SERBEST BÖLGELERİN KALKINMAYA ETKİLERİ

advertisement
AKADEMİK BAKIŞ DERGİSİ
Sayı: 55
Mayıs - Haziran 2016
Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi
ISSN:1694-528X İktisat ve Girişimcilik Üniversitesi, Türk Dünyası
Kırgız – Türk Sosyal Bilimler Enstitüsü, Celalabat – KIRGIZİSTAN
http://www.akademikbakis.org SERBEST BÖLGELERİN KALKINMAYA ETKİLERİ :
MERSİN SERBEST BÖLGESİ
Sevgi TÜZÜN RAD*
Yavuz Selim GÜLMEZ**
Kübra KOCAOĞLAN***
Öz
Günümüzde serbest bölgelerin, gelişmekte olan ülkelerde yerel ekonomiler üzerinde olumlu etkileri olup;
uluslararası ticaret ve yatırım olanaklarından daha etkin yararlanılması ve ilave istihdam alanları oluşturulması
açısından son derece önemlidir. Ülkemizde temel olarak ihracata dayalı yatırım ve üretimi teşvik etmek amacıyla
19 serbest bölge kurulmuştur. Mersin Serbest Bölgesi, gerçekleştirilen ticaret hacmi, bölgede faaliyette bulunan
firma sayısı ve çalışan sayısı bakımından ilk sıralarda yer almaktadır. Mersin Serbest Bölgesi toplam ticaret
hacmi bakımından Ülkemiz serbest bölgeleri içerisinde 2. sırada olup; %16,0 pay almaktadır. Mersin Serbest
Bölgesi’nde yerli firmalar öne çıkmaktadır. Mersin Serbest Bölgesi, Türkiye’de serbest bölgelerin yarattığı
istihdamda %15,0 ile 2. sırada yer almaktadır. Bu çalışmada; Mersin İli’ni Serbest Bölgelerin başarılı olmasını
etkileyen göstergeler açısından ortaya koymak ve Mersin Serbest Bölgesi’nin, bölge ve Türkiye ekonomisindeki
önemini saptamak amaçlanmıştır.
Anahtar Kelimeler: Serbest bölgeler, dış ticaret, kalkınma, Mersin, Türkiye
IMPACT OF FREE ZONES ON DEVELOPMENT: CASE OF MERSİN FREE ZONE
Abstract
Free zones have a positive impact on national economies of developing countries, facilitating international trade
and investments and creating new employment opportunities. Basically to promote export-oriented investments
and production 19 free zone have been established in Turkey. In terms of trade volume, number of companies
and employment Mersin free zone is among leading free zones in Turkey. Composed of mostly local companies,
Mersin free zone ranks second in Turkey in terms of trade volume and creating employment with a share of
16.0% and 15.0% respectively. In this context factors contributing to success of Mersin free zone along with its
impact on regional and national economy were assessed in this study.
Keywords: Free zone, foreign trade, development, Mersin, Turkey
GİRİŞ
Gelişmekte olan ülkelerin hızlı büyüme ihtiyacına karşılık ulusal tasarrufları sınırlıdır. Ulusal
tasarrufların düşük seviyede olması dış tasarrufların önemini arttırmaktadır. Türkiye’de dış
tasarruflar, 1980 sonrası yıllarda özel yabancı sermaye yatırımları ile sağlanmaya çalışılmıştır.
Yabancı sermayeyi ülkeye çekebilen politik, ekonomik, sosyal faktörler/göstergeler vardır. Bu
faktörlerden biri de Serbest Bölgelerdir. Nitekim doğrudan yabancı yatırımı teşvik etmek için
Serbest Bölgeler, hükümetler tarafından kullanılan bir politika aracı olmuştur (Engman ve
diğerleri, 2007).Dünya Ticaret Örgütü de, uluslararası ticareti geliştirmek için dış ticareti
*
Doç.Dr., MEÜ. Erdemli Uygulamalı Teknoloji ve İşletmecilik Yüksekokulu
MEÜ. Sosyal Bilimler Enstitüsü İşletme Bilgi Yönetimi Anabilim Dalı ***
MEÜ. Erdemli Uygulamalı Teknoloji ve İşletmecilik Yüksekokulu İşletme Bilgi Yönetimi Bölümü **
288 AKADEMİK BAKIŞ DERGİSİ
Sayı: 55
Mayıs - Haziran 2016
Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi
ISSN:1694-528X İktisat ve Girişimcilik Üniversitesi, Türk Dünyası
Kırgız – Türk Sosyal Bilimler Enstitüsü, Celalabat – KIRGIZİSTAN
http://www.akademikbakis.org kolaylaştırıcı uygulama ve yöntemlerinden olan serbest bölgelere yer vermektedir (Bakan ve
Gökmen, 2014).
