fiilleri tabanlarından -mek ekiyle yapılmış
adlarla adlandırırız, bunlara mastar deriz. Türkçede
bir fiil tabanı yalın hâliyle ancak emir kipinin 2. kişisinde görülür. Bunun dışında Türkçe bir fiil tabanı
çekimsiz olarak kullanılamaz, kişi ve zaman kavramlarına bağlanmadan söz içinde asıl işleyişini yerine
getiremez, bir bağımsız cümlede yüklem olamaz.
Osmanlı Türkçesinde çekimsiz fiilleri ayırt edebilmek
Fiil tabanlarının zaman ve kişi ekleri almış şekillerine çekimli fiiller diyoruz. Bir çekimli fiil bağımsız
bir yargı bildiren cümlenin yüklemini oluşturur. Bu
işleyişiyle cümlenin kurucu üyesi her zaman bir fiildir. Çekimsiz fiiller ise fiilin isimleşmiş şekillerdir;
fiil kişi ekleri almadıkları için bunlara bitmemiş fiiller
de denir. Kimi dilbilgisi kitaplarında bunlar fiilimsi
olarak da anılır. Bitmemiş fiiller, tamamlanmış bir
yargı bildiren cümlelerde ad, sıfat ve zarf işleyişinde
bir üye olarak yer alabilirler, ancak yüklem olamazlar.
Buna karşılık tamamlanmamış bir yargı bildiren söz
öbeklerinin (bağımlı yargının) yüklemi olabilirler. Bu
öbeklerde ise bir cümlenin bütün üyeleri yer alabilir.
Fiillerin bu isimleşmiş şekilleri üç türlüdür: adfiil, sıfatfiil, zarffiil.
Osmanlı Türkçesi’ndeki çekimsiz fiil türlerini izleyebilmek
Osmanlı Türkçesi’nde Türkçe bütün fiil tabanlarına
-maḳlıḳ/-meklik, -ma/-me, ve -ış/-iş ekleri eklenerek
yapılmış dört türlü adfiil vardır. Osmanlı Türkçesi’nde
Arapça’dan alınmış adfiiller (fiil adları), yani mastarlar, Türkçe’deki karşılıkları -maḳ/-mek ekli adfiiller
olan kelimelerdir. Bunlar cümlede daha çok ad olarak
kullanılmıştır. Bununla birlikte, Arapça ve Farsça fiil
adları, tıpkı bir Türkçe adfiil gibi bağımlı bir cümlede
yüklem olarak yer almış, kendilerine bağlı üyelerle bir
yargı öbeği oluşturmuşlardır. Osmanlı Türkçesi’nde
asıl yaygın olarak kullanılan mastarlar (kılış adları),
Arapça mastarların Türkçe etmek, eylemek, olmak ve
bunların edilen ve olumsuz görünüşleri ile kurduğu
birleşik fiillerin mastar şekilleridir.
Arapça’da belli kalıplarla, Farsça’da ise kimi eklerle fiillerden üretilmiş sıfatfiil anlamlı kelimeler, Osmanlı
Türkçesi’nde büyük ölçüde sıfat gibi kullanılmışlardır.
Bununla birlikte, bu fiilden üreme şekiller, Türkçe sıfatfiiller gibi, yüklem olarak yer aldıkları yargı öbekleri oluştururlar.
Cümlede zarf olarak kullanılan zarffiiller, adfiiller ve
sıfatfiillere göre fiile daha yatkın ve yakındırlar. Söz
diziminde ayrı bir işleyişleri vardır. Fiilin kavramını
çok çeşitli yönlerden açıklayıp sınırlarlar, böylece eylemleri (kılış ve oluşları) daha yakından belirtip tanıtırlar. Zamana bağlı olmamaları yönünden adfiillere
benzerler. Çekimsiz fiil olarak ise adfiiller ve sıfatfiiller gibi edilen ve olumsuz görünüşüne girerler. Zarffiillerin cümledeki işleyişleri, tamamlanmış yargılarla
eksik yargılar arasında sağladıkları çeşitli ilişki biçimleri Osmanlı Türkçesi öğretiminin ileri basamaklarında ele alınması gereken önemli konularındandır.
78
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Kendimizi Sınayalım
1. Aşağıdaki fiillerden hangisi “sürerlik” bildirmez?
a. ‫طومتق‬
b. ‫پيشمك‬
c. ‫اوزامق‬
d. ‫دوكنمك‬
e. ‫بوﻳومك‬
2. Aşağıdaki fiillerden hangisi “geçişli”dir?
a. ‫بولشمق‬
b. ‫صارارمق‬
c. ‫باشالمق‬
d. ‫اوتورمق‬
e. ‫سومك‬
3. Aşağıdaki fiillerden hangisinin çatısı “ettiren” görünüşündedir?
a. ‫اﻳچورمك‬
b. ‫كورمنك‬
c. ‫اورمشق‬
d. ‫كﺘورمك‬
e. ‫طيقمق‬
4. Aşağıdakilerden hangisinde “sıfatfiil” eki vardır?
a. ‫كورمك‬
b. ‫صيقلنجﻪ‬
c. ‫ﺁچلمادق‬
d. ‫اوشوشدرمﻪ‬
e. ‫باقش‬
5. Aşağıdaki fiillerden hangisinin çatısı “dönüşlü” görünüşündedir?
a. ‫كورمنك‬
b. ‫كوردرمك‬
c. ‫كورملك‬
d. ‫كورمشك‬
e. ‫كورممك‬
6. Aşağıdakilerden hangisi
değildir?
a. gördüğünde
b. görür görmez
c. gördüğü zaman
d. gördüğü sırada
e. gördüğü esnada
‫ كوردكده‬ifadesinin anlamdaşı
7. Aşağıdakilerden hangisinde “zarffiil” eki vardır?
a. ‫باقمقلق‬
b. ‫بينش‬
c. ‫ﻳانان‬
d. ‫سوﻳلنمش‬
e. ‫اوملغلﻪ‬
8. ‫ اوغالن اولننجﻪ بك اولدم صانري‬ifadesindeki zarffilin anlamca
meydana getirdiği kavram aşağıdakilerden hangisidir?
a. ardıncalık
b. sürerlik
c. zamanca durum
d. sınırlanış
e. birliktelik
9. ‫حصار فﺘح اوليجق ابﺘدا اذان اوقونو‬cümlesinin günümüz dilinn
deki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?
a. Hisâr feth edildiğinde önce ezân okunur.
b. Hisâr feth edilinceye kadar ezân okunur.
c. Hisâr feth edildikten sonra önce ezân okunur.
d. Hisâr feth edilmeden evvel ezân okunur.
e. Hisâr feth edileli beri hep ezân okunur.
10. Aşağıdakilerden hangisi zarffiiller hakkında söylenemez?
a. Adfiiller ve sıfatfiiller gibi isimleşmeye pek elverişli
değildirler
b. Adfiiller ve sıfatfiillere göre fiile daha yatkın ve
yakındırlar.
c. Fiilin kavramını çok çeşitli yönlerden açıklayıp sınırlarlar
d. Zamana bağlı olmamaları yönünden adfiillere benzerler.
e. Adfiiller ve sıfatfiiller gibi edilen ve olumsuz görünüşüne girmezler.
4. Ünite - Kelime Sınıfları IV: Fiiller/1. Çekimsiz Fiiller
79
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
Yararlanılan Kaynaklar
1. d
Ateş, A. -Tarzi, A. (1971). Farsça Grameri, İstanbul.
Banguoğlu, T. (1974). Türkçenin Grameri, İstanbul.
Deny, J. (1941). Türk Dili Grameri, Çev. Ali Ulvi Elöve, İstanbul.
Meninski, F. À. M. (1680). Grammatica Turcica, (Tıpkıbasım), İstanbul, 2000: Simurg Yayıncılık.
Türk İlmî Transkripsiyon Kılavuzu (1946), İstanbul.
Viguier, M. (1790). Éléments de la Langue Turque, İstanbul.
2. e
3. a
4. c
5. a
6. b
7. e
8. a
9. a
10. e
Yanıtınız yanlış ise “Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Çekimsiz Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Çekimsiz Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Çekimsiz Fiiller” konusunu yeıniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Çekimsiz Fiiller” konusunu yeıniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Çekimsiz Fiiller” konusunu yeıniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Çekimsiz Fiiller” konusunu yeıniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Çekimsiz Fiiller” konusunu yeıniden gözden geçiriniz.
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1
a) ałıştır-ma, biçimlen-miş, ayrıł-ıḳ, süpürülme-miş, ḳarıştıran, beğenil-en, yaḳıl-acaḳ, pişiril-miş, ḳarşıłaş-ış, dayanıł-maz.
b) ał-ış-tır-maḳ, biçimle-n-mek, ayır-ıł-maḳ, süpür-ül-memek, ḳar-ış-tır-maḳ, dayan-ıł-maḳ, yaḳ-ıł-maḳ, piş-ir-il-mek,
ḳarşıła-ş-maḳ, dayan-ıł-maḳ.
Sıra Sizde 2
‫سوملﻪمك سولش سولن سوملش سولﻪجك سولدك سولدكچﻪ سولدكنجﻪ سولدكده‬
‫;سولنجﻪ سوملدﻳن سوملدن سولوب سولﻪرك سوليجك سوملﻪ‬
‫بكلمﻪمك بكلﻪﻳش بكلﻪﻳن بكلﻪمش بكلﻪﻳﻪجك بكلﻪدك بكلﻪدكجﻪ بكلﻪدكنجﻪ‬
‫بكلﻪدكده بكلﻪﻳنجﻪ بكلﻪمدﻳن بكلﻪدن بكلﻪﻳوب بكلﻪﻳﻪرك بكلﻪجيك بكلمﻪ‬
Sıra Sizde 3
İstediği bölümü kazanan Bengi’yi tebrik ettim.
Zeynep eve gelmeyince endişelendim.
5
OSMANLI TÜRKÇESİNE GİRİŞ-II
Amaçlarımız


Bu üniteyi tamamladıktan sonra;
Osmanlı Türkçesindeki çekimli fiil şekillerini tanıyabilecek,
Çekimli fiillerde zaman ve kişi eklerinin Osmanlı Türkçesi’ndeki farklı biçimleriyle gelişme aşamalarını izleyebileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
•
•
•
•
•
Kılış,OluşveDurum
Başlangıç
SüreİçindeGerçekleşme
Bitiş
ZamanveKişi
•
•
•
•
•
GörünüşveÇatı
Bildirme
Anlatma
Söylenti
Şart
İçindekiler
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Kelime Sınıfları IV: Fiiller/
2. Çekimli Fiiller
• ÇEKİMLİFİİLLER
• ÇEKİMLİFİİLLERDEZAMANVEKİŞİ
Kelime Sınıfları IV: Fiiller/
2. Çekimli Fiiller
ÇEKİMLİ FİİLLER
Fiil tabanlarının zaman ve kişi ekleri almış şekillerine çekimli fiiller diyoruz. Söz içinde bir
yargıyı tamamladığı için bu durumdaki fiil bitmiş fiil adını alır.
Osmanlı Türkçesi’nde, çoğu Arapça ve Farsça’dan olmak üzere, yabancı dillerden
alınma çok sayıda isim vardır. Buna karşılık fiiller Türkçe asıllıdır. Edebiyat dilindeki, kimi
zaman bütün kelimeleri Arapça ve Farsça olan cümlelerde bile en azından bir yardımcı fiil
bulunur ve -deyim yerindeyse- cümlenin millî niteliğini korur.
Bir çekimli fiil bağımsız bir yargı bildiren cümlenin yüklemini oluşturur. Bu işleyişiyle
cümlenin kurucu üyesi her zaman bir fiildir.
Çekimli Fiillerin Yüklendiği/Yansıttığı Kavramlar
Fiil tabanlarının birden çok ve türlü türlü kavramları vardır. Çekimli bir fiil zaman ve kişi
eki aldığında taşıdığı kavramlara yeni iki kavram yüklenmiş olur. Bu iki kavram çekimli
bir fiilin ayrılmazı, şartıdır. Bunlara ek olarak, çekimli fiillerde kişiye bağlı sayı kavramı
bulunur. Tekil için ek yoktur. Çoğul ise bir ekle belirtilir. Eke çoğul kavramı katan ekle
birlikte oluşan şekil, çoğul 1., 2., 3. kişi eki diye anılır:
‫ سورز‬sever-iz, ‫ سورسز‬sever-siz, ‫ سورسكز‬sever-siñ-iz, ‫ سودك‬sevdi-k, ‫ سودكز‬sevdi-ñ-iz, ‫سوﻩجكسز‬
sevecek-siz, ‫ سوﻩجكسكز‬sevecek-siñ-iz, ‫ سوﻩجكلر‬sevecek-ler gibi.
Çekimli fiillere eklenen başka bir kavram da tarz’dır. Fiiller bu kavramı birleşik
çekimlerde kazanırlar. Bunlar da anlatma (hikâye), söylenti (rivayet) ve şart kavramlarıdır.
Eklerin Sırası
Bir fiilin basit bildirme çekiminde bu kavramları katan ekler şu sıra içinde gelir: zaman ekleri + kişi ekleri + sayı ekleri. Birleşik çekimlerde ise sıra bugün genel olarak zaman + tarz
+ kişi + sayı biçimindedir. Ancak, aşağıdaki örnek çekimlerde görüleceği gibi, Osmanlı
Türkçesi’nde bazı kiplerde zaman ve tarz eklerinin farklı sıralanış durumları da bulunmaktadır:
‫ سودمدی‬sevdimdi – ‫ سوديدم‬sevdiydim, ‫ سوديسم‬sevdiysem – ‫ سودمسه‬sevdimse gibi.
Ayrıca 3. kişi çoğullarında da sıra değişebilmekte, yani çoğul eki -ler tarz ekiyle yer
değiştirmektedir:
‫ بقرمشلر‬baḳarmışłar, ‫ بقرلرمش‬baḳarłarmış gibi.
Bu ekleri almış fiiller bitmiş fiil sayıldıklarından, bitmiş fiil meydana getirmek için fiil
tabanlarına söz konusu eklerin türlü biçimlerini getiririz. Böylece elde ettiğimiz örneklerin her biri bir bitmiş fiil örneğidir. Yaptığımız bu işleme ise fiil çekimi diyoruz.
82
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
ÇEKİMLİ FİİLLERDE ZAMAN VE KİŞİ
Fiillerde Zaman
Her kılış ve oluş bir zaman içinde gerçekleşir. Buna fiilin zamanı diyoruz. Çekimli bir fiilde tabandan sonraki ek, bir kılış ve oluşun hangi zaman parçasında gerçekleştiğini anlatır.
Bu yüzden bu eki de zaman eki olarak adlandırırız.
Zamanın bölümlenmesi konuşmanın içinde geçtiği âna göredir. Konuşan için o ân
şimdiki zamandır. Geçmiş ve gelecek de onun öncesi ve sonrasıdır. Zamanın bu türlü
bölümlenmesi, aslında kesin sınırlara dayanan, salt bir ayırımdır. Ama çekimli bir
fiilde zaman kavramı oldukça esnektir; kılış ve oluşların gerçekleşme biçimleri, tarzları
ile öznenin davranış biçimleri ve eğilimlerini yansıtan türlü anlatımlar gerçekleşme
zamanına da yansır; dolayısıyla çekimli bir fiilin zamanı kesin sınırlarla ayrılmış belirli
zaman dilimleri içine sokulamaz. Ayrıca dilin gelişme süreci içinde fiil zamanlarının
hem sınırı, hem de anlatımı gelişme yoluyla çeşitlendiği gibi, değişmeye de uğrayabilir.
Aşağıda vereceğimiz çekim örneklerinde, Osmanlı Türkçesi’nde kip eklerindeki zaman
geçişliliklerine, ayrıca değişik anlatımlara kısaca değinilecektir.
Fiillerde Kişi
Çekimli fiillerde zaman kavramından sonra bulunması gerekli ikinci kavram kişi kavramıdır. Her kılış ve oluş bir kişiye bağlı bulunur; dolayısıyla bitmiş bir fiil, kılış ve oluşun
bir zaman içinde gerçekleşmiş olması yanında, mantık bakımından da bir kimse tarafından gerçekleştirilmiş olan fiildir. İşte bu işleyişteki ekler kişi ekleridir. Kişi ekleri, zamirlerde olduğu gibi; söyleyen/konuşan, söylenen/dinleyen ve sözü geçen olmak üzere 1., 2. ve
3. kişileri bildirir.
• Fiil çekiminde 1. ve 2. kişiler her zaman ekli olur; 3. kişi ise çoğu zaman eksizdir.
Bu yüzden yüklemi oldukları cümlede tam bir yargı oluşması için bir özne (isim
sınıfından bir kelime) bulunması gereklidir:
O yaptı. Ali ödeyecekmiş. İçim yanıyor. Kedi tırmałamış. Aḳşam ołdu gibi.
• Türkçe’dekişiekleriikikaynaktangelir:a) kişi zamirleri ; b) iyelik ekleri.
Dilimizde kişi ekleri geçmişten bugüne birçok değişmeye uğramıştır. Osmanlı
Türkçesi’nde de bu değişmeler sürmüş, önceki dönemden gelen kimi şekiller büyük ölçüde
değişikliğe uğrayarak, dönem sonunda bugünkü şekiller ortaya çıkmıştır.
Osmanlı Türkçesi’ndeki kişi eklerini yüzyıllara göre değişen şekilleriyle iki bölüğe
ayrılmış olarak veriyoruz:
a. Zamirlerden Gelen Kişi Ekleri
Bunlar,
1) i- fiilinin (isim fiilinin) geniş ve dolaylı geçmiş zamanlarında:
‫ كوزل امي‬, ‫ كوزمل‬güzel-em, güzel-im, ‫ كوزملشم‬güzel-miş-em, güzel-miş-im;
2) diğer fiillerin geçmiş zaman, şart ve emir dışındaki, yani geniş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman, dolaylı geçmiş zaman, istek ve gereklik çekimlerinde:
‫ كوررم‬görür-em, ‫ كوررين‬görür-in, ‫ كوررم‬görür-üm, ‫ بﺎﻗهيوررم‬baḳayür-üm, ‫ كورﻩيورم‬göreyorum, ‫ كورﻩجكم‬görecek-im, ‫ كورمشم‬görmüş-em/görmüşüm, ‫ كورﻩمي‬göreyim, ‫ مي كورملى‬gibi;
kullanılan kişi ekleridir.
83
5. Ünite - Kelime Sınıfları IV: Fiiller/2. Çekimli Fiiller
XVIII.-XX. yüzyıl
‫(امي مي م‬seyrek)-ım/-im, -um/-üm;
XVI.-XVII. yüzyıl
‫مي‬-(y)ım/-(y)im, -(y)um/-(y)üm
‫م‬-am/-em, -ım/-im, -um/ -üm
‫(ام‬seyrek)-am/-em;
‫(امي‬seyrek) -ım/-im;
‫مي‬-(y)am/-(y)em,-(y)ım/-(y)im, -(y)um/-(y)üm;
‫ين‬-in(seyrek)
‫سن‬-sın/-sin, -sun/ -sün
‫سن‬-sın/-sun, -sin /-sün; ‫(سني‬seyrek)
Tablo 5.1
Zamirlerden Gelen Kişi
Ekleri ve Yazılışları
(Yalnızisimfiiliningenişzamanının3.tekilkişisinde)
‫در‬-dır/-dir, -dur/-dür
‫در‬-dur/-dür, -dır/-dir;
‫دور‬-dür, (seyrek)
‫ز‬-ız/-iz, -uz/-üz;
‫ يز‬, ‫ از‬, ‫ ايز‬-ız/-iz;
‫وز‬-üz(seyrek);
‫ز‬-ız/-iz, -uz/-üz;
‫ يز‬-(y)ız/-(y)iz, -(y)uz/ -(y)üz
‫يز‬-(y)ız/-(y)iz, -(y)uz/ -(y)üz
‫سكز‬-sıñız/-siñiz, -suñuz/-süñüz
‫سيز‬,‫(سز‬seyrek)-sız/-siz;
‫ سكز‬-suñuz,/-süñüz, -sıñız/
-siñiz
(Yalnızisimfiiliningenişzamanının3.çoğulkişisinde)
‫درلر‬-dırłar/-dirler, -durłar/-dürler
‫لردر‬-łardur/-lerdür;
‫لر‬-łar/-ler
b. İyelik Eklerinden Gelen Kişi Ekleri
Bunlar,
1) isim fiilinin geçmiş ve şart çekiminde:
‫ كوزل ايدم‬güzel idi-m, ‫ كوزلدم‬güzel-di-m, ‫ كوزل ايسم‬güzel ise-m, ‫ كوزلسم‬güzel-se-m,
2) diğer fiillerin geçmiş zaman ve şart çekimlerinde:
‫ ﺁلدم‬ał-dı-m, ‫ سودم‬sev-di-m; ‫ ﺁلسم‬ał-sa-m, ‫ سوسم‬sev-se-m gibi;
kullanılan kişi ekleridir.
XVIII.-XX. yüzyıl
XVI.-XVII. yüzyıl
‫م‬-m
‫م‬-m
‫ك‬-ñ
‫ك‬-ñ
-
-
‫ق‬-ḳ,‫ك‬-k
‫ق‬-ḳ,‫ك‬-k
‫كز‬-ñız/-ñiz, -ñuz/-ñüz
‫كز‬-ñuz/-ñüz,-ñız/-ñiz
‫لر‬-łar, -ler
‫لر‬-łar, -ler
i- fiilinin (isim fiilinin) birinci şahıs geniş zaman ve dolaylı geçmiş zaman çekimleri kişi
zamiri kökenlidir. Örneğin Batı Türkçesi’nde ben/men şahıs zamiri ses değişikliklerine uğrayarak eke dönüşmüş, -van/-ven, -ın/-in, -am/-em, ve nihayet uyuma girerek -ım/-im, -um/üm ana varyantları ortaya çıkmıştır: aç ben, açvan, açın, açam, açım; açmış ben, açmışvan,
açmışın, açmışam, açmışım gibi. Siz de kişi zamiri kökenli birinci şahıs bildirme ekinin Osmanlı dönemindeki durumunu yazınız.
Tablo 5.2
İyelik Eklerinden Gelen
Kişi Ekleri
1
84
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
İsim Fiili ve Çekimi
İsimleri fiilleştirdiği için isim fiili, fiillerin bütün birleşik çekimlerinde yardımcı fiil olarak
yer aldığı için ana yardımcı fiil (cevher fiil) de denilen i- fiilinin belirli bir anlamı yoktur,
ancak bir durum fiili olarak bir durumda bulunuşu anlatır. Kökü erimiş, ekler hâlinde
kalmış olmakla birlikte, bugün bile gerek yazıda, gerekse konuşmada i-di, i-miş, i-se biçimlerinde varlığını gösterir. Osmanlı Türkçesi’nde bu ekleşmemiş biçimlerle ıdı, ımış gibi
yarı ekleşmiş biçimlerin kullanımı daha yaygındır.
Bu fiilin 4 kipi vardır. Hepsi bildirme tarzında olan bu kipler şunlardır: geniş zaman,
geçmiş zaman, dolaylı geçmiş zaman, şart.
• Genişzamanvedolaylıgeçmişzamançekimlerinin1.ve2.kişilerindezamirlerden
gelen kişi ekleri, 3. kişilerde ise dur- fiilinin geniş zaman ekli gövdesi durur’un ekleşen biçimi olan ‫ در‬kullanılır.
Dolaylı geçmiş çekiminin 3. kişi tekil ve çoğullarında Osmanlı Türkçesi'nde de ek
her zaman kullanılmaz:
‫ اميش‬imiş, ‫ اميشدر‬imiştür / imiştir; ‫ اميشلر‬imişler, ‫ اميشلردر‬imişlerdür / imişlerdir gibi.
• Geçmiş zaman ve şart çekiminde kullanılan kişi ekleri ise iyelik eklerinden gelmektedir:
‫ ايدم‬idim, ‫ ايسك‬iseñ gibi.
İsim fiilinin 4 çekiminde de kişi eklerinin gelişmesi diğer fiillerin çekimindeki kişi
ekleri gibidir; dolayısıyla asıl üzerinde durulması gereken, bu fiilin kökünün çekimlerdeki
durumudur.
Osmanlı Türkçesinde gerek isimlerle olan 4 basit çekimde, gerekse fiillerle birlikte birleşik çekimlerde kullanıldığında i-’nin önceki dönemde görülen düşme eğiliminin, böylece de çekimin ekleşme durumunun sürmekte olduğu görülür. Bununla birlikte bu eğilimin yönü ve derecesi, vezne bağlı kullanım gereklerinden ötürü manzum metinlerden
izlenemez. Harekeli mensur metinlerle çeviriyazılı metin verileri değerlendirildiğinde ise,
hem yazı dilinde, hem de konuşma dilinde ekleşme yönündeki eğilimin dönem boyunca
giderek yaygınlaştığı; ancak ekleşmemiş, yarı ekleşmiş ve tam ekleşmiş biçimlerin bir arada kullanıldığı görülür:
‫ خسته اميش‬hasta imiş, ‫ خستهميش‬hastayımış, hastaymış, ‫ كوررايدی‬görür idi, ‫ كورردی‬görüridi,
görürdü, ‫ بقيسراميش‬baḳıser imiş, ‫ بقيسرميش‬baḳıserimiş, ‫ بقيسرمش‬baḳısermiş, ‫ كلسهايدی‬gelse idi,
‫ كلسهيدی‬gelseyidi, ‫ كلسيدی‬gelseydi, ‫ كلهجك اميش‬gelecek imiş, ‫ كلهجكمش‬geleceğimiş, gelecekmiş
gibi.
• Yukarıdazamirlerdengelenkişiekleritablosundai- fiilinin geniş zaman ve dolaylı geçmiş zaman çekimlerinde tam ekleşmiş, daha doğrusu ekler hâline dönmüş
biçimleri verilmişti. Aşağıda geniş zaman dışındaki 3 kipin çekimleri, yüz yıllar
içindeki kullanım biçimlerine göre, yazılışlarıyla birlikte iki bölük hâlinde verilmektedir:
85
5. Ünite - Kelime Sınıfları IV: Fiiller/2. Çekimli Fiiller
XVIII.-XX. yy.
