Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Mevzuatının Uygulanmasının

advertisement
Toplumsal Cinsiyet Eşitliği
Mevzuatının Uygulanmasının
İzlenmesi
Hazırlayan: Kevin Devaux

“Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Mevzuatının Uygulanmasının İzlenmesi Raporu” Türkiye’de Cinsiyet
Eşitliği’ne Yönelik Elverişli Ortamın Teşvik Edilmesi Birleşmiş Milletler Ortak Programı kapsamında
KEFEK ve UN Women işbirliğinde geliştirilmiştir. Bu çalışma bütün olarak ya da kısmen yazara, çalışma
başlığına ve çalışmanın yürütüldüğü “Türkiye’de Cinsiyet Eşitliği’ne Yönelik Elverişli Ortamın Teşvik
Edilmesi Birleşmiş Milletler Ortak Programı (United Nations Joint Programme Fostering an Enabling
Environment for Gender Equality in Turkey)”na açıkça atıf yapılmaksızın başka bir yayında kullanılamaz,
çoğaltılamaz ve aynen yayınlanamaz. Çalışmaya yapılacak atıf örneği: Deveaux, Kevin, Toplumsal Cinsiyet
Eşitliği Mevzuatının Uygulanmasının İzlenmesi, United Nations Joint Programme Fostering an Enabling
Environment for Gender Equality in Turkey (2014).
İçindekiler
Yönetici Özeti .................................................................................................................... 2
Giriş .................................................................................................................................... 4
Uluslararası İyi Uygulamalar .......................................................................................... 7
Mecliste Toplumsal Cinsiyetin Anaakımlaştırılması .......................................................... 7
Denetim ............................................................................................................................... 9
Sistemlerin Karşılaştırılması.......................................................................................... 12
Kanada .............................................................................................................................. 12
İskoçya .............................................................................................................................. 17
KEFEK için Yol Haritası ............................................................................................... 21
1
Yönetici Özeti
TBMM’de Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu’nun (KEFEK) 2009 yılında kurulması,
erkekler ile kadınlar arasında hak eşitliğin desteklenmesi ve kadınları ve kız çocuklarını
kapsayıcı biçimde ülkenin kalkınması açısından Türkiye’de önemli bir dönüm noktası
olmuştur. Türkiye, uzun süreli bu eğilimin bir parçası olarak, bu konuların yoğun biçimde
ele alındığı bir sistem kurma yolunda büyük mesafe kat etmiştir.
KEFEK, başta yeni yasa tasarıları, hükümet politikaları ve bütçe tahsisleri olmak üzere,
yürütmenin kadın hayatını doğrudan ilgilendiren önemli işlemlerinin uygun biçimde
izlenmesinde önemli ve aktif bir rol üstlenmiştir. Komisyon, oldukça etkin insan
kaynaklarına sahiptir; ve araştırmanın önemli olduğunu düşündüğü durumlarda rutin
olarak araştırmalar yapmaktadır.
KEFEK, münhasır amaçlı cinsiyet eşitliği komisyonlarına iyi bir örnektir. TBMM’deki
diğer komisyonlar ile aynı yetkilere sahiptir ve bu yetkilerini düzenli olarak kullanmak
suretiyle; dinleme oturumları düzenlemiş, belge istemiş, kanıt toplamış, araştırma yapmış
ve sahip olduğu araçlara dayanarak tavsiyeler ortaya koymuştur.
Yine de, KEFEK’in kapasitesinin daha da geliştirilmesi mümkündür. KEFEK’in görev ve
yetkilerini artırmaya yönelik olarak, KEFEK’in görev ve yetkilerini belirleyen 5840 sayılı
Kanun’a değişiklikler yapılması düşünülebilir.. Komisyon, yasal çerçevenin ötesinde,
yalnız toplumsal cinsiyet eşitliğiyle doğrudan ilgili sivil toplum kuruluşları ile değil, aynı
zamanda milletvekilleri, kamu görevlileri, yerel yönetimler ve diğer paydaşlar ile güçlü
ilişkiler kurmalıdır. KEFEK, toplumsal cinsiyet eşitliği hakkında yürüttüğü tartışmaları,
salt toplumsal cinsiyet eşitliği kanunlarını ve faaliyetlerini kapsayan dar çerçevenin ötesiye
taşımalı, kadınları ve kız çocuklarını etkileyen tüm hükümet tasarılarını ve işlemlerini
içerecek şekilde genişletmelidir.
Kanada ve İskoçya örneklerine bakılırsa, nelerin yapılması gerektiğine ilişkin açık işaretler
vardır. Her iki ülkenin parlamentoları, kendi daimi komisyonlarına, yürürlükteki mevzuatı
proaktif olarak gözden geçirmeleri, ve günün koşullarına uyarlanmasını ve hükümet
tarafından uygun biçimde yürütülmesini sağlamaları yönünde özel yetki vermiştir. Kanada
örneğinde görüldüğü üzere, münhasır amaçlı toplumsal cinsiyet eşitliği komisyonu, rolünü
genişletmek ve yetki ve kapasitesini azami kılmak için oldukça atılgan hareket etmiştir.
Her iki meclis, yabancı uzmanlardan yararlanmışlar ve bilgi ve kaynaklara erişim için sivil
toplum ile güçlü ilişkiler kurmuşlardır.
Ancak, bir meclis komisyonunun yapabileceği şeylerin sınırı vardır. Toplumsal cinsiyet
konularının TBMM’nin tüm faaliyetlerinde nasıl anaakımlaştırılabileceğini
değerlendirmek gerekir. Bu amaçla KEFEK, TBMM’nin bir kurum olarak toplumsal
cinsiyet eşitliğini bütüncül biçimde nasıl ele alacağı konusunda diyaloga öncülük etmelidir.
İskoç Parlamentosu’nun yaptığı gibi, TBMM’nin toplumsal cinsiyet eşitliğini bir ilke
olarak onaylamakla kalmadığı, aynı zamanda tüm çalışmalarında yaşama geçirdiğini
belirten açık bir beyanda bulunması düşünülmelidir. Yine Kanada ve İskoç modellerinde
2
olduğu gibi, TBMM’nin tüm daimi komisyonlarının kendi çalışma alanlarında toplumsal
cinsiyet eşitliğini dikkate almaları gereklidir.
Son olarak, KEFEK kendini yalnız TBMM faaliyetleriyle sınırlamakla kalmamalı; yerel
yönetimler ve seçilmiş yerel yöneticilerin toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamaya yönelik
faaliyetleri izlemede nasıl aktif olabileceklerini ve olmaları gerektiğini de
değerlendirmelidir. Yerel yönetimler ve meclislerin, kanunların yerel düzeyde
uygulanmasında toplumsal cinsiyet eşitlik izleyicileri ve savunucuları olarak hareket
edecek uygun kapasiteye sahip olmalarını sağlayacak bir sistemin kurulması gereklidir.
KEFEK, kendi yetkilerini artırabilir, mevzuatın uygulanmasını izleme yetkisi ve kapasitesi
edinebilir, ve TBMM’yi tüm çalışmalarında toplumsal cinsiyet eşitliği ilkesini daha da
yaygınlaştırması gerektiğine ikna edebilirse, Türkiye’de son yılda kurulan yasal çerçevenin
kadınların ve kız çocuklarının günlük yaşamlarını kapsayacak biçimde kurumsallaşması
yönünde büyük bir adım atmış olacaktır.
3
Giriş
UN Women ve UNDP, 2011 yılından beri, “Türkiye’de Cinsiyet Eşitliği’ne Yönelik
Elverişli Ortamın Teşvik Edilmesi Ortak Programı”nı yürütmektedir. UN Women
tarafından yürütülen programın temel bileşenlerinden biri de, Türkiye Büyük Millet
Meclisi (TBMM) Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu’nu (KEFEK) desteklemektir.
KEFEK’e sağlanan destek aşağıdaki amaçlara yöneliktir:




Tespit edilen öncelikli mevzuatın gözden geçirilmesi;
KEFEK üyeleri ve yasama uzmanları için ihtiyaca göre kapasite geliştirme
çalışmalarının yapılması;
Milletvekilleri ve TBMM’de çalışanları için bilgi paylaşımı platformlarının
geliştirilmesi; ve
Toplumsal cinsiyet eşitliğine ilişkin mevzuatın uygulanmasının KEFEK tarafından
denetlenmesi için bir mekanizma geliştirilmesi.
Yukarıda sayılan amaçların sonuncusuna yönelik olarak, UN Women, toplumsal cinsiyet
eşitliğine ilişkin mevzuatın meclis tarafından izlenmesi ve denetlenmesi alanında
uluslararası iyi uygulamalar hakkında bir rapor hazırlamak üzere uluslararası uzman ile
çalışmıştır. Bu amaçla, başka iki ülkenin meclisleri ve bu meclislerin kadınlar ve kız
çocukları üzerinde etkisi olan mevzuatı denetleme vasıtaları karşılaştırılacaktır. Uzman,
TBMM bakımından uygulanabilirliği olan deneyimler içeren iki örnek olarak Kanada ve
İskoçya’yı seçmiştir.
