Alkoller, eterler, aldehit ve ketonlar

advertisement
ALİFATİK YAPILI ORGANİK
BİLEŞİKLER II
Doç.Dr. Mustafa ALTINIŞIK
ADÜTF Biyokimya AD
2006
1
Alkoller
Alkoller, hidroksil (OH) grubu içeren bileşiklerdir.
2
Alkoller, hidroksil grubunun bağlı olduğu karbon
atomunun primer (RCH2), sekonder (R2CH),
tersiyer (R3C) olmasına göre primer alkoller
(RCH2OH), sekonder alkoller (R2CHOH), tersiyer
alkoller (R3COH) olarak sınıflandırılırlar.
3
Metanol, etanol ve propanoller suda her oranda çözünürler. Alkol
molekülü büyüdükçe çözünme hızla azalır ve C>12’den sonraki
4
alkoller pratik bakımdan suda çözünmezler.
Alkoller, moleküldeki hidroksil grubunun sayısına göre
monoalkoller, dialkoller (glikoller), trialkoller,
polialkoller olarak sınıflanabilirler.
Glikoller ve daha fazla sayıda hidroksil grubu içeren
alkoller, yüksek değerli alkoller olarak adlandırılırlar.
5
Alkollerin molekülleri arasında hidrojen bağları
bulunduğundan kaynama noktaları alkanlarınkinden
yüksektir.
6
Alkoller, OH bağı ile, suyun OH bağı gibi asitlik
reaksiyonu verirler; oksijen üzerinden proton ayrılır ve
yerine başka bir atom veya grup girer.
Alkoller sudan yaklaşık 100 kat daha zayıf asittirler.
Alkollerin anyonlarına (RO) alkolat veya alkoksit denir.
7
Alkoller, karboksilik asitlerle karboksilat esterlerini
(RCOOR) oluştururlar.
8
Primer ve sekonder alkollerin -hidrojenlerinin CH
bağının elektronları, uygun yükseltgenlerle alınırlar;
böylece primer alkollerden aldehitler, sekonder alkollerden
ketonlar meydana gelir.
Tersiyer alkoller, normal koşullarda yükseltgenlerden
etkilenmezler.
9
Alkollerin dehidrasyonu ile alkenler oluşur.
10
Metanol (CH3OH), ilk kez odunun damıtılma ürününden
yalıtılmıştır; endüstride, sentetik reçinelerin üretilmesinde
kullanılan formaldehidin sentezi için gereklidir.
Metanol, organik çözücülerle kolayca karışır.
Metanol, vücuttan çok yavaş atılır; özellikle göz
sinirlerine zarar vererek körlüğe neden olabilir.
11
Etanol (C2H5OH), endüstride çözücü olarak, sentezlerde,
hekimlikte ve eczacılıkta kullanılır.
Alkollü içkileri üretmek için gerekli olan etanol, daha çok
şekerli maddelerin veya nişastanın fermantasyonuyla elde
edilir; sulu fermantasyon karışımından, birkaç kez
damıtılarak ayrılır; bunun konsantrasyonu en çok %96’dır.
%100’lük etil alkole mutlak alkol veya absolü alkol denir.
Etanol, vücutta sedatif ve narkotik etkilidir; %70-80’lik
etil alkol, dıştan kullanıldığında dezenfekte edicidir. 12
Eterler
Eterler, genel formülü ROR şeklinde olan
bileşiklerdir.
Eter molekülünde oksijen üzerinde hidrojen
bulunmadığından moleküller arasında hidrojen bağları
meydana gelmez; bu nedenle eterlerin kaynama noktaları
düşüktür.
13
Dietil eter (C2H5OC2H5), kısaca eter olarak bilinir; pratikte
etil alkol+sülfürik asit karışımları ısıtılarak elde edilir; bu
nedenle bazen eter sülfürik diye de adlandırılır.
Eter, halk arasında lokman ruhu olarak bilinir; çok önceleri az
miktarda koklanmak veya suya damlatılıp içilmek suretiyle
ferahlatıcı ve rahatlatıcı olarak kullanılmıştır.
1 kısım eter+3kısım alkol karışımı, Hoffman damlası olarak
bilinir; kolik tarzında ağrıları dindirmek için kullanılmıştır.
14
Eter buharı çok miktarda solunduğunda bayıltıcı ve
anestetik etkilidir.