Gelişmekte olan ülkelerin endüstriyel kalkınmasında ve ihracatının artmasında serbest
bölgelerin katkısının yüksek olduğu fikrinin benimsenmesinden sonra dünyada serbest bölge
sayısı hızla artmaya başlamıştır. Başta ABD, Meksika, Brezilya, Arjantin, Almanya, İngiltere,
İspanya, Bulgaristan, Macaristan, Romanya, Hindistan, Çin, Güney Kore, Endonezya, Mısır,
İran, Ürdün ve Türkiye'nin de aralarında bulunduğu 100'den fazla ülkede 850'den fazla serbest
bölge faaliyet göstermektedir. Son yıllarda serbest bölgeler Afrika ülkelerinde de kurulmasına
rağmen, en çok Asya ve Güney Amerika ülkelerinde görülmektedir (İTO, 2010).
Günümüzde, serbest bölgeler gelişmiş ülkelerde etkin ticari merkezler olarak çok önemli
lojistik işlevler üstlenirken; gelişmekte olan ülkeler açısından ise, uluslararası ticaret ve
yatırım olanaklarından daha etkin yararlanmak ve ilave istihdam alanları oluşturmak için yeni
fırsatların yaratıldığı bir araç olarak ön plana çıkmaktadırlar (Düzenli, 2006). Gelişmekte olan
ülkelerin kalkınma öncelikleri, sürdürülebilir bir ekonomik büyüme ortamının yaratılması,
dünya pazarlarında rekabet gücünün artırılması, daha iyi istihdam fırsatlarının yaratılması,
teknolojik kapasitenin geliştirilmesi gibi hususları içermektedir.
Öztürk ve diğerleri, (2009) yaptıkları çalışmalarında; 1970’li yıllarda Serbest Bölgelerin
özellikle Güney Kore ve Tayvan gibi ülkelerde ulusal kalkınma politikalarının tamamlayıcı
bir aracı olmalarına ek olarak bölgesel kalkınma politikalarında da etkili bir araç olduğunu;
Rondinelli (1990) ise serbest bölgelerin yerli sanayilerde iş bulmakta güçlük çeken insanları
istihdam edeceği, yerli üretim merkezlerinin ve tarımdaki verimlilikleri yüksek olmayan
bölgelerin kaynaklarını kullanacağı ve çarpan etkisi yaratarak ulusal kalkınmaya olduğu kadar
bölgesel kalkınmaya da yardım eden etkiler yayacağını belirtmiştir. Birçok gelişmekte olan
ülkede, serbest bölgeler bir ülkenin ihracatı için büyük pazarlar yaratmakta, yerel sanayilerle
ileri ve geri bağlantılar kurmakta ve böylece çarpan etkisi yaratarak yerel ekonomiler üzerinde
olumlu etkiler ortaya çıkarmaktadır (Ahrens ve Meyer-Baudeck, 1995). Öztürk ve diğerleri,
(2009)’na göre; Güney Kore’deki Masan ve Iri, Filipinler’deki Bataan ve Malezya’daki
serbest bölgelerin yanı sıra, Çin'deki Özel Ekonomik Bölgeler (Special Economic Zone), bir
çok ülkede serbest bölgelerin bölgesel kalkınmayı olumlu yönde etkilediğini göstermiştir.