Toplumsal Cinsiyeti Anaakımlaştırma
Son 15 yılda dünya genelinde hükümetlerin faaliyetlerinde toplumsal cinsiyetin
anaakımlaştırılmasına yönelik büyük bir destek vardır. Bu yeni yaklaşımın başlıca iki
nedeni bulunmaktadır. Birincisi, 1995 yılında Pekin’de düzenlenen Dördüncü Dünya
Kadın Konferansı’nda Pekin Eylem Platformu’nun 1 kabul edilmesidir. Pekin Eylem
Platformu, diğer şeylerin yanısıra, ulusal hükümetlerin önlem almasını gerektiren 12 kritik
sahayı tespit etmiştir: (I) yetki ve karar verme, (ii) kurumsal mekanizmalar. Buna göre
hükümetler, anılan 12 sahada mevcut olan cinsiyet uçurumunu gidermek için gereken
değişiklikleri nasıl uygulamaya koyacaklarını açıklayan eylem planları geliştirecektir. Bu
eylem planları kabul edildiğinde, hükümetlerden tespit edilen değişiklikleri uygulamayı
taahhüt etmeleri beklenmektedir.
İkinci olarak, 2000 yılında yapılan Birleşmiş Milletler Binyıl Zirvesi’nde, tüm üye
devletler Binyıl Kalkınma Hedefleri’ni (BKH’ler)2 kabul etmiştir; bu sekiz hedeften biri
de toplumsal cinsiyet eşitliğinin geliştirilmesi ve kadının güçlenmesidir. Bu hedef
bakımından ülkelerinin kaydettiği ilerlemeyi ölçmek için üç gösterge vardır:
• İlk, orta ve yükseköğretimdeki kız çocuklarının erkek çocuklarına oranı
1
2
http://www.un.org/womenwatch/daw/beijing/platform/
http://www.un.org/millenniumgoals/
4
• Tarım dışı sektörde ücretli işlerde çalışan kadınların oranı
• Ulusal mecliste kadın üye oranı
Bu iki inisiyatifin sonucu olarak, dünya genelinde ulusal hükümetler, kendi ülkelerinde
toplumsal cinsiyeti anaakımlaştırma yoluyla, toplumsal cinsiyet eşitsizliklerini gidermeye
çaba harcamaktadır. Toplumsal cinsiyeti anaakımlaştırma, UN Women tarafından şöyle
tanımlanmaktadır:
Toplumsal cinsiyetin anaakımlaştırılması, toplumsal cinsiyet eşitliğini gerçekleştirmek için
dünya genelinde kabul gören yaklaşımdır ve UN Women’ın çalışmalarının ana unsurudur.
Hem kadınların hem de erkeklerin kaygılarını ve deneyimlerini tüm politika ve
programların tasarım, uygulama, izleme ve değerlendirme faaliyetlerinin ayrılmaz bir
parçası haline getirir. Kapsamlı bir yaklaşım olarak barış, kalkınma ve insan hakları
alanında tüm faaliyetlere ilişkindir, ve bu faaliyetlere kadınlar ve erkeklerin etki yaratması,
katılması ve yararlanmasını mümkün kılar.3
Ülkedeki erklerden biri olarak Meclis, kendi faaliyetlerinin ayrılmaz parçası olarak hem
kadınlar hem de erkeklerin kaygı ve perspektiflerini dikkate alan önlemleri
benimsemelidir. Bunun nasıl yapılacağı, bu raporun ilerleyen kısımlarında ele
alınmaktadır.
Türkiye
Türkiye, Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi’ni (CEDAW)
1985 yılında kabul etmiştir. Ayrıca, 2000 yılından bu yana, bu alandaki uluslararası
taahhütlerine uygun olarak toplumsal cinsiyete duyarlı hükümleri kendi iç hukukuna
yerleştirme yönünde önemli mesafe kat etmiştir. Türkiye’nin bu çalışmaları, başta UN
Women ve selefi olan UNIFEM olmak üzere, birçok ulusal ve uluslararası kuruluş
tarafından desteklenmiştir.
Türkiye’de bu alandaki önemli adımlardan bazıları şunlardır:
2004 yılında Anayasa’ya yapılan bir değişiklik ile kadın erkek eşitliğine açıklık
getirilmiştir: “Kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir. Devlet, bu eşitliğin yaşama
geçmesini sağlamakla yükümlüdür”;
o Aynı değişiklik kapsamında ayrıca, Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın
Önlenmesi Sözleşmesi’nin (CEDAW) ulusal hukuka üstünlüğü kabul edilmiştir;
o Meclis 2009 yılında, 5840 sayılı Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu Kanunu’nu
kabul etmiştir;
o 2012 yılında ise, 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin
Önlenmesine dair Kanun kabul edilmiştir.
o
TBMM Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu, 2009 yılından bu yana meclis daimi
komisyonu statüsünde faaliyet göstermektedir; Anayasa ve Meclis İçtüzüğü (daimi
komisyonların yetkilerini belirleyen sf.20-48) uyarınca TBMM’nin sahip olduğu anayasal
3
http://www.unwomen.org/en/how-we-work/un-system-coordination/gender-mainstreaming
5
yetkilere sahiptir. Komisyon, Türkiye’de kadın savunuculuğu alanında faaliyet gösteren
STK’ların ortak çabaları sonucunda kurulmuştur.
Buna ek olarak, 5840 sayılı Kanun, KEFEK’in görevlerini ayrıntılı olarak belirtmektedir.
Kanun’a göre KEFEK’in yedi görevi vardır:
1. Kendisine esas veya tali olarak havale edilen kanun tasarılarına yapılması
muhtemel değişiklikleri görüşmek ve tavsiye etmek;
2. Kendi faaliyetlerine ilişkin yıllık değerlendirme raporu hazırlamak;
3. Kadın erkek eşitliğini sağlamaya yönelik olarak diğer ülkelerdeki ve uluslararası
kuruluşlardaki gelişmeleri takip etmek
4. Kadın erkek eşitliği konusunda TBMM’nin çalışmalarına ilişkin gerekli bilgileri
temin etmek
5. T.C. Anayasası ve kanunlarını Türkiye’nin uluslararası yükümlülükleri ile uyumlu
hale getirmek için yapılması gereken yasa ve politika değişikliklerini tavsiye
etmek;
6. TBMM Başkanlığınca havale edilen kadın erkek eşitliğinin ihlaline ve toplumsal
cinsiyete dayalı ayrımcılığa dair iddialar ile ilgili başvuruları incelemek ve gerekli
gördüğü hallerde ilgili mercilere iletmek; ve
7. Kadın erkek eşitliği konusunda kamuyu bilgilendirmek.
KEFEK’in sayılan yedi görevi, geniş bir faaliyet alanı sağlamaktadır. Komisyon üyesi 26
milletvekili, TBMM’de temsil edilen partilerin üye sayısıyla orantılı olarak
görevlendirilmektedir; ayrıca, Komisyon’da halen iki yasama uzmanı, üç yasama uzman
yardımcısı ve bir komisyon memuru görev yapmaktadır.
KEFEK’in hazırlamış olduğu yıllık değerlendirmelerden örnekler (2010; 2013) ve
Komisyon uzmanları yapılan görüşmelere dayalı olarak, Komisyon’un tanımlı görevini
yerine getirmekte olduğu görülmektedir:
1. Kanun tasarılarının incelenmesi bakımından bugüne kadar esas komisyon olarak
görevlendirilmemiş olmakla birlikte, KEFEK bazı durumlarda tali komisyon olarak
görevlendirilmiş ve daha sonra TBMM tarafından kabul edilen kanunlara değişiklik
yapılması yönünde öneriler getirmiştir;
2. KEFEK, kadına karşı şiddet, çocuk evlilikleri ve tüm sektörlerde kadın
istihdamının artırılması hakkında raporlar dâhil olmak üzere, araştırma yaptığı
temel konuları tanımlamıştır. Bu araştırmalar genel olarak meclis araştırmalarına
ilişkin aşağıdaki uluslararası standartları karşılamaktadır:
o
o
o
o
o
Devlet kurumları ve devlet dışı kaynaklardan kanıt ve veri toplamak
Kendi inisiyatifiyle araştırma başlatmak
Devlet memurlarından beyan almak
Akademisyenler ve STK’lardan uzman görüşü almak
Ankara dışına saha çalışmaları yapmak
6
o Kanıtlara dayalı, temel sorunları irdeleyen ve açık öneriler içeren raporlar
yazmak.