XVI.-XVII. yy
‫ايدم‬idim;
‫ دم‬-ıdım/-idim, -udum/-üdüm;
‫دم‬,‫يدم‬-(y)ıdım/-(y)idim, -(y)udum/-(y)üdüm;
‫ يدم‬-(y)dım/-(y)dim, -(y)dum/-(y)düm;
‫دم‬-dım/-dim, -dum/-düm
‫ايدوم‬/‫ادوم‬idüm;
‫ايدم‬/‫ادم‬idüm, idim;
‫دم‬-ıdum/-idüm, -ıdım/-idim, -udum/-üdüm;
‫دم‬,‫يدم‬-(y)ıdum/-(y)idüm, (y)ıdım/-(y)idim,
‫ايدك‬idiñ;
‫دك‬-ıdıñ/-idiñ, -uduñ/-üdüñ;
‫يدك‬-(y)ıdıñ/-(y)idiñ, -(y)udun/ -(y)üdüñ;
‫يدك‬-(y)dıñ/-(y)diñ, -(y)duñ/ -(y)düñ;
‫دك‬-dıñ/-diñ, -duñ/-düñ
‫ايدوك‬/‫ ادوك‬idüñ;
‫ايدك‬/‫ادك‬idüñ, idiñ;
‫دك‬-ıduñ/-idüñ, -ıdın/-idiñ, uduñ/ -üdüñ;
‫يدك‬-(y)ıduñ/ -(y)idüñ, -(y)ıdıñ/-(y)idiñ,
-(y)uduñ/-(y)üdüñ;
‫يدك‬-(y)dıñ/-(y)diñ, -(y)duñ/ -(y)düñ;
‫دك‬-dıñ/-diñ, -duñ/ -düñ
‫ايدی‬idi;
‫دی‬-ıdı/-idi, -udu/-üdü;
‫يدی‬-(y)ıdı/-(y)idi, -(y)udu/ -(y) üdü;
‫يدی‬-(y)dı/-(y)di, -(y)du/ -(y)dü;
‫دی‬-dı/-di, -du/-dü
‫ايدیادی‬idi;
‫ دی‬-ıdı/-idi,-udu/-üdü;
‫يدی‬-(y)ıdı/-(y)idi, -(y)udu/-(y)üdü;
‫يدی‬-(y)dı/-(y)di, -(y)du/ -(y)dü;
‫ دی‬-dı/-di,-du/-dü
‫ايدق‬-ıdıḳ, -uduḳ;
‫دق‬-dıḳ, -duḳ;
‫ يدق‬-(y)ıdıḳ, -(y)uduḳ;
‫ يدق‬-(y)dıḳ, -(y)duḳ;
‫ايدك‬idik, üdük;
‫ يدك‬-(y)idik, -(y)üdüḳ;
‫ يدك‬-(y)dik, -(y)düḳ;
‫دك‬-dik, -dük
‫ايدق‬/‫ادق‬-ıduḳ,-ıdıḳ, -uduḳ;
‫دق‬-duḳ, -dıḳ;
‫يدق‬-(y)ıduḳ, -(y)ıdıḳ,-(y)uduḳ;
‫يدق‬-(y)duḳ, -(y)dıḳ;
‫ايدك‬/‫ادك‬-idük, -idik, -üdük;
‫يدك‬-(y)idük,-(y)idik, -(y)üdük;
‫يدك‬-(y)dük, -(y)dik;
‫ دك‬-dik, -dük
‫ايدكز‬idiñiz;
‫دكز‬ıdıñız/,-idiñiz, -uduñuz/ -üdüñüz;
‫يدكز‬-(y)ıdıñız/-(y)idiñiz, (y)uduñuz,/
‫ايدوكز‬/‫ادوكز‬idüñüz;
‫ايدكز‬/‫ادكز‬idüñüz, idiñiz;
‫دكز‬-ıduñuz/ -idüñüz, -ıdıñız/-idiñiz, -uduñuz/
‫ يدكز‬-(y)dıñız/-(y)diñiz, (y)duñuz /-(y)düñüz;
‫دكز‬-dıñız/-diñiz, -duñuz/ düñüz
‫يدكز‬-(y)ıduñuz/ -(y)idüñüz, -(y)ıdıñız/-(y)idiñiz,
-(y)üdüñüz;
-(y)udum, (y)üdüm;
‫يدم‬-(y)dum/-(y)düm, -(y)dım/ -(y)dim;
‫دم‬-dum/ -düm, -dım/-dim
-üdüñüz;
-(y)uduñuz/-(y)üdüñüz;
‫ يدكز‬-(y)dıñız/-(y)diñiz,
-(y)duñuz/ -(y)düñüz;
‫دكز‬-dıñız/-diñiz, -duñuz/ -düñüz
‫ايديلر‬idiler;
‫دلر‬ıdılar/-idiler, -udułar/ -üdüler;
‫ يديلر‬-(y)ıdıłar/-(y)idiler, (y)udułar, -(y)üdüler;
‫ يديلر‬-(y)dıłar/ -(y)diler, (y)dułar/ -(y)düler;
‫ ديلر‚دلر‬-dıłar/ -diler;
‫ لرايدی‬-łar idi/ -ler idi;
‫لردی‬-łardı/-lerdi
‫ادلر‬,‫ايديلر‬idiler;
‫دلر‬ıdılar/ -idiler, -udułar/-üdüler;
‫ يديلر‬-(y)ıdıłar/-(y)idiler, (y)udułar/-(y)üdüler;
‫ يديلر‬-(y)dıłar/-(y)diler, -(y)dułar/-(y)düler;
‫ديلر‚دلر‬-dıłar/-diler;
‫ لرايدی‬-łar idi/-ler idi;
‫لردی‬-łardı/-lerdi
Tablo 5.3
Geçmiş Zaman
86
Tablo 5.4
Dolaylı Geçmiş Zaman
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
XVIII.-XX. yüzyıl
‫اميشم‬imişim;
‫ مشم‬-ımışım/-imişim, -umuşum/ -ümüşüm;
‫ ميشم‬-(y)ımışım/-(y)imişim, (y)umuşum/
-(y)ümüşüm;
‫ميشم‬-(y)mışım/-(y)mişim, (y)muşum,
-(y)müşüm;
‫مشم‬-mışım/ -mişim, -muşum/ -müşüm
‫اميشسن‬imişsin;
‫مشسن‬-ımışsın/-imişsin, -umuşsun/ -ümüşsün;
‫ميشسن‬-(y)ımışsın/-(y)imişsin, -(y)umuşsun/
-(y)ümüşsün;
‫ميشسن‬-(y)mışsın/ -(y)mişsin, -(y)muşsun/
-(y)müşsün;
‫مشسن‬-mışsın/-mişsin, -muşsun, -müşsün
XVI.-XVII. yüzyıl
‫اميشم‬imişem,imişim;
‫اميشامي‬imişim;
‫ مشم‬-ımışam/-imişem, -umuşam/-ümüşem;
-ımışım/-imişim, -umuşum/-ümüşüm,
‫ ميشم‬-(y)ımışam/-(y)imişem, -(y)umuşam,
-(y)ümüşem,
-(y)ımışım/-( y)imişim, -(y)umuşum,/
-(y)ümüşüm;
‫ميشم‬-(y)mışam/-(y)mişem, -(y)mışım/-(y)mişim,
-(y)muşam,/ -(y)müşem, -(y)muşum/
-(y)müşüm;
‫مشم‬-mışam/-mişem, -mışım/,-mişim,
-muşum/-müşüm
‫اميشسن‬/‫ اميشسني‬imişsin,
‫ مشسن‬/ ‫ مشسني‬-ımışsın/-imişsin,
-umuşsun,/-ümüşsün;
‫ ميشسن‬/ ‫ ميشسني‬-(y)ımışsın/-(y)imişsin,
-(y)umuşsun/-(y)ümüşsün;
‫ميشسن‬/‫ ميشسني‬-(y)mışsın/-(y)mişsin,
-(y)muşsun/-(y)müşsün;
‫مشسن‬/‫مشسني‬-mışsın/-mişsin, -muşsun/
-müşsün
‫ اميشدر‬imiştir;
‫مشدر‬-ımıştır/-imiştir,-umuştur/-ümüştür;
‫ميشدر‬-(y)ımıştır,/ -(y)imiştir, -(y)umuştur/
‫ اميشدر‬imiştür, imiştir;
‫مشدر‬-ımıştır/-imiştir, -umuştur/-ümüştür;
‫ميشدر‬-(y)ımıştır/-(y)imiştir, -(y)umuştur/
‫ اميشز‬imişiz;
‫ مشز‬-ımışız/-imişiz, -umuşuz/-ümüşüz;
‫ميشز‬-(y)mışız/-(y)mişiz, -(y)muşuz/ -(y)müşüz;
‫مشز‬-mışız/-mişiz, -muşuz/ -müşüz
‫اميشز‬/‫اميشايز‬imişiz;
‫ مشز‬-ımışız/-imişiz, -umuşuz/-ümüşüz;
‫ميشز‬-(y)mışız/-(y)mişiz, -(y)muşuz/ -müşüz
‫ميشز‬-(y)mışız/-(y)mişiz, -(y)muşuz/-(y)müşüz;
‫مشز‬-mışız/ -mişiz, -muşuz/-müşüz
‫ اميشسكز‬imişsiñiz;
‫ اميشسز‬imişsiz;
‫ اميشسكز‬imişsiñiz;
‫مشسز‬-ımışsız/-imişsiz, -umuşsuz/-ümüşsüz;
‫مشسكز‬-ımışsıñız/-imişsiñiz, -umuşsuñuz/
-(y)ümüştür;
‫اميش‬-ımış/-imiş, -umuş/-ümüş;
-(y)ımış/-(y)imiş, -(y)umuş/-(y)ümüş;
‫ميش‬-(y)mış/ -(y)miş, -(y)muş/-(y)müş;
‫مش‬-mış/-miş, -muş/-müş
‫مشسز‬-ımışsız/ -imişsiz, -umuşsuz/ -ümüşsüz;
‫ميشسز‬-(y)ımışsıñız/-(y)imişsiñiz,
-(y)umuşsuñuz/-(y)ümüşsüñüz;
‫ميشسز‬-(y)mışsıñız/-(y)mişsiñiz, -(y)muşsuñuz/
(y)müşsüñüz;
‫مشسكز‬-mışsıñız/-mişsiñiz, -muşsuñuz/
-müşsüñüz
-(y)ümüştür;
‫اميش‬-ımış/-imiş, -umuş/-ümüş;
‫ميش‬-(y)ımış/-(y)imiş, -(y)umuş/-(y)ümüş;
‫ميش‬-(y)mış/ -(y)miş, -(y)muş, -(y)müş;
‫مش‬-mış/-miş, -muş/ -müş
-müşsüñüz;
‫ميشسز‬-(y)ımışsız/-(y)imişsiz,
-(y)umuşsuz/-(y)ümüşsüz;
‫ميشسكز‬-(y)ımışsıñız/-(y)imişsiñiz,
-(y)umuşsuñuz/-(y)ümüşsüñüz;
‫ميشسز‬-(y)mışsız/-(y)mişsiz, -(y)muşsuz/
-(y)müşsüz;
‫ميشسكز‬-(y)mışsıñız/-(y)mişsiñiz, -(y)muşsuñuz/
-(y)müşsüñüz;
‫مشسز‬-mışsız/-mişsiz, -muşsuz/-müşsüz;
‫مشسكز‬-mışsıñız/-mişsiñiz, -muşsuñuz/
-müşsüñüz
87
5. Ünite - Kelime Sınıfları IV: Fiiller/2. Çekimli Fiiller
‫اميشلردر‬imişlerdir;‫اميشلر‬imişler;
‫اميشلردر‬imişlerdür/imişlerdir;
‫ مشلردر‬-ımışłardır/-imişlerdir, -umuşłardır/
‫اميشلر‬imişler;
-ümüşlerdir;
‫ ميشلردر‬-(y)ımışłardır/ -(y)imişler-dir,
-(y)umuşłardır/-(y)ümüşlerdir;
‫مشلر‬-ımışłar/-imişler,-umuşłar/-ümüşler;
‫ميشلر‬-(y)ımışłar/-(y)imişler,-(y)umuşłar/
-(y)ümüşler;
‫ميشلر‬-(y)mışłar/-(y)mişler,-(y)muşłar,
-(y)müşler;
‫مشلر‬-mışłar/-mişler;
‫لر اميش‬-łar ımış/-ler imiş;
‫لرمش‬-łarmış/-lermiş
‫ مشلردر‬-ımışłardı/-imişlerdir, -umuşłardır,
-ümüşlerdir;
‫( ميشلردر‬y)ımışłardır/-(y)imiş-lerdir,
-(y)umuşłardır/-(y)ümüşlerdir;
‫مشلر‬-ımışłar/-imişler,-umuşłar/-ümüşler;
‫ميشلر‬-(y)ımışłar/-(y)imişler,-(y)umuşłar/
-(y)ümüşler;
‫ميشلر‬-(y)mışła/-(y)mişler,-(y)muşłar/-(y)müşler;
‫مشلر‬-mışłar/-mişler;
‫لر اميش‬-łar ımış/-ler imiş;
‫لرمش‬-łarmış/-lermiş
XVIII.-XX. yüzyıl
‫ايسم‬isem;
‫يسم‬/‫ سم‬-ısam/-isem, -usam/-üsem;
‫يسم‬-(y)ısam/-(y)isem, -(y)usam/-(y)üsem;
‫يسم‬-(y)sam/-(y)sem;
‫سم‬-sam/-sem
XVI.-XVII. yüzyıl
‫ ايسم‬isem;
‫يسم‬/‫ سم‬-ısam/-isem, -usam/-üsem;
‫يسم‬-(y)ısam/-(y)isem, -(y)usam/-(y)üsem;
‫يسم‬-(y)sam/-(y)sem;
‫سم‬-sa/ -sem
‫ايسك‬iseñ;
‫يسك‬/‫ سك‬-ısañ/- iseñ, -usañ/-üseñ;
‫ايسك‬iseñ;
‫يسك‬/‫ سك‬-ısañ/- iseñ, -usañ/-üseñ;
‫يسك‬-(y)ısañ/-(y)iseñ, -(y)usañ/-(y)üseñ;
‫يسك‬-(y)ısañ/-(y)iseñ, -(y)usañ/-(y)üseñ;
‫ يسك‬-(y)sañ/-(y)señ;
‫ يسك‬-(y)sañ/-(y)señ;
‫سك‬-sañ/-señ
‫سك‬-sañ/-señ
‫ايسه‬ise
‫ سه‬/ ‫ يسه‬-ısa/-ise, -usa/-üse;
‫ يسه‬-(y)ısa/-(y)ise, -(y)usa/-(y)üse;
‫ايسه‬ise
‫ سه‬/ ‫ يسه‬-ısa/-ise, -usa/-üse;
‫ يسه‬-(y)ısa/-(y)ise, -(y)usa/-(y)üse;
‫ يسه‬-(y)sa/-(y)se;
‫سه‬-sa/-se
‫ يسه‬-(y)sa/-(y)se;
‫سه‬-sa/-se
‫ايسك‬isek;
‫سق‬/‫ يسق‬-ısaḳ, -usaḳ;
‫يسك‬-(y)isek, -(y)üsek;
‫يسك‬-(y)sek;
‫يسق‬-(y)ısaḳ,-(y)usaḳ;
‫يسق‬-(y)saḳ;
‫سك‬-sek;
‫سق‬-saḳ
‫ ايسك‬isek;
‫يسق‬/‫سق‬-ısaḳ, -usaḳ;
‫يسك‬-(y)isek, -(y)üsek;
‫يسك‬-(y)sek;
‫يسق‬-(y)ısaḳ,-(y)usaḳ;
‫يسق‬-(y)saḳ;
‫سك‬-sek;
‫سق‬-saḳ
‫ايسكز‬iseñiz;
‫ يسكز‬/ ‫ سكز‬-ısañız/-iseñiz, -usañız/-üseñiz;
‫ يسكز‬-(y)sañız/-(y)señiz;
‫سكز‬-sañız/-señiz
‫ ايسكز‬iseñüz,iseñiz;
‫ يسكز‬/ ‫سكز‬-ısañuz,-usañuz, -ısañız/-iseñiz,
-usañız/-üseñiz;
‫ يسكز‬-(y)ısañuz, -(y)iseñüz; ‫ يسكز‬-(y)usañız/
(y)üseñiz;
‫ يسكز‬-(y)sañız/-(y)señiz;
‫سكز‬-sañız/ -señiz
Tablo 5.5
Şart
88
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
‫ايسهلر‬iseler;
‫سلر‬/ ‫ سهلر‬-ısałar/-iseler,-usałar/-üseler;
‫يسلر‬/ ‫ يسهلر‬-(y)ısałar/-(y)iseler,-(y)usałar/
-(y)üseler;
‫ يسلر‬/ ‫يسهلر‬-(y)sałar/-(y)seler;
‫سهلر‬-sałar/-seler
‫لرسه‬-łarsa/-lerse
‫ايسهلر‬iseler;
‫سلر‬/ ‫ سهلر‬-ısałar/-iseler,-usałar/-üseler;
‫يسلر‬/ ‫ يسهلر‬-(y)ısałar/-(y)iseler,-(y)usałar/
-(y)üseler;
‫ يسلر‬/ ‫يسهلر‬-(y)sałar/-(y)seler;
‫سهلر‬-sałar/-seler
‫لرسه‬-łarsa/-lerse
‫ ﻗورو‬ḳuru, ‫ يﺎش‬yaş, ‫ اينجه‬ince, ‫ ﻗﺎلني‬ḳałın isimlerine yapılarına uygun ekleri ekleyerek geniş
2
zaman kipindeki çekimlerini yazınız.
Örnek Çekimler
Yukarıda verdiğimiz kişi eklerinden zamir kaynaklı olanlar i- fiilinin geniş zaman kipinde
bütün isimlere doğrudan gelerek onların çekimli biçimlerini oluşturur:
‫ كوزمل‬güzel-im, ‫ خستهسني‬hasta-sın, ‫ كنﺎردﻩيز‬kenârda-(y)ız, ‫ اودﻩلر‬evde-ler,
Buna karşılık hem zamir, hem iyelik kaynaklı ekler bütün fiillerin bildirme tarzındaki
çekimlerinde yalnızca kişi ekleri olarak zaman eklerinden sonra yer alır:
‫ كلدم‬gel-di-m, ‫ بيلريسكز‬bil-ir-sin, ‫ ويرمشز‬ver-miş-iz, ‫ ﺍيستهيورلر‬iste-yür-ler gibi.
Yine yukarıda daha sonra verdiğimiz i- fiilinin 3 kipinin çekiminde yer alan ekleşmemiş, yarı ekleşmiş ve ek hâlindeki biçimlere gelince, bunlar, bütün isimlerin hepsi bildirme
tarzında, geniş zaman dışındaki diğer 3 kipinin (geçmiş, dolaylı geçmiş, şart) çekim biçimlerini oluştururken, bütün fiillerin birleşik çekimlerinde ise, anlatma, söylenti ve şart
tarzlarını oluşturan çekim biçimlerinin zaman ve kişi kavramlarını karşılayan eklerdir:
‫ كوزلدم‬güzel-dim, ‫ ايدم كوزل‬güzel idim, ‫ يوﻗسش‬yoḳ-muş, ‫ چوغدی‬ço-udu, ‫ وارسه‬var-ısa,
‫ كلجك ايدك‬gel-ecek idiñ, ‫ كلهجكدك‬gel-ecek-tiñ, ‫ بولورمشسن‬bul-ur-muşsun, ‫ ايسرتسه‬iste-r-se, ‫ايسرت‬
‫ ايسه‬iste-r ise gibi.
Görüldüğügibi;isterkelimehalinde(‫ ايدی‬idi, ‫ اميش‬imiş, ‫ ايسه‬ise gibi), ister yarı ekleşmiş
(‫ دی‬-ıdı, ‫ ميش‬-(y)ımış, ‫ يسه‬-(y)ise gibi) olsun, isterse eklerden ibaret bulunsun (‫ دی‬-dı, ‫ميش‬
-mış, ‫ سه‬-se gibi), bütün çekimlerde bunlar, eklendikleri isim ve fiillerin kalın-ince, düzyuvarlak sıradan oluşlarına, ünsüz ya da ünlü ile bitmelerine göre Osmanlı Türkçesi’ndeki
bütün çeşitlenmeleriyle tablolarda yer almış bulunmaktadır. Bunları türlü yapılardaki
isim ve fiillere getirerek örnek çekimler oluşturabiliriz. Aşağıda, tek çekim kalıbında
örnek çekimler verilmekle yetinilecektir. Bu örnek çekimleri vermekteki amacımız,
Osmanlı Türkçesi döneminde kullanılmış kip eklerini ve çekimlerdeki kimi farklılıkları
göstermektir.
Geniş Zaman
Genişzamanınbildirmekipiaslındabasit ya da belirsiz şimdiki zaman kipi sayılır. Ancak
Türkçe’de eskiden beri geçmiş, şimdiki ve gelecek zamanı içine alan kaplayıcı bir zaman anlatımına sahip olmuştur. Kullanışa göre gereklik de anlatır. Meninski, Viguier gibi yabancı
gramer yazarları şimdiki ve gelecek kipi saymışlardır.
89
5. Ünite - Kelime Sınıfları IV: Fiiller/2. Çekimli Fiiller
XVIII.-XX. yy.
XVI.-XVII. yy
‫ﺁترم‬atarım
‫بقرم‬baḳaram, baḳarım
‫ﺁترسن‬atarsın
‫بقرسن‬baḳarsın
‫ﺁتر‬atar
‫بقر‬baḳar
‫ﺁترز‬atarız
‫ بقرز‬baḳarız
‫ ﺁترسكز‬atarsıñız
‫بقرسز‬baḳarsız
‫ بقرسكز‬baḳarsıñız, baḳarsuñuz
‫ﺁترلر‬atarłar
‫بقرلر‬baḳarłar
‫ ﺁتردم‬atardım
‫ بقردم‬baḳardum/baḳardım
‫ﺁتردك‬atardıñ
‫بقردك‬baḳarduñ/baḳardıñ
‫ﺁتردی‬atardı
‫بقردی‬baḳardı
‫ﺁتردق‬atardıḳ
‫ بقردق‬baḳarduḳ/baḳardıḳ
‫ﺁتردكز‬atardıñız
‫بقردكز‬baḳarduñuz/baḳardıñız
‫آترلردى‬atarlardı
‫بقرلردى‬baḳarlardı,
‫بقرديلر‬baḳardılar
‫ﺁترمشم‬atarmışım
‫ بقرمشم‬baḳarmışam, baḳarmışım
‫ﺁترمشسن‬atarmışsın
‫ بقرمشسن‬baḳarmışsın
‫ﺁترمش‬atarmış
‫ بقرمش‬baḳarmış
‫ﺁترمشز‬atarmışız
‫ بقرمشز‬baḳarmışız
‫ ﺁترمشسكز‬atarmışsıñız
‫بقرمشسز‬baḳarmışsız,
‫بقرمشسكز‬baḳarmışsıñız
‫ﺁترمشلر‬atarmışłar,
‫ﺁترلرمش‬atarłarmış
‫ بقرمشلر‬baḳarmışłar,
‫بقرلرمش‬baḳarłarmış
atarsam ‫ﺁترسم‬
‫ بقرسم‬baḳarsam
‫ ﺁترسك‬atarsañ
‫ بقرسك‬baḳarsañ
‫ ﺁترسه‬atarsa
‫ بقرسه‬baḳarsa
‫ ﺁترسق‬atarsaḳ
‫ بقرسق‬baḳarsaḳ
‫ ﺁترسكز‬atarsañız
‫ بقرسكز‬baḳarsaız
‫ ﺁترسهلر‬atarsałar,
‫ ﺁترلرسه‬atarłarsa
‫ بقرسه لر‬baḳarsałar,
‫ بقرلرسه‬baḳarłarsa
Tablo 5.6
Bildirme
Tablo 5.7
Anlatma
Tablo 5.8
Söylenti
Tablo 5.9
Şart
90
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Sürekli Şimdiki Zaman
Sürmekte olan bir kılış ve oluşun zamanını bildiren bir kiptir. Bu yüzden sürekli şimdiki
zaman kipi de denir. XVI. yüz yıl içinde, süre içinde gerçekleşme bildiren bir fiil olan yüri-/
yürü- tasvir fiilinden gelişmiştir. Meninski (1680) bu kip ekinin ekleşme aşamaları ve
XVII. yüz yıldaki kullanımıyla ilgili önemli bilgiler verir. Bu yüzyılda gelişimi tamamlanmış, sürekli şimdiki zaman eki durumuna gelmiş, kullanılışı yaygınlaşarak geniş zamanın
şimdiki zaman anlatımının yerini almıştır:
‫ يوريور‬yüri-(y)ür > ‫ يورر‬yürür > ‫ يور‬-yür.
Ancak kalın ve ince sıradan tabanlara uyumsuz ve tek şekilli olarak, yalnızca -yür olarak gelmektedir:
‫ سوﻩيور‬sev-e-yür, ‫ بقهيور‬baḳ-a-yür, ‫ ﺁليور‬ał-ı-yür, ‫ سويليور‬söyle-yür, ‫ پﺎرلهيور‬parła-yür, ‫يوريور‬
yüri-yür, ‫ اوييور‬uyı-yür, ‫ اوﻗويور‬oḳu-yür gibi.
Ayrıca ekleşen bu çekimli fiilin yarı ekleşmiş ve başka tasvir fiilleri yanında süreklilik
anlamlı bir tasvir fiili olarak kullanılışı da devam etmektedir:
‫ كليوريورر‬geliyüriyür (< gel-i+yüri-(y)ür), ‫ كليورر‬geliyürür gibi.
Meninski bu son biçimlerin okumuş kimseler tarafından ve daha çok metinlerde kullanıldığını kaydeder.
Örneklerde de görüldüğü gibi, iki fiili bağlayan zarffiil bu yüz yıllarda -a-, -e, -ı, -i olarak gelebilmektedir. Bununla birlikte, daha çok, -ar/-er geniş zaman ekini alan fiillerde -a
ve -e; -ur/-ür ekini alanlarda ise -ı ve -i gelmekte olduğu görülür:
‫ بقر‬baḳ-ar, ‫ بقهيور‬baḳ-a-yür, ‫ كلور‬gel-ür, ‫ كليور‬gel-i-yür gibi.
Viguier (1790)’de yalnızca -yor olarak görülen ek, kalın sıraya atlamış bu tek biçimiyle
yine uyum dışında kalmaktadır. Ekleşmede geçiş aşamasını gösteren biçimler ise bu yüz
yılda artık kullanılmamaktadır.
3
Tablo 5.10
Bildirme
Aşağıdaki örnekleri, birinci çoğul şahıs çekimindeki damak ünsüzünün kalın veya ince oluşuna dikkat ederek okuyunuz.
‫ اوﻗويوردك‬, ‫ بقهيوردك‬, ‫ ﺁتهيوردق‬, ‫ سوﻩيوردك‬, ‫كسمهيوردق‬
XVIII.-XX. yüzyıl
XVI.-XVII. yüzyıl
‫ﺁتهيورم‬atayorum
‫ بقهيورم‬baḳayürüm,
‫بقهيوررم‬baḳayürürüm
‫ﺁتهيورسن‬atayorsun
‫بقهيورسن‬baḳayürsin
‫ﺁتهيور‬atayor
‫بقهيور‬baḳayür
‫ﺁتهيورز‬atayoruz
‫بقهيورز‬baḳayürüz
‫ﺁتهيورسكز‬atayorsunuz
‫بقهيورسز‬baḳayürsiz,
‫بقهيورسكز‬baḳayürsünüz
‫ﺁتهيورلر‬atayorłar
‫بقهيورلر‬baḳayürler
91
5. Ünite - Kelime Sınıfları IV: Fiiller/2. Çekimli Fiiller
‫ ﺁتهيوردم‬atayordum
‫ بقهيوردم‬baḳayürdüm
‫ ﺁتهيوردك‬atayorduñ
‫ بقهيوردك‬baḳayürdüñ
‫ ﺁتهيوردی‬atayordu
‫ بقهيوردی‬baḳayürdü
‫ ﺁتهيوردق‬atayorduḳ
‫ بقهيوردك‬baḳayürdük
‫ ﺁتهيوردكز‬atayorduñuz
‫ بقهيوردكز‬baḳayürdüñüz
‫ ﺁتهيورديلر‬atayordułar,
‫ ﺁتهيورلردی‬atayorłardı
‫ بقهيورديلر‬baḳayürdüler,
‫ بقهيورلردی‬baḳayürlerdi
‫ ﺁتهيورمشم‬atayormuşum
‫بقهيورمشم‬baḳayürmişem, baḳayürmüşem
‫ﺁتهيورمشسن‬atayormuşsun
‫بقهيورمشسني‬baḳayürmişsin, baḳayürmüşsün
‫ﺁتهيورمش‬atayormuş
‫بقهيورمش‬baḳayürmiş,baḳayürmüş
‫ﺁتهيورمشز‬atayormuşuz
‫ بقهيورمشز‬baḳayürmişüz, baḳayürmüşüz
‫ﺁتهيورمشسكز‬atayormuşsuñuz
‫بقهيورمشسز‬baḳayürmişsiz,baḳayürmüşsüz
‫ﺁتهيورمشلر‬atayormuşłar
‫بقهيورمشلر‬baḳayürmişler,baḳayürmüşler
‫ ﺁتهيورسم‬atayorsam
‫ بقهيورسم‬baḳayürsem
‫ ﺁتهيورسك‬atayorsañ
‫ بقهيورسك‬baḳayürseñ
‫ ﺁتهيورسه‬atayorsa
‫ بقهيورسه‬baḳayürse
‫ ﺁتهيورسق‬atayorsaḳ
‫ بقهيورسك‬baḳayürsek
‫ ﺁتهيورسكز‬atayorsañız
‫ بقهيورسكز‬baḳayürseñiz
‫ ﺁتهيورسلر‬atayorsałar
‫ بقهيورسهلر‬baḳayürseler
Tablo 5.11
Anlatma
Tablo 5.12
Söylenti
Tablo 5.13
Şart
Geçmiş Zaman
XVIII.-XX. yüzyıl
XVI.-XVII. yüzyıl
‫ ﺁتدم‬attım
‫ بقدم‬baḳtum/baḳtım
‫ ﺁتدك‬attıñ
‫ بقدك‬baḳtuñ/baḳtıñ
‫ ﺁتدی‬attı
‫ بقدی‬baḳtı
‫ ﺁتدق‬attıḳ
‫ بقدق‬baḳtuḳ/baḳtıḳ
‫ ﺁتدكز‬attıñız
‫ بقدكز‬baḳtuñuz/baḳtıñız
‫ ﺁتديلر‬attıłar
‫ بقديلر‬baḳtıłar
Tablo 5.14
Bildirme
92
Tablo 5.15
Anlatma
Tablo 5.16
Söylenti
Tablo 5.17
Şart
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
‫ ﺁتدمدی‬attımdı
‫ بقدم ايدی‬baḳtum/baḳtım idi,
‫ بقدی ايدم‬baḳtı idüm/idim
‫ ﺁتدمدی‬attıñdı,
‫ ﺁتديدك‬attıydıñ
‫ بقدك ايدی‬baḳtuñ/baḳtıñ idi,
‫ بقدی ايدك‬baḳtı idüñ/idiñ
‫ ﺁتديدی‬attıydı
‫ ايدی بقدی‬baḳtı idi
‫ ﺁتديدی‬attıydıḳ
‫ بقدق ايدی‬baḳtuḳ/baḳtıḳ idi,
‫ بقدی ايدك‬baḳtı idük/idik
‫ ﺁتديدكز‬attıydıñız
‫ بقدی ايدكز‬baḳtı idüñüz/idiñiz
‫ ﺁتديلردی‬attıłardı
‫ بقدی ايديلر‬baḳtı idiler,
‫ بقديلرايدی‬baḳtıłar idi
‫ ﺁمتشدم‬atmıştım
‫ بقمشدم‬baḳmıştum/baḳmıştım
‫ ﺁمتشدك‬atmıştıñ
‫ بقمشدك‬baḳmıştuñ/baḳmıştıñ
‫ ﺁمتشدی‬atmıştı
‫ بقمشدی‬baḳmıştı
‫ ﺁمتشدق‬atmıştıḳ
‫ بقمشدق‬baḳmıştuḳ/baḳmıştıḳ
‫ ﺁمتشدكز‬atmıştıñız
‫ بقمشدكز‬baḳmıştuñuz/baḳmıştıñız
‫ ﺁمتشديلر‬atmıştıłar,
‫ ﺁمتشلردی‬atmışłardı
‫ بقمشديلر‬baḳmıştıłar
‫ ﺁتديسم‬attıysam
‫ ﺁتديسم‬attımsa
‫ بقدی ايسم‬baḳtı isem,
‫ بقدم ايسه‬baḳtum/baḳtım ise
‫ ﺁتديسك‬attıysañ
‫ بقدی ايسك‬baḳtı iseñ,
‫ بقدك ايسه‬baḳtuñ/baḳtıñ ise
‫ ﺁتديسه‬attıysa
‫ بقدی ايسه‬baḳtı ise
‫ ﺁتديسق‬attıysaḳ
‫ بقدی ايسك‬baḳtı isek,
‫ بقدق ايسه‬baḳtuḳ/baḳtıḳ ise
‫ ﺁتديسكز‬attıysañız
‫ بقدی ايسكز‬baḳtı iseñiz,
‫ بقدكز ايسه‬baḳtuñuz/baḳtıñız ise
‫ ﺁتديسهلر‬attıysałar
‫ بقدی ايسهلر‬baḳtı iseler,
‫ بقديلر ايسه‬baḳtıłar ise
93
5. Ünite - Kelime Sınıfları IV: Fiiller/2. Çekimli Fiiller
Dolaylı Geçmiş Zaman
XVIII.-XX. yy.
XVI.-XVII. yy
‫ ﺁمتشم‬atmışım
‫ بقمشم‬baḳmışam/baḳmışım
‫ ﺁمتشسن‬atmışsın
‫ بقمشسن‬baḳmışsın
‫ ﺁمتشدر‬atmıştır,
‫ ﺁمتش‬atmış
‫ بقمشدر‬baḳmıştur/baḳmıştır,
‫ بقمش‬baḳmış
‫ ﺁمتشز‬atmışız
‫ بقمشز‬baḳmışuz/baḳmışız
‫ ﺁمتشسكز‬atmışsıñız
‫ بقمشسز‬baḳmışsız,
‫ بقمشسكز‬baḳmışsıñız
‫ ﺁمتشلر‬atmışłar
‫ بقمشلردر‬baḳmışłardur/baḳmışłardır
‫ ﺁمتشدم‬atmıştım
‫ بقمشدم‬baḳmıştum/baḳmıştım
‫ ﺁمتشدك‬atmıştıñ
‫ بقمشدك‬baḳmıştuñ/baḳmıştıñ
‫ ﺁمتشدی‬atmıştı
‫ بقمشدی‬baḳmıştı
‫ ﺁمتشدق‬atmıştıḳ
‫ بقمشدق‬baḳmıştuḳ/baḳmıştıḳ
‫ ﺁمتشدكز‬atmıştıñız
‫ بقمشدكز‬baḳmıştuñuz/baḳmıştıñız
‫ ﺁمتشلردی‬atmışłardı
‫ بقمشلردی‬baḳmışłardı,
‫ بقمشديلر‬baḳmıştıłar
‫ ﺁمتشمشم‬atmışmışım
Tablo 5.18
Bildirme
Tablo 5.19
Anlatma
Tablo 5.20
Söylenti
‫ ﺁمتشمشسن‬atmışmışsın
‫ ﺁمتشمشم‬atmışmış
‫ ﺁمتشمشز‬atmışmışız
‫ ﺁمتشمشسكز‬atmışmışsıñız
‫ ﺁمتشمشلر‬atmışmışłar
‫ ﺁمتشسم‬atmışsam
‫ بقمشسم‬baḳmışsam
‫ ﺁمتشسك‬atmışsañ
‫ بقمشسك‬baḳmışsañ
‫ ﺁمتشسه‬atmışsa
‫ بقمشسه‬baḳmışsa
‫ ﺁمتشسق‬atmışsaḳ
‫ بقمشسق‬baḳmışsaḳ
‫ ﺁمتشسكز‬atmışsañız
‫ بقمشسكز‬baḳmışsañız
‫ ﺁمتشلريسه‬atmışłarsa
‫ بقمشلرسه‬baḳmışłarsa
Tablo 5.21
Şart
94
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Gelecek Zaman
Osmanlı Türkçesi’nde gelecek zaman anlatımı için birden çok ek kullanılmıştır. Bunlardan, daha sonra istek kipi eki olan a-/-e ile -iser, önceki dönemin gelecek zaman ekleridir.
Ancak bunlar, XVI. yüz yıl boyunca ve XVII. yüz yıl içinde de, giderek azalan ölçüde olmak üzere, gelecek zaman anlatımlı ekler olarak kullanılmışlardır. -acaḳ/-ecek daha sonra
ortaya çıkmış bir ektir. Ayrıca geniş zaman ve şimdiki zaman kipleri ile -se gerek biçiminin
de gelecek zaman anlattığını eklemeliyiz. Emir tekil ve çoğul çekimli biçimleri sayılan
seveyim ve sevelim de aslında gelecek zaman anlatır.
Tablo 5.22
Bildirme
Tablo 5.23
Anlatma
XVIII.-XX. yy.
XVI.-XVII. yy
‫ ﺁتيسرم‬atıserim
‫ بقيسرم‬baḳıserem/baḳıserim
‫ ﺁتيسرسن‬atısersin
‫ بقيسرسن‬baḳısersin
‫ ﺁتيسرم‬atıser
‫ بقيسر‬baḳıser
‫ ﺁتيسرز‬atıseriz
‫ بقيسرز‬baḳıseriz
‫ ﺁتيسرسكز‬atısersiñiz
‫ بقيسرسز‬baḳısersiz
‫ ﺁتيسرلر‬atıserler
‫ بقيسرلر‬baḳıserler
‫ ﺁتيسردم‬atıserdim
‫ بقيسردم‬baḳıserdüm/baḳıserdim
‫ ﺁتيسردك‬atıserdiñ
‫ بقيسردك‬baḳıserdüñ/baḳıserdiñ
‫ ﺁتيسردی‬atıserdi
‫ بقيسردی‬baḳıserdi
‫ ﺁتيسردك‬atıserdik
‫ بقيسردك‬baḳıserdük/baḳıserdik
‫ ﺁتيسردكز‬atıserdiñiz
‫ بقيسردكز‬baḳıserdüñüz / baḳıserdiñiz
‫ ﺁتيسرديلر‬atıserdiler,
‫ ﺁتيسرلردی‬atıserlerdi
‫ بقيسرديلر‬baḳıserdiler,
‫ بقيسرلردی‬baḳıserlerdi
Gelecek Zaman
Tablo 5.24
Bildirme
XVIII.-XX. yy.