Öyle ki, serbest bölgelerin kurulduğu yıllarda çoğu küçük bir kasaba olan ve geleneksel
olarak tarıma dayalı bir ekonomisi olan geri kalmış bölgeler (örneğin; Malezya’daki Penang
Bölgesi), serbest bölgelerin kurulması ve başarılı olmalarından sonra hızlı bir büyüme, büyük
ölçüde sanayileşme ve ülkenin gelişmiş bölgeleri arasına girme başarısını göstermiştir. Bazı
ülkelerde ise bu bölgeler, ülkenin sanayi ve teknoloji merkezleri olmuşlardır (Ahrens ve
Meyer-Baudeck, 1995).
Türkiye’de ihracat için yatırım ve üretimi artırmak, yabancı sermaye ve teknoloji girişini
hızlandırmak, ekonominin girdi ihtiyacını ucuz ve düzenli bir biçimde sağlamak, dış
finansman ve ticaret olanaklarından daha fazla yararlanmak için, 1985 yılında 3218 Sayılı
“Serbest Bölgeler Kanunu”nun yürürlüğe girmesi ile serbest bölgeler kurulmaya başlamıştır.
Ülkemizde temel olarak ihracata dayalı yatırım ve üretimi teşvik etmek amacıyla 19 serbest
bölge kurulmuştur. Akdeniz kıyısında; Mersin, Antalya ve Adana-Yumurtalık Serbest
Bölgeleri, Ege Bölgesinde; Ege (İzmir), Denizli ve İzmir Serbest Bölgeleri, Marmara
289 AKADEMİK BAKIŞ DERGİSİ
Sayı: 55
Mayıs - Haziran 2016
Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi
ISSN:1694-528X İktisat ve Girişimcilik Üniversitesi, Türk Dünyası
Kırgız – Türk Sosyal Bilimler Enstitüsü, Celalabat – KIRGIZİSTAN
http://www.akademikbakis.org Bölgesinde; İstanbul Atatürk Havalimanı, İstanbul Endüstri ve Ticaret, İstanbul Trakya,
Avrupa, Kocaeli, Tübitak-Mam Teknoloji ve Bursa Serbest Bölgeleri, Karadeniz kıyısında;
Trabzon, Rize ve Samsun Serbest Bölgeleri, Güneydoğu Anadolu Bölgesinde; Mardin ve
Gaziantep Serbest Bölgeleri, İç Anadolu Bölgesinde; Kayseri Serbest Bölgesi faaliyete
geçmiştir (Ekonomi Bakanlığı, 2015). 1987 yılında faaliyete geçen Mersin Serbest Bölgesi,
gerek bölgede faaliyette bulunan firma sayısı ve gerekse gerçekleştirilen ticaret hacmi
bakımından faaliyette bulunan bölgeler arasında ilk sıralarda yer almaktadır.
Bu bağlamda çalışmanın amacı:
- Serbest Bölge tanımını kuramsal olarak açıklamak,
- Türkiye’deki serbest bölgelerin ve Mersin Serbest Bölgesi’nin bölge ve Türkiye
ekonomisindeki önemini ortaya koymaktır.
TÜRKİYE SERBEST BÖLGELERİ ve MERSİN SERBEST BÖLGESİ
Serbest Bölgeler: Tanımı
Serbest Bölgeler; ülkenin siyasi sınırları içinde olmakla beraber, ülkede geçerli ticari, mali ve
iktisadi alanlara ilişkin hukuki ve idari düzenlemelerin uygulanmadığı veya kısmen
uygulandığı, mevzuata göre birçok açıdan bir nevi yabancı ülke statüsüne sahip, sınai ve ticari
faaliyetler için daha geniş teşviklerin tanındığı ve fiziki olarak ülkenin diğer kısımlarından
ayrılan yerlerdir (ITO, 2010). Bu bölgelerdeki firmalara sağlanan gümrük ayrıcalıklarının
yanı sıra, çeşitli vergi muafiyetleri tanınmakta, dünya standartlarında iletişim ve haberleşme
gibi altyapı olanakları sunulmakta ve ihracata yönelik üretim çeşitli şekillerde sübvanse
edilmektedir (Deniz Haber Ajansı, 2014). Tahmaz (2011), serbest bölgeleri; bir işletmenin
çeşitli ithalat ve ihracat sınırlamalarına tabi olmadan, dünya pazarlarında etkin rekabete
girebilmesine olanak sağlayan endüstriyel park ve transit yükleme merkezi olarak
tanımlamıştır. Serbest bölgelerin kurulmasının temel amaçları yatırımı ve üretimi artırmak,
yabancı sermaye yatırımlarını ve teknoloji girişini sağlayarak dış ticareti artırmak, dış
finansman ve ticaret olanaklarından daha fazla yararlanmak, gelişmiş üretim ve yönetim
tekniklerinin yurt dışından ülkeye getirilerek teknoloji transferi sağlamak ve yeni istihdam
olanakları yaratmak suretiyle ekonomik standartları yükseltmektir (Paksoy ve Güllü, 2011;
Tümenbatur, 2012).