3. Cinsiyet ayrımcılığına ilişkin raporları almak ve gerekli hallerde soruşturma
yapmak;
4. Toplumsal cinsiyet eşitliğine ilişkin öncelikli çalışmaların yapılması için her
yasama döneminin başlangıcında 4 yıllık çalışma planı hazırlamak;
5. Kendi iş yükünü etkin biçimde yürütmek için alt komisyonlar kurmak.
KEFEK yine de, özellikle mevzuatın incelenmesi ve izlenmesi bakımından, görevinin bazı
yönlerini yerine getirmede zorlanmaktadır. Tasarıların incelenmesinde tali komisyon
olarak görevlendirildiğinde, kanun tasarısının içeriğini eksiksiz biçimde değerlendirmeye
yetecek zaman tanınmamakta, böylece Komisyon’un, paydaşlardan gelecek kanıtlar ve
girdilere dayalı olarak özlü bir inceleme yapmasına imkân kalmamaktadır.4
Yürürlükteki mevzuatın denetimi ve izlenmesi bakımından, KEFEK, raporlarının ve
soruşturmalarının bir parçası olarak bu kanunlara bazı değişiklikler önermiştir. Ancak
bugüne kadar, kanunların uygun olarak uygulanmasını ve hükümet ve yerel yönetimler
tarafından yeterli kaynak tahsisleri yapılmasını sağlayacak şekilde düzenli olarak bu
kanunları incelemeye yönelik sistematik bir yaklaşım olmamıştır.
Uluslararası İyi Uygulamalar
Diğer ülkelerin toplumsal cinsiyet eşitliğine ilişkin mevzuatın denetimini nasıl yaptıkları
hakkında analize başlamadan önce, bu çalışma bakımından önemli olan uluslararası iyi
uygulamaları belirtmek önemlidir. Burada dikkate alınması gereken iki temel alan vardır:
Meclis’te toplumsal cinsiyetin anaakımlaştırılmasına ilişkin iyi uygulamalar ve Meclis
tarafından yapılan denetime ilişkin iyi uygulamalar.
Mecliste Toplumsal Cinsiyetin Anaakımlaştırılması
Pekin Eylem Platformu ve BKH’lerin yeni yüzyıla kadar tespit edilmemiş olduğu dikkate
alındığında, toplumsal cinsiyeti anaakımlaştırma kavramı ve meclislerde uygulanması
nispeten yeni bir uygulama alanıdır. Bununla birlikte, birtakım standartlar ve iyi
uygulamalar oluşmuştur.
Anılan zorluğa somut örnek olarak: Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine dair Kanun
tasarısının incelenmesinde KEFEK tali komisyon olarak görevlendirilmiş ve tasarıyı incelemek ve görüşmek
için yalnız bir gün süre verilmiştir; bunun ardından esas komisyon olan Adalet Komisyonu, Meclis’e
önerilerini iletmiştir.
4
7
Mecliste toplumsal cinsiyetin anaakımlaştırılması alanında önde gelen akademisyenlerden
biri olan Sonia Palmieri, bir mecliste toplumsal cinsiyetin anaakımlaştırılmasına ilişkin
temel bileşenleri aşağıdaki biçimde tanımlamıştır:
o Meclisteki tüm üst düzey yöneticiler, toplumsal cinsiyeti anaakımlaştırma ilkeleri
ve bu hedefe ulaşmak için kullanılacak araçlar konusunda bilgili ve adanmış
olmalıdır;
o Meclis, tüm çalışmaları boyunca toplumsal cinsiyet konularının eksiksiz biçimde
dikkate alınmasını sağlamak üzere, komisyonlar sisteminde açık yasal çerçeve ve
yetkiler belirlemiş olmalıdır. Aşağıdakileri yaparak bunu gerçekleştirmek
mümkündür:
(i)
İlgili tüm yasa tasarılarını ve hükümetin çalışmalarını toplumsal cinsiyet
eşitliği bakımından incelemek üzere, yeterli kaynaklara sahip ayrı bir
komisyon; veya
(ii)
Tüm meclis komisyonlarına, kendi faaliyetlerinde toplumsal cinsiyet
eşitliği konularını değerlendirmeleri için yeterli bilgi ve kaynakların
verilmesi.
o Meclisteki bağlama dayalı olarak, meclisin tüm faaliyet süreçleri ve aşamalarında
toplumsal cinsiyet eşitliği konularının dikkate alınmasını sağlayacak münhasır
araçlar geliştirilmelidir; ve
o Toplumsal cinsiyetin anaakımlaştırılmasının yararları ve etkileri hakkında bilgiler
tüm milletvekillerine ve meclis personeline sağlanmalıdır.5
Toplumsal cinsiyetin anaakımlaştırılmasını desteklemede kabul gören iki türlü komisyon
sistemi vardır. Birincisi, meclisin münhasır amaçlı bir toplumsal cinsiyet eşitliği
komisyonu kurmasıdır; bu komisyon, yasa tasarılarını ve hükümetin çalışmaları ve
harcamalarını toplumsal cinsiyet eşitliği bakımından inceleme ve izleme yetkisine sahip
olacaktır.
KEFEK’in kurulması ve çalışmasını içeren, TBMM tarafından halihazırda uygulanan
sistem, anılan ilk kategoriye girer. Bu yöntem, Hindistan, Güney Afrika, Kosta Rika ve
Güney Kore gibi oldukça farklı ülkelerde de kullanılmaktadır.
İkinci yöntem ise, meclisin toplumsal cinsiyet eşitliği konularını tüm alanları ilgilendiren
ortak konu olarak ele almasıdır. Buna göre, meclisteki tüm komisyonlar, bütün
çalışmalarında ve meclis faaliyetlerinde toplumsal cinsiyet eşitliği konularını daima göz
önünde bulundururlar.
İsveç Meclisi (Riksdag), toplumsal cinsiyetin anaakımlaştırılmasında bu yöntemin
standardını tesis etmiştir. Meclis 2004 yılında, tüm çalışmalarının toplumsal cinsiyet
Palmieri, Sonia. 2010. “Gender Mainstreaming in the Australian Parliament”. Parliamentary Studies Centre,
Australian National University, Canberra
http://www.parliamentarystudies.anu.edu.au/pdf/publications/2011/Gender_Mainstreaming_in_the_Austral
ian_Parliament.pdf
5
8
eşitliği bakımından değerlendirilmesi için bir çalışma grubu kurmuştur. Bu çalışma,
aşağıdaki sonuçları doğurmuştur:
o Örneğin, meclis birleşim saatlerinin belirlenmesi gibi konularda, tüm
milletvekillerinin ebeveyn sorumluluklarının dikkate alınması;
o Her komisyonda, toplumsal cinsiyet eşitliği konularını savunma sorumluluğu
üstlenen bir sorumlu kişi atanması; ve
o Meclis için toplumsal cinsiyet eşitliği eylem planının geliştirilmesi ve
uygulanması.6
Önemli olan, meclisin toplumsal cinsiyeti anaakımlaştırmada benimseyeceği yöntem
hangisi olursa olsun, hükümetin çalışmalarını denetleyecek komisyonlara meclis
tarafından yetki verilmesidir. Aşağıdaki bölümde, meclis denetimi alanında uluslararası iyi
uygulamalardan örnekler sunulmaktadır.
Denetim
Meclisin görevi kanun çıkarmak ile sınırlı değildir. Meclis birçok kanun çıkarabilir; ancak
bu kanunlar hükümet, sorumlu bakanlıklar ve ilgili kurumlar tarafından etkin biçimde
uygulanmazsa, kanunların etkisi sınırlı olur veya hiç olmaz. Hemen hemen tüm kanunların
amacı, bir kamusal sorunu gidermek veya bir toplumsal zorluğu düzeltmektir; kanun doğru
biçimde uygulanmazsa, meclisin niyet ettiği sonuç gerçekleşmez.
Meclisler, vatandaşların çıkarlarının gerçekleşmesini sağlamak üzere, hükümetlerin
faaliyetlerini denetlemede önemli role sahiptir. Buna, meclisin denetim fonksiyonu adı
verilir.
Meclis bir kanunu çıkardıktan sonra, kanunun uygun biçimde uygulanmasını sağlama
görevi hayati önem taşır. Bunu yapmanın birçok vasıtası vardır: Meclis komisyonunda
danışma, dinlemeler, soru önergeleri ve genel kurul görüşmeleri gibi.