XVI.-XVII. yy
‫ ﺁجتغم‬atacağım
‫ بقهجق امي‬baḳacaḳım (seyrek),
‫ بقهجغم‬baḳacağım
‫ ﺁجتقسن‬atacaḳsın
‫ بقهجقسن‬baḳacaḳsın
‫ ﺁجتق‬atacaḳ
‫ بقهجق‬baḳacaḳ
‫ ﺁجتغز‬atacağız
‫ بقهجغز‬baḳacağız
‫ ﺁجتقسكز‬atacaḳsıñız
‫ بقهجقسز‬baḳacaḳsız,
‫ بقهجقسكز‬baḳacaḳsıñız
‫ ﺁجتقلر‬atacaḳłar
‫ بقهجقلر‬baḳacaḳłar
95
5. Ünite - Kelime Sınıfları IV: Fiiller/2. Çekimli Fiiller
‫ ﺁتهجقدم‬atacaḳtım
‫ بقهجقدم‬baḳacaktum/baḳacaḳtım
‫ ﺁتهجقدك‬atacaḳtıñ
‫ بقهجقدك‬baḳacaktuñ/baḳacaḳtıñ
‫ ﺁتهجغيدم‬atacaḳtı
‫ بقهجقدی‬baḳacaktı
‫ ﺁتهجقدی‬atacaḳtıḳ
‫ بقهجقدق‬baḳacaktuḳ/baḳacaḳtıḳ
‫ ﺁتهجقدكز‬atacaḳtıñız
‫ بقهجقدكز‬baḳacaktuñuz/baḳacaḳtıñız
‫ ﺁتهجقديلر‬atacaḳtıłar
‫ بقهجقدديلر‬baḳacaktıłar
‫ ﺁتهجقمشم‬atacaḳmışım
‫ بقهجقمشم‬baḳacaḳmışam / baḳacaḳmışım
‫ ﺁتهجقمشسك‬atacaḳmışsın
‫ بقهجقمشسن‬baḳacaḳmışsın
‫ ﺁتهجقمش‬atacaḳmış
‫ بقهجقمش‬baḳacaḳmış
‫ ﺁتهجقمشز‬atacaḳmışız
‫ بقهجقمشز‬baḳacaḳmışız
‫ ﺁتهجقمشسكز‬atacaḳmışsıñız
‫ بقهجقمشسز‬baḳacaḳmışsız,
‫ بقهجقمشسكز‬baḳacaḳmışsıñız
‫ ﺁتهجقمشلر‬atacaḳmışłar
‫ بقهجقمشلر‬baḳacaḳmışłar
‫ ﺁتهجقسم‬atacaḳsam
‫ بقهجقسم‬baḳacaḳsam
‫ ﺁتهجقسك‬atacaḳsañ
‫ بقهجقسك‬baḳacaḳsañ
‫ ﺁتهجقسه‬atacaḳsa
‫ بقهجقسه‬baḳacaḳsa
‫ ﺁتهجقسق‬atacaḳsaḳ
‫ بقهجقسق‬baḳacaḳsaḳ
‫ ﺁتهجقسكز‬atacaḳsañız
‫ بقهجقسكز‬baḳacaḳsañız
‫ ﺁتهجقسهلر‬atacaḳsałar
‫ بقهجقسهلر‬baḳacaḳsałar
Tablo 5.25
Anlatma
Tablo 5.26
Söylenti
Tablo 5.27
Şart
Kesin Gereklik
Bir kılış ve oluşun gerçekleşmesinin kesin olarak gerekliğini (lüzumunu), daha doğrusu
kişinin bir kılış ve oluşu gerçekleştirmek zorunda olduğunu anlatır.
XVIII.-XX. yy.
XVI.-XVII. yy
‫ ﺁمتلی مي‬/ ‫ ﺁمتلو‬atmałıyım
‫ بقمهلومي‬baḳmałuyam/baḳmałıyam/ baḳmałıyım
‫ ﺁمتلی سن‬atmałısın
‫ بقمهلوسن‬baḳmałusın/baḳmałısın
‫ ﺁمتلی‬atmałı
‫ بقمهلودر‬baḳmałudur/baḳmałıdır
‫ ﺁمتلی يز‬atmałıyız
‫ بقمهلويز‬baḳmałuyuz/baḳmałıyız
‫ ﺁمتلی سكز‬atmałısıñız
‫ بقمهلوسز‬baḳmałusız/baḳmałısız
‫ بقمهلوسكز‬baḳmałusıñız / baḳmałısıñız
‫ ﺁمتلی درلر‬atmałıdırłar
‫ بقمهلودرلر‬baḳmałudurłar / baḳmałıdırłar
Tablo 5.28
Bildirme
96
Tablo 5.29
Anlatma
Tablo 5.30
Söylenti
Tablo 5.31
Şart
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
‫ ﺁمتليدم‬atmałıydım
‫ بقمهلو ايدم‬baḳmału/baḳmałı idüm/idim
‫ ﺁمتليدك‬atmałıydıñ
‫ بقمهلو ايدك‬baḳmału/baḳmałı idüñ/idiñ
‫ ﺁمتليدی‬atmałıydı
‫ بقمهلو ايدی‬baḳmału/baḳmałı idi
‫ ﺁمتليدق‬atmałıydıḳ
‫ بقمهلو ايدك‬baḳmału/baḳmałı idük/idik
‫ ﺁمتليدكز‬atmałıydıñız
‫ بقمهلو ايدكز‬baḳmału/baḳmałı idüñüz/idiñiz
‫ ﺁمتليديلر‬atmałıydıłar
‫ بقمهلو ايديلر‬baḳmału/baḳmałı idiler
‫ ﺁمتليمشم‬atmałıymışım
‫ بقمهلو اميشم‬baḳmału/baḳmałı imişim
‫ ﺁمتليمشسن‬atmałıymışsın
‫ بقمهلو اميشسن‬baḳmału/baḳmałı imişsin
‫ ﺁمتليمش‬atmałıymış
‫ بقمهلو اميش‬baḳmału/baḳmałı imiş
‫ ﺁمتليمشز‬atmalıymışız
‫ بقمهلو اميشز‬baḳmału/baḳmałı imişüz/imişiz
‫ ﺁمتليمشسكز‬atmałıymışsıñız
‫ بقمهلو اميشسز‬baḳmału/baḳmałı imişsiz;
‫ بقمهلو اميشسكز‬baḳmału/baḳmałı imişsiñiz
‫ ﺁمتليمشلر‬atmalıymışlar
‫ بقمهلو اميشلر‬baḳmału /baḳmałı imişler
‫ ﺁمتليسم‬atmałıysam
‫ بقمهلو ايسم‬baḳmału /baḳmałı isem
‫ ﺁمتليسك‬atmałıysañ
‫ بقمهلو ايسك‬baḳmału /baḳmałı iseñ
‫ ﺁمتليسه‬atmałıysa
‫ بقمهلو ﺍيسه‬baḳmału /baḳmałı ise
‫ ﺁمتليسق‬atmałıysaḳ
‫ بقمهلو ايسك‬baḳmału /baḳmałı isek
‫ ﺁمتليسكز‬atmałıysañız
‫ بقمهلو ايسكز‬baḳmału/baḳmałı iseñüz / iseñiz
‫ ﺁمتليسهلر‬atmałıysałar
‫ بقمهلو ﺍيسهلر‬baḳmału/baḳmałı iseler
Salt Gereklik
Henüz gerçekleşmemiş, ama gerçekleşmesi dilenen ya da beklenen bir kılış ve oluşun gerekli olduğunu anlatır; başka bir deyişle, yakın ya da uzak gelecekte gerçekleşmesi dilenen
ya da beklenen bir eylemin aslında gerekliğini öne çıkarıp vurgulayan bir anlatımı vardır.
Bu yüzden, yukarıda da belirttiğimiz gibi, gelecek zaman kiplerinden sayılır.
Tablo 5.32
Bildirme
XVIII.-XX. yy.
XVI.-XVII. yy
‫ﺁتسم كرك‬atsam gerek
‫بقسم كرك‬baḳsam gerek
‫ﺁتسككرك‬atsañ gerek
‫بقسك كرك‬baḳsañ gerek
‫ﺁتسهكرك‬atsa gerek
‫بقسه كرك‬baḳsa gerek
‫ﺁتسقكرك‬atsaḳ gerek
‫بقسق كرك‬baḳsaḳ gerek
‫ﺁتسكزكرك‬atsañız gerek
‫بقسكز كرك‬baḳsañız gerek
‫ﺁتسلركرك‬atsałar gerek
‫بقسلر كرك‬baḳsałar gerek
97
5. Ünite - Kelime Sınıfları IV: Fiiller/2. Çekimli Fiiller
Tablo 5.33
Anlatma
‫ ﺁتسم كركدی‬atsam gereğdi
‫ ﺁتسك كرك‬atsañ gereğdi
‫ ﺁتسه كركدی‬atsa gereğdi
‫ ﺁتسق كركدی‬atsaḳ gereğdi
‫ ﺁتسكز كركدی‬atsañız gereğdi
‫ ﺁتسلر كركدی‬atsałar gereğdi
Tablo 5.34
Söylenti
‫ ﺁتسم كركمش‬atsam gereğmiş
‫ ﺁتسك كركمش‬atsañ gereğmiş
‫ ﺁتسه كركمش‬atsa gereğmiş
‫ ﺁتسق كركمش‬atsaḳ gereğmiş
‫ ﺁتسكز كركمش‬atsañız gereğmiş
‫ ﺁتسلر كركمش‬atsałar gereğmiş
Niyetli Gereklik
Niyete bağlı bir gereklik; başka bir deyişle, bir kılış ve oluşun gerçekleştirilmesine karar
verme gerekliğini anlatır.
XVIII.-XX. yy.
XVI.-XVII. yy
Tablo 5.35
Bildirme
XVI.-XVII. yy
Tablo 5.36
Bildirme
‫ ﺁمتق كركم‬atmaḳ gereğim
‫ ﺁمتق كركسن‬atmaḳ gereksin
‫ ﺁمتق كركدر‬atmaḳ gerektir,
‫ ﺁمتق كرك‬atmaḳ gerek
‫ ﺁمتق كركز‬atmaḳ gereğiz
‫ ﺁمتق كركسكز‬atmaḳ gereksiñiz
‫ ﺁمتق كركدرلر‬atmaḳ gerektirler
İstek
XVIII.-XX. yy.
‫ ﺁتهمي‬atayım
‫ بقم‬baḳam
‫ ﺁتهسن‬atasın
‫ بقهسن‬baḳasın
‫ ﺁته‬ata / ‫ ﺁتسون‬atsın
‫ بقه‬baḳa
‫ ﺁتهمل‬atalım
‫ بقهوز‬baḳavüz/baḳayüz/baḳayiz
‫ ﺁتهسكز‬atasıñız
‫ بقهسز‬baḳasız
‫ ﺁتهلر‬atalar, ‫ ﺁتسونلر‬atsınłar
‫ بقهلر‬baḳałar
98
Tablo 5.37
Anlatma
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
‫ ﺁتيدم‬ataydım
‫ بقيدم‬baḳaydum/baḳaydım
‫ ﺁتيدك‬ataydıñ
‫ بقيدك‬baḳayduñ/baḳaydıñ
‫ ﺁتيدی‬ataydı
‫ بقيدی‬baḳaydı
‫ ﺁتيدق‬ataydıḳ
‫ بقيدق‬baḳayduḳ/baḳaydıḳ
‫ ﺁتيدكز‬ataydıñız
‫ بقيدكز‬baḳayduñuz / baḳaydıñız
‫ ﺁتيديلر‬ataydıłar
‫ بقيديلر‬baḳaydıłar
İstek
İstek kipinin, XVI. ve XVII. yüz yıllarda, bulay ki ve nola ki katkısıyla anlatımı pekiştirilmiş bir şekli de kullanılmıştır:
Tablo 5.38
Bildirme
XVIII.-XX. yy.
XVI.-XVII. yy
‫ بواليكه بقم‬bulay ki baḳam;
‫ نه اوال كه بقم‬nola ki baḳam
‫ بواليكه بقهسن‬bulay ki baḳasın
‫ بواليكه بقه‬bulay ki baḳa
‫ بواليكه بقهوز‬bulay ki baḳavüz/ baḳayüz/ baḳayiz
‫ بواليكه بقهسز‬bulay ki baḳasız
‫ بواليكه بقهلر‬bulay ki baḳałar
Tablo 5.39
Anlatma
‫ بقيدم‬/ ‫بواليكه بقه ايدم‬
bulay ki baḳaydum/baḳaydım
‫بواليكه بقيدك‬
bulay ki baḳayduñ/ baḳaydıñ
‫بواليكه بقيدی‬
bulay ki baḳaydı
‫بواليكه بقيدق‬
bulay ki baḳayduḳ/ baḳaydıḳ
‫بواليكه بقيدكز‬
bulay ki baḳayduñuz/baḳaydıñız
‫بواليكه بقهلر ايدی‬
bulay ki baḳałar idi
Dilek-Şart
Tablo 5.40
Bildirme
XVIII.-XX. yy.
XVI.-XVII. yy
‫ ﺁتسم‬atsam
‫ بقسم‬baḳsam
‫ ﺁتسك‬atsañ
‫ بقسك‬baḳsañ
‫ ﺁتسه‬atsa
‫ بقسه‬baḳsa
‫ ﺁتسق‬atsaḳ
‫ بقسق‬baḳsaḳ
‫ ﺁتسكز‬atsañız
‫ بقسكز‬baḳsañız
‫ ﺁتسهلر‬atsałar
‫ بقسهلر‬baḳsałar
99
5. Ünite - Kelime Sınıfları IV: Fiiller/2. Çekimli Fiiller
‫ ﺁتسيدم‬atsaydım
‫ بقسيدم‬baḳsaydum/baḳsaydım
‫ ﺁتسيدك‬atsaydıñ
‫ بقسيدك‬baḳsayduñ/baḳsaydıñ
‫ ﺁتسيدی‬atsaydı
‫ بقسيدی‬baḳsaydı
‫ ﺁتسيدق‬atsaydıḳ
‫ بقسيدق‬baḳsayduḳ/baḳsaydıḳ
‫ ﺁتسيدكز‬atsaydıñız
‫ بقسيدكز‬baḳsayduñuz/baḳsaydıñız
‫ ﺁتسهلردی‬atsałardı
‫ بقسهلردی‬baḳsałardı
Tablo 5.41
Anlatma
Emir
XVIII.-XX. yy.
XVI.-XVII. yy
‫ ﺁت‬at
‫ بﺎق‬baḳ,
‫ بﺎﻗغل‬baḳıl,
‫ بﺎق ﺁ‬baḳ a
‫ ﺁتسون‬atsın
‫ بﺎﻗسون‬baḳsun/baḳsın
‫ ﺁتلم‬atalım
‫ بﺎﻗلم‬baḳalum/baḳalım
‫ ﺁتك‬atıñ, ‫ ﺁتكز‬atıñız
‫ بﺎﻗك‬baḳuñ/baḳıñ
‫ ﺁتسونلر‬atsınłar,
‫ ﺁتهلر‬atałar
‫ بﺎﻗسونلر‬baḳsunłar/baḳsınłar
Tablo 5.42
Emir
100
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Özet
1
Osmanlı Türkçesindeki çekimli fiil şekillerini tanıyabilmek
Fiil tabanlarının zaman ve kişi ekleri almış şekillerine çekimli fiiller diyoruz. Bir çekimli fiil bağımsız
bir yargı bildiren cümlenin yüklemini oluşturur. Bu
işleyişiyle cümlenin kurucu üyesi her zaman bir fiildir. Çekimsiz fiiller ise fiilin isimleşmiş şekillerdir;
fiil kişi ekleri almadıkları için bunlara bitmemiş fiiller
de denir. Kimi dilbilgisi kitaplarında bunlar fiilimsi
olarak da anılır. Bitmemiş fiiller, tamamlanmış bir
yargı bildiren cümlelerde ad, sıfat ve zarf işleyişinde
bir üye olarak yer alabilirler, ancak yüklem olamazlar.
Buna karşılık tamamlanmamış bir yargı bildiren söz
öbeklerinin (bağımlı yargının) yüklemi olabilirler. Bu
öbeklerde ise bir cümlenin bütün üyeleri yer alabilir.
Fiillerin bu isimleşmiş şekilleri üç türlüdür: adfiil, sıfatfiil, zarffiil.
2
Çekimli fiillerde zaman ve kişi eklerinin Osmanlı
Türkçesindeki farklı biçimleriyle gelişme aşamalarını
izleyebilmek
Her kılış ve oluş bir zaman içinde gerçekleşir. Buna
fiilin zamanı diyoruz. Çekimli bir fiilde tabandan
sonraki ek, bir kılış ve oluşun hangi zaman parçasında gerçekleştiğini anlatır. Bu yüzden bu eki de zaman
eki olarak adlandırırız. Dilin gelişme süreci içinde fiil
zamanlarının hem sınırı, hem de anlatımı gelişme
yoluyla çeşitlendiği gibi, değişmeye de uğramıştır.
Çekimli fiillerde zaman kavramından sonraki ikinci
kavram kişi kavramıdır. Her kılış ve oluş bir kişiye
bağlı bulunur; dolayısıyla bitmiş bir fiil, mantık bakımından da bir kimse tarafından gerçekleştirilmiş
olduğu fiildir. İşte bu işleyişteki ekler kişi ekleridir.
Türkçede kişi ekleri geçmişten bugüne birçok değişmeye uğramıştır. Osmanlı Türkçesinde de bu değişmeler sürmüş, önceki dönemden gelen kimi şekiller
büyük ölçüde değişikliğe uğrayarak, dönem sonunda
bugünkü şekiller ortaya çıkmıştır.
5. Ünite - Kelime Sınıfları IV: Fiiller/2. Çekimli Fiiller
101
Kendimizi Sınayalım
1. Aşağıdakilerden hangisi gelecek zaman kavramı bildirmez?
a. -se gerek ekli çekimler
b. -acaḳ, -ecek ekli çekimler
c. a-/-e ekli çekimler
d. -mış/-miş ekli çekimler
e. iser ekli çekimler
6. Aşağıdakilerden hangisi dilek-şart kipinin “ikinci tekil
kişi” çekimidir?
a. ‫ﺁتسك‬
b. ‫ﺁتسكز‬
c. ‫ﺁتهسن‬
d. ‫ﺁتهسكز‬
e. ‫ﺁتسه‬
2. Meninski, Viguier gibi yabancı gramer yazarlarının şimdiki ve gelecek zaman kipi saydıkları bildirme kipi aşağıdakilerden hangisidir?
a. Geçmişzaman
b. Emir
c. İstek
d. Sürekli şimdiki zaman
e. Genişzaman
7. “‫ ”بقهيورمشز‬ifadesinin niteliği aşağıdakilerden hangisidir?
a. fiil+geniş zaman+söylenti+tekil birinci kişi
b. fiil+sürekli şimdiki zaman+söylenti+tekil birinci kişi
c. fiil+geniş zaman+söylenti+çoğul birinci kişi
d. fiil+geçmiş zaman+söylenti+çoğul birinci kişi
e. fiil+sürekli şimdiki zaman+söylenti+ çoğul birinci
kişi
3. ‫–سكز‬suñuz/ -süñüz, -sıñız/-siñiz ekinin eşiti aşağıdakilerden hangisidir?
a. ‫ سز‬, ‫– سيز‬sız/ -siz
b. ‫– سن‬sın/ -sin
c. ‫ ايز‬, ‫ از‬, ‫– يز‬ız/-iz
d. ‫ يسك‬/ ‫ سك‬ısañ/- iseñ, usañ/üseñ
e. ‫ ميشسن‬/ ‫ ميشسني‬-(y)ımışsın/(y)imişsin,-(y)umuşsun/
-(y)ümüşsün
4. “‫ ”يقرسق‬ifadesinin niteliği aşağıdakilerden hangisidir?
a. fiil+geniş zaman+şart+çoğul birinci kişi
b. fiil+sürekli şimdiki zaman+söylenti+tekil birinci kişi
c. fiil+geniş zaman+söylenti+çoğul birinci kişi
d. fiil+geçmiş zaman+şart+çoğul birinci kişi
e. fiil+sürekli şimdiki zaman+şart+çoğul birinci kişi
5.
‫ ﺁتيسرسكز‬ifadesinin niteliği aşağıdakilerden hangisidir?
a.
b.
c.
d.
e.
fiil+gelecek zaman+çoğul ikinci kişi
fiil+gelecek zaman+anlatma+tekil birinci kişi
fiil+şart+geniş zaman+anlatma+ çoğul birinci kişi
fiil+şart+anlatma+çoğul birinci kişi
fiil+şart+geçmiş zaman+çoğul birinci kişi
8. “‫ ”بقيسردكز‬ifadesinin niteliği aşağıdakilerden hangisidir?
a. fiil+gelecek zaman+anlatma+çoğul birinci kişi
b. fiil+gelecek zaman+anlatma+tekil birinci kişi
c. fiil+şart+geniş zaman+anlatma+ çoğul birinci kişi
d. fiil+şart+anlatma+çoğul birinci kişi
e. fiil+şart+geçmiş zaman+çoğul birinci kişi
9. Aşağıdakilerden hangisi salt gereklik kipinin “ikinci kişi”
çekimidir?
a. ‫ﺁتسك كرك‬
b. ‫ﺁتيدك‬
c. ‫ﺁمتق كركسن‬
d. ‫ﺁتسك‬
e. ‫ﺁمتلی سن‬
10. Aşağıdakilerden hangisi emir kipinin “tekil ikinci kişi”
çekimidir?
a. ‫ﺁتك‬
b. ‫ﺁتسك كركمش‬
c. ‫ﺁتسون‬
d. ‫ﺁتكز‬
e. ‫بﺎﻗغل‬
102
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. d
2. e
3. a
4. a
5. a
6. a
7. e
8. a
9. a
10. e
Yanıtınız yanlış ise “Çekimli Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Çekimli Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Çekimli Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Çekimli fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Çekimli Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Çekimli Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Çekimli Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Çekimli Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Çekimli Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Çekimli Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1
Kişi zamiri kökenli birinci şahıs bildirme ekinin Osmanlı dönemindeki durumu şu şekildedir:
XVI.-XVII. yüz yıl:
‫ م‬-am/-em, -ım/-im, -um/-üm
‫( ام‬seyrek) -am/-em
‫ مي‬-(y)am/-(y)em, -(y)ım/-(y)im, (y)um/-(y)üm;
‫ ين‬-in (seyrek)
XVIII.-XX. yüz yıl
‫( امي مي م‬seyrek) -ım/-im, um/üm;
‫ مي‬-(y)ım/-(y)im, -(y)um/-(y)üm
Sıra Sizde 2
‫ ﻗورومي‬ḳuru-(y)am/ḳuru-(y)um
‫ ﻗوروسني‬, ‫ ﻗوروسن‬ḳuru-sın, ḳuru-sun
‫ ﻗورودر‬ḳuru-dur
‫ ﻗورويز‬ḳuru-(y)uz
‫ ﻗوروسز‬, ‫ ﻗوروسكز‬ḳuru-sız, ḳuru-suñuz
‫ ﻗورودرلر‬ḳuru-durłar
‫ يﺎشم‬yaş-am, yaş-ım
‫ يﺎشسن يﺎشسني‬yaş-sın
‫ يﺎشدر‬yaş-tur, yaş-tır
‫ يﺎشز‬yaş-uz/yaş-ız
‫ يﺎشسكز‬/‫ يﺎشكز‬yaş-sız, yaş-suñuz/yaş-sıñız
‫ يﺎشدرلر‬yaş-turlar/yaş-tırłar
‫ ﺍينجهمي‬ince-(y)em/ince-(y)im
‫ ﺍينجهسن ﺍينجهسني‬ince-sin
‫ ﺍينجهدر‬ince-dür/ince-dir
‫ ﺍينجهيز‬ince-(y)üz/ince-(y)iz
‫ ﺍينجهسز ﺍينجهسكز‬incesiz, ince-süñüz/ince-siñiz
‫ ﺍينجهدرلر‬ince-dürler/ince-dirler
‫ ﻗﺎلينم‬ḳalın-am, ḳalın-ım
‫ ﻗﺎلينسن ﻗﺎلينسني‬ḳalın-sın
‫ ﻗﺎليندر‬ḳalın-dur, ḳalın-dır
‫ ﻗﺎلينز‬ḳalın-uz/ḳalın-ız
‫ ﻗﺎلينسز ﻗﺎلينسكز‬ḳalın-sız, ḳalın-suñuz/ḳalın-sıñız
‫ ﻗﺎليندرلر‬ḳalın-durłar/ḳalın-dırłar
Sıra Sizde 3
Sürekli şimdiki zaman ekli çekimler şu şekilde okunmalıydı:
‫ اوﻗويوردك‬okuyürdük, ‫ بقهيوردك‬bakayürdük, ‫ ﺁتهيوردق‬atayorduḳ,
‫ سوﻩيوردك‬seveyürdük, ‫ كسمهيوردق‬kesmeyorduḳ
5. Ünite - Kelime Sınıfları IV: Fiiller/2. Çekimli Fiiller
Yararlanılan Kaynaklar
Ateş, A. -Tarzi, A. (1971). Farsça Grameri, İstanbul.
Banguoğlu, T. (1974). Türkçenin Grameri, İstanbul.
Deny, J. (1941). Türk Dili Grameri, Çev. Ali Ulvi Elöve, İstanbul.
Meninski, F. À. M. (1680). Grammatica Turcica, (Tıpkıbasım), İstanbul, 2000: Simurg Yayıncılık.
Türk İlmî Transkripsiyon Kılavuzu (1946), İstanbul.
Viguier, M. (1790). Éléments de la Langue Turque, İstanbul.
103
6
OSMANLI TÜRKÇESİNE GİRİŞ-II
Amaçlarımız



Bu üniteyi tamamladıktan sonra;
Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış olan Türkçe son takılarla alıntı ön takıları
ve bunlarla yapılmış takı öbeklerini tanıyacak, ilişkilendirme yönleri açısından
birbirleriyle olan denklikleri açıklayabilecek,
Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış olan Türkçe ve alıntı bağlamları yazılışlarıyla
topluca tanıyıp değerlendirebilecek,
İsim sınıfından kelimeler olarak ünlemlerin yerini belirleyecek, Osmanlı
Türkçesi’nde kullanılmış olan çok sayıda ünlemi yazılışlarıyla tanıyabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
• ÖbekleşmeveTakıÖbeği
• İlişkiNiteliği
• EkleşmeEğilimi
• Bağlamaİlişkisi
• Seslenme
• DuyuşveDuyguSesleri
İçindekiler
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Kelime Sınıfları V: Takılar,
Bağlamlar ve Ünlemler
• TAKILAR
• BAĞLAMLAR
• ÜNLEMLER
Kelime Sınıfları V: Takılar,
Bağlamlar ve Ünlemler
TAKILAR
Başlı başına kavramları olmayan, isim sınıfından kelimelerden sonra gelerek onları söz
içinde başka unsurlarla ilişkilendiren kelimelerdir. İşleyişleri bakımından isim çekimi eklerine benzerler, bu yüzden de çoğu kez yerlerini bir çekim eki alabilir. İki kavram arasında kurdukları ilişkinin niteliğini belli eden anlatımları da hemen hemen çekim eklerinin
anlatımına denk düşer. Bu yüzden birleşmede istedikleri çekim ekinin anlatımına açıklık
getiren, onu pekiştiren bir işleyişte görünürler.
Takılar çekim ekleriyle olan bu yakınlıkları yüzünden ekleşmeye eğilim gösterirler. Sık
sık geçici ekleşmeye uğrarlar, uyumlara uymak gibi ek davranışı gösterirler. Bu yüzden
kimileri söyleyişte meydana gelen bu durumu yansıtan biçimlerde takıldıkları isme bitiştirilerek de yazılmıştır.
Takılar kendilerinden önceki isimle birlikte bir öbek oluşturur. Bu öbeğe takı öbeği
diyoruz. Takı öbekleri söz içinde sıfat, çoklukla da zarf hükmünde bulunurlar; böylece bir
sıfat ve zarfın üstlenebileceği bütün görevleri üstlenirler.
Takıların en önemli özelliği geldikleri adın belli çekim durumlarında bulunmasını istemeleridir. Buna göre de yalın, ilgi, yönelme ve ayrılma durumlarındaki adlara gelişlerine
göre sınıflandırılırlar.
Yapıları bakımından takıları: 1. Kök (asıl) Takılar; 2. Türemiş Takılar olarak iki bölüğe
ayırabiliriz. Kök takılar sayıca azdır. Türemiş takılar isimlerden çekim ekleriyle, fiillerden
zarffiil ekleriyle yapılmışlardır. Her ikisi de söz içinde işleyiş bakımından aslında zarftır.
Demek ki zarflar aynı zamanda takı olarak kullanılan kelimelerdir. Başka bir deyişle çoğu
takılar aslında zarf olup bir isimden sonra geldiklerinde takı yerine geçmiş olurlar.
• Buikibölüğeekolarak,birdetakıişleyişindeyer, yön, çağ adlarının 3. kişi iyelik
ekli biçimleri vardır:
altı, üstü, öñü, ardı, dibi, arḳası, arası, ḳatı, üzeri, vaḳti, içi, dışı, başı, soñu gibi. Bunlar
ardına takıldıkları adlarla belirsiz adtakımı oluştururlar: ‫ قلعه ﺁلتی‬ḳał‘a ałtı, ‫ شهر طيشی‬şehir
dışı, ‫ اوستی اياق‬ayaḳ üstü, ‫ اخشام وقتی‬ahşâm vaḳti gibi.
Bu adtakımları da bir tür takı öbeğidir. Bunlar ad olarak kullanıldıkları gibi, sıfat ve
zarf olarak da kullanılırlar.
• Birdebutürtakıöbeklerininyönelme, bulunma ve ayrılma durumunda biçimleri
vardır. Bunlarda da çekim eki katılmış bu belli kelimeler birer takı işleyişindedir:
‫ قلعه ﺁلتنده‬ḳał‘a ałtında, ‫ يالی بويندن‬yałı boyundan, ‫ شهر طيشينه‬şehir dışına, ‫ اهلل قاتنده‬Ałłâh
ḳatında gibi.
106
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Bir takı öbeği tabanına dayanan bu yeni takı öbeklerinin hemen hepsi zarf olarak kullanılır.
• Bunların dışında Osmanlı Türkçesi’nde Arapça ve Farsça’dan alınmış çok sayıda
takı da kullanılmıştır.
Takılardazamirlergibiyazılışlarıkalıplaşmışkelimelerdir.OsmanlıTürkçesi’ndekullanılmış olan takıları birleşme sırasında istedikleri durum ekine göre bölümlenmiş olarak
veriyoruz.
Adları Yalın Durumda, Birtakım Zamirleri İse İlgi Durumunda
İsteyen Takılar
‫ ايله‬ile
Genel olarak ardına takıldığı kelimeden ayrı yazılır:
‫ ﺁغا ايله‬aa ile, ‫ قلم ايله‬ḳalem ile, ‫ بونك ايله‬bunuñ ile, ‫ بنم ايله‬benim ile gibi.
Konuşmadilindebirekgibiünlüuyumukanunlarınauyar,söylenişiçeşitlenir.Ozaman yazılışı da söylenişine uygun biçimler alır:
‫ ﺁدمله‬adam-ıła, ‫ عشقله‬aşḳ-ıła, ‫ ﺁسانلغيله‬âsânłı-ıła, ‫ دوستله‬dost-uła, ‫ سوزله‬söz-üle, ‫ پارهيله‬parayıła, ‫ ﻛيﺠهيله‬gece-yile gibi.
