bmt104 elektronik devreler dersi laboratuvar uygulamaları

advertisement
T.C.
DÜZCE ÜNİVERSİTESİ
TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ
BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ
BMT104
ELEKTRONİK DEVRELER DERSİ
LABORATUVAR UYGULAMALARI
CİHAZLARIN TANITIMI ve SİNYALLER
Doç. Dr. İbrahim YÜCEDAĞ
Arş. Gör. Sümeyye BAYRAKDAR
Arş. Gör. M. Enes BAYRAKDAR
BMT104 ELEKTRONİK DEVRELER DERSİ LABORATUVARINDA
KULLANILAN CİHAZLARIN TANITIMI
AVOMETRE
Ampermetre, Voltmetre ve Ohmmetre olarak kullanılabilen aynı zamanda diyot ve transistör testi yapılabilen
bir ölçü aletidir.
Avometrenin Voltmetre olarak kullanılması (Gerilim Ölçümü):
Devreye bağlanmadan önce, avometre gerilim kademesine alınır ve tahmini değerin daha üstündeki bir
gerilim kademesine alınır. Avometre devrede gerilim ölçümü yapılacak iki nokta arasına paralel bağlanır.
Hassas bir ölçüm için kademe azaltılarak gerçek değer tam olarak okunur.
Avometrenin Ampermetre olarak kullanılması (Akım Ölçümü):
Devreye bağlanmadan önce, avometre akım kademesine alınır ve tahmini gerilimin daha üstündeki bir
kademeye alınır. Avometre devreye seri bağlanır. Hassas ölçüm için kademe en uygun kademeye getirilir.
Avometre ile Direnç Ölçümü:
Direnç devreye bağlı değilken direnç konumuna alınarak ölçüm yapılır.
Avometre ile Diyot Testi:
Avometre direnç kademesine alınır. Diyotun çizgi bulunan ucuna(katot) avometrenin siyah(-) ucu, diğer
ucuna anot(+) bağlanarak diyot ileri yönde (avometrenin pili ile) öngerilimlenmiş olur. Bu durumda küçük
bir direnç değeri okunur. Eğer tam ters bağlantıda da yüksek bir direnç değeri okunuyorsa diyot sağlamdır.
OSİLOSKOP
Periyodik ve periyodik olmayan elektriksel işaretleri ölçmeye yarayan bir cihazdır. Osiloskop ile AC ve DC
akım, periyot, frekans, genlik, faz farkı ölçülebilir. Ekrana doğru büyük bir kinetik enerji ile çarpan
elektronların kinetik enerjileri ışık enerjisine dönüşür. Saptırma plakalarına herhangi bir gerilim
uygulanmadığında elektron demeti ekranın tam ortasında bir nokta çıkar. Yatay ve düşey saptırma
levhalarına uygulanan gerilimle elektronlar x-y hareketinde bulunur. Bir osiloskopta aşağıdaki fonksiyonlar
bulunur:
Intensity(Parlaklık): Ekrandaki çizginin parlaklığını ayarlar.
Focus(Odaklama): Ekrandaki çizginin uygun incelik ve görünürde olmasını sağlar.
Horizantal and Vertcal Position(Yatay ve Düşey Pozisyon): Tarama çizgilerinin yatay ve düşey doğrultudaki
pozisyonları değiştirilir.
Volt/Div: İç içe girmiş iki düğme vardır. Kalibre edilmiş voltaj VARIABLE saat yönüne çevrildiğinde
görünür. 10 kalibre edilmiş aralıkta 5mV/DIV’dan 20 V/DIV’e kadar seçilebilir.
Time/Div: İç içe girmiş iki düğme vardır. Ortadaki variable isimli düğme ile her kademede sürekli ayar
yapılabilir. Saat dönüş yönünde tamamen çevrildiğinde kilitlenir. Bu durumda time/div kademe düğmesi
gerçek tarama hızını gösterir.
Elektrik ölçümlerinde kullanılan temel ölçü cihazlarından en önemlisi olan osiloskop, ampermetre, voltmetre
vs. gibi diğer ölçü cihazlarından çok daha fazla bilgiyi tek başına bize verir. Örneğin bir voltmetre ile ölçüm
yaptığımız zaman sadece sinyal voltajının KOK (rms) değerini ölçebiliriz. Sinyalin frekansı, fazı, şekli,
gürültü bileşeni, ac-dc bileşeni hakkında ayrıntılı bilgi alamayız. Ancak bir osiloskopta bu bilgileri ve daha
fazlasını elde ederiz. Ölçü duyarlılığı, geniş frekans aralığında çalışması ve sinyalin canlı grafiğini
göstermesi en önemli özelliği ve üstünlükleridir.
Osiloskop, elektrik değişkenlerin ve parametrelerin fonksiyonlarını bir ekran üzerinde çizen elektronik bir
aygıttır. Ekranda görülen şekil, gerilimin zamana göre değişim grafiğidir, yani sinyalin voltajıdır.
Sinyalin osiloskoba bağlanması