6
Gender Sensitive Parliaments: A Global Review of Good Practice, IPU, Geneva, 2011
http://www.ipu.org/pdf/publications/gsp11-e.pdf
9
Meclisin denetim fonksiyonu, hükümetin ve kamu görevlilerinin ellerindeki yetki ve kaynakları
toplumun tüm üyelerinin ihtiyaç ve çıkarlarını karşılayacak uygun biçimde ve dürüstçe
kullanmalarını sağlamayı amaçlar. Meclis, denetim görevini yerine getirirken, şiddet içeren
çatışmalara dönüşebilecek gerilimleri azaltır. Dahası, meclis denetimi ve diğer özerk hesap sorma
kurumları, hükümetin karar ve eylemlerinin kanun sınırları içinde kalmasını güvence altına alır,
böylece açık ve hesap verebilir demokrasiyi güçlendirir. Denetim sonuçta, hükümetin
faaliyetlerinin dürüstlüğüne ilişkin kamu güvenini artırır ve toplumdaki tüm grupların, şiddete
başvurmak yerine, yürütme erkinin politikalarını kabul etmesini teşvik eder.
World Bank Institute “Strengthening Parliamentary Oversight to Prevent Conflict and Reduce
Poverty – Chapter 4” [Çatışmaların Önlenmesi ve Yoksulluğun Azaltılması için Meclis
Denetiminin Güçlendirilmesi – Bölüm 4]
Bu raporun amaçları için, meclis komisyonlarının denetim faaliyetlerine odaklanacağız.
Bir meclis komisyonunun kullanabileceği çeşitli denetim araçları mevcuttur ve bu araçlar,
meclisin ait olduğu ülke ve bünyesinde faaliyet gösterdiği siyasi sistem bağlamında ele
alınmalıdır. Yine de, kanunların uygulanması dâhil olmak üzere hükümetin çalışmalarını
izlemek üzere genel olarak kabul gören araçların önemli bir kısmı aşağıda sıralanmıştır:
1. Partiler arası işbirliği – Genel oturumda partizan kavgalara boğulmuş bir
komisyonun sonuç üretmesi çok zordur. Komisyonun işleyiş kuralları ve başkanın
görevi, komisyon üyelerinin partiler arası mutabakata ulaşma isteği ve yeteneği
sergilemesi bakımından kritik önem taşır (hatta bazı durumlarda komisyon
kuralları, komisyon başkanının hükümet tarafından atanmak yerine, komisyon
üyeleri tarafından seçilmesini gerektirmektedir).
2. Hükümetten bilgi alma yetkisi – Bu yetki, gerektiğinde bakanları ve üst düzey
kamu görevlilerini komisyona çağırma ve belgeleri talep etme gücünü içerebilir.
3. Bağımsız uzmanlardan yararlanma – Komisyon, bağımsız araştırma yaptırmak
için (insan ve finansal) kaynaklara sahip olmalı ve hükümetle ilişkisi olmayan
teknik uzmanlardan kısa veya uzun süreli olarak yararlanabilmelidir.
4. Veri toplama – Komisyonlar, sonuçlara ulaşmalarını sağlayacak kanıtları elde
etmek üzere verilere erişebilmelidir. Bu veriler, devlet kaynaklarından, devlet dışı
kaynaklardan gelebilir veya komisyonun kendi çabalarıyla elde edilebilir.
5. Araştırma başlatma yeteneği – Komisyonlar, kendi görev alanları içinde hangi
konuları incelemek istediklerine karar verirken, başka makamların (Meclis
Başkanı, Hükümet) onayına bel bağlamak durumundadır.
10
6. Yetkin personel – Komisyonların çalışmalarını eksiksiz yürütebilmesi ve tüm
komisyon üyelerinin tüm bilgi ve belgelere zamanında sahip olabilmesi için, yeterli
sayıda ve yeterli bilgi-beceriye sahip yetkin personele ihtiyacı vardır.
7. Yıllık planlama – İşlerini etkin biçimde yürüten komisyonlar, meclis çalışma
takvimine uygun biçimde kendi faaliyetlerini gösteren yıllık çalışma planları
hazırlar.
8. Sivil topluma danışma – Komisyon, vatandaşların meclis çalışmalarına kendi
görüş ve girdilerini verebilecekleri yegâne yerdir. Danışma faaliyeti, kanun
tasarılarının incelenmesi hakkında olabileceği gibi, denetime ilişkin de olabilir. Bir
meclis komisyonunun sivil topluma danışmasında standart yöntem olarak kabul
edilen araçlar şöyledir:
a. Anketler – İncelenmekte olan konuya ilişkin temel sorunlara ilişkin
paydaşların veya vatandaşların algılarını tespit etmek üzere, rastgele
örnekleme yoluyla nicel araştırma yapılması
b. Vatandaş geribildirimleri – Vatandaşlar ve paydaşların görüş ve
düşüncelerini taşıyan yazılı veya çevrimiçi geribildirimler
c. Saha ziyaretleri – Komisyonun başkentten ve meclis mekânından
ayrılarak, belirli bir konu hakkında neler olup bittiğini bizzat görmek üzere
diğer yerlere gitmesi
d. Özel (/kapalı) toplantılar – Danışmanın bir parçası olarak, daha açık ve
içten tartışmaların yapılabilmesi için kilit gruplar veya kişiler ile iki taraflı
toplantıların yapılması
e. Çalıştaylar ve forumlar – Belirli bir paydaş kesitinden görüş ve girdileri
elde etmek üzere resmiyetin daha az olduğu, daha samimi diyalogun
bulunduğu ve kanıtların elde edildiği yöntemler
f. Kamuya açık dinleme – Paydaşların kanıtlarını dinlemenin resmi yöntemi;
genellikle tanık beyanlarını ve komisyon üyelerinin soru sormasını ve
tutanak altına alınmasını içerir
g. Sivil toplum katılımı – Vatandaşların paydaşlar olarak katılımına ek
olarak, ilgili sivil toplum gruplarıyla sürekli diyalog hali, güçlü ilişkilerin
tesis edilmesini ve komisyonun çalışmalarına bu grupların bilgi ve
girdilerini sunmasını sağlar.
9. Etkin raporlar – Etkin raporların iki ana özelliği vardır. İlk olarak, raporun etki
yapabilmesi için, rapor ciddi olmalı, komisyonun topladığı kanıtlara dayanan açık
ve gerçekçi öneriler içermelidir. İkincisi, raporlar zamanında hazırlanmalı, makul
süre içinde meclise sunulmalıdır.
10. Hükümetin yanıtı – Komisyon bir konuyu inceleyip, hükümetin uygulamalarının
iyileştirilmesi için gereken değişiklikleri önerdiğinde, hükümetin bu rapora uygun
bir süre içinde yanıt vermesi ve bu değişiklikleri yapmayı düşündüğü zaman
çerçevesi hakkında bilgi vermesi hayati önem taşır.
11
Bir meclis komisyonu bu standartları karşılayabildiğinde, çalışmaları çok etkin ve yüksek
kaliteli olur. Komisyon, kanıtlara ve vatandaşların görüşlerine dayanan, gerçekçi ve
uygulanabilir öneriler ortaya koyar; dolayısıyla bu önerilerin hükümet tarafından kabul
edilmesi daha muhtemel olur.
Sistemlerin Karşılaştırılması
KEFEK’in çalışmalarının etki ve sonuçlarını ölçme yöntemi olarak, diğer iki parlamenter
sistem ile karşılaştırma yapmak yararlı olacaktır. Bu durumda, inceleme için Kanada ve
İskoçya seçilmiştir. Her iki ülke de, Türkiye’ye benzer parlamenter sisteme sahiptir; ancak
yine de, her birinin kendi meclisinde toplumsal cinsiyetin anaakımlaştırılması farklı bir
seyir izlemiştir. Her iki merciin de toplumsal cinsiyet eşitliğini âdemi merkeziyetçi
sistemde uygulamada karşılaştığı zorluklar vardır (Kanada örneğinde, federal sistem). Her
iki örnek de kullanılan sistemin yaşına dayalı olarak, –Kanada sistemi 1867’den beri
mevcuttur, İskoç sistemi ise 1999 yılında kurulmuştur- toplumsal cinsiyet eşitliğine
yönelik iki farklı yaklaşıma izin veren sistemin ne kadar kemikleşmiş olduğuna dair farklı
bakış açıları sunmaktadır.
Kanada
Yasal Çerçeve
Kanada’da ulusal meclisin toplumsal cinsiyet eşitliği konularını ele alış biçimini tam olarak
anlayabilmek için, Kanada’daki parlamenter sistemin bazı özelliklerini ve faaliyet
gösterdiği yasal çerçeveyi özetlemek gerekir.
Her şeyden önce, Kanada’nın oldukça âdemi merkezileşmiş bir federal devlet olduğu
bilinmelidir. 1867 tarihli Anayasa, anayasal yetkileri federal hükümet ile on eyalet arasında
paylaştırmıştır. Anılan on eyalet, kendi yetki alanlarında özerktir. Yürütme erkinin hemen
hemen tüm faaliyetleri, eyaletlerin yetki alanına girer.7
Kanada’da eyaletler özellikle medeni haklar üzerinde yetkiye sahiptir; medeni haklar, insan
hakları ve bunun bir alt kümesi olarak, toplumsal cinsiyet eşitliğine ilişkin kanunların
yapılması ve uygulanmasını içeriyor olarak yorumlanır (örneğin, ücret eşitliği mevzuatı,
doğum izni, istihdamda ayrımcılığın önlenmesi vs).