Ünsüzle biten kelimelerden sonra başındaki ünlüsü düşürülmüş olarak da söylenir, o
zaman da bir ek gibi uyumlu gelir:
‫ سرمسلكله‬sersemlikle, ‫ سالمتله‬selâmetle, ‫ چوجوقله‬çocuḳła, ‫ زورله‬zorła, ‫ بنمله‬benimle, gibi.
Bununla birlikte ünlüyle biten kelimelere geldiğinde y ile bağlanır, bu da henüz tam
ekleşmediğini gösterir:
‫ ﺁغايله‬aayła, ‫ اليله‬eliyle, ‫ ﻛيﺠهيله‬giceyle, ‫ ﻛوتويله‬kötüyle gibi.
OsmanlıTürkçesidönemininbaşlarındaöncekidönemindevamıolarakgöstermezamirlerinin çoğullarının ilgi durumuyla birleştiği örnekler görülür:
‫ بولرﻛله‬bułaruñła, ‫ بونلرﻛله‬bunłaruñła, ‫ اﻛلرﻛله‬anłaruñła gibi.
Ayrıcakim zamirini de ilgi durumunda ister:
‫ ﻛيمكله‬kimiñle gibi.
Bu takı eskiden beri bir ek gibi değerlendirilmiş ve aynı işleyişteki birle, bile, birlikte,
berâber ve ma‘an takılarıyla bir yandan işleyişi belirtilmiş, bir yandan da bilelik anlatımı
pekiştirilmiştir:
‫ سنكله برابر‬seniñle berâber, ‫ بونكله برلكده‬bunuñła birlikte, ‫ اوغلی ايله بيله‬ołu ile bile, ً‫مجله توابعی ايله معا‬
cümle tevâbi‘i ile ma‘an gibi.
‫ ايچون‬içün, ‫ ايچني‬için
OsmanlıTürkçesi’ndesonzamanlarakadaruyumsuzsöylendiğianlaşılmaktadır.Bu
yüzden ‫ ايچني‬biçimindeki yazılışı oldukça yenidir.
Genel olarak ayrı yazılmıştır:
‫ ﺁغا ايچون‬aa içün, ‫ ﻛم ايچون‬kim içün, ‫ نه ايچون‬ne içün, ‫ بنم ايچون‬benim içün gibi.
Ancak‫ ايله‬ile gibi başındaki ünlüsü düşürülerek de kullanılmıştır. Bununla birlikte bu
kullanım konuşma dilinden çok yazı dilinde, özellikle de şiirde kelimeyi vezne uydurma
gerekliğinden ileri gelir:
‫ سنكچون‬seniñçün gibi.
Bu durumlarda uyuma girmez:
‫ انكچون‬anıñçün gibi.
3. kişi iyelik ekli kelimelere y ile bağlanması, ekleşmede geçiş aşamasında bulunduğunu gösterir:
‫ ﺁغاسيچون‬aasıyçün, ‫ باشيچون‬başıyçün gibi.
6. Ünite - Kelime Sınıf ları V: Takılar, Bağlamlar ve Ünlemler
Fiiladlarıilebirliktekullanıldığındaamaçbildirir.Arapça’danalıntı“amaç”anlamıda
bulunan ‫ ﺍجﻞ‬ecl ile kurulmuş belirsiz adtakımında bu anlamı pekiştirici olarak yer almıştır:
‫ خراج ويرممك اجليچون‬harâc vermemek ecli içün gibi.
‫ كبی‬gibi, ‫ تك‬tek ve işleyişçe denkleri
‫ ﻛبی‬gibi ve ‫ تك‬tek nitelikçe (vasıfça) benzerlik karşılaştırması takılarıdır. Bunlardan
‫ تك‬tek oldukça az kullanılmıştır. Katıldıkları adlarla yaptıkları öbekler cümle üyesi olarak
dahaçokhâlvetarzbildirenzarflardır.Sıfatolarakdakullanılabilirler.Adlarvezamirlerle
birleşmeleri ile ve içün gibidir:
‫ ﻛامللر ﻛبی‬kâmiller gibi, ‫ اوزی ﻛبی‬özü gibi, ‫ بنم ﻛبی‬benim gibi, ‫ سزكﻛبی‬siziñ gibi, ‫ شونك ﻛبی‬şunuñ
gibi, ‫ ﻛيمكﻛبی‬kimiñ gibi, ‫ نهنك ﻛبی‬neniñ gibi, ‫ انلرﻛبی‬anlar gibi, ‫ انلرك ﻛبی‬anlarıñ gibi, ‫قند مكرر تك‬
ḳand-i mükerrer tek “nebatşekerigibi”.
Arapça’danalınmış ‫ مثللی‬/ ‫ مثللو‬misilli/misillü kelimesi de bu dönemde takı işleyişiyle
gibi yerine kullanılmıştır:
‫ بو مثللی ﺁدملر‬bu misilli (âdemler/adamlar) gibi.
AyrıcayineArapça‫ امثال‬emsâl, ‫ مثال‬misâl, ‫ مثﻞ‬misl ve ‫ مقوله‬maḳûle“cins,tür”kelimeleri
ileFarsça‫ مانند‬mânend“gibi”kelimesidebelirsizadtakımlarında3.kişiekialmışbiçimleriyle benzerlikçe karşılaştırma için gibi yerine kullanılmıştır:
‫ دﻛز مثالی عسكر‬deñiz misâli (asker), ‫ بونك امثالی قواعد‬bunuñ emsâli (ḳavâ‘id“kurallar”),
‫ سيﻞ مانندی آقدى‬sel mânendi (aḳtı), ‫ سيﺠيم مقولهسی ايپ‬sicim maḳûlesi (ip) gibi.
‫ قدر‬ḳadar (okuma dilinde: ḳader) ve işleyişçe denkleri
Arapçabirkelimeolup“ölçü”anlamındadır.Yalınadlarlabirleştiğindenitelikçe(miktarca) karşılaştırma ilişkisi kurar:
‫ دﻛرمن طاشی قدر‬değirmen taşı ḳadar, ‫ ذره قدر‬zerre ḳadar gibi.
Arapça’da ḳadar’la aynı anlamda olan miḳdâr kelimesinin belirsiz adtakımı kalıbında
tamlanan olarak bulunduğu 3. kişi ekli biçimi ‫ مقداری‬miḳdârı (‫ تشهد مقداری‬teşehhüd miḳdârı
“ettehiyyâtü duasını okuyacak kadar zaman, kısa sürede” gibi)ileyineArapça‫ رتبه‬rütbe, ‫درجه‬
derece ve ‫ مرتبه‬mertebe kelimeleri de aynı karşılaştırma ilişkisi için kullanılmış takı işleyişinde
kelimelerdir. ‫ قدر‬ve anlatımca denkleri olan bu takı işleyişli kelimelerin gösterme ve soru
zamirleriyle kurdukları takı öbekleri ölçü zarfları ya da ölçü sıfatları olarak kullanılır:
‫ بو قدر‬bu ḳadar, ‫ شو مقدار‬şu miḳdâr, ‫ اول رتبه‬ol rütbe, ‫ شول مرتبه‬şol mertebe, ‫ نه درجه‬ne derece gibi.
‫ ايچره‬içre
“İçinde, arasında” anlamlarında yer bildiren bir takıdır. İşleyişçe bulunma durumu
ekinebenzer.Azkullanılmış,dönemsonundakullanımdandüşmüştür:
‫ دريا ايچره‬deryâ içre, ‫ روضه ايچره‬ravza“bahçe” içre gibi.
‫ اوزره‬üzre/üzere
Zengin kavramları olan yer gösteren bir takıdır. Kurduğu öbekler daha çok yer ve nicelik zarfları olarak çok kullanılmıştır:
‫ باش اوزره ﻛوتورمك‬baş üzre (götürmek), ‫ ﺁياق اوزره طورمق‬ayaḳ üzre/üzere (durmaḳ), ‫حرﻛت اوزره‬
‫ اوملق‬hareket üzre/üzere (olmaḳ), ‫ عادت اوزره‬âdet üzere, ‫ امل اوزره‬elem üzre gibi. Bunun yanında
‫ وجهله‬vechile (< vechi+ile) de aynı kavramları yansıtan bir takı gibi iş görmüştür: ‫خالصه‬
‫ وجهله‬hulâsa vechile gibi.
‫ ﺁشوری‬aşırı
Tek başına zarf olarak da kullanılır. Uyum sürecinde yazılışı çeşitlenmiştir:
‫ ﺁشری‬, ‫ ﺁشريی‬, ‫ ﺁشوری‬: ‫ دﻛز ﺁشری‬deñiz aşırı, ‫ ايكی قاپی ﺁشريی‬iki ḳapı aşırı gibi.
107
108
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Yönelme Durumunda Ad İsteyenler
Bunlar zaman ve yer yön (mekân) bakımından sınırlayış ilişkileri kurarlar, doğrudan karşılaştırmalar yaparlar. Yönelme ekinin anlattığı yöneliş, zıtlık, uygunluk gibi anlatımları
pekiştirmeye veya açık duruma getirmeye yararlar. Başlıcaları şunlardır:
‫ كوره‬göre (: ‫ اﻛا ﻛوره‬aña göre, ‫ ديدﻛنه ﻛوره‬dediğine göre), ‫ نسبت‬nispet (: ‫ اﻛا نسبت‬aña nispet),
‫ نسبت ًا‬nispeten (: ً‫ اﻛا نسبتا‬aña nispeten)
‫ قارشو‬/‫ قارشی‬ḳarşı (: ‫ قلعهيه قارشی‬ḳal‘aya ḳarşı), ‫ مقابل‬muḳâbil (: ‫ اﻛا مقابﻞ‬aña muḳâbil),
‫ طوغری‬/ ‫ طوغرو‬doru (: ‫ شهره طوغرو‬şehre doru),
‫ دك‬dek (: ‫ بازاره دك‬bâzâra dek), ‫ دكن‬değin (: ‫ بورسهيه دﻛن‬Bursa’ya değin, ‫ بو زمانه دﻛن‬bu zemâna
değin),
‫ ياقني‬/ ‫ يقني‬yaḳın (: ‫ شهره ياقني‬şehre yaḳın), ‫ قريب‬ḳarîb (: ‫ شهره قريب‬şehre ḳarîb),
‫ كلنجه‬gelince (: ‫ بوزمانه ﻛلنﺠه‬bu zemâna gelince=gelinceye kadar), ‫ وارجنه‬varınca (: ‫بودينه‬
‫ وارجنه‬Budin’e varınca=varıncaya kadar),
‫ قارشيلق‬ḳarşılıḳ, (: ‫ بوﻛا قارشيلق‬buña ḳarşılıḳ), ‫ باقهرق‬baḳaraḳ (: ‫ اﻛا باقهرق‬aña baḳaraḳ),
ً‫ رغما‬ramen (: ً‫ اﻛا رغما‬aña ramen), ً‫ بنا‬binâen (: ً‫ اﻛا بنا‬aña binâen),
‫ داﺋر‬dâir (: ‫ دون ﻛيﺠهيه داﺋر‬dün geceye dâir).
Ayrılma Durumunda Ad İsteyenler
Kurdukları ilişki ekin kendi anlatımlarına uygun olarak daha çok zaman, yer ve yön bakımındandır.Ayrıcaekinbildirdiğianlamıpekiştirmeyevekesinleştirmeyeyararlar.Sebep,
sonuç, ayrıksılık gibi ilişkileri de gösterirler:
‫ اوكجه‬öñce (: ‫ سندن اوﻛﺠه‬senden öñce), ‫ اوكدين‬öñdin (: ‫ سندن اوﻛدين‬senden öñdin), ‫ اول‬evvel
(: ‫ بوندن اول‬bundan evvel), ‫ مقدم‬muḳaddem (: ‫ بوندن بر سنه مقدم‬bundan bir sene muḳaddem),
‫ صكره‬soñra (: ‫ بندن صكره‬benden soñra),
‫ بری‬beri (: ‫ شهردن بری‬şeherden/şehirden beri),
‫ اوته‬öte (: ‫ شهردن اوته‬şeherden/şehirden öte),
‫ يوقاری‬/ ‫ يوقارو‬yoḳarı (: ‫ سندن يوقاری‬senden yoḳarı),
‫ ﺁشاغه‬/ ‫ ﺁشاغی‬aşaı/aşaa (: ‫ سندن ﺁشاغه‬senden aşaa),
‫ ياكا‬yaña (: ‫ شهردن يكا‬şeherden/şehirden yaña, ‫ بندن يكا‬benden yaña),
‫ طشره‬taşra (: ‫ ايلدن طشره‬ilden taşra), ‫ طيشار‬dışarı (: ‫ اودن طيشاری‬evden dışarı),
‫ ايچری‬/‫ ايچرو‬içeri (: ‫ شهردن ايچری‬şeherden/şehirden içeri),
‫ باشقه‬/ ‫ بشقه‬başḳa (: ‫ بوندن باشقه‬bundan başḳa), ‫ غريی‬ayrı (: ‫ بوندن غريی‬bundan ayrı),
‫ ماعدا‬mâ‘adâ (: ‫ بوندن ماعدا‬bundan mâ‘adâ),
ً‫ اعتبارا‬i‘tibâren (: ً‫ شو ﺁندن اعتبارا‬şu ândan i‘tibâren),
‫ طواليی‬dolayı (: ‫ بوندن طواليی‬bundan dolayı), ‫ اوتورو‬ötürü (: ‫ سندن اوتوری‬senden ötürü).
Buraya kadar verilmiş olan örnekleri bir de kendiniz yazarak yazı çalışması yapınız. Bu çalışma aynı zamanda Osmanlı Türkçesi metinlerini okurken karşılaşacağınız bugün kullanılmayan takıları tanıyıp bellemenize yardımcı olacaktır.
Belirsiz Ad Takımlarının Başlıca Yer Yön, Bilelik, Birliktelik,
Görelik Durumu Ekleri Almasıyla Biçimlenen Takılar
Bunlar belirsiz adtakımı kalıbında, tamlanan olarak yer yön, zaman, çağ, ilişki bildiren
kelimelerden birinin bir takı işleyişiyle yer alarak bir tür takı öbeği oluşturduğu belirtme
öbeklerinde 3. kişi iyelik ekli bu unsurların yönelme, bulunma, ayrılma ekleri almış biçimleridir. Bunlar da birer takı işleyişindedir ve takı öbekleri kurarlar:
109
6. Ünite - Kelime Sınıf ları V: Takılar, Bağlamlar ve Ünlemler
‫ قلعه ﺁلتنده‬ḳal‘a altında, ‫ يالی بويندن‬yalı boyundan, ‫ شهر طيشينه‬şeher/şehir dışına, ‫اهلل قاتنده‬
Ałłâh ḳatında gibi.
Cümlede hepsi zarf görevinde bulunan bu öbeklerdeki bu takı işleyişli kelimelerden
OsmanlıTürkçesi’ndekullanılmışbaşlıcalarışunlardır:
‫ اوستنه‬üstüne, ‫ اوستنده‬üstünde (: ‫ اسكمله اوستنده‬iskemle üstünde), ‫ اوزرنده‬üzerinde, ‫ اوزرينه‬üzerine, ‫ فوقنده‬fevḳında,
‫ ﺁلتنه‬altına, ‫ ﺁلتنده‬altında, ‫ ﺁلتندن‬altından, ‫ حتتنده‬tahtında“altında”,
‫ ياننه‬yanına, ‫ ياننده‬yanında, ‫ يانندن‬yanından,
‫ ياقننده‬yaḳınında,
‫ اوﻛنه‬öñüne, ‫ اوﻛنده‬öñünde, ‫ اوﻛندن‬öñünden
‫ ايچنه‬içine, ‫ ايچنده‬içinde, ‫ ايچريسنده‬içerisinde, ‫ دروننده‬derûnunda, ‫ داخلنده‬dâhılinde,
‫ طشنده‬taşında, ‫ طيشنده‬dışında, ‫ طشرهسنده‬taşrasında, ‫ طيشاريسنده‬dışarısında, ‫خارجنده‬
hâricinde, ‫ بريوننده‬bîrûnunda“dışında”
‫ ﺁردنده‬ardında,
‫ قارشوسنده‬/ ‫ قارشيسنده‬ḳarşısında, ‫ مقابلنده‬muḳâbilinde/müḳâbilinde, ‫ مقابلهسنده‬muḳâbelesinde
/ müḳâbelesinde
‫ يامنده‬yanımda, ‫ قاتنده‬ḳatında, ‫ قتنده‬ḳıtında, ‫ نزدنده‬nezdinde,
‫ چورهسنه‬çevresine, ‫ چوره ياننه‬çevre yanına, ‫ اطرافينه‬etrâfına, ‫ اطرافنده‬etrâfında,
‫ ياليسنده‬yalısında (: ‫ طونه ياليسنده‬Tuna yalısında), ‫ اوته ياقاسنده‬öte yaḳasında (: ‫استانبولك اوته ياقاسنده‬
İstanbul’un öte yaḳasında),
‫ اورتهسنده‬ortasında, ‫ مياننده‬miyânında, ‫ ﺁرهسنده‬arasında, ‫ بيننده‬beyninde “arasında”, ‫مابيننده‬
mâbeyninde“arasında”
‫ اوﻛنده‬öñünde, ‫ حضورنده‬huzûrunda,
‫ اوتهسنده‬ötesinde, ‫ اوتهسندن‬ötesinden, ‫ ايلريسنده‬ilerisinde,
‫ باشندن‬başından (: ‫ چشمه باشندن‬çeşme başından),
‫ ديبينه‬dibine,
‫ اراسنه‬arasına, ‫ ﺁرهسنده‬arasında
‫ طرفندن‬tarafından,
‫ حقنده‬haḳḳında,
‫ يوليله‬yołuyła,
‫ اليله‬eliyle,
‫ صرهسيله‬sırasıyła,
‫ طوالييسيله‬dołayısıyła, ‫ سببيله‬sebebiyle,
‫ ﻛرﻛنﺠه‬gereğince, ‫ مقتضاسنﺠه‬muḳtezâsınca
‫ بوينﺠه‬boyunca gibi.
Yukarıdaki takılarla yapılmış şu takı öbeklerini yazı çalışması olmak üzere Osmanlı alfabesiyle yazınız.
yoł üzerine, Sultân yanına, asker öñüne, ırmaḳ içine, âdemler içinde, Tuna’nın öte yaḳasında,
her iki inciniñ arasında, abâ ałtından, hałḳ arasında, kendi eliyle, nehir yołuyła, bir yıł boyunn
ca, ḳânûn muḳtezâsınca, hulâsa veçhile, aña nispeten.
1
110
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Arapça ve Farsça Ön Takılar
ArapçaveFarsça’nınöntakılarıTürkçe’ninyeryönbildirenyönelme, bulunma ve ayrılma
eklerininvesontakılarınınkarşılıklarıdır.BunlarTürkçe’debağımsızunsurlarolarakkullanılmamış;çoğu,cümledezarfhükmündekibirleşikyapılardayeralmıştır.Aşağıdabunlar anlamları ve Türkçe'deki karşılıkları ile gösterilecek, bu arada kimi yazılış özelliklerine
değinilerek örneklendirilecektir.
Arapça Ön Takılar
Bunların bir bölüğü kök takı, bir bölüğü ise takı gibi kullanılan zarflardır.
a. Kök Takılar
Bunların bir bölüğü tek harften ibarettir. Önüne geldiği kelimeye bitiştirilerek yazılır:
‫ ب‬bi- :
Türkçe’dekarşılığıçoğukezbulunma (-de) eki ve ile, için, yanında takılarıdır. Yeminde
“için,adına”anlamınıverir:
‫ باالتفاق‬bi'l-ittifâḳ “ittifakla”, ‫ بنفسه‬bi-nefsihî “kendisi, kendi kendine”, ‫ باجلمله‬bi'l-cümle
“hep,hepsi,bütün”,‫ بالعكس‬bi'l-aks“tersine”
‫ ﻟ‬li- :
Türkçe’dekarşılığıiçin, dolayı, ötürü, gereği, yüzünden, tarafından gibi sebep bildiren
takılardır:
‫ حملرره‬li-muharririhî“yazarıtarafından”,‫ ملصلحة‬li-maslahatin“iştenötürü,işgereği”.Zamirlerden önce ‫ له‬le- okunur: ‫ له‬lehû“ona,onuniçin”gibi.
‫ت‬t:
Yemin sözü olarak Allâh kelimesi önüne getirilir. Karşılığı için, adına’dır:
‫ تاهلل‬tałłâhi
‫و‬v:
Bu da yemin sözü olan vałłâhi kelimesinde için anlamıyla kullanılır:
‫واهلل‬.
Bir bölüğü ise adlarla bitişmez, ayrı yazılır:
‫ علی‬alâ- :
Karşılığı -ce, -den, üzre, üzerine, sebebinden, ḳarşı, göre gibi ek ve takılardır:
‫ علی قدرالطاقه‬alâ ḳadri't-tâḳa“gücünegöre,gücüyettiğince”, ‫ علی الصباح‬ale's-sabâh“sabahtan”, ‫ علﻰﺍلعاده‬ale'l-âde“âdetüzre,olageldiğigibi,olduğugibi,sıradan”, ‫ علی الغفله‬ale'lafle“gafletüzre,gâfilce,farkettirmeksizin”.
‫ عن‬an :
-den, -den ötürü, için gibi ek ve takılara karşılıktır:
‫ عن قريب‬an ḳarîb“yakından,çokgeçmeden”, ‫ عن قصد‬an ḳasdin “bileisteye,kasıtlıolarak”,‫ عن صميم القلب‬an samîmi'l-ḳalb“yürekten,içten,içtenlikle”.
‫ بال‬bilâ- :
Birleşik bir takıdır (bi+lâ).Türkçe’ninsız/-siz ekine karşılıktır:
‫ بالسبب‬bilâ-sebeb“sebepsiz”.
Türkçe’ninsız/-siz ekli sıfatlarının zarf olarak kullanılışı gibi, bu ön takıyla yapılmış
kelimeler de zarf olarak kullanılır.
‫ فی‬fî- :
Türkçe’dekarşılığı-de eki ve içinde, arasında takılarıdır:
‫ فی احلقيقه‬fi'l-haḳîḳa “gerçekte,‫ فی الواقع‬fi'l-vâḳı‘“olduğugibi,nasılolmuşsaöyle”.
6. Ünite - Kelime Sınıf ları V: Takılar, Bağlamlar ve Ünlemler
‫ اﻟی‬ilâ- :
Karşılığı -e yönelme eki ve öbekleşmede bu eki isteyen ḳadar takısıdır:
‫ الی اﻵن‬ile'l-ân“buânakadar”,‫ الی االبد‬ile'l-ebed“ebedekadar”.
‫ من‬min- :
Türkçe karşılığı daha çok sebep anlatımıyla -den ekidir. Bu eki isteyen soñra, beri, ötürü, dolayı gibi takılarla da karşılanır:
‫ من بعد‬bin ba‘d“bundansonra”,‫ من ﻛﻞ الوجوه‬min külli'l-vücûh“heryönden,herbakımdan”, ‫ من جهة‬min cihetin “bircihetten,birsebeptenötürü”.
‫ مع‬ma‘a :
Türkçe ile takısının karşılığıdır:
‫ مع التأسف‬ma‘a't-te‘essüf “teessüfle, ‘vah vah’diyerek”, ‫ مع عاﺋله‬ma‘a âile “maaile, aileyle,
evce”.
b. Takı Gibi Kullanılan Zarflar
Bunlar takı işleyişinde kullanılan yer yön, çağ, birliktelik gösteren kelimeler, daha doğrusu zarflardır. Türkçe’nin belirsiz adtakımı kalıbındaki takı öbeklerinde, aynı kavramları
gösteren kelimelerden birinin bir takı işleyişiyle yönelme, bulunma, ayrılma ekleri almış
biçimlerine denktir. Bu tür takı öbekleri de cümlede zarf olarak kullanılmıştır.
‫ بعد‬ba‘d “sonra”:
Türkçe’dekarşılığıayrılmadurumuisteyensoñra takısıdır:
‫ بعد الزوال‬ba‘de'z-zevâl“güneşbattıktansonra”, ‫ بعد السالم‬ba‘de's-selâm“selâmdansonra”,
‫ من بعد‬min ba‘d “sonra,artık”.
‫ فوق‬fevḳ “üst”:
Türkçe'ninbirtürtakıöbeğindeki῾üstünde,üzerinde,üstünden’takılarınakarşılıktır:
‫ فوق العاده‬fevḳa'l-âde“olağanınüzerinde,alışılagelenindışında”.
‫ حتت‬taht “alt”:
AnlamcaTürkçe’ninbelirsizadtakımıkalıbındakitakıöbeklerindekialtı, altında, altından takılarına eştir:
‫ حتت القلعه‬tahte'l-ḳal‘a“kalealtı,kalealtında”.
‫ قبل‬ḳabl “ön”:
Karşılığı +den durumunu isteyen öñce takısıdır:
‫ قبﻞ الددخول‬ḳable’d-duhûl “girmezdenönce”,‫ قبﻞ التاريخ‬ḳable't-târîh“tarihtenönce”
‫ عند‬ind “yan, kat”:
Türkçe’dekiyanında, ḳatında, nezdinde gibi takılara karşılıktır:
‫ عند اهلل‬inda'łłâh“Allahkatında”.
‫ ﻟدی‬ledâ “yan, kat”:
Türkçe’nin-de ekine, ayrıca yanında, katında takılarına karşılıktır:
‫ لدی الوصول‬lede'l-vusûl“vardıkta,ulaştıkta”.
• Yukarıda verilmiş olan örneklerde takı öbeklerini oluşturan iki kelimenin arasında
‫ ا‬elif ve ‫ ل‬lâmharflerininyeraldığınıfarketmişolmalısınız.BuikiharfeArapça’da
“belirtmeedatı”anlamındatarif harfi (harf-i ta‘rîf)denir.Adlarabelirlilikkazandıran bu edatın ‫( ا‬elif)’i (daha doğrusu hemze’si), görüldüğü gibi, hiçbir örnekte
okunmamış; ‫( ل‬lâm)’ıise,kimiörneklerdel okunmuş, kimi örneklerde ise bunun
yerini takıdan sonraki kelimenin ilk sesi almıştır: ale'l-âde, ama ale's-sabâh gibi.
Edatın ‫( ا‬hemze)’sinin okunmaması genel bir kuraldır. ‫( ل‬lâm)’ının kimi zaman
okunmamasıiseTürkçe’dekiünsüzbenzeşmesinebenzerbirbenzeşmeyleilgilidir.
BunagöreArapalfabesiharfleriikibölüğeayrılmıştır.Belirtmeedatınınlâm’ının
111
112
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
okunmadığı harflere güneş harfleri (şems harfleri = hurûfü'ş-şemsiyye), okunduğu
harflere ise ay harfleri (kamer harfleri = hurûfü'l-kameriyye) denir. Güneş ve ay
harfleri aşağıda gösterilmiştir.
Güneş Harfleri:
‫تﺙدذرزﺱشﺹﺽﻁﻅﻝن‬
Ay Harfleri:
‫ﺏجحخﻉﻍفقكموهى‬
OsmanlıTürkçesi'ndekullanılmışolanArapçakurallıbelirtmeöbeklerinde(ad takımları ve sıfat takımları ile birleşik sıfat işleyişinde yapılarda) bu belirtme edatının bulunması,
bu kelime öbeklerinin doğru okunması bakımından önemlidir.
• Örneklerde dikkatinizi çekmesi gereken bir durum da bugünkü alfabe ile verilmiş
yazılışlarında iki işaretin ( ' ve - ) kullanılmış olmasıdır. İlki asıl takılar ve takı gibi
kullanılan kelimelerden sonra, ikincisi ise benzeştiği ve benzeşmediği durumlarda
belirtme harfinden sonra konmuştur. Bu işaretler, ilk yarıyılda öğrendiğimiz gibi,
metnidüzenlemeyeyarayanyardımcıişaretlerdir.OsmanlıTürkçesimetinlerinin
bugünkü alfabeye aktarılmasında bu tür işaretleme yaygın bir uygulamadır. Bu uygulamaArapçabelirtmeöbeklerindedeyapılacaktır.
2
Aşağıdaki örnekleri güneş ve ay harflerine göre seslendiriniz, ayırıcı işaretleri kullanarak
yazınız.
‫ قبﻞ التاريخ‬، ‫ امرياملﺆمنني‬، ‫ مشس املعارف‬، ‫ ﻛمال الدين‬، ‫ عند اهلل‬، ‫ بني امللﻞ‬، ‫ حتت العرﺽ‬، ‫ نورالشمس‬، ‫دارالفنون‬
Farsça Ön Takılar
Farsça’nın ön takıları da Osmanlı Türkçesi’nde ancak yer aldıkları birleşik kelimelerde
bulunur. Bunların bir bölüğü kök takı, bir bölüğü ise takı gibi kullanılmış olan zarf işleyişinde kelimelerdir.
a. Kök Takılar
BunlarTürkçe’ninadçekimieklerinevekimitakılarınakarşılıkgelir.BuyapıdakikelimelerOsmanlıTürkçesi’ndead, sıfat ve zarf olarak kullanılmıştır:
‫ با‬bâ- ( = ile, -e, -li):
‫ با خصوﺹ‬bâ-husûs “özellikle,bilhassa”, ‫ با وقار‬bâ-vaḳâr“vakarlı,oturaklı,ağırbaşlı”,
‫ با حتريرات‬bâ-tahrîrât“yazıyla”.
‫ ب‬be- ( = ile, -e ): Bitişik yazılır:
‫ بنام‬be-nâm“namlı,ünlü”,‫ جبد‬be-cidd“gayretli”.
‫ بر‬ber- ( = üzre, üzere, üzerine, üzerinde, üstünde):
‫ بر منوال مشروح‬ber-minvâl-i meşrûh “açıklandığıüzere”.
‫ بی‬bî- (= -sız): Bitişik yazılır:
‫ بيچاره‬bî-çâre “çaresiz,zavallı”,‫ بيكناه‬bî-günâh“günahsız”.
‫ در‬der- ( = içinde, içine, -de):
‫ درﺁن‬der-ân“oanda,hemen”,‫ درﻛنار‬der-kenâr“kenaryazısı;kucaklama”,‫ درنيام‬der-niyâm
“kınında,kıniçinde”.
‫ از‬ez- ( = -den):
‫ از‬ez-cân ü dil“canıgönülden”,‫ از هر جهت‬ez-her cihet“heryönden”,‫ ﺍز بر‬ez-ber“göğüsten,
içten;bellemişolarak,okuyarakdeğildezihinden”.
‫ نا‬/ ‫ ن‬ne-nâ- ( = -siz):
‫ نادان‬nâ-dân“bilgisiz,kaba”,‫ نامتناهی‬nâ-mütenâhî“sınırsız,uçsuzbucaksız”,‫ نوميد‬nevmîd
( < ne+ümîd)“umutsuz”gibi.
113
6. Ünite - Kelime Sınıf ları V: Takılar, Bağlamlar ve Ünlemler
‫ تا‬tâ- ( = kadar, dek, değin):
‫ تاﻛی‬tâ-key“nezamanakadar”,‫ تاابد‬tâ-ebed“ebedekadar”.Dahaçokbe- ile birlikte kullanılmıştır: ‫ تابصباح‬tâ be-sabâh“sabahakadar”.
‫ غري‬ayr- “başka, kendisi olmayan, öyle olmayan”: Arapça’dır. Farsça’da adtakımı (isim
tamlaması) kalıbındaki belirtme öbeklerinde belirtilen (tamlanan) olarak yer almıştır. Bunlar
aslındaTürkçe’ninayrılmadurumuisteyenbaşka zarfıyla yapılmış takı öbeklerine karşılıktır:
‫ غريعادل‬ayr-i âdil“adaleteuygunolmayan”, ‫ غريمعني‬ayr-i mu‘ayyen“belirsiz,nitelenemez”,‫ غريمستعمﻞ‬ayr-i müsta‘mel“kullanımagelmez,kullanışsız”.
b. Takı Gibi Kullanılan Zarflar
Bunlar da Türkçe’nin yukarıda tanıdığımız yer yön, zaman, çağ bildiren kelimelerine yönelme, bulunma ve ayrılmaeklerigetirilerekyapılmıştakılarınabenzerler.Onların
bir belirsiz adtakımının sonunda yer alarak takı öbekleri oluşturması gibi, takı öbekleri
oluştururlar.ButakıöbekleridekuruluşçaTürkçe’ninadtakımınabenzer.AncakFarsça
kurallıbuadtakımlarındabunlarTürkçe’dekinintersineolaraköncegelir.Bunlarınçoğu
cümlede zarf işleyişindedir:
‫ درون‬derûn, ‫ اندرون‬enderûn ( = içinde):
‫ درون خانه‬derûn-i hâne“eviçi”,(ez-“-den”ilebirlikte:)‫ از درون خانه‬ez derûn-i hâne“evden”.