Herhangi bir sinyali gözlemek için sinyal osiloskoba ön paneldeki BNC konnektöründen bağlanır. Bu
bağlantı normal bir kabloyla yapılabilir. Ancak böyle bir kablo çevreden gelen gürültü sinyallerini de girişe
uygular. Dolayısıyla biz ekranda uygulanan sinyal yanında çevredeki parazit sinyalleri de gözleriz. Bazen bu
gürültü sinyalleri, gözlenecek sinyalleri bastırabilirler. Normal bir kablo tıpkı bir anten gibi davranır. Şebeke
sinyali yakın radyo istasyonlarının sinyali gibi çeşitli gürültüleri girişe uygular.
Gürültüleri önlemenin en iyi yolu, osiloskop için hazırlanmış özel bir prob kullanmaktır. Bu problar, uçlarına
özel tutucular, girişinde RC süzgeçler olan ve özel koaksiyel kablodan yapılmış, gürültüyü önleyici
özellikteki problardır.
Osiloskopla yapılan ölçümler
Kullanacağımız osiloskoplar, ekranda ölçülü olarak zamana göre değişen voltaj grafiğini gösterirler. Ancak
bu grafikten pek çok ölçümü kolaylıkla yapabiliriz.
Osiloskopla yapılan ölçümler
1-Doğrudan yapılan ölçümler
2- Dolaylı yapılan ölçümler
olmak üzere ikiye ayrılır. Şimdi sırasıyla bu ölçümlerin nasıl yapılacağını görelim.
1-Doğrudan yapılan ölçümler
Bir osiloskopla doğrudan yapılan ölçümler voltaj ve zamandır (periyot). Osiloskopta en çok kullanılan
periyodik sinyaller, sinüs dalga, üçgen dalga ve kare dalgadır. Her üç dalga şekli; tepe değeri (genlik),
tepeden tepeye genlik, periyot (veya frekans) ve faz parametrelerine sahiptir. Bu dalga şekilleri tamamen
periyodiktir. Şekil 1’de bu dalga şekilleri ve parametreleri gösterilmiştir. Bu parametreler dışında dalga
şekilleri, KOK veya rms değerlerinde belirtilir. Sinüzoidal dalga için bu değer,
olarak bulunur. Bu ifadelerle VT voltajın tepe değeri (genliği) ve VT-T 'de tepeden tepeye genlik olarak
kullanılmaktadır. Bazı kaynaklarda bu ifadeler Vp ve Vp-p olarak da verilir.
Şekil 1. Periyodik Dalga Şekilleri
Bu sinyallerin dışında gözlenebilecek diğer periyodik olan veya olmayan dalga şekillerinin bazıları Şekil
2’de gösterilmiştir. Bunlar sırasıyla sönümlü sinüs dalga, basamak ve gürültü sinyalleridir. Bunların dışında
Şekil 3’te dc+ac bileşik sinyali, genlik ve frekans modülasyonlu sinyaller de gösterilmiştir.
Şekil 2.
Şekil 3.
Voltaj Ölçümü:
Şekil 4’te verilen sinüs dalgayı göz önüne alarak voltaj ölçümünün nasıl yapıldığına bakalım. Önce sinüs
dalganın en büyük ve en küçük değerlerinin doldurduğu aralık sayılır. Sonra Volt/Div seçici düğmesinin
gösterdiği rakam, bununla çarpılarak sinüs dalganın tepeden tepeye volt değeri bulunur. Ancak burada dikkat
edilecek diğer bir husus prob zayıflatmasıdır. Prob zayıflatması 1 veya 10 olarak seçilebilir. Eğer zayıflatma
1 ise sonuç değişmez. Eğer zayıflatma 10 ise, bulunan sonuç 10 ile çarpılmalıdır.
Şekil 4. Osiloskopla Voltaj Ölçümü
Frekans ve Periyot ölçümü:
Bir sinyal tekrarlanıyorsa, bir frekansı ve bir de periyodu vardır. Frekans Hertz (Hz) biriminde ifade edilir ve
bir saniyedeki tekrarlanan sinyal sayısına eşittir. Periyot da sinyalin kendini tekrarlamaya başlamadan önce
bir tam dalganın oluşması için geçen süredir. Periyot ve frekans birbirinin tersidir (f =1/T).
Periyot ölçümü, voltaj ölçümü ile hemen hemen aynı şekilde yapılır. Önce yatay eksen üzerinde sinyalin tam
bir salınımının doldurduğu aralıklar (bölmeler) sayılır. Bu sayım Time/Div seçici düğmesinin gösterdiği
rakamla çarpılarak sinyalin periyodu bulunur. Periyodun tersi alınarak frekans elde edilir (Şekil 4 ve 5’e
bakınız).
Şekil 5.
NOT: En hassas ölçüm, sinyalin ekranı doldurmasıyla, elde edilir. Bunun için Volt/DIV ve Time/Div
seçicileri ile oynayarak, sinyalin ekrana sığan en büyük görüntüsü elde edilir.
2-Dolaylı Ölçümler