Federal hükümetin de bu konularda biraz yetkisi vardır; ancak bu yetki, federal hükümetin
yetki alanında olan, hükümetin düzenleyebileceği konularla sınırlıdır. Örneğin, federal
hükümet, eyaletler arası demiryolları ve radyo-tv yayını konusunda yetkiye sahiptir. Bu
sınırlı alanlar dâhilinde (diğer şeylerin yanısıra), federal hükümet, toplumsal cinsiyet
eşitliğine ilişkin kurallar koyma yetkisine sahiptir.
Kanada’da eyalet ve federal hükümetlerin yetkileri hakkında genel bilgi
http://www.parl.gc.ca/about/parliament/senatoreugeneforsey/book/chapter_3-e.html
7
12
için
bakınız:
1982 tarihli Anayasa, kadın erkek eşitliğini özel olarak güvence altına alan Haklar Şartı
içermektedir. Anayasanın bu hükmüne dayanarak, federal hükümet ve on eyalet hükümeti,
kadın erkek eşitliğinin (ve bunun yanısıra, diğer eşitlik türlerinin) nasıl uygulanacağına
ilişkin belirli ayrıntıları düzenleyen insan hakları mevzuatı oluşturmuştur.
Uygulamanın en yaygın biçimi ise, insan hakları komisyonu olarak bilinen bir idari
mahkemedir; bu mahkeme, şikâyetleri incelemek, duruşmalar yapmak ve ayrımcılık olup
olmadığına ilişkin karar vermekten sorumludur.
Ayrıca, federal hükümet ve on eyaletin tümü, toplumsal cinsiyet eşitliğine ilişkin
hükümleri olan diğer mevzuata da sahiptir. Bunların içinde en yaygın olanlar çalışma
mevzuatı ve istihdamda ayrımcılığın yasaklanmasıdır; diğerleri ise yargıda atama usulleri,
aile içi şiddet ve sağlık hizmetlerini içerir.
Eyaletlerde ve federal seviyede, özerkliği anayasal güvence altında olan, doğrudan halk
tarafından seçilmiş meclisler vardır; bu meclislerin görevi kendi anayasal yetki alanlarında
kanun çıkarmak ve kanunların uygulanmasını izlemektir. Eyalet meclislerinin her birinde,
kanun tasarılarını ayrıntılı olarak incelemek ve hükümetin düzenleme, politika ve
harcamalarını denetlemekten sorumlu daimi komisyonlar vardır. Ancak, eyalet
meclislerinde, açıkça toplumsal cinsiyet eşitliği alanında görevlendirilmiş münhasır amaçlı
komisyonlar yoktur. Buradaki genel yaklaşım, her komisyonun kendi görev alanında
toplumsal cinsiyet eşitliği konularından sorumlu olmasıdır; ancak bunun sistematik
biçimde yerine getirilmesini sağlayacak kural veya sistem mevcut değildir.
Federal seviyede, Kanada Avam Kamarası (iki meclisli parlamentonun halk tarafından
doğrudan seçilen meclisi), toplumsal cinsiyet eşitliği konularının izlenmesinde, melez bir
sistem uygulamaktadır.
104(2) sayılı Sürekli Yönerge (/İçtüzük)8, diğer şeylerin yanısıra, azami on milletvekili
üyeden oluşan, Kadının Statüsü Daimi Komisyonu’nu kurmuştur. 106(2) sayılı Sürekli
Yönerge ise, Kadının Statüsü Daimi Komisyonu Başkanı’nın, meclisteki en büyük
muhalefet grubuna mensup bir milletvekili olacağını öngörmüştür. Komisyonun görevi,
Federal Kadının Statüsü Departmanı’nın 9 çalışmalarını izlemektir; ve Komisyon tabiatı
gereği, toplumsal cinsiyet eşitliğine ilişkin her şeyi olmasa da birçok şeyi ele almaktadır.
Buna ek olarak, diğer tüm daimi komisyonların, kendi görev alanlarında ortaya çıkan tüm
konuları ele alması beklenir. Bu nedenle, her daimi komisyon, kendi görev alanıyla ilgili
olan toplumsal cinsiyet eşitliği konularını dikkate almakla sorumludur. Özellikle,
toplumsal cinsiyet eşitliği konularını inceleme görevine sahip diğer daimi komisyon ise
Adalet ve İnsan Hakları Komisyonu’dur; bu komisyonun görev alanı Kanada İnsan Hakları
Kanunu ve Kanada İnsan Hakları Komisyonu’nu kapsamaktadır.
Avam Kamarası’ndaki tüm daimi komisyonlar aşağıdaki geniş yetkilere sahiptir:
8
9
http://www.parl.gc.ca/About/House/StandingOrders/chap13-e.htm#TOCLink_108_3e
http://www.swc-cfc.gc.ca/abu-ans/who-qui/index-eng.html
13
o Komisyon raporu sunulduktan sonra 120 gün içinde Hükümet’ten yanıt bekleme
hakkı (s. 109);
o İlgili kurul ve komisyonlara hükümetin yaptığı atamaları incelemek (s. 110);
o İşini yapmak için gerektiği sıklıkta toplanmak (s. 115);
o Bir başkan ve iki başkan yardımcısı seçmek (s.105);
o Avam Kamarası Sürekli Yönergeleri’ne göre çalışmak (s. 116);
o İşini yapmak için gereken uzmanları tutmak (s. 120);
o Komisyonun ihtiyaçlarını karşılamak için meclisten özel fon istemek (s. 121);
o İncelemesi için kendisine havale edilen tüm konuları görüşmek (s. 108(1)(a));
o Komisyon raporlarına, azınlık veya muhalefet raporlarının eklenmesine izin
vermek (s. 108(1)(a));
o Tanıklardan ve belgelerden kanıt elde etmek (s. 108(1)(a));
o Diğer daimi komisyonlar ile ortak oturum yapmak (s. 108);
o İşlerini yürütmek için alt komisyonlar kurmak; ve
o Denetlemekten sorumlu olduğu departman(lar)a ilişkin kanunlar, programlar ve
politikalar, harcamalar ve diğer hususları incelemek (s. 108(2)).
Ancak, Kanada Avam Kamarası Sürekli Yönergelerinde, toplumsal cinsiyet eşitliğine ve
her daimi komisyonun kendi görevinin bir parçası olarak bu hususları incelemesi
gerektiğine ilişkin belirgin hüküm yoktur. Dolayısıyla, her komisyon proaktif olarak ve
çoğu durumda “gerektikçe” esasıyla, toplumsal cinsiyeti anaakımlaştırma ilkelerini
uygulamaktadır.
Pratik Uygulama
Kanada Avam Kamarası Sürekli Yönergeleri’nin karma hükümleri göz önüne alındığında,
Kanada Parlamentosu’nun toplumsal cinsiyet eşitliği konularını pratikte nasıl ele aldığını
görmek için, kuralların ötesine bakmak gerekir.
Kadının Statüsü Daimi Komisyonu ile başlarsak, bu Komisyon, kendi görevini mümkün
olan en geniş ve liberal biçimde yorumlayarak araştırmalarını yapmış ve raporlarını
yazmıştır. Örneğin, Kanada Hükümeti tüm kanunlar, düzenlemeler ve politikaların
toplumsal cinsiyet eşitliği bakımından etkilerini dikkate almaya yönelik bir sürece sahiptir.
Toplumsal Cinsiyet Temelli Analiz Artı (GBA+) 10 adı verilen bu süreç, özel olarak bu
Komisyon’un görevi kapsamında değildir; ancak Komisyon, 2005 yılında GBA+’nın
çalışmalarını incelemiş ve rapor hazırlamıştır. 11 Komisyon ayrıca, toplumsal cinsiyete
10
http://www.swc-cfc.gc.ca/gba-acs/resources-ressources-eng.html
http://www.parl.gc.ca/HousePublications/Publication.aspx?DocId=2216072&Language=E&Mode=1&Pa
rl=39&Ses=1
11
14
duyarlı bütçeleme12, insan kaçakçılığı13, federal işyerlerinde cinsel taciz14 ve Kanada’da
kız çocuklarının ekonomik geleceği15 konularında geniş bir inceleme yapmıştır.
Komisyon bunlara ek olarak, Kanada Hükümeti’nin Kadının Statüsü Departmanına
ayırdığı bütçeyi de gözden geçirmiş, anılan departmanın faaliyetlerini incelemiştir.
Ancak, Kadının Statüsü Departmanı, aile içi şiddet veya doğum izni gibi önemli mevzuatı
uygulayan bir organ olmadığından, Komisyon, toplumsal cinsiyet eşitliğine ilişkin
kanunlar veya kadınlar üzerinde doğrudan etkisi olan kanunların denetimiyle pek
uğraşmamıştır. Bu işler, diğer daimi komisyonlar tarafından yapılmıştır.