‫ بريون‬bîrûn ( = dışında, dışarıya):
‫ بريون باﻍ‬bîrûn-i bâğ “bağdışında.”
‫ پس‬pes ( = arkasında, arkasından, ardında, ardından):
‫ پس پرده‬pes-i perde“perdearkasında,perdeardından.”
‫ پيش‬pîş ( = önünde, -de):
‫ پيش پادشاه‬pîş-i pâdişâh“padişahönünde”,‫ درپيش‬der-pîş“önde,önce”.
‫ زير‬zîr ( = altına, altında):
‫ زير زمني‬zîr-i zemîn“yeraltı,yeraltında”.
c. Ön Takı Olarak Kullanılan Adlar
Farsça’dakimiadlardabiröntakıişleyişiylekullanılmıştır.Bunlarlayapılmışbirleşik
kelimeleredeOsmanlıTürkçesi’ndeyerverilmiştir.Bunlarınkimizarf,kimiiseadtakımı
kalıbındaki bir takı öbeğinde takı işleyişindedir. Başlıcaları şunlardır:
‫ باب‬bâb “kapı” (= konu, husus):
‫ درباﺏ‬der-bâb“hakkında”,‫ درين باﺏ‬der-în bâb“bukonuda”.
‫ برای‬berây “için”(=yüzünden,sebebiyle.Farsçatamlamakalıbındatamlananolarak):
‫ برای خدا‬berây-i Hudâ “Allahiçin”,‫ برای مصلحت‬berây-i masłahat“işsebebiyle”.
‫ جهت‬cihet “yön, taraf ” ( = için. +den anlatımında ez- ile birlikte tamlanan olarak):
‫ از جهت‬ez-cihet-i“…yüzünden,sebebinden”.
‫ حق‬haḳḳ ( der- ile birlikte adtakımında tamlanan olarak):
‫ درحق‬der haḳḳ-ı“…hakkında”.
Örneklerde gördüğünüz gibi, Farsça’da ön takılarla yapılmış takı öbeklerinde takıdan sonra
ayırıcı işaret olarak kısa çizgi (tire) kullanılmıştır. Osmanlı Türkçesi metinlerinin bugünkü
alfabeye aktarılmasında bu uygulama da yaygındır. Aşağıda verilmiş olan bugün kullanmakta olduğumuz kelimeleri okuyunuz ve bu işareti kullanarak bugünkü harflerle yazınız:
‫ نامرد‬، ‫ بيقرار‬، ‫ درحال‬، ‫ پی در پی‬، ‫ برهوا‬، ‫ دردست‬، ‫ برطرف‬، ‫ بردوش‬، ‫ بهرحال‬، ‫بهمه حال‬
3
114
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
BAĞLAMLAR
Söz içinde iki kelimeyi, aynı görevde iki cümle üyesini ya da iki cümleyi bağlayan kelimelerdir. Çoğu tek olarak kullanılır, ancak ikili kullanılanları da vardır.
Türkçe’de bağlamların çoğu yabancı asıllıdır. Önceki dönemde ve yerine kullanılmış
olan ‫ تقی‬taḳı, ‫ دخی‬dahıdaOsmanlıTürkçesiiçindeyeriniyabancıkarşılıklarınabırakmıştır.
Bağlamları bağladıkları kelime ve söz öbekleri arasında kurdukları ilişkilere, kavramları ve düşünceleri birleştirme ve bütünleştirme yönlerine, yapılarına, ayrıca kaynaklarına
göredeğişikbaşlıklaraltındabölümlereayırabiliriz.Ancakşimdilikgerekliolanbunların
OsmanlıTürkçesi’ndekullanılmışolanlarınıtoplucagörmekveonlarıkalıplaşmışyazılışlarıyla tanımaktır. Önümüzdeki yıl birleşik cümle tiplerini ele aldığımızda her birini
özellikle kurduğu ilişki/ilişkiler açısından yakından tanıyacağız. Aşağıda bu dönemde
kullanılmış olan bağlamlar Türkçe ve yabancı asıllı olmalarına göre iki bölüm hâlinde
alfabe sırasıyla topluca verilmektedir.
Türkçe Asıllı Bağlamlar
Bunlar Türkçe asıllı bir ve birden çok kelimeden ya da Türkçe ve alıntı birden çok kelimedenoluşmuşolabilir.BirdençokkelimelikolanlarınkarışıklarıTürkçe’deüretildiğive
yalnızTürkçe’dekullanıldığıiçinbunlaradaTürkçebağlamlararasındayerveriyoruz:
‫ اجنق‬ancaḳ,
‫ اندن غريی‬andan ayrı,
‫ انك ايچون‬anıñ içün/için,
‫ اندن ماعدا‬andan mâ‘adâ,
‫ اندن اوتوری‬andan ötürü,
‫ بله‬bile,
‫بوليكی‬, bolay ki“umulurki,olurki,olaki”,
‫ چونكم‬çün kim,
‫ بو حالده ﻛه‬bu hâlde ki “halbuki”,
‫ ده‬de, ‫ ده …ده‬de … de
‫ اﻛرﻛم‬eğer kim,
‫ ايله‬ile,
‫ ﻛرك… ﻛرك‬gerek … gerek, ‫ ﻛرك… ﻛرﻛسه‬gerek … gerekse, ‫ ﻛرﻛسه … ﻛرﻛسه‬gerekse…gerekse,
‫ ها… ها‬ha … ha,
‫ خاچان‬haçan, ‫ خاچان ﻛم‬haçan kim,
‫ حالبوﻛی‬hâl bu ki,
‫ مهان ﻛم‬hemân kim “nezamanki,…-diğinde”,
‫ مهان تك‬hemân tek“yeterki”,
‫ هر نه قدر‬her ne ḳadar,
‫ امدی‬imdi,
‫ ايسرت… ايسرت‬ister…ister,
‫ ايسه‬ise,
‫ قاچان‬ḳaçan, ‫ قاچان ﻛم‬ḳaçan kim,
‫ ﻛم‬kim,
‫ ناصﻞﻛه‬nasıl ki,
‫ نه وقتني‬ne vaḳtın
‫ نه وقت ﻛه‬ne vaḳt ki,
‫ نته ﻛه‬nite ki,
6. Ünite - Kelime Sınıf ları V: Takılar, Bağlamlar ve Ünlemler
‫ نته ﻛم‬nite kim,
‫ اول اجلدن‬ol ecilden,
‫ اولسببدن‬ol sebepten,
‫ تا حدی ﻛه‬tâ haddî ki “oderecedeki,odereceyekadarki”
‫ تا ﻛم‬tâ kim,
‫ تك‬tek “yeterki,elverirki”,
‫ ينه‬yine
‫ يوخسه‬yohsa, ‫ يوقسه‬yoḳsa
Yabancı Asıllı Bağlamlar
HepsiArapçaveFarsça’danalınmıştır.OsmanlıTürkçesi’ndehem ve ne gibi ikili kullanılanları da olmuştur:
‫ علی اخلصوﺹ‬ale'l-husûs“özellikle”,
‫ بﻞ‬bel “belki”,
‫ بلكه‬bel ki,
‫ بنابرين‬binâ ber-în“bunabinâen,bundanötürü,şöyleki”,
‫ بناﺀ علی ذالك‬binâ῾en alâ-zâlik “onagöre,bunagöre”,
‫ بناﺀ عليه‬binâ῾en aleyh,
‫ چون‬çün “çünki,mademki”,
‫ چونكه‬çün ki,
‫ اﻛر‬eger/eğer
‫ اﻛرنه‬egerne/egerni “yoksa,değilse”
‫ اﻛرچه‬egerçi/eğerçi “hernekadar”,
‫ اﻛرچه ﻛه‬egerçi ki/eğerçi ki
‫ اما‬emmâ/ammâ,
‫ ار‬er “eğer”,
‫ فاما‬fe-emmâ “ama,lâkin”,
‫ فقط‬feḳat /faḳat,
‫ فی احلقيقه‬fi'l-haḳîḳa “gerçektende”
‫ ﻛاه … ﻛاه‬gâh/kâh … gâh/kâh
‫ ﻛاهی … ﻛاهی‬gâhî … gâhî,
‫ ﻛر‬ger “eğer”,
‫ ﻛرچه‬gerçi,
‫ ﻛرچه ﻛه‬gerçi ki,
‫ ﻛرنه‬gerne/gerni “yoksa,değilse”
‫ خواه … خواه‬hâh … hâh “ister…ister”
‫ حتی‬hattâ,
‫ هم‬hem, ‫ هم … هم‬hem … hem,
‫ همان ﻛه‬hemân ki,
‫ خود‬hod“aynı,de ”,
‫ اال‬illâ,
‫ ﻛذا‬kezâ
‫ ﻛه‬ki,
‫ لكن‬lâkin,
‫ ليك‬lîk“ancak”,
115
116
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
‫ ليكن‬lîkin“lâkin,fakat,ancak”,
‫ مع ما فيه‬ma‘a mâ-fîh“mamafih”,
‫ مادام ﻛه‬mâdâm ki,
‫ مكر‬meger/ meğer,
‫ نه … نه‬ne … ne, ‫ نه… نه ده‬ne … ne de,
‫ نهايت‬nihâyet,
‫ نهايتی‬nihâyetî,
‫ پس‬pes,
‫ شايد‬şâyet,
‫ تا ﻛه‬tâ ki,
‫ و‬ve, vü, u, ü
‫ واقعا‬vâḳı‘â “gerçekte,aslınabakılacakolursa”,
‫ وقتاﻛه‬vaḳtâ ki “nevakitki”,
‫ و اال‬ve illâ,
‫ وﻛر‬veger “veeğer,eğer”,
‫ ولو‬velev,
‫ ولوﻛه‬velev ki,
‫ وليك‬velîk“ancak,velâkin”,
‫ ور‬ver“eğer”,
‫ ورنه‬verne/verni“yoksa,eğerdeğilse”,
‫ وياخود‬ve yâhod,
‫ يا‬yâ, ‫ يا … يا‬yâ … yâ, ‫ يا … ياخود‬yâ … yâhod,
‫ ياخود‬yâhod,
‫ يعنی‬ya‘nî
‫ زيرا‬zîrâ,
‫ زيرا ﻛه‬zîrâ ki.
4
Aşağıdaki mısra ve beyitleri Osmanlı alfabesiyle yazınız ve içlerinde geçen bağlamları gösteriniz:
Hem mey içmez hem güzel sevmez demişler haḳḳına
Olur bir gün müsâ‘id rûzgâr emmâ/ammâ zemân ister
Temâm oldu güzellik sanma Şîrîn ile Leylâ’da
Niçe Leylâ bulunur erlik emmâ/ammâ âşıḳ olmaḳtır
Gâh olur urbet vatan gâhî vatan urbetlenir
Epsem ol kim nîk ü bed bîhûde halḳ olmuş değil
epsem ol: sus, konuşma
nîk ü bed: iyi ve kötü
bîhûde: boşuna, boş yere
Gâh vuslat gâh fürḳat böyledir de῾b-i felek
fürḳat: ayrılık
de‘b-i felek: feleğin, yani alın yazısının kanunu (de῾b: hemze ile)
Söylenir dilde meseldir el için olma sefîl
Ne vasî ol ne vekîl ol ve ne bir şahsa kefîl
6. Ünite - Kelime Sınıf ları V: Takılar, Bağlamlar ve Ünlemler
Bağlamlar Üzerine Notlar
Bağlamlar kurdukları ilişki türüne, anlatımlarına, iki cümleyi belli bir ilişki ile birbirine
bağlarken cümlelerden hangisinin başında yer aldıklarına, kurduğu ilişkide iki yargıdan
birinin ötekine bağımlı olup olmamasına göre bölümlere ayrılabilir.
• 3.Ünite’deilintizamirleriki ve kim’densözederkenbunlarınaynızamandabağlam
olarakdakullanıldıklarınıbelirtmiştik.OsmanlıTürkçesi’ndeki ve kim’inFarsça’dan
alınmış cümle tiplerinde bir bağlam işleyişiyle ayrı ve önemli bir yeri vardır.
• Yazıda tek harfle, ‫( و‬vav) ile yazılan sıralama bağlamı Arapça asıllıdır, bu dilde
yalnız ve olarak okunur. Farsça’da u ve özellikle secili nesirde bakışık iki cümle
arasında ve gibi söylenmiş olan bu bağlam, Osmanlı Türkçesi’nde ünlüyle biten
kelimelerden sonra ve, vü (‫ ﺁناسی و ﺁتاسی‬anası ve atası “babası”, ‫ ﺁبا و اجداد‬âbâ vü
ecdâd “babalar ve atalar” gibi); ünsüzle biten kelimelerden sonra ise u, ü olarak
okunmuştur (‫ ضبط و ربط‬zabt u rabt, ‫ امر و فرمان‬emr ü fermân gibi).
Bununla birlikte bu çeşitlilik şiir diline özgüdür ve heceleri ölçü kalıplarına uydurmakla ilintilidir:
‫ نه وصی اول نه وﻛيﻞ اوﻝ و نه بر شخصه ﻛفيﻞ‬ne vasî ol ne vekîl ol ve ne bir şahsa kefîl ;
‫ ياننﺠه ﻛتخداسی و الالسی چوق ﻛوزل‬yanınca kethudâsı vü lâlâsı çoḳ güzel ;
‫ عينكه هرﻛز خيال سور و مامت ﻛلمسون‬aynıña hergiz hayâl-i sûr ü mâtem gelmesün ( = gözüne
hiçbir zaman düğün ve matem hayali gelmesin) gibi.
Nesirdilinde,Arapça’dakigibi,ve biçimindeki söylenişi tercih edilmiştir:
‫ ايشتدی و حتسني ايلدی‬işitti ve tahsîn eyledi“beğendi”,‫ ايچری ﻛرير و اوتورر‬içeri girer ve oturur.
Aynıdurumikikelimearasınagirdiğindedeçoğukezgeçerlidir:
‫ ﻛﺠه و ﻛوندوز‬gece ve gündüz gibi. ‫ ﻛويلر و قصبه لر‬köyler ve ḳasabalar, ‫ ﻛتاﺏ و سنت‬kitâb ve
sünnet“Kur‘anvehadis”,‫ حسني و حسن‬Hasan ve Hüseyn gibi.
Ünsüzle biten kelimelerden sonra geldiğinde, Türkçe heceleşme kanununa göre, kelime sonunda kalan ünsüzü yanına çeker ve bir açık hece oluşturur: ‫ نام و نشان‬nâm ü nişân
(> nâ-mü-ni-şân) gibi. Bu durumda kelimenin bir hecesi durumuna geçmiştir. Ancak
okuma dilinde bu hece önceki heceyi izleyen bir hece gibi uyum kanunlarına göre okunmaz, bağımsız bir kelime muamelesi görür (: ‫ عزت و اﻛرام‬izzet ü ikrâm, ‫ صرب و سكون‬sabr
ü sükûn) gibi. Konuşma dilinde ise kelimenin bir hecesiymiş gibi uyumlu söylendiğini
XVIII. yüz yıl gramercisi Viguier kaydetmektedir: izzeti ikrâm, cânı göñülden gibi.
ÜNLEMLER
Seslenerek bir dilek ve isteği duyurmaya, çağırmaya, bir şey sormaya, bir şey öğrenmek istemeye, yönlendirmeye, bir şeye dikkat çekmeye, bir iş gördürmeye, bir şey göstermeye yarayan
ya da kişiye özgü duyuşları, sevinç, keder, üzüntü, acı, hayıflanma gibi duyguları anlatan
sesler ve kelimelerdir. Birinciler bir dinleyeni olan çağrı, uyarı, gösterme, soruşturma, teşvik, takdir, iyi dilek, özendirme, yönlendirme ve benzeri amaçlı seslenişler, ikinciler ise belli
bir dinleyeni olmayan, kişinin içinden kopup gelerek ortaya salınan çoklukla duyuş ve
duygu sesleridir. Bununla birlikte bu iki bölük ünlem kesin sınırlarla birbirinden ayrılmış
değildir.Aralarındabirbirininyerinekullanılanlarvardır.
OsmanlıTürkçesi’ndeArapçaveFarsça’danalınanlarlabirlikteçoksayıdaünlembulunmaktadır. Bunlardan asıl ünlemlerin çoğu tek hecelidir. İki hecelilerin çoğu da asıl
ünlemlerden ikileme yoluyla yapılmıştır. Her sınıftan kimi kelimeler ünlem işleyişinde
kullanılabildiği gibi, çeşitli yapılardaki söz birlikleri de aynı işleyişi alabilir. Bunlar arasında ünlem olarak kullanılmaya en yatkın olanları fiillerin emir kiplerinin 2. kişileri ile dilek
kipinin2.ve3.kişileridir.AşağıdaOsmanlıTürkçesi’ndekullanılmışolantürlüyapıdaki
ünlemlerin pek çoğu alfabe sırasıyla verilmektedir:
117
118
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
‫ ﺁ‬a,
‫آ‬â
‫ عﺠايب‬acâyib,
‫ ﺁفرين‬âferîn,
‫ افرين سكا‬âferîn saña,
‫ آه‬âh,
‫ اخ‬ah,
‫ ﺁل ﺁ‬ał a,
‫ ﺁالرغه‬ałarġa“çekilin,savulun”,
‫ ﺁالرغه اولك‬ałarġa oluñ,
‫ اهلل اهلل‬Ałłâh Ałłâh,
‫ اهلل برﻛات ويرسون‬Ałłâh berekât versin,
‫ اهلل اﻛرب‬Ałłâh ekber,
‫ اهلل ﻛوسرتمسون‬Ałłâh göstermesin,
‫ اهلل عنايت ايليه‬Ałłâh inâyet eyleye,
‫ اهلل ﻛرمي‬Ałłâh kerîm,
‫ اهلل قوالی ﻛتوره‬Ałłâh ḳołay getire,
‫ اهلل ميسر ايليه‬Ałłâh müyesser eyleye,
‫ اهلل نصيب ايليه‬Ałłâh nasîb eyleye,
‫ اهلل سالمت ويره‬Ałłâh selâmet vere,
‫ اهلل ويره‬Ałłâh vere,
‫ اهلل ويرسون‬Ałłâh versin,
‫ اهلل اﻛرب‬Ałłâhu ekber,
‫ امان‬amân,
‫ ﺁی‬ay,
‫ با‬ba,
‫ با‬bâ,
‫ باق آ‬baḳ a ( ‫ باق ﺁ‬baḳ a âdemler, sözüñüzde yalan olmasın gibi),
‫ بارك اهلل‬bâreka’llâh,
‫ به‬be,
‫ به هی‬be hey,
‫ به هی صاقني‬be hey saḳın,
‫ بره‬bere,
‫ برﻛات ويرسون‬berekât versin,
‫ بريه‬bire,
‫ بريه مدد‬bire medet,
‫ بوال ﻛه‬boła ki “inşallah,keşki”,
‫ بوالی ﻛه‬bołay ki/bułay ki “inşallah,keşkiolsa”,
‫ بره‬bre,
‫ چكﻞ‬çekil,
‫ چوق ياشا‬çoḳ yaşa,
‫ دفع اول‬defol,
‫ دی ها‬de hâ
‫ دستور‬destûr“çekil,yolver”,
‫ دريغ‬dirî “yazık,vahvah”,
6. Ünite - Kelime Sınıf ları V: Takılar, Bağlamlar ve Ünlemler
‫ دريغا‬dirîâ “neyazık,vah”,
‫ استغفراهلل‬estafirułłâh
‫ ای‬ey,
‫ ايا‬eyâ,
‫ ای واه‬ey vâh,
‫ ايو وهلل‬eyi/eyü vałłâh,
‫ ای وهلل‬ey vałłâh,
‫ ای واه‬eyvâh,
‫ فی ﻛيدر‬fî gider “haydi,durma,yallah”,
‫ ﻛورمي سنی‬göreyim seni,
‫ ﻛوزﻛی ﺁچ‬gözüñü aç,
‫ ها‬ha,
‫ های‬hay,
‫ های های‬hay hay,
‫ هايده‬hayda/hayde,
‫ هايدن‬hayden/haydın,
‫ حيف‬hayf, hayıf “yazık,neyazık”,
‫ حيفا‬hayfâ, hayıfâ “vah,yazık”,
‫ های مدد اهلل‬hay meded Ałłâh,
‫ هله‬hele,
‫ هﻰ‬hey,
‫ هيهات‬heyhât “neyazık”,
‫ هی های‬hey hây,
‫ هو هو‬ho ho,
‫ هوپ‬hop,
‫ هو‬hû,
‫ ای‬î“ey”,
‫ انشاهلل‬inşałłâh,
‫ ﻛاشكه‬kâşki, kâşke,
‫ ﻛيش‬kiş,
‫ قوالی ﻛله‬ḳołay gele,
‫ لبيك‬lebbeyk, ‫ لبه‬lebe, ‫ لپه‬lepe “buyur,emrinolur”,
‫ ما‬mâ,
‫ ماشاهلل‬mâşa῾łłâh,
‫ مدد‬meded,
‫ مدد اهلل‬meded Ałłâh,
‫ مرحبا‬merhabâ“negüzel,Allahesirgesin”
‫ نه موطلو‬ne mutłu,
‫ نه يازيق‬ne yazıḳ,
‫ اوف‬of,
‫ اوح‬oh,
‫ اوح اوح‬oh oh,
‫ اولسون‬ołsun,
‫ اوف‬öf,
‫ پف‬pef,
119
120
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
‫ په‬peh/pih,
‫ په نه يازيق‬pih ne yazıḳ,
‫ پوه‬poh, ‫ پوه پوه‬poh poh, puh puh,
‫ پوه‬pöh,
‫ پوه نه ﻛوزل‬pöh ne güzel,
‫ پوی پوی‬puy puy,
‫ صاقن‬saḳın,
‫ صا ول‬savuł,
‫ صاول آ‬savul a,
‫ سالح باشينه‬silâh başına,
‫ سوﺱ‬sus,
‫ سوﺱ آ‬sus a,
‫ سوﺱاول‬sus oł
‫ سبحان اهلل‬sübhâna'łłâh“buneiş,bunegüzellik,maşallah”
‫ شاهلل‬şałłâh “inşallah”,
‫ توه‬tuh, tüh,
‫ اوف‬uf
‫ اوف‬üf
‫ واه‬vâh
‫ واه واه‬vâh vâh
‫ وای باشكه‬vay başıña,
‫ وای‬vay,
‫ وای ﻛه‬vay ki
‫ وای مدد‬vay medet,
‫ وای سكا‬vay saña,
‫ يا‬yâ
‫ يا مدد‬yâ medet
‫ يه‬ya,
‫ يازيقلراولسون‬yazıḳłar ołsun
‫ ييقﻞ‬yıḳıł,
‫ يانغني وار‬yanġın var,
‫ زه‬zih“negüzel”
‫ زهی‬zihî “negüzel,neiyi”
‫ زنهار‬zinhâr“sakın,ya pma”.
Ünlemler Üzerine Notlar
‫ ﺁ‬seslenme ünlemi sözün hem başında, hem de sonunda gelebilir:
‫ آ حريف نهدر سنك ايتديكك‬a herîf, nedir senin ettiğin;
‫ اور ديديسك اولدور دميدك آ‬vur dediysek öldür demedik a; ‫ چوق ايستمدك ﺁ‬çok istemedik a! gibi.
Sonda kimi zaman ya ile nöbetleşir:
‫ ايستسه ايدك يا‬istese idiñ ya! gibi.
Şart kipinin 2. kişisinden sonra emir anlatımına denk bir anlatım oluşur ve ünlem bu
tür kullanışta uyum kanunlarına uyar:
‫ قيافتينه بقسكﺁ‬ḳıyâfetine baḳsañ a;
‫ عقلليلری ﻛورسكه‬aḳıłłıłarı görseñ e.
Son örnekte olduğu gibi, ince sırada söylendiğinde daha çok bitişik yazılır.
6. Ünite - Kelime Sınıf ları V: Takılar, Bağlamlar ve Ünlemler
Bu ünlem aynı zamanda şaşma, beğenme ya da hoşlanmamabildirir.Ozamanuzun
söylenir ve yalnızca söz başında gelir:
â, bu da ne!; â, çok ołduñ ammâ! gibi.
• Farsça’nın çağırma ünlemleri ‫ ای‬ey, iy ile adların sonuna gelip uzun okunan elif
(‫')ا‬tir. İy gibi okunduğunda uzun bir ünlü ses (= î)değerindedir.Arapça’nınseslenme ünlemi ‫ يا‬yâiseFarsçaveTürkçe’yealınmışveüçdildeortakbirünlemolarak
kullanılmıştır.
• Nazımdaşairlermahlaslarınıçokluklakendilerinidinleyenyerinekoyupseslenmeli kullanırlar. Bu durumda mahlas,
a) ya yalın olur:
Bu sâde nazmı ehl-i sanâyi‘ [süslü söz meraklıları] beğenmese – Nev‘î ne am
bizim sözümüz âşıḳânedir [âşıkçadır]),
b) ya önünde ey ünlemi bulunur:
Ey Muhibbî yâr elinden bir ḳadeh nûş eyleyen [içen] – Hızr elinden ger ołursa
âb-ı hayvân [âbıhayat] istemez),
c) yadaFarsçaseslenmeünlemielif’ialır:Kitâb-ı ışḳa [aşk kitabına] baḳtım Nev‘iyâ
bir bâbda [bölümde] yazmış – Der-i dildâra [sevgilinin kapısına] âşıḳłar varıp
yałvarałar derler.
Son örnekte görüldüğü gibi, ünlüyle biten mahlas kelimelerinde iki ünlü arasına bir
kaynaştırıcı y girer. Bunu yâ ünlemiyle karıştırmamalı.
121
122
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Özet
1
Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış olan Türkçe son takılarla alıntı ön takıları ve bunlarla yapılmış takı öbeklerini tanımak, ilişkilendirme yönleri açısından birbirleriyle olan denklikleri açıklayabilmek.
Takılar başlı başına kavramları olmayan, isim sınıfından kelimelerden sonra gelerek onları söz içinde başka unsurlarla ilişkilendiren kelimelerdir. İki
kavram arasında kurdukları ilişkinin niteliğini belli
eden anlatımları hemen hemen çekim eklerinin anlatımına denk düşer. Bu yüzden birleşmede istedikleri
çekim ekinin anlatımına açıklık getiren, onu pekiştiren bir işleyişte görünürler. Çekim ekleriyle olan bu
yakınlıkları yüzünden ekleşmeye eğilim gösterirler,
geçici ekleşmeye uğrarlar, uyumlara uymak gibi ek
davranışı gösterirler. Takıların kendilerinden önceki isimle oluşturdukları öbeğe takı öbeği diyoruz.
Takıların en önemli özelliği geldikleri adın belli çekim durumlarında bulunmasını istemeleridir. OsmanlıTürkçesi’ndeTürkçetakılaryanındaArapçave
Farsça’dan alınmış çok sayıda takı da kullanılmıştır.
Bunlar ilişkilendirme yönleri bakımından birbirleriyle denkleşir. Takılar da zamirler gibi yazılışları kalıplaşmış kelimelerdir.
2
3
Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış olan Türkçe ve alıntı
bağlamları yazılışlarıyla topluca tanıyıp değerlendirebilmek.
Söz içinde iki kelimeyi, aynı görevde iki cümle üyesini
ya da iki cümleyi bağlayan kelimelere bağlam diyoruz.Türkçe’debağlamlarınçoğuyabancıasıllıdır.Bağlamları bağladıkları kelime ve söz öbekleri arasında
kurdukları ilişkilere, kavramları ve düşünceleri birleştirme ve bütünleştirme yönlerine, yapılarına, ayrıca
kaynaklarına göre değişik başlıklar altında bölümlere ayırabiliriz. Ancak şimdilik gerekli olan bunların
Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış olanlarını topluca
görmek ve onları kalıplaşmış yazılışlarıyla tanımaktır.
Önümüzdeki yıl birleşik cümle tiplerini ele aldığımızda her birini özellikle kurduğu ilişki/ilişkiler açısından yakından tanıyacağız.
İsim sınıfından kelimeler olarak ünlemlerin yerini
belirlemek, Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış olan çok
sayıda ünlemi yazılışlarıyla tanıyabilmek.
Ünlemler bir dinleyene seslenerek bir dilek ve isteği
duyurmaya yarayan sesler, kelimeler ve kelime öbekleri ya da duyuşları ve duyguları anlatan sesler, ses
öbekleri ve duygu anlatımı yüklenmiş birtakım kelimelerdir. Bu temel anlatım özellikleriyle iki bölükte
toplanabilirse de, ünlemler kesin sınırlarla birbirinden
ayrılmış değildir, aralarında birbirinin yerine kullanılanlar vardır. Asıl ünlemlerin çoğu tek hecelidir. İki
hecelilerin çoğu da asıl ünlemlerden ikileme yoluyla
yapılmıştır. Her sınıftan kimi kelimeler ünlem işleyişinde kullanılabildiği gibi, çeşitli yapılardaki söz birlikleri de aynı işleyişi alabilir. Osmanlı Türkçesi’nde
Arapça ve Farsça’dan alınanlarla birlikte çok sayıda
ünlem bulunmaktadır. Takılar ve bağlamlar gibi bunların da yazılışları kalıplaşmıştır. Özellikle manzum
metinlerde mahlasların ünlem olarak kullanılması, divan şairlerinin kendilerini seslenilen kişi yerine kendilerini koymaları biçimindeki tutum çok yaygındır.
6. Ünite - Kelime Sınıf ları V: Takılar, Bağlamlar ve Ünlemler
123
Kendimizi Sınayalım
1. Aşağıdatakılarlailgilisöylenenlerdenhangisiyanlıştır?
a. İsim sınıfındaki kelimelerden sonra gelirler.
b. İşleyişleri bakımından isim çekimi eklerine benzerler.
c. Çoğu kez yerlerini bir yapım eki alabilir.
d. Ekleşmeye eğilim gösterirler.
e. Sık sık geçici ekleşmeye uğrarlar.
2. Aşağıdakilerdenhangisi“takıöbeği”ileilgilidoğru bir
yargıdır?
a. Kendilerinden önceki isimle birlikte bir öbek oluşturur.
b. Uyumlara uymak gibi ek davranışı göstermezler.
c. Takıldıkları isme bitiştirilerek yazılmazlar.
d. Bir zamir ve zarfın üstlenebileceği bütün görevleri
üstlenirler.
e. Söz içinde sıfat, çoklukla da sıfat-fiil hükmünde bulunurlar.
3. Aşağıdakilerdenhangisi“hurûfü’ş-şemsiyye”den değildir?
a. ‫ن‬
b. ‫ﻝ‬
c. ‫ﻅ‬
d. ‫ﺱ‬
e. ‫ف‬
4. Aşağıdaki“takıöbeklerinden”hangisibir“belirsizadtakımı”oluşturmaz?
a. ‫اسكمله اوستنده‬
b. ‫شونك ﻛبی‬
c. ‫اخشام وقتی‬
d. ‫شهر طيشی‬
e. ‫طونه ياليسنده‬
5. Aşağıdakitakılardanhangisi“yönelmedurumunda”bir
ad ister?
a. ‫اوزره‬
b. ‫ايچون‬
c. ‫تك‬
d. ‫ايله‬
e. ‫مقابﻞ‬
6. Aşağıdaki takılardan hangisi “ayrılma durumunda” bir
ad ister?
a. ‫اوﻛدين‬
b. ‫دﻛن‬
c. ‫داﺋر‬
d. ‫طوغری‬
e. ‫قريب‬
7. Aşağıdakikelimelerdenhangisinde“Arapçaöntakı”vardır?
a. ‫جبد‬
b. ‫بيچاره‬
c. ‫تابصباح‬
d. ‫عن صميم القلب‬
e. ‫نادان‬
8. Aşağıdakikelimelerdenhangisinde“Farsçaöntakı”vardır?
a. ‫باالتفاق‬
b. ‫تاهلل‬
c. ‫علﻰﺍلعاده‬
d. ‫حتت القلعه‬
e. ‫با وقار‬
9.