Voltaj ölçümüne bağlı; akım, direnç ve güç ölçümleri ile zaman ölçümüne bağlı; frekans ve faz ölçümleri
bizim kullanacağımız dolaylı ölçümlerdir. Hassasiyet bakımından biz genellikle alternatif sinyallerin tepeden
tepeye değerlerini ölçeriz. Tepe değeri (genlik) bunun yarısıdır. KOK değeri ise sinüs dalgaları için,
olarak verilir.
Akım, Direnç ve Güç Ölçümü
Osiloskopla akım ölçümü için değeri bilinen bir direnç kullanmak gereklidir. Direnç uçlarındaki gerilim
düşmesi osiloskopla ölçülerek akım,
Akım = Volt / Direnç, I=V/R
ifadesinden bulunur. Güç ölçümü yapmak için, yukarıda anlatıldığı şekilde direnç yada akım değerleri
ölçüldükten sonra, voltajın da ölçülmesiyle güç;
Güç=Volt×Akım =(Volt)2/Direnç
P=V×I=V2/R
ifadesinden hesaplanır.
Faz Ölçümü
Faz kayması benzer iki sinyal arasındaki zaman farkını ifade eder. Sinüzoidal dalgalar dairesel harekete bağlı
olduğundan faz farkını çok iyi gösterirler. Bir sinüs dalgasının bir tam salınımı tam bir daireye karşılık gelir.
Bu da 360° demektir. Dolayısıyla bir sinüs dalgasının faz açısı, derece kullanarak temsil edilebilir. Şekil 6,
bir tam sinüs salınımının 360° lik bir devri nasıl tamamladığını gösterir.
Şekil 6. Tam bir sinüs dalga
Faz ölçümü, biraz daha karmaşıktır ve iki ayrı yoldan yapılabilir. En çok kullanılan metot X-Y ölçümü
yöntemi, ya da lissajous şekli yöntemidir. Lissajous şekli, iki ayrı periyodik sinyalin vektörel toplamıdır.
Örneğin, x ekseninde bir sinüzoidal, y ekseninde de ayrı bir sinüzoidal sinyal bulunsun. Bunların aralarındaki
faz farkı , frekansları W1, W2 genlikleri x0 ve y0 olmak üzere, bu iki sinyalin vektörel toplamı,
olacaktır.
Yukarıda verdiğimiz denklem,  faz farkının aldığı değerlere ve frekans oranlarına göre Şekil 7’de verilen
referans şekillerinden birine uyar. Bu referans şekillere bakılarak X-Y işlemiyle gözlediğimiz şekillerin
frekans ve faz ilişkisini ölçebiliriz. Bunun yanında frekans ve faz ölçümü için aşağıda vereceğimiz ifadeler,
oldukça büyük önem taşırlar.
Şekil 7. X-Y işlemi ile elde edilen şekillere örnekler
X-Y işlemiyle (Lissajous şekliyle) frekans ölçümü için eksenlerden birine frekansı bilinen bir sinyal
uygulanır. Diğer eksene de frekansı bilinmeyen sinyal uygulanır. Ekranda gözlenen kapalı eğrinin dış
kenarlarına x ve y eksenleri çizilir. Kapalı eğrinin her iki eksene teğet noktası sayılır ve fx x nx= fy x ny
orantısı kullanılarak bilinmeyen frekans bulunur. İfadede fx ve fy, x ve y eksenlerine uygulanan sinyallerin
frekanslarıdır. nx ve ny, sayılan x ve y eksenlerine teğet nokta sayılarıdır. Şekil 8’de verilen örneğe bakınız.
Şekil 8. X-Y işlemi ile frekans ölçümü
Değişik frekans ve faz ilişkileri için, Şekil 7’de görülen LISSAJOUS yöntemi ile sadece frekansları aynı olan
sinyallerin faz farkları bulunabilir. Şekil 9 örneğine bakınız.
Şekil 9. Ayni frekansa sahip iki sinyalim faz farkının ölçülmesi
Faz farkı ölçümümde diğer bir yöntem ÇİFT İZ yöntemidir. Osiloskopta her iki sinyali ekranda aynı anda
görüntüleyerek yapılan ölçümdür. Temel ilke frekansları aynı iki sinyal arasındaki zaman farkının ölçümüne
dayanır. Şekil 10 frekansları aynı benzer iki sinüs dalgasını gösterir. Burada T, sinüs dalganın periyodudur. t
ise her iki sinyalin sıfır geçiş noktaları arasındaki zaman farkıdır. Bu zaman farkı osiloskoptan ölçülerek
derece cinsinden faz farkı =
𝑡
𝑇
360º bağıntısından bulunur.
Şekil 10. Çift iz yöntemi ile faz farkının ölçülmesi
Download
Random flashcards
canlılar ve enrji ilişkileri

2 Cards oauth2_google_d3979ca9-59f8-451c-9cf7-08c5056d5753

KIRIHAN GÜMÜŞ DEDEKTÖR

6 Cards oauth2_google_49cd8e53-7096-4be6-ba73-4ff7e4195b4b

321işletme

2 Cards oldcity

KALPTE İLETİM NOKTALARI

3 Cards oauth2_google_cfd2531f-f18a-45fd-9d97-afe31596ce7b

Create flashcards