15
Eter, kimya laboratuvarlarında ekstraksiyon işleminde
çok kullanılan bir çözücüdür; önemli sakıncası, kolay
yanıcı olmasıdır.
16
Aldehit ve ketonlar
Aldehit ve ketonlar, karbonil bileşikleridirler.
Açil bileşikleri
17
Aldehitler, primer alkollerin oksitlenmesiyle elde
edilirler.
18
Ketonlar, sekonder alkollerin oksitlenmesiyle elde
edilirler.
19
Aldehitler ve ketonlar polar olmakla birlikte molekülleri
arasında hidrojen bağları meydana gelmez; bu nedenle
kaynama noktaları alkollerinkinden daha düşüktür.
Aldehitlerin ve ketonların küçük moleküllü olanları suda
çözünürler; çünkü su molekülleriyle hidrojen bağları
yapabilirler. Molekül büyüdükçe hidrofob etkiden dolayı
suda çözünürlükleri azalır.
20
Aldehitler ve ketonlar, reaksiyon yeteneği fazla olan
bileşiklerdir; katılma, yükseltgenme, indirgenme,
kondensasyon reaksiyonları verebilirler.
21
Triklorasetaldehite (kloral) su katılmasıyla uyku ilacı
(hipnotik) olarak kullanılan kloral hidrat Cl3CCH(OH)2
oluşur.
22
Aldehitler ve ketonlara alkol katılmasıyla yarı-asetaller
oluşur.
Basit şekerlerin pek çoğu başlıca halkalı yarı-asetal
yapısında bulunur.
23
Aldehitler ve ketonlar tiyollerle tepkimeye girerek
tiyoasetalleri oluştururlar.
24
Aldehitler, güçlü yükseltgenlerle karboksilik asitlere
yükseltgenirler.
Ketonlar, güçlü yükseltgenlerle normal koşullarda
reaksiyon vermezler.
25
Aldehitler yükseltgenirken yükseltgen maddeyi
indirgerler.
26
Aldehitlere yükseltgenlerin etkisi, aldehitleri tanıma
reaksiyonları bakımından önemlidir. Tollens
belirteci, aldehitlerle sıcakta gümüş aynası verir.
Fehling belirteci, aldehitlerle sıcakta kiremit
kırmızısı Cu2O çökeltisi verir.
27
Farklı indirgenler, aldehitleri primer alkollere indirgerler.
Farklı indirgenler, ketonları sekonder alkollere indirgerler.
28
Aldehitlerin ve ketonların önemli bir reaksiyonu,
enolleşme reaksiyonudur.
29
Karbonil bileşiklerinin keto ve enol şekilleri, özel tipte
yapı izomerleridir. Birbirine dönüşebilen keto ve enol
hallerine tautomerler denir ve onların birbirine
dönüşümüne tautomerleşme adı verilir.
30
Karbonil bileşiklerinin aldol kondensasyon reaksiyonu da
önemlidir.
31
Formaldehit (HCHO), normal şartlarda gaz halde,
karakteristik kokulu bir maddedir; endüstride metanolden
elde edilir.
32
%40’lık formaldehit çözeltisi, formol veya formalin diye
bilinir. Formolde halâ %10-15 metanol bulunur. Formol,
kuvvetli bir dezenfeksiyon maddesidir; anatomik
dokuların, organların saklanmasında kullanılır.
Formaldehit, proteinleri denatüre eder; bu nedenle tahriş
edicidir; gaz ve çözelti halinde ellere, yüze ve göze
33
değmesinden sakınılmalıdır.
Asetaldehit (CH3CHO), renksiz, kaynama noktası 21oC
olan, bayıltıcı kokuda bir maddedir.
Asetaldehit, asetik aside yükseltgenebilir veya etanole
indirgenebilir.
34
Asetaldehit, sulu asitli ortamda kolaylıkla paraldehit
adında halkalı bir trimer verir.
Paraldehit özel kokulu bir sıvıdır; bir zamanlar uyku ilacı
olarak kullanılmıştır; nefeste kötü bir koku oluşturur.
35
Aseton (CH3COCH3), kaynama noktası 56oC ve
kendine has kokusu olan bir sıvıdır.
Asetonun organik bileşikleri çözme gücü yüksektir;
genellikle çözücü olarak kullanılır.
Aseton, su, etanol ve eterle kolayca karışır.
Aseton, diabetes mellituslu hastaların vücudunda da
patolojik olarak fazla miktarda oluşur; idrarla ve
solunumla atılır.
36
Download