‫ علی اخلصوﺹ‬bağlamının anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
a.
b.
c.
d.
e.
neredeyse
özellikle
halbuki
umulur ki
ola ki
10. Aşağıdakilerdenhangisiünlemdir?
a. ‫چونكم‬
b. ‫اجنق‬
c. ‫ﺁالرغه‬
d. ‫امدی‬
e. ‫يوخسه‬
124
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1.c
2.a
3.e
4.b
5.e
6.a
7.d
8.e
9.b
10.c
Yanıtınızyanlışise“Takılar”konusunuyenidengözden geçiriniz.
Yanıtınızyanlışise“Takılar”konusunuyenidengözden geçiriniz.
Yanıtınızyanlışise“Takılar”konusunuyenidengözden geçiriniz.
Yanıtınızyanlışise“Takılar”konusunuyenidengözden geçiriniz.
Yanıtınızyanlışise“Takılar”konusunuyenidengözden geçiriniz.
Yanıtınızyanlışise“Takılar”konusunuyenidengözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Arapça ve Farsça Ön Takılar”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Arapça ve Farsça Ön Takılar”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Bağlamlar” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Ünlemler” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1
‫ آدملر ايچنده‬، ‫ ايرماق ايچينه‬، ‫ عسكر اوﻛينه‬، ‫ سلطان ياننه‬، ‫يول اوزرينه‬
‫ خلق‬، ‫ عبا ﺁلتندن‬، ‫ هر ايكﻰ اينﺠونك ﺁراسنده‬، ‫ طونهنك اوته يقاسنده‬،
‫ اﻛا‬،‫ قانون مقتضاسنﺠه‬، ‫ بر ييﻞ بوينﺠه‬، ‫ نهر يوليله‬، ‫ ﻛندی اليله‬، ‫ﺁراسنده‬
‫ خالصه وجهله‬، ً‫نسبتا‬.
Sıra Sizde 2
dârü’l-fünûn, nûrü’ş-şems, tahte’l-arz, beyne’l-milel, inda’llâh,
kemâle’d-dîn, şemsü’l-ma‘ârif, emîrü’l-mü’minîn, ḳable’t-târîh.
Sıra Sizde 3
be-heme hâl, be-her hâl, ber-dûş, ber-taref/taraf, der-dest, berhevâ, pey der-pey, der-hâl, bî-ḳarâr, nâ-mert/merd.
Sıra Sizde 4
‫هم می ايچمز هم ﻛوزل سومز دميشلر حقينه‬
‫هم … هم‬
‫اولور بر ﻛون مساعد روز ﮔار اما زمان ايسرت‬
‫اما‬
‫متام اولدی ﻛوزللك صامنه شريين ايله ليالده‬
‫نيﺠه ليال بولنور ارلك اما عاشق اوملقدر‬
‫اما‬
‫ﻛاه اولور غربت وطن ﻛاهی وطن غربتلنور‬
‫ﻛاه…ﻛاهی‬
‫اپسم اول ﻛم نيك و بد بيهوده خلق اوملش دﻛﻞ‬
‫ و‬، ‫ﻛم‬
‫ﻛاه وصلت ﻛاه فرقت بويلدر دأﺏ فلك‬
‫ﻛاه‬... ‫ﻛاه‬
‫سويلنور دلده مثلدر ايﻞ ايچون اومله سفيﻞ‬
‫نه وصی اول نه وﻛيﻞ اول و نه بر شخصه ﻛفيﻞ‬
‫ نه … نه‬، ‫ نه‬... ‫و‬
6. Ünite - Kelime Sınıf ları V: Takılar, Bağlamlar ve Ünlemler
Yararlanılan Kaynaklar
Ateş,A.-Tarzi,A.(1971).Farsça Grameri, İstanbul.
Banguoğlu, T. (1974). Türkçenin Grameri, İstanbul.
Deny, J. (1941). Türk Dili Grameri,Çev.AliUlviElöve,İstanbul.
Meninski, F. À. M. (1680). Grammatica Turcica, (Tıpkıbasım), İstanbul, 2000: Simurg Yayıncılık.
Türk İlmî Transkripsiyon Kılavuzu (1946), İstanbul.
Viguier, M. (1790). Éléments de la Langue Turque, İstanbul.
125
7
OSMANLI TÜRKÇESİNE GİRİŞ-II
Amaçlarımız


Bu üniteyi tamamladıktan sonra;
Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış Türkçe, Arapça ve Farsça adtakımlarını
tanıyabilecek,
Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış Türkçe, Arapça ve Farsça sıfattakımlarını
tanıyabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
• Belirtme
• Katılma
• İyelik
• Aitolma
• Kapsama
• Vasıflama
İçindekiler
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Adtakımları ve Sıfattakımları
• GİRİŞ
• ADTAKIMLARI
• SIFATTAKIMLARI
Adtakımları ve Sıfattakımları
ADTAKIMLARI
Aralarında iyelik (mülkiyet) ilişkisi bulunan iki ad ile kurulmuş birliğe adtakımı diyoruz. Bu
söz dizimi birliği isim tamlaması olarak da adlandırılır. Aslında bir belirtme öbeği olan bu
birlikte ilk üye, başka belirtme öbeklerinde olduğu gibi, ikinci üyenin taşıdığı kavramı daraltır, sınırlar ve onu belli hâle getirir. Bu yüzden ona belirten, ikinci üyeye ise belirtilen deriz.
Bu belirtme öbeğinde iyelik ilişkisi iki ad arasında var olduğu düşünülen bir iyeliktir.
Bununla birlikte bu iyelik kavramı ait olma başta olmak üzere, özgü olma, katılma (tabi
olma), ve kapsama gibi kavramları da içine alan geniş anlamlı bir kavramdır. İki ad arasında bu kavramlara dayanan bir ilişki kurulduğunda, birbirine katılmış, anlamca biri ötekini
bütünleyen bir birlik, birbirinden ayrılmaz iki üyeli bir takım oluşur.
Türkçe Adtakımı
Türkçe’de iki ad arasında iyelik (mülkiyet) ilişkisi iyelik eki ile kurulur. Bir Türkçe adtakımında takımın asıl üyesi olan ikinci ad, birkaç özel durum dışında, hep iyelik ekini alır:
‫ بنم اوم‬benim evim, ‫ سنك ﺁتك‬seniñ atıñ, ‫ انك باﻏﭽﻪسی‬anıñ/onuñ baçesi, ‫ ﺁﻏانك قولی‬aanıñ
ḳułu, ‫ پاشا قاپوسی‬paşa ḳapısı gibi.
İyelik eki bir ada eklendiği zaman, o adın kavramının iye (sahip ve malik) durumunda
olan bir kavrama ait olduğu anlamını verir. Böylece iki kavram arasında karşılıklı bir ait
olma bağlantısı kurulmuş olur. İyelik eki bu durumda sahip ve malik olanı gösterici, daha
doğrusu sahip ve malik olana gönderici bir zamir işleyişindedir.
Sahip olanı gösteren kavram, sahip olunanı gösteren kavrama katılan işleyişinde bulunduğunda ilgi ekini alır. Bu durumda sahip olunanın taşıdığı iyelik ekinin (göndericinin) gönderdiği, bir kişi zamiri ise, böyle bir zamirin gösterdiği kişi kavramı iyelik ekinde
zaten bulunduğundan, ilgi ekini almış bu kişi zamirini söylemek çoğu kez gereksizdir:
‫ ساچك فتنﻪ مژك خونی قاشك جادو كوزك ساحر‬Saçıñ fitne, müjeñ “kirpiğin” hûnî “kan dökücü”,
ḳaşıñ câdû “cadı”, gözüñ sâhir “büyücü” ; ‫ جرممم‬cürmüm, ‫ دردم‬derdim, ‫ ﺁﻏزكﻪ‬azıña, ‫قوللغينﻪ‬
ḳułłuuña, ‫ باللركلﻪ‬belâłarıñła, ‫ مجالينﻪ‬cemâline, ‫ كوينده‬kûyünde “mahallende” gibi.
Örneklerde görüldüğü gibi, kişi zamirlerinin söylenmediği durumlarda, bağımsız iki
üyeli bir gramer yapısından söz edemeyiz. Burada iyelik ekleriyle birlikte bir ad tek başına
bir yapı birimi oluşturmaktadır; ama bu tek üyeli birim anlamca bir adtakımı hükmündedir.
• 1. ve 2. kişi iyelik ekleri, 1. ve 2. kişi zamirlerinin karşılıklarıdır. Böyle olunca,
bu türlü öbeklerde sahip olanı gösteren yerinde ancak ben, biz; sen, siz zamirleri
bulunabilir:
128
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
‫ بنم دولتلی سلطامن‬benim devletli sułtânım, ‫ بزم كنامهز‬bizim günâhımız, ‫ سنك رقيبك‬seniñ
raḳîbiñ, ‫ سزك دردكز‬siziñ derdiñiz gibi.
İlgi ekli kişi zamirlerinin yer aldığı bu kalıptaki adtakımlarında katılan yerindeki kişi
daha yakından, daha güçlü bir biçimde belirtilmiş olur. Bu özel yapının kullanımı oldukça
sınırlıdır:
‫ بزم هركز بو وارلق دفرتنده ﺁدميز يوقدر‬bizim hergiz “aslâ” bu varłıḳ defterinde adımız yoḳtur ;
‫ بزم اجنق كنامهز بودر‬bizim ancaḳ günâhımız budur gibi.
• 3.kişiiyelikekiiseyalnız3.kişizamirinedeğil,bütünadlaragöndericiolabilir.İşte
bu durumda iki adın gösterdiği kavramlar arasında sahip olan-sahip olunan ilişkisi
kurulmuş olur:
‫ انك اوی‬anıñ/onuñ evi, ama ‫ ﺁﻏانك اوی‬aanıñ evi, ‫ چوبانك اوی‬çobanıñ evi, ‫ حزن اوی‬hüzün
evi, ‫ قيش اوی‬ḳış evi gibi.
Bundan ilkin şöyle bir sonuç çıkar:
• Türkçebiradtakımındailküyezamirveherhangibiradolabilir,amaikinciüye
ancak ve yalnız bir addır.
İkinci olarak:
• Aralarındaaitolmailişkisibulunanherikiadsöziçindebulunuyorsa,ikiüyelibir
gramer birliği oluşmuş olur.
İşte gerçek adtakımı, aslında ait olma ilgisiyle bir araya gelip bir bütün oluşturan böyle
bir ikili gramer birliğidir. Bu birlikte ikinci sırada yer alan iyelikli ad, takımda asıl üyedir.
Anlamı belirtilen ve sınırlanan odur. İlk sırada yer alan ad ise, bu asıl üyeye belirtici olarak
katılan, onun anlamını belirtme yoluyla bütünleyen, sınırlayan ikinci dereceden üyedir.
Bu yüzden buna katılan (= muzâfün ileyh) da denir. Bu durumda iyelik ekli asıl üyeye ise
katkı alan (= muzâf) adı verilir.
Türkçe’de yapılış bakımından iki türlü adtakımı vardır. Aşağıda göreceğimiz gibi, Osmanlı Türkçesi’ndeki Arapça ve Farsça’dan alınmış adtakımları kalıplarında böyle bir ikili
yapı bulunmamaktadır.
Belirli Adtakımı
Türkçe’nin adtakımını oluşturan öbekte ait olma ilişkisi her zaman bir ekle, iyelik ekiyle
gösterilmiştir. Bununla birlikte Türkçe adtakımlarında takımın ilk üyesi ilgi eki alabilmektedir. İlgi durumu eki de iki kavram arasında ait olma ilişkisi kurar ve eklendiği adın
kavramına sahip olan kavramı katar. Böylece aynı kavram ikinci kez kullanılmış olur. Bu,
Türkçe’ye özgü bir durumdur. İlgi eki adın belirli bir hâlini gösterir. Demek ki bir adtakımında ilgi ekli ad belirli bir addır. Bu yüzden bu adtakımlarına belirli adtakımı diyoruz:
‫ اوك قاپوسی‬eviñ ḳapısı, ‫ مجك قدحی‬Cem’iñ ḳadehi, ‫ اسكندرك ﺁينﻪسی‬İskender’iñ âyinesi, ‫قارجنﻪ نككوزی‬
ḳarıncanıñ gözü, ‫ ييالنك ﺁياﻏی‬yıłanıñ ayaı, ‫ حاسدك ﺁﻏزﻯ‬hâsidiñ azı, ‫ جاهللرك ﻁبيﻌﻰﺘ‬câhilleriñ tabî‘ati,
‫ حقك ثناسی‬Haḳḳ’ıñ senâsı, ‫ والدلرينك جوارلری‬vâlidleriniñ civârłarı, ‫ قلﻌﻪنك بر طرفی‬ḳal‘anıñ bir tarafı,
‫ مرحومك فوتی‬merhûmuñ fevti gibi.
Özel adlar adtakımında katılan olduklarında çoklukla ilgi eki almış durumda bulunurlar:
‫ جناتينك ديريسی‬Necâtî’niñ dirisi, ‫ استانبولك فتحی‬İstanbuł’uñ fethi, ‫ابراهيم افندينك كتخداسی‬
İbrâhîm Efendi’niñ kethudâsı, ‫ قره جهنمك قتلی‬Ḳaracehennem’in ḳatli, ‫ شول جنتك ايرمقلری‬şoł
cennetiñ ırmaḳłarı gibi.
Ancak adtakımında yer, topluluk, makam, mevki ya da kurum adına katılan olduklarında ilgi eki almayıp yalın durumda bulunurlar. Bunların örneklerini belirsiz adtakımında göreceğiz.
Belirtilmiş adlardan, özellikle iyelik eki alarak kişi ve nesneye özgü olma anlamıyla belirlilik kazanmış olanların Osmanlı Türkçesi’nde genel olarak ilgi eki almadıkları görülür:
7. Ünite - Adtakımları ve Sıfattakımları
‫ قاشك هالليدركوزمزده خياملز‬ḳaşıñ (=ḳaşıñıñ) hilâlidir gözümüzde hayâlimiz ;‫زلف و رخك ﻏميلﻪكﭽر ماه و ساملز‬
zülf ü ruhuñ “saçının ve yanağının” (= ruhuñuñ) amıyła geçer mâh ü sâlimiz “aylarımız
ve yıllarımız” ; ‫ نيجﻪ قان يومتيﻪ مي تريك اوجندن جانا‬nice ḳan yutmayayım tîriñ (=tîriñiñ) “ok gibi
kirpiklerinin” ucundan “yüzünden” cânâ ; ‫ عشاق ميانكلﻪ خﻂك بندهسيدر هپ‬uşşâḳ miyânıñła
hatıñ “belinle ergenlik tüylerinin” (= hatıñıñ) bendesidir hep; ‫ايزك توزينی فرقمﻪ تاج ايلدكم بو‬
iziñ (= iziñiñ) tozunu farḳıma “başıma” tâc eylediğim bu; ‫ حالك خوش اولدﻏن ايسرتسك‬hâliñ (=
hâliñiñ) hoş olduun isterseñ, ‫ =( خيالی كلشننده‬hayâliniñ) gülşeninde, ‫كوزم نوری اوﻏوجلغم‬
gözüm (= gözümüñ) nûru oułcu um gibi.
Buna karşılık özellikle dönem içinde seyrek olarak da: ‫ كوزمك نوری‬gözümüñ nûru,
‫ زلفكك اسريی‬zülfüñüñ esîri gibi.
Öte yandan cümlede belirli nesne olan iyelik ekli adlar da Osmanlı Türkçesi’nde yaygın olarak yükleme ekini istemezler. Kendi belirlilikleri nesnenin belirli olmasını göstermeye yeter:
‫ قالدر الك ايلﻪ دعا‬ḳałdır eliñ (= elini) eyle du‘â ; ‫ ياره دردم دييﻪمم‬yâre derdim (= derdimi) diyemem, ‫ جرممم اقرار ايدهمم‬cürmüm (= cürmümü “günahımı”) ıḳrâr edemem “dile getiremem” gibi.
Belirsiz Adtakımı
Yalın durumdaki bir ad ile iyelikli bir addan oluşmuş adtakımına belirsiz adtakımı diyoruz:
‫ قيش مومسی‬ḳış mevsimi, ‫ صبا روزكاری‬sabâ rüzgârı, ‫ كوز حلقﻪسی‬göz hałḳası, ‫جمنون قﺼﻪسی‬
Mecnûn ḳıssası, ‫ ﺁيرلق ﺁقشامی‬ayrıłıḳ aḳşamı gibi.
İlgi eki almamış bir adın katılan olduğu bu takımlarda bu ad belirli bir kişi ve nesne
kavramını karşılamaz. Bu kalıptaki adtakımı da aslında bir belirtme öbeğidir. Belirsiz adtakımı teriminde yer alan “belirsiz” niteliği katılan adın gramerce belirsizliğini anlatır.
Başka bir deyişle, belirten eksiz bir belirtendir.
Katılan adın belirsiz oluşu yüzünden takımın asıl üyesi durumundaki adın anlamı
daha az belirlenmiş ve sınırlanmış olur.
İki ad arasındaki ait olma ilişkisi bu yapıda da iyelik ekiyle gösterilmiştir. Ancak bu
aitlik, iki kavram arasında sahip olunanın bir sahip olana ait olması yerine, bir cinsten
bir türe ait olması biçimindedir. Bu yüzden meydana gelen öbek kalıcı, sürekli bir nitelik
gösterir ve bir cinsten bir türün adı olur:
‫ كيجﻪ قوزﻏونی‬gece ḳuzunu, ‫ قوش ميی‬ḳuş yemi, ‫ ﺁرناود داروسی‬Arnavut darısı gibi.
Tabiatta bulunan varlık cinslerinin türlerini bu yapıdaki öbeklerle adlandırırız:
‫ ﺁو قوشی‬av ḳuşu, ‫ چالی قوشی‬çałı ḳuşu, ‫ كيجﻪ قوشی‬gece ḳuşu, ‫ مها قوشی‬hümâ ḳuşu; ‫ﺁيوا چيﭽكی‬
ayva çiçeği, ‫ بوينوز چيﭽكی‬boynuz çiçeği, ‫ كون چيﭽكی‬gün çiçeği, ‫ قوان چيﭽكی‬ḳovan çiçeği,
‫ قطيفﻪ چيﭽكی‬ḳadife çiçeği, ‫ خممور چيﭽكی‬mahmûr çiçeği gibi.
Bu tür adtakımlarında iki üye bağımsızlıklarını az ya da çok yitirirler, tek bir varlığın/
nesnenin adı olabilirler. Bu yüzden bu kalıp Türkçe’de birleşik kelime yapmaya en yarayışlı
kalıp olmuştur.
• Yukarıdasöylediğimizgibi,özeladlaradtakımındakatılanolarakyeraldıklarında
çoklukla ilgi eki alırlar. Ancak yer, topluluk, makam, mevki ya da kurum adına
katılan olduklarında yalın durumda bulunurlar:
‫ سلطان حممد جامﻌی‬Sułtân Mehmed Câmi‘i, ‫ سنان پاشا تربﻪسی‬Sinân Paşa Türbesi, ‫قرمان واليتی‬
Ḳaraman Vilâyeti, ‫ روم ايل عسكری قاضی‬Rûmeli ḳazaskeri, ‫شيخ االسالم حضرتلری‬şeyhü'l-islâm hazretleri, ‫ قاره مﺼطفی ﺁستانﻪسی شيخی‬Ḳaramustafâ Âsitânesi şeyhi, ‫ عثمان اوﻏوللری‬Osmanoułłarı,
‫ يكی چری ﺁﻏاسی‬yeñiçeri aası, ‫ سالحدار ﺁﻏاسی‬silâhtâr aası, ‫ طوپﭽی باشی‬topçu başı, ‫جبﻪجی باشی‬
cebeci başı, ‫ حمكمﻪ رﺋيسﻰ‬mahkeme re῾îsi gibi.
129
130
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
• Kimi belirsiz adtakımlarında iki ad arasındaki ilişki bir açıklama biçimindedir.
Birinci üye (katılan) ikinci üyeyi tanıtır, onun ne olduğu hakkında bir açıklama
getirir:
‫ قربان بايرامی‬Ḳurbân bayramı, ‫ رمضان ﺁيی‬Ramazân ayı, ‫ ياز مومسی‬yaz mevsimi, ‫ طون ﻬﻧری‬Don
nehri, ‫ فيليبﻪ شهری‬Filibe şehri, ‫ رودوس ﺁطﻪسی‬Rodos adası, ‫ شجاعت فضيلتی‬şecâ‘at fazîleti gibi.
• Kimibelirsizadtakımlarıdabirbenzetmeninikiüyesiylekurulmuştur.Bunlarda
katılan ad benzeyen, katkı alan ad ise benzetilen olur. Bunlara benzetme adtakımı
denir:
‫ كوزللك شهری‬güzellik şehri, ‫سوز ايشغی‬söz ışıı, ‫ چيﭽك ييلديزلری‬çiçek yıłdızłarı, ‫تﺼور سرمايﻪسی‬
tasavvur sermâyesi, ‫ عفت البسﻪسی‬iffet elbisesi, ‫ سوز ديزيسی‬söz dizisi, ‫ كريپوك ايكنﻪسی‬kirpik iğnesi,
‫ مﻌنی كلينی‬ma’nâ gelini, ‫ عشق دكزی‬aşḳ deñizi gibi.
• Kimibelirsizadtakımlarıise,benzetilenilebenzeyeninbirüyesi/parçası/bölümü
arasında kurulmuş ilişkiye dayanır. Bunlar da eğretileme (istiâre) adtakımı adını
alır:
‫ اميد ميوهسی‬ümit meyvesi, ‫اولوم پنﭽﻪسی‬ölüm pençesi, ‫ سرلر خمزنی‬sırłar mahzeni, ‫سﻌادت‬
‫ قاپوسی‬sa‘âdet ḳapısı gibi.
• Belirsizadtakımınınbirtürünüdetakıöbeğiolarakgörmüştük.Bunlartakıolarak
kullanılan yer, yön, zaman adları ile yapılmışlardır:
‫ سفرجيلر ايﭽی‬seferciler içi, ‫ سوقاق اوستی‬soḳaḳ üstü, ‫ قلﻌﻪ ﺁلتی‬ḳal‘a ałtı, ‫ اوراق وقتی‬oraḳ vaḳti gibi.
Adtakımının Üyeleri Arasında Sıra Değişikliği
Yukarıda söylediğimiz gibi, Türkçe bir adtakımında kurucu üye ikinci sırada bulunur. Bu
durum Türkçe’de ikinci derecedeki üyelerin birinci derecedeki, yani asıl üyeden önce yer
alması kuralının gereğidir ve bütün belirtme öbekleri için geçerlidir. Bununla birlikte kullanımda kurala uyulmadığı da olur. Yukarıdaki terimleri kullanarak söyleyecek olursak,
bir adtakımının katılanı katkı alandan sonra getirilebilir. Bu da daha çok nazım dilinde
sözü vezin ve kafiyeye uydurma gerekliliğinden kaynaklanır:
‫ ايتديكك ظلمﻪ سنك حد و حساب اوملﻪجيق‬Ettiğiñ zulme seniñ hadd ü hesâb olmayıcaḳ ;
‫ نوعيا بن صناسني عينيم ايرماﻏلرك‬Nev‘iyâ ben sanasın aynıyam ırmałarıñ ; ‫پاپوجكبی ﺁچلوب قالدی ﺁﻏزی خفافك‬
Papuç gibi açıłıp ḳałdı azı haffâfıñ gibi.
Adtakımının İki Üyesinin Birbirinden Uzak Düşmesi
4. Ünite’de fiillerin çekimsiz şekillerinin yarım yargılı cümleler niteliğinde öbekler oluşturduklarını görmüştük. İşte bunlardan sıfat işleyişinde olanlar, yani sıfatfiiller kurdukları
öbeği (yarım yargılı cümleyi) sıfat işleyişine sokarlar. Bu sıfat da, söz içinde, çekimli bir
fiilin kurduğu tam bir yargı bildiren esas cümlenin üyesi olan bir ad ile birlikte bir sıfattakımı oluşturur. Çekimsiz fiillerden ad işleyişinde olanlar, yani fiil adları/adfiiller ise, bir
adın gördüğü işi görerek, cümlede ad nitelikli bir üye ile adtakımı kurar. İşte bu yapıdaki
bir sıfattakımı ile ad işleyişindeki bir adfiil öbeği bir adtakımında katkı alan olduğunda
adtakımının iki üyesi arasına bunlara bağlı bir ya da daha çok üye girer. Böylece takımın
asıl üyeleri birbirine uzak düşmüş olur:
‫ بر دولتك ديكردولت اراضيسی اوزرنده ساكن تبﻌﻪسی‬bir devletiñ dîğer devlet arâzîsi üzerinde sâkin
teba‘ası;
‫ اجنبيلرك ايچ ايشلرمزه مداخلﻪسی‬ecnebîleriñ iç işlerimize müdâhalesi gibi.
Yukarıdaki örneklerden ilkinde dîğer devlet arâzîsi üzerinde sâkin teba‘a bir sıfattakımıdır. Bu takımın sıfatı dîğer devlet arâzîsi üzerinde sâkin “oturan”, bu sıfatın vasıfladığı ad
ise teba‘a’dır. Bir ad hükmündeki sıfattakımında asıl üye ad olduğundan, başka bir katılan
adla adtakımı kurabilecek olan da tek başına bu addır: devletiñ teba‘ası gibi. Bu durumda
7. Ünite - Adtakımları ve Sıfattakımları
örnekte takımı oluşturan iki üye arasına, katkı alanı niteleyen bir sıfat girmekte, böylece
iki üye dizim bakımından birbirinden uzak düşmüş olmaktadır.
İkinci örnekteki iç işlerimize müdâhale de bir sözdizimi öbeğidir. Bu öbeğin kurucu
üyesi ise bir fiil adıdır: müdâhale “karışma”. İşte bu fiil adı, adtakımında kendine bağlı bir
üye ile birlikte yer almış, bu yüzden de takımın kendi üyeleri dizimde birbirinden ayrı
düşmüştür.
Adtakımlarının Çekimi
Belirli ve belirsiz adtakımları söz içinde bir ad gibi çekim ekleri alır. Ekler asıl üye olan
ikinci sıradaki ada eklenir, ancak bunlar ortak bir kavramla bütünleşmiş öbeğin ekleri
sayılır:
‫ ﻏم اوينك‬am evi-niñ, ‫ كيزلی سرلرك اورتوسينی‬gizli sırłarıñ örtüsü-nü, ‫ زوكوردك چكﻪسنی‬züürdüñ
çeñesi-ni, ‫ شراب قدحينﻪ‬şerâb ḳadehi-ne, ‫ ﺁﻏانك اونده‬aanıñ evi-nde, ‫ ﺁهينك ﺁتشندن‬âhınıñ âteşinden, ‫ قارداشينك ﻏريتيلﻪ‬ḳardaşınıñ ayreti+ile, ‫ ييللر بوينجﻪ‬yıłłar boyu-nca gibi.
Adtakımının Zincirlenmesi
Belirli ve belirsiz adtakımları söz içinde ilgi eki alarak bir ad gibi başka bir adla veya bir
adtakımıyla yeni bir adtakımı oluşturabilir:
‫ سوكيلينك حملﻪسينك كوپكی‬sevgiliniñ mahallesi+niñ köpeği, ‫ عشق شرابينك ﺁتشی‬aşḳ şerâbı+nıñ
âteşi, ‫ ﺁﻏانك قوناﻏينك قاپوسی باﻏﭽﻪ‬aanıñ ḳonaı+nıñ baçe ḳapısı gibi.
Bunun yanı sıra katılan durumundaki bir ad da bir adtakımıyla aitlik ilişkisine sokularak yeni bir adtakımı oluşturulabilir:
‫ قوناﻏك ﺁولی قاپوسی‬ḳona+ıñ avłı ḳapısı gibi.
Adtakımlarının adlar ve adtakımlarıyla, adların adtakımlarıyla bu tür bağlanmasına
adtakımının zincirlenmesi diyoruz. Bu şekilde öbekleşen adtakımlarına da zincirleme
adtakımı adını veriyoruz.
Bir adtakımının bir ya da her iki üyesi sıfattakımı da olabilir. Böylece kelime sayısı
kabarık öbekler meydana gelir. Bunları zincirleme adtakımlarıyla karıştırmamalıyız:
‫ ﺁﻏانك فاحتدهكی اوی‬aa+nıñ Fâtih’teki evi, ‫ كسكني سريكﻪنك ضرری‬keskin sirke+niñ zararı,
‫ اوك قاپونك پاسلی كليدی‬öñ ḳapı+nıñ pasłı kilîdi gibi.
Zincirleme adtakımlarında ilgi ekinin çoğu kez düşürüldüğü görülür:
‫ ﺁالت احتيال اخفاسی احتمالی‬âlât-ı ihtiyâl ıhfâsı ihtimâli “hile aletlerinin gizlenmesi ihtimali”, ‫ مرحومك فوتی خربی‬merhûmuñ fevti “ölümü” haberi gibi.
Arapça Adtakımı
Osmanlı Türkçesi’nde Arapça adtakımı kalıbı da kullanılmıştır. Eski gramerlerde izâfet
terkîbi (katma birliği) adıyla anılan bu kalıbın kurucu üyelerinin sırası Türkçe’ye göre tersinedir. Muzâf (=katkı alan) denilen asıl üye ilk sırada bulunur. muzâfün ileyh (=katılan)
adı verilen belirtme/sınırlama işleyişindeki üye ise ikinci sırada yer alır; yani katkı alan (=
muzâf) + katılan (= muzâfün ileyh):
‫ امرياملؤمنني‬emîrü'l-mü῾minîn “inananların önderi” gibi.
Görüldüğü gibi, bu durum, Tükçe’de, asıl üyenin (unsurun) sıra bakımından daha
sonra yer alması/sonda bulunması kuralına aykırıdır.
Başka bir önemli konu, Arapça adtakımında her iki adın da yalnız Arapça olabileceğidir. Halbuki bir Türkçe adtakımında alıntı kelimeler yer alabildiği gibi, aşağıda göreceğimiz Farsça yapılı adtakımlarında da Arapça kelimeler bulunabilmektedir.
131
132
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Yazılışı ve Okunuşu
Osmanlı Türkçesi’nde oldukça az kullanılmış olan bu adtakımı kalıbının yazım bakımından tanıtıcı özelliği, iki adın, eski gramerlerde tarif harfi (harf-i ta‘rîf) denilen belirtme
edatı ‫ ال‬ile birbirine bağlanması, okunuş açısından belirgin özelliği ise, bir ünsüzle biten
ilk kelimenin sonunun , kimi durumlar dışında, ötrü (= u, ü) ile okunmasıdır.
6. Ünite’de de açıkladığımız gibi, adlara belirlilik kazandıran belirtme edatı ‫' ال‬nin ‫ا‬
(elif)’i (daha doğrusu hemze’si) okunmaz; ‫( ل‬lâm)’ı ise, birleştiği kelimenin ilk harfine
göre, ya l olarak:
‫ حب الوطن‬hubbü'l-vatan “vatan sevgisi” gibi,
ya da ilk harfinin gösterdiği sese benzeştirilerek:
‫ تذكرﺓالشﻌرا‬tezkiretü'ş-şu‘arâ “şairler tezkiresi” gibi
okunur.
Yine 6. Ünite’de, “Osmanlı Türkçesinde kullanılmış olan Arapça kurallı belirtme öbeklerinde (adtakımları ve sıfattakımları ile birleşik sıfat işleyişinde yapılarda) bu belirtme edatının
bulunması, bu kelime öbeklerinin doğru okunması bakımından önemlidir” demiştik. Bu
öneme dayanarak orada yaptığımız açıklamayı yinelemeyi yararlı sayıyoruz.
Belirtme edatının ‫(ا‬hemze)’sinin okunmaması genel bir kuraldır. ‫( ل‬lâm)’ının kimi zaman okunmaması ise Türkçe’deki ünsüz benzeşmesine benzer bir benzeşmeyle ilgilidir.
Buna göre Arap alfabesi harfleri iki bölüğe ayrılmıştır.