Toplumsal cinsiyet eşitliği alanında birtakım yetkileri olan diğer daimi komisyon olan
Adalet ve İnsan Hakları Daimi Komisyonu ise, 2007 yılından bu yana faaliyetleri ve
raporlarının gösterdiğine göre, toplumsal cinsiyet eşitliğine ilişkin herhangi bir sorunu
tespit etmemiş veya soruşturmamıştır.
Bu komisyon normal olarak, Kanada Ceza Kanunu ve aile içi şiddete ilişkin hükümlerinin
uygulanmasını izlemekten ve yargılamanın adil ve cinsiyet ayrımı gözetmeden yapılmasını
sağlayacak şekilde yargıçların atanmasından sorumludur. Ancak, son yıllarda komisyonun
bu mevzuatı izleme rolünü üstlenmiş olduğunu gösteren herhangi bir kanıt yoktur.
Diğer daimi komisyonlar, nadiren de olsa, kendi görev alanlarında toplumsal cinsiyet
eşitliği konularını, mevcut mevzuat ile ilişkili olmaksızın ele almışlardır. Örneğin, Kamu
Hesapları Komisyonu 2010 yılında, Kanada Hükümeti’nin toplumsal cinsiyet analiz
prosedürlerini incelemiştir. 16 2013 yılında ise, yerli kadınlara karşı şiddeti soruşturmak
üzere bir özel komisyon (geçici) kurulmuştur. Bu komisyon, Avam Kamarası’nın özel
kararıyla kurulmuştur; kararda komisyonun inceleyeceği kritik konulara ilişkin açık ve
belirgin bir görev yetkisi vardır.17
Dolayısıyla, toplumsal cinsiyet eşitliği konusunda sınırlı görevi olan Kadının Statüsü
Daimi Komisyonu dışında, Kanada Parlamentosu’nda diğer daimi komisyonların, kendi
işlerinin tüm yönleri açısından toplumsal cinsiyet eşitliğini göz önüne alabilecekleri ve
almaları gereken bir sistem yoktur. Bu durum, Avustralya Federal Temsilciler Meclisi’ne
benzemektedir; böyle bir sistem yokluğunun etkisi, bir raporda dile getirilmiştir.18
12
http://www.parl.gc.ca/HousePublications/Publication.aspx?DocId=3683704&Language=E&Mode=1&Pa
rl=40&Ses=2
13
http://www.parl.gc.ca/HousePublications/Publication.aspx?DocId=2738918&File=0
14
http://www.parl.gc.ca/HousePublications/Publication.aspx?DocId=5748434&Language=E&Mode=1&Pa
rl=41&Ses=1
15
http://www.parl.gc.ca/HousePublications/Publication.aspx?DocId=5748434&Language=E&Mode=1&Pa
rl=41&Ses=1
16
http://www.parl.gc.ca/Content/HOC/Committee/403/PACP/WebDoc/WD4595936/Action_Plans/43Status%20of%20Women%20Canada-e.htm
17
http://www.parl.gc.ca/HousePublications/Publication.aspx?DocId=6469851&Language=E&Mode=1&Pa
rl=41&Ses=2
18
Palmieri, Sonia. 2010, “Gender Mainstreaming in the Australian Parliament”. Parliamentary Studies
Centre, Australian National University, Canberra
15
O analizi Kanada deneyimine genişletecek olursak, benzer zorlukların ortaya çıktığını
görürüz. Parlamento, kendi önüne gelecek tüm konularda toplumsal cinsiyetin
anaakımlaştırılacağı bir sistem veya standart usuller tesis etmemiştir.
Son olarak, toplumsal cinsiyetin anaakımlaştırılmasının yararları ve etkileri ve toplumsal
cinsiyet konularının göz önüne alınmasında komisyonların oynayacağı rol hakkında
bilgiler tüm milletvekilleri ve meclis personeline sistematik olarak aktarılmamaktadır.
Toplumsal cinsiyet eşitliği konularına sistematik yaklaşım olmayınca, Meclis
faaliyetlerinin birçoğunun toplumsal cinsiyet eşitliği göz önüne alınmaksızın yapıldığı
görülmektedir. Bu eksiklik kurumsaldır ve görevini ne derece geniş yorumlarsa
yorumlasın, hükümetin bir bakanlığını/departmanını izleme görevine sahip tek bir daimi
komisyon tarafından giderilemez.
Çıkarılan Dersler
Kanada’daki parlamenter sistemin incelenmesinden, şu sonuçları çıkarabiliriz:
o Toplumsal cinsiyet eşitliğinin yerel ve eyalet düzeyinde izlenmesini sağlamak için,
ulusal düzey altındaki meclislerin kaynaklara ihtiyacı vardır;
o Münhasır amaçlı bir toplumsal cinsiyet eşitliği daimi komisyonu, hükümetin tüm
çalışmalarının toplumsal cinsiyet eşitliği perspektifinden izlenmesini sağlamak
üzere, hükümetin tüm çalışmalarını geniş biçimde izleme görev ve yetkisine sahip
olmalıdır;
o Münhasır amaçlı toplumsal cinsiyet eşitliği komisyonunun kurulması, diğer daimi
komisyonları, mevcut kanunları toplumsal cinsiyet eşitliği bakımından denetleme
görevlerini üstlenmekten caydırabilir;
o Milletvekilleri ve meclis personelinin toplumsal cinsiyet eşitliği konusunda kendi
görevlerini kavrayabilecekleri bilgi ve becerilere sahip olmalarını sağlayacak bir
sistem olmaksızın, bu konuların sistemli desteğe kavuşması pek mümkün
olmayacaktır;
o Her daimi komisyondan, kendi görevinin bir parçası olarak, tüm faaliyetlerinde
toplumsal cinsiyet eşitliğini göz önüne alması bekleniyorsa, bunun meclis
başkanlığı tarafından pozitif olarak ifade edilmesi ve uygulanması gerekir; ve
o Genel bir eylem planı veya sistem olmaksızın, meclisin toplumsal cinsiyet eşitliğini
izlemede kritik seviyeye ulaşması mümkün olmayacaktır.
16
İskoçya
Yasal Çerçeve
İlginç görülen diğer bir parlamenter sistem, İskoçya’nın sistemidir. İskoç Parlamentosu,
ulusal düzey altında bir meclistir; henüz 1999 yılında kurulmuş yeni bir yapıdır,
dolayısıyla, toplumsal cinsiyet ve insan hakları konularında daha çağdaş düşünceleri
yansıtmaktadır. İskoç Parlamentosu ayrıca, Westminster (İngiliz Parlamentosu)
yaklaşımından ziyade, daha Avrupai yaklaşımı yansıtan sistemler geliştirmiştir. İskoç
milletvekilleri karma sistemle seçilir; hem tek vekil seçilen dar seçim çevreleri hem de
nispi temsilin geçerli olduğu bölgesel seçim çevreleri kullanılmaktadır.
İskoç Parlamentosu’nun yetkileri, Birleşik Krallık’ın 1998 tarihli İskoçya Kanunu’nda
belirtilmiştir. Kanun’a göre, belirli yetkiler ulusal hükümete ve ulusal meclise (Birleşik
Krallık Avam Kamarası) verilmiştir; diğer tüm yetkiler ise İskoç Hükümeti ve
Parlamentosu’na bırakılmıştır. Ancak, insan hakları (ve bunun bir alt kümesi olarak
toplumsal cinsiyet eşitliği) bakımından, İskoç Hükümeti ve Parlamentosu’nun yetkileri
konusunda biraz muğlaklık mevcuttur. Bunun Parlamento’ya birtakım etkisi olmuştur; yine
de Parlamento’yu eşit hakları destekleme ve uygulamada pozitif bir rol üstlenmekten
alıkoymamıştır.
İskoç Parlamentosu kurulurken, Parlamento’nun eşitlik alanında çalışmaları için bazı temel
ilkeler belirlenmiştir. Bunlar, Parlamento rehber ilkelerinde daha ayrıntılı biçimde
açıklanmıştır:
1.9 İskoç Parlamentosu’nun kuruluş ilkelerinden biri de, herkes için fırsat eşitliğini
geliştirme ve destekleme gereğidir.
1.10 Komisyon Başkanları Heyeti 19 , eşitlik konularının tüm komisyonların çalışmaları
bakımından anaakımlaştırılmasına karar vermiştir.