1. Belirtme edatının lâm’ının okunmadığı harflere güneş harfleri (şems harfleri =
hurûfü'ş-şemsiyye), okunduğu harflere ise ay harfleri (kamer harfleri = hurûfü'lkameriyye) denir:
Güneş harfleri: ‫ت ﺙ د ﺫ ر ز س ش ﺹ ﺽ ﻁ ﻅ ﻝ ن‬
Ay harfleri: ‫' ب ج ﺡ ﺥ ﻉ ﻍ ﻑ ق ك م ه و ﻯ‬dir.
• İlkkelimebirünlüylebitiyorsaokuyuştaşudeğişikliklermeydanagelir:
1. Uzun a (= â) olarak okunan ‫ ی‬ye ile biten kelimelerde bu ünlü uzunluk değerini
yitirir ve kısa a, e gibi okunur:
‫ اعلی الرتب‬a‘le'r-rüteb “rütbelerin en yükseği”, ‫ الی االبد‬ile'l-ebed “sonsuza dek”, ‫علی‬
‫ التفﺼيل‬ale't-tafsîl “uzun uzadı”, ‫ اقﺼی االرب‬aḳsa'l-ireb “akıllı olmanın sınırı” gibi.
2. Uzun i ( = î) olarak okunan ‫ ی‬ye ile biten kelimelerde bu ünlü de uzunluk değerini
yitirir ve bulunduğu hecede kısa okunur:
‫ مفتی االنام‬müfti'l-enâm “halkın müftüsü”, ‫ قاضی احلاجات‬ḳâdı'l-hâcât “dilekleri karşılayan, isteklere karşılık veren (Tanrı)” gibi.
Okunuş bakımından ayrıca şu gibi değişiklikler de söz konusudur:
a. Kişi adı olarak kullanılan Arapça adtakımlarında katılan üye ‫ دين‬dîn ise, ilk sıradaki
katkı alanın son ünsüzü, kuraldışı olarak, Osmanlı Türkçesi’nde üstün (= a, e) ile
söylenir:
‫ نور الدين‬Nûre'd-dîn, ‫ فخر الدين‬Fahre'd-dîn, ‫ مشس الدين‬Şemse'd-dîn.
b. Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış olan Arapça adtakımları ön takılı birleşiklerde
de görülür. Zarf olarak kullanılmış olan bu birleşik yapılarda yer alan ön takıları
6. Ünite’de zengin örnekleriyle tanıtmıştık. Orada verilmiş olan kimi örneklerde
görüldüğü gibi, bir bölüğü tek harflik olan bu ön takılar, adtakımının ilk kelimesinin sonunu esreli ( = i) okutmaktadır. Bunlara bu yüzden, “esreli okutan takılar”
anlamında, cer harfleri (harf-i cer) adı verilir:
7. Ünite - Adtakımları ve Sıfattakımları
‫ باﺫن اهلل‬bi-izni'łłâh “Allah’ın izniyle”, ‫ فی سبيل اهلل‬fî sebîli'łłâh “Allah uğrunda”, ‫علی قدرالطاقﻪ‬
alâ ḳadri't-tâḳa “gücüne göre, gücü yettiğince”, ‫ عن صميم القلب‬an samîmi'l-ḳalb “yürekten, içten, içtenlikle”, ‫ من كل الوجوه‬min külli'l-vücûh “her yönden, her bakımdan”
gibi.
c. Yine orada açıklandığı gibi, bu birleşiklerin bir bölüğünde yer alan birimler kök
takı değil, takı gibi kullanılan zarflardır. Bunlar takı işleyişinde kullanılan yer yön,
çağ gösteren kelimeler olup Türkçe’nin belirsiz adtakımı kalıbındaki takı öbeklerinde, aynı kavramları gösteren kelimelerden birinin bir takı işleyişiyle yönelme,
bulunma, ayrılma ekleri almış biçimlerine denktir. Adtakımı kalıbındaki bu öbeklerde bu kelimelerin sonu ise üstünlü (= a, e) okunur:
‫ بني امللل‬beyne'l-milel “uluslar arası”, ‫ حتت القلﻌﻪ‬tahte'l-ḳal‘a “kale altı, kale altında”,
‫ بﻌدالزوال‬ba‘de'z-zevâl “güneş battıktan sonra”, ‫ بنيالﺼالتني‬beyne's-salâteyn “iki namaz
arasında” gibi (6. Ünite’deki örneklere de bkz).
Arapça yapılı adtakımlarının Osmanlı Türkçesi’nde az kullanıldığını belirtmiştik. Bir
sınırlama yaparak söyleyecek olursak, bu alıntı adtakımı kalıbı başlıca kişi adlarında, kitap adlarında, ayrıca kuruluş adlarında kullanılmış, sözlük kelimeleri değerindeki kimi
kalıplaşmış sözlerde varlık göstermiş, Farsça adtakımları gibi işlek bir söz dizimi kalıbı
olmamıştır:
• KişiAdı:
‫ عبد احلميد‬Abdü'l-Hamîd, ‫ عبداهلل‬Abdułłâh, ‫ عبدالﺼمد‬Abdü's-Samed, ‫ فخرالنسا‬Fahrü'n-nisâ;
• KitapAdı:
‫ كتاب الطهاره‬Kitâbü't-Tahâre “Temizlik Kitabı”, ‫ تذكرﺓالشﻌرا‬Tezkiretü'ş-Şu‘arâ “Şairler
Tezkiresi”, ‫ حبرالغراﺋب‬Bahrü'l-arâ’ib “Gariplikler Denizi”, ‫ نتايج الفنون‬Netâyicü'l-Fünûn
“Bilimlerin Sonuçları”;
• KuruluşAdı:
‫ دارالفنون‬Dârü'l-Fünûn “Bilimler Evi”, ‫ دار املﻌلمني‬Dârü'l-Mu‘allimîn “Erkek Öğretmen
Okulu”, ‫ داراملﻌلمات‬Dârü'l-Mu‘allimât “Kız Öğretmen Okulu”, ‫ دارالشفقﻪ‬Darü'ş-Şafaḳa
“Düşkünler Evi”;
• AlıntıKalıpSözler:
‫ امرياملؤمنني‬emîrü'l-mü’minîn “mü’minlerin emîri”, ‫ الشﻌرا سلطان‬sułtânü'ş-şu‘arâ “şairler
sultânı”, ‫ سلطان املشرقني‬sułtânü'l-maşrıḳayn “doğunun ve batının sultanı”, ‫حب الوطن‬
hubbü'l-vatan “vatan sevgisi”, ‫ خامتﺔالكتاب‬hâtimetü'l-kitâb “kitabın sonu” gibi.
Farsça Adtakımı
Türkçe’nin Farsça’dan aldığı bir yapı ve söz dizimi kalıbıdır. İşlek bir yapım kalıbı olarak
dilde geniş bir yer tuttuğu gibi, bir belirtme öbeği olarak söz diziminde de, özellikle yazı
dilinde, sınırsız biçimde kullanılmıştır. Öyle ki, bu döneme ait nazım ve nesir edebiyat metinlerinde Farsça adtakımlarına Türkçe adtakımlarından daha çok yer verildiğini söylemek
yanlış olmaz. Aşağıda açıklayacağımız sebeplerle, Osmanlı Türkçesi metinlerinin doğru
okunması ve anlaşılmasında en büyük güçlük bu yabancı gramer kalıbından kaynaklanır.
Diller daha çok kelime alış verişinde bulunur. Bir dilin başka bir dilden gramer kalıbı
alması az görülen bir durumdur. Farsça adtakımlarının yalnızca Arapça ve Farsça kelimelerle kurulur olması yüzünden, ilk değerlendirmede gerçek anlamda bir gramer kalıbının
alıntı olarak dile mal edildiğini söylememiz doğru sayılmayabilir. Çünkü bu kalıplarda
kurucu üye olarak Türkçe kelimelere yer verilmemiştir. Ne var ki bu kalıpla yapılmış öbekler, olduğu gibi alınmış hazır söz birlikleri; başka bir deyişle, sözlük kelimeleri değildir. Bu
yapı çok canlı ve işlek, Arapça ve Farsça’dan alınmış bütün isim tabanlarıyla kurulabilir bir
yapı olmuştur. Bu açıdan bakıldığında bu yapı kalıbının bir gramer ödünçlemesi olduğunu söylemek daha doğru bir değerlendirme sayılır.
133
134
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Dilin en çok kullanılan belirtme öbeklerinden biri olan adtakımlarının Türkçe kelimelere yer verilmeyen yabancı bir kalıpla yapılır olması, yabancı kelimelerin kullanım alanını
genişletmiş, bu da yazı diline sınırsız sayıda kelime girmesine yol açmıştır.
Yazılışı ve Okunuşu
Eski gramerlerde izafet terkibi ( = katma birliği) denilen Farsça yapılı bu adtakımlarında
birliğin iki üyesinin sırası, Arapça adtakımlarında olduğu gibi, Türkçe’ye göre tersinedir:
katkı alan (= muzâf) + katılan (= muzâfün ileyh). Bu, birliğin asıl üyesinin önce, ikinci
dereceli üyesinin sonra gelmesi demektir. Türkçe’ye göre ters oluşu bu yüzdendir.
Katkı alan + katılan sırasıyla yan yana gelip ait olma kavramıyla ilişkilendirilen iki
addan ilkinin son sesi Farsçada esre ile, ama ince olarak, yani i okunur:
‫ درخانﻪ‬der-i hâne “evin kapısı”, ‫ چشم نور‬çeşm-i mûr “karıncanın gözü”, ‫ درد فراق‬derd-i firâḳ
“ayrılık ateşi”, ‫ باد صبا‬bâd-i sabâ “saba rüzgarı”, ‫ پارسای ﺁكاه‬pârsâ-yi âgâh “bilgili sofu” gibi.
Osmanlı Türkçesi’nde okunuşu çeşitlenmiştir ve ayrı iki durum söz konusudur:
1. Örneklerdegörüldüğügibi,ünsüzlebitenkelimelerdeizafet esresi ( = kesre-i izâfet) denilen bu esre, ünsüzü yanına çekerek bir hece oluşturur. XVII. yüz yıl gramercisi Meninski
(1680)buheceünlüsününkalınünsüzharfleriolan‫ ﺡ ﺥ ﺹ ﺽ ﻁ ﻅ ﻉ ﻍ ق‬harfleriyle
kalın, yani ı; ince ünsüz harfleri olan ‫ ب ت ﺙ ج چ د ﺫ ر ز س ش ﻑ ك ل م ن و ه ی‬harfleriyle ince, yani i okunduğunu kaydetmekte, ayrıca bu vurgusuz hece ünlüsünün kısa, silik,
duyulurluk derecesi düşük bir ünlü olduğunu söylemektedir:
‫ صالﺡ‬salâh-ı, ‫ فرﺽ‬farz-ı, ‫ فرق‬farḳ-ı, ‫ باﻍ‬bâ-ı …, ama ‫ باب‬bâb-i, ‫ تاج‬tâc-i, ‫ خبت‬baht-i,
‫ ترك‬terk-i, ‫ فﺼل‬fasl-i … gibi.
Viguier(1790)XVIII.yüzyılınkonuşmadilindebuünlünündahaçokkalınlık-incelik
bakımından önceki hece ünlüsüne benzeştiğini gösteren örnekler verir:
‫ وزيراعظم‬vezîr-i a‘zam, ‫ شهر عظيم‬şehr-i azîm, ama ‫ باب مهايون‬bâb-ı hümâyûn, ‫زبان توركی‬
zebân-ı Türkî, ‫ زمان سابق‬zemân-ı sâbıḳ gibi.
Deny(1921)ise,buheceünlüsününTürkçe’ninuyumkanunlarınagöresöylendiğini
belirtmekte ve buna uygun örnekler vermektedir:
‫ عرﺽ حال‬arz-ı hâl, ‫ در سﻌادت‬der-i sa‘âdet “mutluluk kapısı”, ‫ حقوق دول‬huḳûḳ-u düvel
“devletler hukuku”, ‫ حسن تأثري‬hüsn-ü te ‘sîr “iyi etki” gibi.
Sonuç olarak, ünsüz harflerinden biriyle biten bir adın son sesiyle hece kuran bu ünlünün söylenişinin hem yüz yıllara, hem de aynı yüz yıl içinde okuma ve konuşma diline
göre farklar gösterdiğini söyleyebiliriz.
2. İlkkelimeninsonundauzunünlüolarakokunan‫ ا‬elif, ‫ و‬vav, ‫ ی‬ye ya da e gibi okunan ‫ ه ﻪ‬he bulunabilir. Bu durumda tek başına, ünlüden ibaret bir hece durumunda
kalan izâfet esresi:
a. î okunan ‫ ی‬ye ile bitenlerde, bu ‫ ی‬ye üzerine konulan bir ‫ ﺀ‬hemze ile gösterilir ve
bu hemze bir koruma ünsüzüyle birlikte -yi olarak okunur:
‫ ماهﺊ دريا‬mâhi-yi deryâ, ‫ بازﺉ چرﺥ‬bâzi-yi çarh gibi.
b. Kelime â okunan ‫ ا‬elif (ayrıca Arapça ‫ دعوی‬da’vâ gibi kimi kelimelerde ‫ ) ی‬ve û
okunan ‫ و‬vav ile bitiyorsa, yazıda daha çok ‫ ی‬ile gösterilir ve -yi olarak okunur.
Bununla birlikte kelime Arapça ise, ‫ ی‬yerine ‫ ﺀ‬hemze de kullanılmıştır:
‫ ﺁهوی دشت‬âhû-yi deşt “çöl ahusu”, ‫ هوای شتا‬havâ-yi şitâ “kış havası”, ‫ دعوﺉ حمبت‬da‘vâ-yi
mahabbet “sevgi iddiası”, ‫ بالﺀ عشق‬belâ-yi aşḳ “aşk belâsı” gibi.
c. Kelime sonunda e okunun ‫ ﻪ ه‬varsa, iki adı bağlayan esre hemzeyle gösterilir ve -i
ya da -yi gibi okunur:
‫ خانﻪﺀ بال‬hâne-i(-yi) belâ “belâ evi”, ‫ قﺼﻪﺀ جمنون‬ḳıssa-i(-yi) Mecnûn “Mecnun kıssası”,
‫ سرمايﻪء تﺼور‬ser-mâye-i(-yi) tasavvur “düşünce sermayesi” gibi.
135
7. Ünite - Adtakımları ve Sıfattakımları
Şunu da ekleyelim: Olağan durumlarda, Farsça’da olduğu gibi, Türkçe’de de kısa okunan bu bağlama ünlüsü, nazımda veznin gerektirdiği yerlerde uzun okunabilir.
Aşağıda ikili öbekler hâlinde verilmiş kelimeler Farsça adtakımlarının kurucu üyeleridir.
Bunları bağlama ünlüsü ile birlikte yukarıdaki verilmiş örneklere göre yazınız:
‫ مطلع انوار‬matła‘ “doğuş yeri” – envâr “nurlar”, ‫ حبر مﻌانی‬bahr – me‘ânî “anlamlar”, ‫حمزن اسرار‬
mahzen – esrâr “sırlar”, ‫ شاكرد درس‬şâgird “öğrenci” – ders, ‫ سلك كالم‬silk “dizi” – kelâm, ‫عروس مﻌنﻰ‬
arûs “gelin” – ma‘nâ, ‫ ﺁب حيات‬âb – hayât, ‫ حباب باده‬habâb “kabarcık” – bâde, ‫ لباس عفت‬libâs
– iffet, ‫ درد هجر‬derd – hecr “ayrılık”, ‫ كار عشق‬kâr “iş” – aşḳ, ‫ راز دل‬râz “sır” – dil “gönül”,
‫ حقيقت باب‬bâb – haḳḳîat, ‫ شراب عشق‬şarâb – aşḳ, ‫ فﺼل شتا‬fasl “mevsim” – şitâ “kış”, ‫سنك عدو‬
seng “taş” – adû “düşman”, ‫ راه حمبت‬râh “yol” – muhabbet, ‫ حبر عشق‬bahr – aşḳ, ‫ راه عشق‬râh –
aşḳ, ‫ مﺼر حسن‬mısr “şehir” – hüsn, ‫ دام اجل‬dâm “tuzak” – ecel, ‫ مشع كالم‬şem‘ – kelâm, ‫شهر حسن‬
şehr – hüsn, ‫ كروه عقال‬gürûh – uḳalâ, ‫ ديدار يار‬dîdâr “yüz, çehre” – yâr, ‫ ﻏنجﻪء كل‬onca – gül,
‫ درخت سيب‬dıraht ağaç” – sîb “elma”, ‫ سوزن مژكان‬sûzen “iğne” – müjgân “kirpik”, ‫ سر كوی‬ser “baş”
– kûy “mahalle”, ‫ كوی يار‬kûy – yâr, ‫ در سﻌادت‬der “kapı” – sa‘âdet, ‫ عرﺽ حال‬arz – hâl, ‫حلقﻪء ديده‬
hałḳa – dîde, ‫ شام فراق‬şâm “akşam” – firâḳ “ayrılık”, ‫ خانﻪء مخار‬hâne – hammâr “şarapçı”,
‫ هجر فرقت‬fürḳat – hecr, ‫ مژدهء وصلت‬müjde – vusłat, ‫ نار آه‬nâr “ateş” – âh, ‫ عقد رموز‬ıḳd “gerdanlık” – rümûz, ‫ بساﻁ كلشن‬bisât “yaygı, kilim” – gülşen, ‫ خنﭽر هجر‬hançer – hecr, ‫ راه ﻏم‬râh –
am, ‫ كتاب مهر‬kitâb – mihr “sevgi”, ‫ مرﺁت دل‬mir῾ât “ayna” – dil, ‫ ژنك مالل‬jeng “pas” – melâl “iç
sıkıntısı”, ‫ كنجينﻪء اسرار‬gencîne “hazine” – esrâr, ‫ عارﻑ ﺁكاه‬ârif – âgâh “bilgili”, ‫ حبر عشق‬bahr –
aşḳ, ‫ اريكﻪء سلطنت‬erîke “taht” – sałtanat, ‫ رمﻪء محامﻪ‬reme “sürü” – hamâme “güvercin”, ‫دست اشارت‬
dest “el” – işâret, ‫ سوزن دقت‬sûzen “iğne” – diḳḳat, ‫ ﺁالت اختيال‬âlât – ıhtiyâl “aldatma”, ‫خلقﻪء ناﻑ‬
hałḳa – nâf “göbek”, ‫ انكشت ستون‬engüşt “parmak” – sütûn, ‫ خامت بنان‬hâtem – benân “parmak”,
‫ حقوق دول‬huḳûḳ – düvel “devletler”, ‫ حسن تأثري‬hüsn “iyi, güzel” – te῾sîr.
Farsça Adtakımının Türleri
Farsça adtakımının yapılışça türleri yoktur. Türkçe’deki gibi belirli ve belirsiz adtakımları ayırımı bulunmaz. Hepsi aynı kalıptadır. Bununla birlikte, Farsça’da cümle içinde iki
üyenin sırası değiştirilerek ve katılan üyeden sonra Türkçe’nin ilgi ekini karşılayan bir ‫ را‬râ
getirilerek belirli adtakımı yapılabilmektedir:
‫ حقكوی را زبان‬haḳ-gûy-râ zebân “doğru söyleyenin dili” gibi.
Ancak bu yapı Türkçe’de hiç kullanılmamıştır.
• Farsçaadtakımlarıancakikiadarasındakiilişkinindayandığıkavramlarbakımından bölümlenebilir. Bunlar Türkçe adtakımlarında yeterince ele alınıp değerlendirilmiştir. Burada başlıklar hâlinde yineleyecek olursak:
a. genel bir kavram olarak: ait olma ilişkisi
b. belirli adtakımlarındaki nesneyi belli bir varlığa mal etme biçimindeki iyelik (malik
ve sahip olma) ilişkisi,
c. belirsiz adtakımlarındaki cinsten türe mal etme ilişkisi,
d. katkı alanı tanıtma ve durumuna açıklık getirme biçimindeki ilişki.
e. daha özel olarak: benzeyenle benzetilen arasında kurulan benzetme ilişkisi ile benzeyenle benzetilene ait bir parça arasında kurulan eğretileme ilişkisi.
Farsça kurallı adtakımlarında katkı alan, bir fiil adı olabilir. O zaman katılan, bu fiilin
kurduğu öbekte özne, nesne, dolaylı tümleyici ve zarf işleyişinde bir üyedir:
‫اظهار هنر‬ızhâr-ı hüner = hüner gösterme (nesne), ‫ بوس لب يار‬bûs-i leb-i yâr = sevgilinin
dudağını öpme (nesne), ‫ ترتيب صفوﻑ‬tertîb-i sufûf = safları düzenleme (nesne), ‫خروج قلﻌﻪ‬
hurûc-i ḳal‘a = kaleden dışarı çıkma (dolaylı tümleyici), ‫ دخول شهر‬duhûl-i şehr = şehre
1
136
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
girme (dolaylı tümleyici), ‫ ارحتال دار بقا‬irtihâl-i dâr-ı baḳâ = sonsuz yaşam yurduna göçme
(dolaylı tümleyici) gibi.
Bu tür adtakımları da ad hükmündedir, onlar gibi söz içinde başka bir adla birlik kurarak yeni bir adtakımının üyesi olabileceği gibi, bir adın cümlede görebileceği her işi
üstlenebilir:
‫ ﺁتش فكر رخك‬âteş-i+fikr-i ruhuñ = (senin) yanağını düşünmeniñ ateşi (adtakımında
katılan), ‫ ﻏرق حبر مسرت اوملغني‬arḳ-ı bahr-i meserret+olmaın = sevinç denizine battığından
(bir fiille birlikte birleşik fiil kuruluşunda), ‫ عزم ميدان ﻏزا در عادتﻰ‬azm-i meydân-ı ġazâdır âdeti =
Âdeti savaş alanına yönelmektir (yüklem adı) gibi.
Bunun gibi, Farsça yapılı bir adtakımında katkı alan yerinde bir sıfatfiil de bulunabilir
ve kendisine bağlı üyelerle bir sıfatfiil öbeği oluşturur:
‫ واقف كنجينﻪﺀ اسرار ﻬﻧان‬vâḳıf-ı gencîne-i esrâr-ı nihân = gizli sırların hazinesini bilen,
‫ دختﻪء سوزن دقت ايلمك‬duhte-i sûzen-i diḳḳat = dikkat iğnesiyle dikilmiş,
‫ نهادهء زمني عبوديت ايلمك‬nihâde-i zemîn-i ubûdiyyet = kulluk toprağına serilmiş gibi.
Bu tür öbekler sıfat hükmündedir, söz içinde ad olarak kullanılabileceği gibi, bir ada
sıfat da olabilir.
•
NihayetFarsçakurallıbiradtakımında:
a. İki özel ad arasında baba oğul ilişkisi bulunabilir. Bunlar Türkçe’nin Fatma’nın
Zeliha/Fatma kızı Zeliha, Dursun’un Seyfi/Dursun oğlu Seyfi türünden kalıplarına
karşılıktır:
‫ رستم زال‬Rüstem-i Zâl “Zâl oğlu Rüstem” gibi.
b. Bir kişi adıyla onun doğduğu/yaşadığı yer ilişkisi bulunuyor olabilir. Türkçe’de
böyle bir ilişki Konya’nın Mevlânâsı, Tokat’ın Kemâl Paşa-zâdesi, Sivrihisar’ın Hızır
Bey’i gibi bir kalıba karşılık gelir:
‫ عمادالدين بلخ‬İmâdeddîn-i Belh “Belh’in İmâdeddîn’i”
• OsmanlıTürkçesimetinlerindebirFarsçayapılıadtakımınınTürkçe’yehangikalıplarda aktarılması gerekeceği, ancak üyeler arasındaki gramer ve anlam ilişkilerinin çözümlenmesiyle mümkün olabilir. Bu da her şeyden önce Türkçe’nin iki
türlü adtakımının gösterdiği temel ilişki biçimleri ile özel durumların bilinmesini
ve değerlendirilmesini gerektirir.
Sıra Sizde 1’de verilmiş olan Farsça adtakımlarını yukarıda sıraladığımız temel ilişki biçimlerini göz önünde bulundurarak Türkçe adtakımı kalıplarına aktarmanız, ileride okuyacağınız metinlerde yapmanız gerekecek aktarmalar için bir başlangıç olabilir.
Farsça Adtakımında Sıra Değişikliği
Türkçe adtakımlarında çoklukla vezin ve kafiyenin gerektirdiği durumlarda yapılan sıra
değişikliği Farsça bir adtakımı için söz konusu olmaz. İki üyenin yeri değiştirilemez.
Üyelerin Uzak Düşmesi
Farsça yapılı adtakımlarında sıranın ters olması yüzünden kurucu üyeler, ilk sıradaki katkı alanın sıfattakımı olması dışında, yan yana dururlar:
‫ بند شديد اسارت‬bend-i şedîd-i esâret = tutsaklığın güçlü bağı, ‫ زلف سياه ليال‬zülf-i siyâh-ı
leyâl = gecelerin siyah saçı, ama ‫ خيال بوس لب ناب‬hayâl-i bûs-i leb-i nâb = halis dudağı öpme
hayali, ‫ مأمور اظهار هنر‬me῾mûr-i ızhâr-ı hüner = hüner göstermekle görevlendirilmiş gibi.
• AlıntıfiiladlarıilesıfatfiillerinTürkçeyardımcıfiillerlebirleşerekfiiltabanlarına
dönüşmesiyle ayrı bir yapı oluşur. Bu yapı içinde adtakımının üyelere ayrılarak
çözülmesi ve bir cümle kuruluşuna dönüştürülmesi gereklidir. Bu konu, Osmanlı
7. Ünite - Adtakımları ve Sıfattakımları
Türkçesi edebiyat metinlerinin anlaşılması ve doğru Türkçe söz dizimi kalıplarıyla
günümüz diline aktarılması açısından son derece önemlidir. Aşağıda verilmiş birkaç örnek, bu konuda bir ön bilgi edinmenize yarayacaktır:
‫ تكليف زهد ايتمكلﻪ‬teklîf-i zühd + etmeğle = zühd + teklîf ettiğinden/etmesi üzerine (belirsiz nesne + fiil),
‫ تنوير باصرهء أفتخار ايدهمدك‬tenvîr-i bâsıra-i iftihâr + edemedik = övünç gözünü aydınlatamadık (belirli nesne+fiil),
‫ ﻏرق ميان حبر عشق ايتسﻪ‬arḳ-ı miyân-ı bahr-i ışḳ + etse = aşk denizinin ortasına + batırsa
(zarf +fiil),
‫ عقد جملس رمحت ايلمسی‬aḳd-i meclis-i rahmet + eylemesi = rahmet meclisi toplaması (belirsiz nesne+fiil),
‫ ترتيب اسباب زينت اوليجق‬tertîb-i esbâb-ı zînet + ołıcaḳ = süs araçları düzenlenince
(özne+fiil),
‫ تكميل لوازم مسرت اوملسيﭽون‬tekmîl-i levâzim-i meserret + olması için = sevinç gereçlerinin
tamamlanması için (adtakımında katkı alan, için ile bütün hâlinde cümlede zarf),
‫ دختﻪء سوزن دقت ايلملريلﻪ‬duhte-i sûzen-i diḳḳat + eylemeleriyle = dikkat iğnesiyle diktiklerinden (dolaysız tümleyici+fiil),
‫ كشتﻪء مششري هجران اوملق‬küşte-i şimşîr-i hicrân + ołmaḳ = hicran “ayrılık” kılıcıyla ölmüş
olmak/öldürülmek (dolaysız tümleyici+fiil)
‫ خليدهء ساحﻪء حريت ايتمك‬halîde-i sâha-i hayret + etmek = hayret alanına dikilmiş etmek/
dikmek (dolaysız tümleyici+fiil)
‫ رخﺼت ياب تناول نﻌمت ديدار سلطانی اوملق‬ruhsat-yâb-ı tenâvül-i ni‘met-i dîdâr-ı sułtânî +
ołmaḳ= sultanın yüzünün nimetini yemek (yani: sultanı görmek) için izin çıkmak/verilmek (zarf+fiil) gibi.
Farsça Adtakımlarının Çekimi
Farsça adtakımları da söz içinde bir ad gibi çekim ekleri alır. Ekler, sıranın ters olması
yüzünden, Türkçe’de olduğunun tersine, katılan ada eklenir. Ancak bunlar ortak bir kavramla bütünleşmiş öbeğin ekleridir:
‫ يارك فروﻍ رويينﻪ نسبت‬yâriñ fürû-ı rûyun-a (nispet) “sevgilinin yanağının parlaklığına
nispetle”,
‫ قلﻪء ﺁمسانﻪ طنني ﺁور اوملق‬ḳulle-i âsümân-a (tanîn-âver ołmaḳ) “göğün kulesini çın çın çınlatmak”,
‫ سپهر نﻪ توی افالكﻪ نهاده املق‬sipihr-i nüh-tûy-i eflâk-e (nihâde ołmaḳ) “feleklerin dokuz katlı
göğüne ayak basmak”,
‫ سر مجلﻪء اهل اميانﻪ تاج اوملق‬ser-i cümle-i ehl-i îmân-a (tâc ołmaḳ) “bütün inananların başına
taç olmak”,
‫ حباب بادهيﻪ بكزهمك‬habâb-ı bâde-ye (beñzemek) “şarap kabarcığına benzemek”,
‫ نار ﺁهندن ارميك‬nâr-i âh-ından (erimek) “âhının ateşinden erimek”
‫ نقاب صورت اسراری ﺁمچﻪ‬niḳâb-i sûret-i esrârı (açma!) “sırlar yüzünün örtüsünü açma!”,
‫ لباس عفت ايلﻪ‬libâs-ı iffet +ile “temizlik giysisi ile”,
‫ درد هجر ايلﻪ‬derd-i hecr + ile “ayrılık derdi ile”,
‫ جام می عشق ايلﻪ‬câm-ı mey-i ışḳ+ile ( ‫ مستز‬mestiz) “aşk şarabının kadehi ile (sarhoşuz)” gibi.
Adtakımının Zincirlenmesi
Türkçe adtakımları gibi Farsça yapılı adtakımları da bir ad gibi başka bir adla ya da bir
Farsça yapılı adtakımıyla yeni bir adtakımı kurabilir:
‫ سك كوی يار‬seg-i kûy-i yâr “sevgilinin mahallesi+nin köpeği”,
137
138
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
‫ خاك كف پای يار‬hâk-i kef-i pây-i yâr “sevgilinin ayağının altı+nın toprağı”,
‫ خاك كف پای سك كوی يار‬hâk-i kef-i pây-i seg-i kûy-i yâr “sevgilinin mahallesinin köpeği-
nin ayağının altı+nın toprağı”,
‫ دايﻪء ابر بهار‬dâye-i ebr-i bahâr “bahar bulutu+tayası”,
‫ باﻏبان رياﺽ سخن‬bâbân-ı riyâz-ı sühan “söz bahçeleri+nin bahçevanı”,
• Öteyandan,Farsçakurallısıfattakımları,biradgibibaşkabiradtakımıiçindeyeralabilir. Bu durumda zincirlenme söz konusu değildir. İkisi birbirine karıştırılmamalı:
‫ بياﺽ ديدهء كريان‬beyâz-ı+dîde-i giryân “ağlayan göz+ün akı”.
• İkisıfattakımıdaikiadyerindebiradtakımındabirliktegörünür.Bunlardazincirleme adtakımı sayılmaz:
‫ ساقﺊ سيمنيساق می ناب‬sâḳî-i sîmîn-sâḳ-ı+mey-i nâb “halis şarab+ın gümüş bilekli
sunucusu” gibi.
Farsça’da ve Türkçe’de zincirleme adtakımlarının en çok üçlüleri uygun sayılmıştır. Bununla birlikte eski şiirde daha uzunlarına da yer verilmiştir.
SIFATTAKIMI
Sıfattakımı bir adla ona ait bir niteliği veya belirtiyi gösteren bir sıfatın kurduğu bir söz
dizimi birliğidir. Bu birlikte iki kurucu üye arasındaki ilişki bir nitelik ya da belirtici ile o
nitelikle nitelenen veya o belirticiyle belirtilen varlık (kişi/nesne/yalın kavram) arasında
kurulmuş bir ilişki türüdür.
Sıfattakımı da bir belirtme öbeğidir. Bu yüzden sıfatı belirten, belirttiği adı belirtilen
olarak da adlandırırız. Ancak bir sıfattakımında hem niteleme, hem de belirtme sıfatları
yer alabileceğinden, bu dizim öbeğinin üyelerini vasıflayan/sıfat ve vasıflanan olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır.
Türkçe Sıfattakımı
Bir Türkçe sıfat takımında vasıflayan durumundaki kelime (sıfat) hiçbir ek almaz. Öte yandan, Türkçe söz dizimi kuralına uygun olarak, sıfat ikinci derecede üye olduğundan önce,
asıl üye olan ad ise sonra gelir. Aşağıda göreceğimiz gibi, Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış
olan Arapça ve Farsça sıfattakımlarında bu sıra tersinedir; yani: vasıflanan+vasıflayan:
‫ صاری كل‬sarı gül = ‫ كل زرد‬gül-i zerd,
‫ كولچ چهره‬/ ‫ كولن‬gülen/güleç çehre = ‫ چهرهﺀ بشوش‬çehre-i beşûş,
‫ اولدرجيی زهر‬öldürücü zehir = ‫ زهر قاتل‬zehr-i ḳâtil gibi.
Bütün niteleme ve belirtme sıfatları ile sıfat olarak kullanılabilen adlar ve zarflar bir
sıfattakımında vasıflayıcı olarak yer alabilir. Bunlar arasında Osmanlı Türkçesi’nde çok
sayıda alıntı kelime de vardır:
‫ كسكني قيليج‬keskin ḳıłıç, ‫ كنج قادين‬genç ḳadın, ‫ جلوهلی كوزل‬cilveli güzel, ‫ ﺫكی چوجق‬zekî
çocuḳ, ‫ مظلوم انسانلر‬mazłûm insanłar, ‫ ﺁز شكر‬az şeker, ‫ خيلی زمان‬haylî zemân, ‫ بول صو‬boł su,
‫ اللی نفر‬elli nefer, ‫ بيك بر كيجﻪ‬biñ bir gece, ‫ قاچ پاره‬ḳaç para, ‫ قريق ﺫراﻉ‬ḳırḳ zirâ‘, ‫بش اون زواللی‬beş
on zavałłı, ‫ ﺁلتی اوقﻪ شراب‬ałtı oḳa/oḳḳa şerâb, ‫ بش كوملكلك بز‬beş gömleklik bez, ‫ قيزقارداش‬ḳız
ḳardaş gibi.
Kimi sıfattakımlarında vasıflayıcı kelime aslında bir yapım maddesi adıdır. Önünde
yer aldığı adın gösterdiği nesnenin yapıldığı maddeyi, daha doğrusu nesnenin hangi maddeden yapılmış olduğunu belirtir. Bu yapıdaki belirtme öbeklerini adtakımının bir türü
saymak doğru değildir. Çünkü aynı anlam +den, +den yapılmış/mamul/imal edilmiş/inşa
edilmiş ya da oyma, işleme, dökme gibi sıfatlarla da aktarılmaktadır. Belli ki yalnızca madde adı ile yetinilmesi, dilin en az emek kanunundan kaynaklanan bir kısaltmadan başka
bir şey değildir:
7. Ünite - Adtakımları ve Sıfattakımları
‫ طاش كوپری‬taş köprü = taştan/taştan yapılmış/taştan inşa edilmiş köprü, ‫كموش ﺁينﻪ‬gümüş
ayna = gümüşten/gümüşten mamül ayna, ‫ جوز صندوق‬ceviz sandıḳ = cevizden oyma sandık gibi.
Başka örnekler:
‫ كﭽﻪ كاله‬keçe külâh, ‫ ﺁلتون كوستك‬ałtın köstek, ‫ اوت ميندر‬ot minder, ‫ دمريدن باشلق‬demir başłıḳ,
‫ مسوركورك‬samur kürk.
Nitekim Farsça’da da bu anlamı veren sıfattakımları hem madde adları ile, hem de
madde adlarından türetilmiş sıfatlarla yapılmaktadır:
‫ باب ﺁهن‬bâb-i âhen “demir kapı”, ‫ باب ﺁهنني‬bâb-i âhenîn “demirden (yapılmış) kapı” gibi.
Sıfattakımlarının Çekimi
Sıfattakımları da adtakımları gibi bir ad hükmündedir, çoğul eki ve çekim ekleri alır:
Sarı güller, koca adamlar, alayda güzel tosun, büyük başın büyük derdi, çok sözde çok
yalan olur, kel başa şimşir tarak gibi.
Sıfattakımında Zincirlenme
Adtakımına benzer biçimde bir sıfattakımı da başka bir sıfatla yeni bir sıfattakımı oluşturabilir:
‫ شو مسكني ﺁدم‬şu+miskîn âdem/adam, ‫ بر دستﻪ صاری كل‬bir deste+sarı gül, ‫قرق قرييق كوپ‬
ḳırḳ+ḳırıḳ küp, ‫ ايكی پارالق كوز‬iki+parłaḳ göz gibi.
Bu tür zincirleme sıfattakımlarında asıl vasıflayan, ada yakın olandır; öteki, takımın
kavramını başka bir yönden belirtmektedir. Örnek olarak, iki parlak göz dendiğinde iki,
göz’ü değil, parlak göz’ü sayısı yönünden belirtmekte, onu sayıca sınırlandırmaktadır. Bu
yapıdaki takımlarda iki sıfat arasına bir bağlam girmez ve bunlar virgülle ayrılmaz.
Ama bir ad birden çok vasıfla da vasıflanabilir:
‫ اوزون سياه كريپيكلر‬uzun, siyâh kirpikler; ‫ بوﻏيجی و بوكالتيجی بر هوا‬boucu ve buñałtıcı bir
havâ; ‫ اينجﻪ حساس بر روﺡ‬ince, hassâs bir rûh; ‫ نﻪ ديديكی ﺁكالشلماز سوز ديكلمز بر ﺁدم‬ne dediği
añlaşıłmaz, söz diñlemez bir adam gibi.
Bunlarda iki sıfat ya ve ile, ya da virgülle ayrılır. Bu yapıdaki sıfattakımlarını zincirleme
sıfattakımlarıyla karıştırmamalıdır.
• Türkçesıfattakımlarındabelirtmesıfatlarındanolanbir’in ayrı bir yeri vardır. Bu
sıfat belirsizlik içindir. Bir kişi, nesne ya da yalın kavramın belirsiz olduğunu bildirir, belirsizliğini açıklar, onu bu yönüyle tanıtıp anlamca sınırlar.
Ada yakın durduğunda bu anlatım inceliğini gösteren bu belirtme sıfatının yerini değiştirmek Türkçe’ye özgü bir inceliği yok etmektir. Büyük bir yalan yerine bir büyük yalan
demek çalımlı bir söyleyiş sanılabilir ve anlamca pek de farklı değilmiş gibi görünebilir.
Ama bu yanıltıcı bir görüntüden ibarettir, gerçekte iki kullanım arasındaki anlam farkı
açıkça bellidir.
Bir’in bu türlü kullanılması, Batı dillerinden alınmıştır, oldukça yenidir. Ama yazı dilinde yaygınlaşmıştır.
Böyle olmakla birlikte, aruzla yazılan şiirlerde bu sıfatın yerinin vezin yüzünden değiştirildiği örnekler görülür:
Bir tatlı huzûr almağa geldik Kalamış’tan gibi.
Ancak bu, adtakımlarında sıra değişimi gibi, Türkçe’nin söz dizimi kuralına aykırı,
vezin uygulamasından kaynaklanan geçici bir kullanımdır.
• Bubelirsizliksıfatınınböyle, şöyle, öyle ile birlikte kullanılışı da vardır. O zaman bu
türlü, şu türlü, o türlü, bu çeşit, bu nevi, bu gûne, bu gibi sıfatlarına denktir:
Böyle bir şâir, öyle bir adam gibi.
Vezin gerektirdiğinde bu yapıda da değişiklik yoluna gidilmiştir:
Bir böyle safâ sürülmemiştir gibi.
139
140
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Osmanlı Türkçesi’nde bir’in bir de öyle bir anlamında kullanılışı vardır. O zaman
vurgulu söylenir. Yeri niteleme sıfatından öncedir, yani ada yakın olan bu durumda
niteleme sıfatıdır:
Bir zulmet-i beyzâ ki peyâpey mütezâid “Bir (= Öyle bir) beyaz karanlık ki giderek
artmakta” gibi.
Bu tür cümlelerde ki ilinti zamiriyle bağlanmış cümle bir sıfatfiil cümlesidir ve Türkçe
yapılı bir cümleye dönüştürüldüğünde bir’in önüne ikinci bir niteleme sıfatı işleyişiyle
getirilmelidir:
Giderek artmakta olan+bir beyaz karanlık gibi.
• Kimizamandaaslındatarzbildirenbirzarfolanöyle ile birlikte kullanılmıştır. Bu
durumda öyle, bir niteleme sıfatı işleyişindedir:
Öyle bir şiddet-i tasmîm ile çıktım ki yola
Karşıma seng-i mezârım bile çıksa dönmem
“Karşıma mezar taşım çıksa bile dönmeyecek kesinlikte+ bir kararlılıkla yola çıktım” gibi.
Son örnekte görüldüğü gibi, bu tür kullanımda öyle, bir sıfatfiile dönüştürülmesi gereken yan cümlenin yerini tutmaktadır. Bu yüzden düşürülür, yerini ona bırakır.
•
Arapça Sıfattakımı
Arapça’nın sıfattakımı kalıbı Türkçe’ye bir yapım kalıbı olarak alınmamış, Osmanlı Türkçesi döneminde yalnızca Arapça sıfattakımı kalıbıyla yapılmış kimi söz öbekleri kullanılmıştır. Bunların hemen hemen hepsi sözlük kelimeleridir. Bir belirtme öbeği olan bu
öbeklerde de üyelerin yeri terstir; yani ad (belirtilen)+sıfat (belirten):
‫ اشجار القديده‬eşcârü'l-ḳadîde “kuru ağaçlar”, ‫ اعﺼار السالفﻪ‬a‘sârü's-sâlife “geçmiş yüz yıllar”,
‫ فاطمﺔ ﺍلزهرﺍﺀ‬Fâtımetü'z-zehrâ “tertemiz, yüzü ak Fatma”, ‫ روضﺔ املطهره‬ravzatü'l-mutahhere “temiz, arınmış bahçe” gibi.
Yazılışı ve Okunuşu
Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi, Arapça sıfattakımlarında da ad, sıfata belirtme takısı ( ‫ ) ﺍﻝ‬ile bağlanır ve örneklerde görüldüğü gibi, ilk kelimenin sonundaki ünsüz ötrü
ile, yani u, ü olarak okunur.
Yine adtakımlarında olduğu gibi, kelime uzun a gibi okunan bir ye ile bitiyorsa, bu ye
a, e olarak okunur. Bunun iki örneği Arap aylarından 5. ve 6.sının adlarıdır:
Cumâde'l-ûlâ ‫ مجادﻯ ﺍالوﻰﻟ‬, Cumâde'l- âhire ‫ مجادﺍﻵخره‬gibi.
Ancak bunlar Türkçede Cemâziye'l-evvel, Cemâziye'l-âhir gibi söylenmiştir.
Uyuşma
Arapça sıfattakımlarında sıfat adla sayı (nicelik, azlık-çokluk, kemiyet) ve cins (nitelik,
erillik-dişillik, cinsiyet) bakımından uyuşumludur.
Arapça’da dişilik belirtisinin ne olduğunu ve hangi adların eril, hangilerinin dişil sayıldığını ilk yarıyılda görmüştük. Yukarıdaki örneklerden ravzatü'l-mutahhere’de ravzatün/
ravza, dişil bir addır, bu yüzden sıfatı olan mutahher de dişilik belirtisi almış, böylece aralarında erillik-dişilik uygunluğu sağlanmıştır. ‫ اشجار القديده‬eşcârü'l-ḳadîde “kuru ağaçlar”,
‫ اعﺼار السالفﻪ‬a‘sârü's-sâlife “geçmiş yüz yıllar” örneklerinde ise, eşcâr ve a‘sâr belli kalıplarda
yapılmış dişil adlar olduğundan, sıfatları da sonlarına dişilik belirtisi eklenerek dişil yapılmışlardır. Fâtımetü'z-zehrâ, Cumâde'l-ûlâ, Cumâde'l-âhire örneklerinde ise, erilleri ezher,
evvel ve âhir olan kelimeler dişilik kalıplarına konulmuş, dişil olan adlarla uyuşma bu yolla
sağlanmıştır.
Aynı uyuşum adların ikili çoğullarında da vardır:
‫ حرمني الشريفني‬haremeynü'ş-şerîfeyn “iki büyük/değerli şehir (Mekke ve Medine için).
141
7. Ünite - Adtakımları ve Sıfattakımları
Osmanlı Türkçesi’nde Arapça’nın sıfatla adın yer değiştirmiş olduğu bir yapım kalıbı da kullanılmıştır. Bunlar Türkçe’nin birleşik sıfatlarına karşılıktır. Bunları sıfattakımlarıyla karıştırmamalı:
‫ قليل الﻌقل‬ḳalîlü’l-aḳl “aklı kıt, bön”, ‫ سالف الذكر‬sâlifü’z-zikr “adı geçen, anılan”,‫سريع االنتقال‬
serî‘u’l-intiḳâl “çabuk kavrayan, kavrayışlı” gibi.
Farsça Sıfattakımı
Farsça’nın sıfattakımı kalıbı, adtakımı kalıbı gibi, Osmanlı Türkçesi’nde çok işlek olarak
kullanılmış bir söz dizimi kalıbıdır. Yazı dilinde Arapça ve Farsça her türlü ad ve sıfatın,
başka bir deyişle ad ve sıfat olarak kullanılan her türlü kelimenin yer aldığı bu kalıpla üretilmiş sınırsız sayıda söz öbeği kullanılmıştır:
‫ كوهر شهوار‬gevher-i şehvâr “şaha yaraşır büyüklükte, yani iri inci” (iki Farsça kelimeyle),
‫ درس مشكل‬ders-i müşkil “zor ders” (iki Arapça kelimeyle), ‫ وجود مسﻌود‬vücûd-ı mes‘ûd “kutlu
varlık” (iki Arapça kelimeyle), ‫ زهرقاتل‬zehr-i ḳâtil “öldürücü zehir” (bir Farsça bir Arapça
kelimeyle).
Farsça kurallı sıfattakımlarında Türkçe kelimelere yer verilmemiştir. Bununla birlikte
pek az örnekte Türkçe kelimelerin kullanılmış olduğu görülür. Şu kadar var ki, bunların
bir bölüğü Türkçe’den Farsça’ya geçmiş kelimelerdir, dolayısıyla bu gibi sıfattakımı örnekleri yine Farsça yoluyla gelmiştir, denebilir:
‫ ﺁﻏای مومااليﻪ‬aa-yi mûmâ ileyh “söz konusu ağa”, ‫ افندﺉ مذبور‬efendi-i mezbûr “adı geçen efendi”, ‫ الﭽﺊ مذكور‬elçi-i mezkûr “anılan elçi”, ‫ يازجيﺊ اسبق‬yazıcı-i esbaḳ “eski yazıcı”, ‫ اوردوی مهايون‬orduyı hümâyûn “kutlu ordu” gibi.
Bu alıntı kalıpta da, Arapça ve Farsça adtakımlarında olduğu gibi, üyelerin sırası
Türkçe’ye göre terstir; yani ad+sıfat:
ferve-i semmûr = samur kürk gibi.
Aşağıdaki Farsça yapılı sıfattakımlarını okuyup aynı kelimelerle Türkçe yapılı sıfattakımı
kalıbına aktarınız.
, ‫ پادشاه عادل‬, ‫ حبر سياه‬, ‫ دامان پاك‬, ‫ نسخﻪء شريين‬, ‫ عذاب نهان‬, ‫ جان ضﻌيف‬, ‫ دل خستﻪ‬, ‫طب عدلی‬
‫ حرﻑ ساكن‬, ‫ ﺫات شاهانﻪ‬, ‫ جملس عمومی‬, ‫ جنس عالی‬, ‫ قرب شريف‬,‫ ماه نو‬, ‫شيوهﺀ دﳋوﺍه‬
• Yazılışveokunuşbakımındansıfattakımlarıdaadtakımlarıgibidir.İlkkelimebir
ünsüzle bitiyorsa, izafet esresi (-ı, -i ) bu ünsüzle hece kurar; ünlüyle bitiyorsa,
-i(-yi) olarak okunur:
‫ روﺡ روان‬rûh-ı revân “gezici ruh”, ‫ رطل كران‬rıtl-i girân “büyük kadeh”, ‫ تن الﻏر‬ten-i lâar
“hantal vücut”, ‫ در بستﻪ‬der-i beste “kapalı kapı”, ‫ جزاء نقدی‬cezâ-yi naḳdî “para olarak ödenen
ceza”, ‫ چارشوی كبري‬çârşû-yi kebîr “ulu çarşı”, ‫ ناﺋلﺊ قدمي‬Nâ῾ilî-i ḳadîm “eski Nâili”, ‫شورای دولت‬
şûrâ-yi devlet “devlet şurası, danıştay” gibi.
Nitelikçe Uyuşma
Bir Farsça sıfattakımında sıfat da ad da Arapça ise, tıpkı Arapça’da olduğu gibi, sıfat adla
hem cins, hem de sayı bakımından uyuşur:
Cinsbakımından:
çoğuladlarla:
‫ مسوات علی‬semâvât-i ulâ “yüce gökler”, ‫ ﺫوات كرام‬zevât-i kirâm “büyük kimseler”, ‫بالد ثالثﻪ‬
bilâd-i selâse “üç belde = İstanbul, Bursa, Edirne”, ‫ اخالﻁ اربﻌﻪ‬ahlât-ı erba‘a “insan vücudundaki dört ana salgı”, ‫ اوقات مخسﻪ‬evḳât-i hamse “beş vakit”, ‫ لذاﺋذ نفسانيﻪ‬lezâ῾iz-i nefsâniyye
2
142
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
“nefsin hoşlandığı lezzetli nesneler”, ‫ مساﺋلمجيلﻪ‬mesâ῾il-i cemîle “güzel uğraşlar”, ‫امور خرييﻪ‬
umûr-i hayriyye “hayırlı işler”.
dişilikbelirtisitaşıyanadlarla:
‫ دفعۀ اولی‬def ‘a-i ûlâ “birinci kez” , ‫ماده ثانيﻪ‬
ٔ mâdde-i sâniye “ikinci madde”, ‫مجﻌيت كربی‬
cem‘iyyet-i kübrâ “çok büyük topluluk”, ‫ مجاعت عزمی‬cemâ‘at-i uzmâ “pek büyük kalabalık”,
‫ تر ٔبﻪ مطهره‬türbe-i mutahhere“temiz/kutsal türbe”, ‫ دولت عليﻪ‬devlet-i aliyye “yüce devlet”, ‫مطبﻌﻪ عامره‬
ٔ
Matba‘a-i Âmire “uzun ömürlü, bayındır matbaa = Devlet Matbaası”, ‫مكﻪ مكرمﻪ‬
ٔ Mekke-i
mükerreme “ululanmış Mekke”, ‫مدينﻪ منوره‬
ٔ Medîne-i münevvere “nurlu Medine” gibi.
Osmanlı Türkçesi’nde sonu e okunan kimi Farsça adlar da Arapça dişil ad sayılmış,
sıfatı uyuşumlu getirilmiştir:
‫ چارهﺀ عاجلﻪ‬çâre-i âcile “hemen bulunması gereken çözüm”, ‫نامﻪ مرﻏوبﻪ‬
ٔ nâme-i merûbe
“rağbet edilen kitap”, ‫ترسانﻪ عامره‬
Tersâne-i Âmire “Devlet Tersanesi”, ‫ضرخبنﻪ عام‬
Darp-hâne-i
ٔ
ٔ
Âmire “Devlet Darphanesi” gibi.
Bunun gibi, Batı dillerinden alınmış sonu e ile biten birkaç kelime de dişil sayılmıştır:
‫موزه مهايون‬
ٔ müze-i hümâyûn gibi.
Sayıbakımından:
‫ خلفاء راشدين‬hulefâ-yi râşidîn “Hak yolundaki halifeler”, ‫ جنات عاليات‬cennât-i âliyât “kutlu cennet bahçeleri”, ‫ ﻏرباء مسلمني‬urebâ-yi müslimîn “Müslüman garipler=kimsesizler”,
‫ فقراء صابرين‬fuḳarâ-yi sâbirîn “sabreden fakirler” gibi.
Sıfat, ikili çoğul adlarla da uyuşturulur:
‫ صدرين حمرتميﻪ‬sadreyn-i muhteremeyn “Anadolu ve Rumeli kazaskerleri”, ‫ابوين حمرتمني‬
ebeveyn-i muhteremeyn “değerli ana ve baba”.
• Farsça kimi sıfattakımları da bir nesnenin hangi maddeden yapıldığını bildirir.
Bunlarda vasıflayıcı üye, yukarıda da söylediğimiz gibi, ya doğrudan madde adları
ya da madde adlarından eklerle türetilmiş sıfatlardır:
‫ قيد حديد‬ḳayd-ı hadîd “demir bağ, bukağı”, ‫ طوب ﺁهنني‬tôp-ı âhenîn “demirden dökme
top” gibi.
• Farsçasıfattakımlarıda,adtakımlarıgibi,Türkçecümlelerdeadhükmündedir,bir
adın bulunabileceği yerlerde bulunur, onun gördüğü işleri görebilir.
7. Ünite - Adtakımları ve Sıfattakımları
143
Özet
1
Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış Türkçe, Arapça ve
Farsça adtakımlarını tanıyabilmek.
Adtakımı, aralarında iyelik (mülkiyet) ilişkisi bulunan
iki ad ile kurulmuş bir söz dizimi birliğidir. İsim tamlaması olarak da adlandırılır. Aslında bir belirtme öbeği olan bu birlikte ilk üye, başka belirtme öbeklerinde
olduğu gibi, ikinci üyenin taşıdığı kavramı daraltır, sınırlar ve onu belli hâle getirir. Bu yüzden ona belirten,
ikinci üyeye ise belirtilen deriz. Osmanlı Türkçesi’nde
Arapça ve Farsça adtakımı kalıpları ile yapılmış söz
dizimi öbekleri de kullanılmıştır. Arapça’nın adtakımı yapım kalıbı alınmamış, yalnızca bu kalıpla yapılmış kimi sözler kullanılmıştır. Farsça’nın adtakımı
kalıbı ise, Osmanlı Türkçesi’nde çok işlek olarak kullanılmış bir söz dizimi kalıbı olmuştur. Bunları Türkçe
adtakımlarından ayıran en önemli yapı özelliği kurucu üyelerinin sırasının Türkçe’ye göre ters olmasıdır.
2
Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmış Türkçe, Arapça ve
Farsça sıfattakımlarını tanıyabilmek.
Sıfattakımı bir adla ona ait bir niteliği veya belirtiyi
gösteren bir sıfatın kurduğu bir söz dizimi birliğidir.
Sıfattakımı da bir belirtme öbeğidir. Bu yüzden sıfatı
belirten, belirttiği adı belirtilen olarak da adlandırırız.
Osmanlı Türkçesi döneminde Arapça’nın sıfattakımı
kalıbı Türkçe’ye bir yapım kalıbı olarak alınmamış,
yalnızca Arapça sıfattakımı kalıbıyla yapılmış kimi
sözler kullanılmıştır. Farsça’nın sıfattakımı kalıbı ise,
adtakımı kalıbı gibi, Osmanlı Türkçesi’nde çok işlek
olarak kullanılmış bir söz dizimi kalıbı olmuştur. Yazı
dilinde bu kalıpla üretilmiş, Arapça ve Farsça her türlü ad ve sıfatın, başka bir deyişle ad ve sıfat olarak kullanılan her türlü kelimenin yer aldığı sınırsız sayıda
söz öbeği görülür.
144
Osmanlı Türkçesine Giriş-II
Kendimizi Sınayalım
1. Aralarında iyelik (mülkiyet) ilişkisi bulunan iki adla kurulmuş gramer birliğine ne denir?
a. isim tamlaması
b. sıfat tamlaması
c. bağlam
d. tümleç
e. ifâde
6. Aşağıdakilerin hangisinde ‫ ا علﻰ لتفﺼيل‬ifâdesi doğru okunmuştur?
a. ale't-tafsîl
b. ale'l-tafsîl
c. ali't-tafsîl
d. alü't-tafsîl
e. alü'l-tafsîl
2. Aşağıdakilerden hangisi “belirsiz adtakımı”dır?
a. ‫حاسدك ﺁﻏزﻯ‬
b. ‫چوبانك اوی‬
c. ‫اوك قاپوسی‬
d. ‫سنك ﺁتك‬
e. ‫كوبك باﻏﻰ‬
7. Aşağıdaki Arapça adtakımlarının hangisinde okuma
yanlışı vardır?
a. emîrü'l-mü’minîn ‫امرياملؤمنني‬
b. hubbü'l-vatan ‫حب الوطن‬
c. tezkiretü'ş-şu‘arâ ‫تذكرﺓالشﻌرا‬
d. dârü'ş-şafaḳa ‫دارالشفقﻪ‬
e. müftiyü'l-enâm ‫مفتی االنام‬
3. Aşağıdakilerden hangisi “belirli adtakımı”dır?
a. ‫مجك قدحﻰ‬
b. ‫قيش مومسﻰ‬
c. ‫ﺁيرلق ﺁقشامﻰ‬
d. ‫حمكمﻪ رﺋيسﻰ‬
e. ‫كون چيﭽكی‬
4. Aşağıdakilerden hangisi “eğretileme (istiâre) adtakımı”dır?
a. ‫مﻌنی كلينی‬
b. ‫صبا روزكاری‬
c. ‫اولوم پنﭽﻪسی‬
d. ‫عشق دكزی‬
e. ‫چيﭽك ييلديزلری‬
5. Aşağıdakilerden hangisi “zincirleme adtakımı” değildir?
a. ‫اوك قاپونك پاسلی كليدی‬
b. ‫ﺁﻏانك قوناﻏينك باﻏﭽﻪسﻰ‬
c. ‫سوكيلينك حملﻪسينك كوپكی‬
d. ‫مرحومك فوتی خربی‬
e. ‫عشق شرابينك ﺁتشی‬
8. Aşağıdaki Farsça birliklerden hangisi “halis dudağı öpme
hayali” anlamındadır?
a. ‫خيال بوس لب ناب‬
b. ‫لب ناب خيال بوس‬
c. ‫لب خيال ناب بوس‬
d. ‫بوس خيال لب ناب‬
e. ‫خيال بوس ناب لب‬
9. Aşağıdakilerden hangisi “sıfattakımı” değildir?
a. ‫كل زرد‬
b. ‫زهرقاتل‬
c. ‫قاچ پاره‬
d. ‫باب حقيقت‬
e. ‫قيزقارداش‬
10. Aşağıdaki sıfattakımlarından hangisi “nitelikçe uyuşma”
bakımından yanlıştır?
a. ‫تربﻪء مطهره‬
b. ‫دولت عليﻪ‬
c. ‫چارهﺀ عاجلﻪ‬
d. ‫خلفاء راشدين‬
e. ‫ابوين حمرتم‬
7. Ünite - Adtakımları ve Sıfattakımları
145
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1.a
2.e
3.a
4. c
5. a
6. a
7.e
8.a
9.d
10.e
Yanıtınızyanlışise“TürkçeAdtakımı”konusunuyeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınızyanlışise“TürkçeAdtakımı”konusunuyeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınızyanlışise“TürkçeAdtakımı”konusunuyeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “TürkçeAdtakımı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Türkçe Adtakımı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Arapça Adtakımı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Arapça Adtakımı ” konusunu
yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınızyanlışise“FarsçaAdtakımı”konusunuyeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınızyanlışise“Sıfattakımı”konusunuyeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Farsça Sıfattakımı” konusunu
yeniden gözden geçiriniz.
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1
‫ مطلع انوار‬matła‘ -ı envâr , ‫ حبر مﻌانی‬bahr-ı me‘ânî, ‫حمزن اسرار‬
mahzen-i esrâr, ‫ شاكرد درس‬şâgird-i ders, ‫ سلك كالم‬silk-i kelâm,
‫ عروس مﻌانی‬arûs-ı ma‘nâ, ‫ ﺁب حيات‬âb-ı hayât, ‫ حباب باده‬habâb-ı
bâde, ‫ لباس عفت‬libâs-ı iffet, ‫ درد هجر‬derd-i hecr , ‫ كار عشق‬kâr-ı
aşḳ, ‫ راز دل‬râz-ı dil, ‫ باب حقيقت‬bâb-ı haḳîḳat, ‫ شراب عشق‬şarâb-ı
aşḳ, ‫ فﺼل شتا‬fasl-ı şitâ, ‫ سنك عدو‬seng-i adû, ‫ راه حمبت‬râh-ı muhabbet, ‫ حبر عشق‬bahr-i aşḳ, ‫ راه عشق‬râh-ı aşḳ, ‫ مﺼر حسن‬mısr-ı
hüsn, ‫ دام اجل‬dâm-ı ecel, ‫ مشع كالم‬şem‘-i kelâm, ‫ شهر حسن‬şehr-i
hüsn, ‫ كروه عقال‬gürûh-ı uḳalâ, ‫ ديدار يار‬dîdâr-ı yâr, ‫ﻏنجﻪء كل‬
onca-i gül, ‫ سوزن مژكان‬sûzen-i müjgân, ‫ سر كوی‬ser-i kûy, ‫كوی يار‬
kûy-i yâr, ‫ در سﻌادت‬der-i sa‘âdet, ‫ عرﺽ حال‬arz-ı hâl, ‫حلقﻪء ديده‬
hałḳa-i dîde, ‫ شام فراق‬şâm-ı firâḳ, ‫ خانﻪء مخار‬hâne-i hammâr,
‫ فرقت هجر‬fürḳat-i hecr, ‫ مژدهء وصلت‬müjde-i vusłat, ‫ نار آه‬nâr-ı
âh, ‫ عقد رموز‬ıḳd-ı rümûz, ‫ بساﻁ كلشن‬bisât-ı gülşen, ‫خنﭽر هجر‬
hançer-i hecr, ‫ راه ﻏم‬râh-ı am, ‫ كتاب مهر‬kitâb-ı mihr, ‫مرﺁت دل‬
mir῾ât-ı dil, ‫ ژنك مالل‬jeng-i melâl, ‫ كنجينﻪء اسرار‬gencîne-i esrâr,
‫ عارﻑ ﺁكاه‬ârif-i âgâh, ‫ حبر عشق‬bahr-ı aşḳ, ‫ اريكﻪء سلطنت‬erîke-i
sałtanat, ‫ رمﻪء محامﻪ‬reme-i hamâme, ‫ دست اشارت‬dest-i işâret,
‫ سوزن دقت‬sûzen-i diḳḳat, ‫ ﺁالت اختيال‬âlât-ı ıhtiyâl, ‫خلقﻪء ناﻑ‬
hałḳa-i nâf, ‫ انكشت ستون‬engüşt-i sütûn, ‫ خامت بنان‬hâtem-i benân,
‫ حقوق دول‬huḳûḳ-ı düvel, ‫ حسن تأثري‬hüsn-i te῾sîr.
Sıra Sizde 2
adlî tıbb, hasta dil, za‘îf cân, nihân azâb, şîrîn nüsha, pâk
dâmân, siyâh bahr, âdil pâdişâh, dil-hâh şîve, nev mâh-, şerîf
ḳabr, âlî cins, umûmî meclis, şâhâne zât, sâkin harf.
Yararlanılan Kaynaklar
Ateş,A.-Tarzi,A.(1971).Farsça Grameri, İstanbul.
Banguoğlu,T.(1974).Türkçenin Grameri, İstanbul.
Deny,J.(1941).Türk Dili Grameri, Çev. Ali Ulvi Elöve, İstanbul.
Meninski, F. À.M.(1680).Grammatica Turcica, (Tıpkıbasım),İstanbul,2000:SimurgYayıncılık.
Türk İlmî Transkripsiyon Kılavuzu(1946),İstanbul.
Viguier,M.(1790).Éléments de la Langue Turque, İstanbul
Download