1.11 Bu demektir ki, her komisyon yalnız incelediği mevzuatın eşitlik bakımından kontrol
edilmesinden sorumlu olmakla kalmayıp, fırsat eşitliği kriterlerinin, komisyonların
çalışmasını destekleyen süreçler ve mekanizmaların, özellikle soruşturmaların, temel
direği olmasını sağlayacaktır. Dolayısıyla komisyonlar, danışman, danışılan ve tanıkların
tespit edilmesi gibi konularda fırsat eşitliğini dikkate alacaklar; ayrıca, soruşturma ve
yasama süreçlerinde fırsat eşitliği bakımından etkileri tespit edeceklerdir.20
Özetle, Parlamento’nun tüm komisyonları, tüm çalışmalarında eşitliği göz önüne almak
zorundadır.
İskoç Parlamentosu Sürekli Yönergesi, yedi zorunlu komisyon kurmuştur; bunlardan birisi
de Fırsat Eşitliği Komisyonu’dur (FEK). 21 Kural 6.9, FEK’in görevini aşağıdaki gibi
tanımlamıştır:
Ç.N. “Conveners Group”un sözlük anlamı “Toplantı Düzenleyiciler Grubu”dur; İskoç Parlamentosu’nda
her komisyonun başkanı durumundaki kişi “convener” olarak adlandırılmaktadır.
20
http://www.scottish.parliament.uk/parliamentarybusiness/24406.aspx
21
http://www.scottish.parliament.uk/parliamentarybusiness/26518.aspx
19
17
1.
Fırsat Eşitliği Komisyonu’nun görevi, fırsat eşitliğine ilişkin konuları ve
Parlamento’da fırsat eşitliğinin gözetilmesini incelemek ve rapor hazırlamaktır.
2.
Bu Kurallarda, “fırsat eşitliği”, cinsiyet veya medeni durum, ırk, engellilik, yaş,
cinsel yönelim, lisan veya sosyal köken veya dini inanç veya siyasi görüşler dâhil
olmak üzere diğer kişisel özellikler nedeniyle kişiler arasında ayrımcılığının
önlenmesi, ortadan kaldırılması veya düzenlenmesini içerir.
FEK, yedi milletvekili üyeye ve aşağıdaki yetkilere sahiptir:
o Kendi görev alanında yetkili olduğu konuları incelemek (Kural 6.2.1);
o Kendi yetki alanındaki tüm politikaları ve idari konuları değerlendirmek (Kural
6.2.2(a));
o İlgili kanun tasarılarını incelemek (Kural 6.2.2 (b));
o İlgili Avrupa Birliği mevzuatını ve uluslararası antlaşmaları incelemek (Kural 6.2.2
(c));
o Kendi görev alanında yürürlükteki kanunlara ilişkin değişiklikler önermek (Kural
6.2.2. (d));
o Kendi uzmanlık alanında, yeni kanun tasarısı çalışmaları başlatmak (Kural 6.2.2
(e)); ve
o Kendi görev alanına ilişkin olarak Hükümetin mali harcamalarını incelemek (Kural
6.2.2. (f)).
Sürekli Yönerge’de tanımlanan FEK yetkilerine ek olarak, Parlamento’nun kabul ettiği
düzenlemeler22 yoluyla, aşağıdakileri içeren ilave yetkiler verilmiştir:
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
Kendi görev alanındaki konulara ilişkin kamu araştırmaları yapmak;
Diğer komisyonlar ile ortak araştırma yapmak;
Sözlü kanıtlar için tanık çağırmak;
Yazılı belgeleri istemek;
Kamu kurumlarından sunum talep etmek;
Bağımsız araştırma yaptırmak (Parlamento’nun onayı ile);
Gayriresmi kamuya danışma faaliyeti düzenlemek;
Saha ziyaretleri yapmak;
Komisyonu desteklemek üzere dışarıdan teknik danışman tutmak (Parlamento’nun
onayı ile);
Yazılı raporlar ve öneriler hazırlamak;
Hükümetten yanıt istemek;
Belirli durumlar hariç olmak üzere, kamuya açık toplantılar yapmak;
Dilekçe Komisyonu tarafından kendisine havale edilen vatandaş dilekçelerine
işlem yapmak.
Pratik Uygulama
22
http://www.scottish.parliament.uk/parliamentarybusiness/24416.aspx
18
İskoç Parlamentosu’nun faaliyet gösterdiği yasal çerçeve dikkate alındığında,
Parlamento’nun toplumsal cinsiyetin anaakımlaştırılması için alan yarattığı açıkça
görülmektedir. İlk olarak, Parlamento eşitlik ilkesini tanımış ve bu ilkenin tüm
faaliyetlerinde anaakımlaştırılacağını belirtmiştir. Bu kapsamda, tüm Parlamento
personeline iki yılda bir eşitlik eğitimi verilmesi ve Parlamento İnsan Kaynakları
Birimi’nde Eşitlik Danışmanı kadrosunun oluşturulması vardır.
Eşitliğin temel ilke olarak ilan edilmesine ek olarak, Parlamento, cinsiyet ayrımına (yani,
toplumsal cinsiyet eşitliği) ilişkin konularında özel görevli Fırsat Eşitliği Komisyonu’nu
kurmuştur. FEK, son yıllarda görevini yerine getirirken, toplumsal cinsiyet eşitliğine
ilişkin çeşitli konuları incelemede oldukça proaktif hareket etmiştir:
o Evlilik ve Birliktelik kanun tasarısının incelenmesi (2013)23
o İskoç kamu hizmetleri hakkında bir anketin yapılmasını da içeren, toplumsal
cinsiyete duyarlı bütçeleme protokollerine24 dayalı olarak, yıllık devlet bütçesinin
incelenmesi; ve
o Kadınlar ve İstihdam hakkında araştırmanın incelenmesi (2013)25
Ancak, en azından son zamanlarda FEK, kendi görev alanına ilişkin yürürlükteki kanunlara
ilişkin denetim yetkisini kullanmamıştır. Bunun nedeni kısmen, FEK’in görev alanının
oldukça geniş olması, yalnız toplumsal cinsiyet eşitliği konularını değil, aynı zamanda ırk,
din, engellilik ve diğer nedenlerle ayrımcılığı da içermesi olabilir. Dolayısıyla, FEK, çeşitli
eşitsizlik biçimlerine ilişkin konuları incelemesi için içeriden ve dışarıdan taleplerle karşı
karşıyadır; toplumsal cinsiyet eşitliği bu konulardan yalnız biridir.
2009 yılında İskoç Fırsat Eşitliği Komisyonu26 (FEK’in ilgilendiği devlet kurumu), FEK’in
çalışmalarını ayrıntılı olarak inceletmiştir. Temel bulgulardan birisi, İskoç Parlamentosu
ve Hükümeti’nin toplumsal cinsiyet eşitliğinin uygulanması ve desteklenmesi konusunda
yetkilerinin muğlak olması nedeniyle, FEK’in kendi yetkilerini sonuna kadar kullanmakta
tereddüt ettiği olmuştur. Bu tereddüt, Parlamento’nun eşitliğin anaakımlaştırılmasını
onaylamış olmasına rağmen, FEK’in faaliyetlerini kısıtlayan kritik neden olmuştur.
Bu bakımdan, İskoç Parlamentosu’nun diğer zorunlu komisyonlarının raporları ve
faaliyetlerinin incelenmesinden açıkça görüldüğü üzere, toplumsal cinsiyet eşitliği
konuları, anaakımlaştırılmış olması gerekmekle birlikte, komisyonların kendi
faaliyetlerinde, kanun tasarılarını gözden geçirmelerinde veya hükümetin faaliyetlerini
denetlemelerinde önemli bir faktör değildir. Parlamento, kendi içtüzüğünde toplumsal
cinsiyet eşitliğinin önemini tanımlamanın ötesinde bir şey yapmamış, tüm komisyonların
23
http://www.scottish.parliament.uk/parliamentarybusiness/CurrentCommittees/63773.aspx
http://www.scottish.parliament.uk/parliamentarybusiness/CurrentCommittees/52318.aspx
25
http://www.scottish.parliament.uk/parliamentarybusiness/CurrentCommittees/64971.aspx#a40
26
Fitzgerald, R., Equal Opportunities and the Scottish Parliament: A Progress Review Scottish Equal
Opportunities Commission, Edinburgh, Scotland (2009)
http://www.equalityhumanrights.com/uploaded_files/Scotland/equal_opportunities_and_the_scottish_parlia
ment_-_a_progress_review.pdf
24
19
faaliyetlerinde toplumsal cinsiyet eşitliği konularının izlenmesini kolaylaştıracak ve sürekli
kılacak kaynaklar, bilgi ve araçlar vasıtasıyla bu ilkeyi hayata geçirmemiştir.
Dolayısıyla, İskoç Parlamentosu, eşitliği kurumun temel ilkesi yapmasına, bu ilkenin
anaakımlaştırılmasına ilişkin birtakım kurallar getirmesine ve bu konular için münhasır
amaçlı bir komisyon kurmuş olmasına rağmen, Parlamento’nun çalışmalarının gerçek
anlamda toplumsal cinsiyet eşitliğine dayalı olmasını sağlamak üzere, komisyonların
toplumsal cinsiyeti anaakımlaştırma ilkeleri ve politikalarını göz önüne alma ve
uygulamadaki etkinliği bakımından hala eksiklikler vardır.
Çıkarılan Dersler
İskoç Parlamentosu’nun çalışmalarına ilişkin yasal ve Pratik parametrelere dayalı olarak,
TBMM KEFEK açısından önemli olabilecek temel dersler çıkarmak mümkündür:
o Eşitliğin Parlamento’nun temel ilkesi olarak tanımlanması önemlidir;
o Parlamento personeline eğitim verilmesi, Parlamento kültürü üzerinde etki
yaratabilir;
o Eşitliğin anaakımlaştırılmasının desteklenmesi, kurum üzerinde etki yaratabilir;
o Toplumsal cinsiyet eşitliği konusunu daha geniş eşit haklar kümesi ile aynı kefeye
koymak, Parlamento’nun toplumsal cinsiyet eşitliği konularına eğilmesini
sınırlayacaktır;
o Münhasır amaçlı bir komisyona yeterince yetki verilmiş olsa da, bu yetkilerin güçlü
biçimde kullanılması için daha fazlasını yapmak gerekir;
o Toplumsal cinsiyet eşitliğinin sistematik hale getirilmesi, bu alanda politikalar,
kaynaklar ve münhasır amaçlı kurallar bulunmasını ve Parlamento’nun tüm
faaliyetlerinde toplumsal cinsiyetin anaakımlaştırılmasını gerektirmektedir.
20
KEFEK için Yol Haritası
Yukarıdaki görüşler ile Kanada ve İskoçya örnekleri dikkate alınarak, TBMM Kadın
Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu’nun yürürlükteki mevzuatı ve mevzuatın cinsiyet ayrımı
gözetmeyen biçimde uygulanmasını denetleme görevini tam anlamıyla üstlenebilmesi
için yapılması gerekenler aşağıda maddeler halinde önerilmektedir:
Bu Yasama Dönemi’nin Kalan Kısmında (yaklaşık 1 yıl)
 TBMM Başkanlığı ile diyalog başlatmak: KEFEK, TBMM’nin statükoyu geride
bırakarak, toplumsal cinsiyeti nasıl anaakımlaştırması gerektiği konusunda,
TBMM Başkanı ve partilerin genel başkanları ile samimi bir tartışma başlatmalıdır.
Diyalog şunlara ilişkin olmalıdır:
o TBMM’nin toplumsal cinsiyet eşitliğini temel ilke olarak benimsediğine
dair güçlü bir beyan;
o Milletvekillerinin toplumsal cinsiyet eşitliği ve bu eşitliği
gerçekleştirmedeki rolü hakkında bilgilerini artırmaya yönelik olarak
Başkanlığın taahhüdü;
o Personelin eğitimi de dâhil olmak üzere, sonraki Yasama Dönemi’nde
toplumsal cinsiyetin anaakımlaştırılması için kaynakların sağlanması.
 KEFEK’in kanunları izlemesi için özel araçlar: KEFEK’teki üye milletvekilleri
ve personel, Komisyonun denetim kapasitesini artıracak bilgi, materyal ve
uzmanlığa (ulusal ve uluslararası) erişime sahip olmalıdır. Bu kaynaklar arasında
kılavuzlar, araç setleri, düzenlenen çalıştaylar ve meslektaşlar arası görüşmeler
olabilir.
 Dönem sonu değerlendirme raporunun hazırlanması: KEFEK, kendi
döneminin başlangıcından bu yana yaptığı bütün çalışmaları ayrıntılı biçimde
analiz etmeli ve bu incelemesinin sonuçlarını bir “bilgi notu” olarak yazıya
dökmelidir. Ayrıca, bu rapor KEFEK’in müteakip dönemde neler yapması
gerektiğine dair önerilerini de içermelidir.
 Sivil Toplum Kuruluşları ile mutabakat zaptı imzalanması: KEFEK, toplumsal
cinsiyet eşitliği alanında savunuculuk faaliyeti gösteren sivil toplum grupları ile
güçlü ilişkiler kurmalı ve sürdürmelidir. Bu yalnızca KEFEK ile gruplar arasında
resmi ve gayriresmi toplantılardan ibaret olmamalı; aynı zamanda iki taraf
arasındaki bilgi aktarımını ve KEFEK’in STK’ların bilgi birikimi ve becerilerinden
nasıl yararlanacağını da içermelidir.
 Veri toplama sistemi oluşturulması: Kanunların etkin biçimde uygulanıp
uygulanmadığını belirleyebilmek için, ulusal düzeyde ve daha alt düzeylerde,
ayrıştırılmış verilere ihtiyaç olabilir. KEFEK’in kamu görevlileri ve sivil toplum
ile işbirliği yaparak, bu türden verilerin toplanması ve bildirilmesi için bir sistem
kurmalarına ihtiyaç vardır.
21
2015 Seçimlerinden sonra
 Yıllık çalışma planı yapılması: KEFEK, her Yasama Dönemi için dört yıllık plana
sahiptir; ancak uygulama standardı olarak, yıllık çalışma planı esasını
benimsemelidir. Böylece, çalışmalarını yıllık olarak gözden geçirebilecek (yıllık
değerlendirmelerini esas alarak) ve söz konusu yıl içinde yürürlükteki hangi
kanunları izleyeceğini belirleyecektir.
 5840 sayılı Kanun’un değiştirilmesi: Kanun asgari olarak, toplumsal cinsiyet
eşitliğine ilişkin yürürlükteki mevzuatın izlenmesinde KEFEK’e açık ve belirli
görev verecek biçimde değiştirilebilir; ancak aşağıdaki hususlar da göz önüne
alınmalıdır:
o Kadınları ve kız çocuklarını doğrudan etkileyen tüm kanunlar bakımından
KEFEK’in esas komisyon olarak görevlendirilmesi
o KEFEK’e, tali komisyon olarak kanun tasarılarını incelemesi için, belirli
sayıda günden aşağı olmayacak şekilde süre verilmesi (hâlihazırda, bu süre
yirmi dört saat bile olabilmektedir).
 Yeni denetim araçlarının kullanılması: KEFEK hâlihazırda çok sayıda araç
kullanarak oldukça kaliteli raporlar ve öneriler hazırlamaktadır; ancak Türk
vatandaşları, sivil toplum ve diğer paydaşların daha ileri düzeyde katılılımlarını
sağlamak için diğer araçlar da kullanılabilmelidir. Bu araçlar arasında, daha az
resmi danışmalar ve çevrimiçi geribildirim imkânları olabilir.
 Yeni milletvekillerine toplumsal cinsiyet eşitliği konusunda oryantasyon
eğitimi verilmesi: KEFEK, yeni vekillerin toplumsal cinsiyet eşitliğinin önemi
konusunda kapasitelerini artırmaya yönelik bir oryantasyon eğitimi programının
geliştirilmesi ve uygulanmasına öncülük etmelidir (bu program, kendi başına
bağımsız bir program olabileceği gibi, daha geniş kapsamlı bir oryantasyon
kursunun bir bölümü olabilir).
 Toplumsal cinsiyet eşitliğinin değerlendirilmesi için araçlar geliştirilmesi:
Yeni Meclis görevine başladığında, kılavuz ilkeler ve kontrol listeleri gibi çalışma
araçları ve bunların kullanılmasına ilişkin eğitim geliştirilmeli ve tüm daimi
komisyonlara ve personeline sunulmalıdır.
 Toplumsal cinsiyet eşitliği konularını tüm daimi komisyonların çalışmalarının
ayrılmaz parçası kılacak şekilde TBMM İçtüzüğü’nün değiştirilmesi: Uzun
vadede, KEFEK, ortaya çıkabilecek tüm toplumsal cinsiyet eşitliği sorunlarına
yetişemeyecektir. Tüm daimi komisyonların toplumsal cinsiyet eşitliğini en önemli
konu olarak gündemlerinde ve zihinlerinde tutması sağlanmalıdır. Bunun için,
TBMM İçtüzüğü’nde değişiklikler yapılarak, toplumsal cinsiyet eşitliği
düşüncelerinin diğer komisyonlara da empoze edilmesi gerekebilir.
22
 Hükümetin yanıt vermesini sağlayacak bir protokol oluşturulması: KEFEK’in
çalışmaları, kanunların uygulanması hakkında bir raporun yayınlanmasıyla sona
ermemektedir. KEFEK şunları sağlamalıdır:
o T.C. Hükümeti, belirli bir süre içinde raporlara yanıt vermelidir; ve
o KEFEK, Hükümet’in komisyon önerilerine uygun olarak değişiklikler
yapıp yapmadığını izleyecek bir sistem ve iletişim stratejisi oluşturmalıdır.
23
Download