Tablo 1. Kim Kazanır ya da Kaybeder?
Yerli
Tüketiciler
Ev sahibi ülke tüketicileri ithal
ürünlere daha az para öderler
Serbest
bölgedeki Ev sahibi ülkedeki üreticiler
üreticiler
daha düşük maliyetle üretim ve
yabancı ülkeye daha fazla ihracat
yapabilirler
Serbest bölge dışındaki Serbest bölgeden ev sahibi
üreticiler
ülkeye yapılan ithalatla rekabet
etmek zorunda kalırlar
Hükümet
Vergi geliri kaybına uğrar
Yabancı
Ev sahibi ülkeden ithal edilen
ürünlere daha az para öderler
Ev sahibi ülkeye ve yabancı
ülkeye daha fazla ürün
satabilirler
Hissedilir etki beklenmez
Hissedilir etki beklenmez
290 AKADEMİK BAKIŞ DERGİSİ
Sayı: 55
Mayıs - Haziran 2016
Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi
ISSN:1694-528X İktisat ve Girişimcilik Üniversitesi, Türk Dünyası
Kırgız – Türk Sosyal Bilimler Enstitüsü, Celalabat – KIRGIZİSTAN
http://www.akademikbakis.org Kaynak: Taşdan, K. ve İlkdoğan, U. (2014). Tarım Ürünleri Dış Ticaretinde Bir Fırsat
Alanı: Serbest Bölgeler. XI. Ulusal Tarım Ekonomisi Kongresi, 3-5 Eylül. Samsun.
Kurulduğu ülkenin ekonomik ve coğrafi yapısı, ülkenin serbest bölgeden beklentileri ve
serbest bölgeyi düzenleyen hukuki yapının farklılığı çeşitli serbest bölge uygulamalarını
ortaya çıkarmaktadır. Serbest bölge türlerin birbirinden kesin çizgilerle ayırmak mümkün
olmamakla birlikte faaliyetin türü (serbest bölgelerin faaliyetleri sadece ticari olabildiği gibi,
ticari ve endüstriyel bir nitelik taşıyabilir) ve dış ticaretin yönü (bölgenin faaliyetlerinin
ithalata mı yoksa ihracata mı yönelik olduğu) esasına dayanır. Gelişmiş ülkelerde iç piyasaya
(ithalata) yönelik serbest bölge sayısı fazlayken, gelişmekte olan ülkelerde daha çok ihracata
yönelik serbest bölgeler faaliyet göstermektedir. Bazı serbest bölgeler ise hem ithalata hem de
ihracata yönelik olarak faaliyette bulunmaktadır (Fettahlıoğlu ve Dereli, 2012). Bu bağlamda;
gelişmekte olan ülkelerdeki serbest bölgeler genellikle Serbest Üretim Bölgeleri (Free
Production Zone) veya İhraç İşlem Bölgesi (Export Processing Zone) olarak
tanımlanmaktadır. Gelişmiş ülkelerdeki serbest bölgelerde ticaret ön plana çıktığından bu
bölgeler Serbest Ticaret Bölgesi (Free Trade Zone) veya Dış Ticaret Bölgesi (Foreign Trade
Zone) olarak adlandırılmaktadır.
Türkiye’deki Serbest Bölgeler
Türkiye’de serbest bölgelerin kurulmasıyla ilgili gelişmeler 24 Ocak 1980 Kararları'nın
uygulanmasıyla başlamıştır. Ekonomide dışa açılma ve liberalleşmenin, yabancı sermaye
yatırımları için teşvik edici politikaların, daha güvenli bir iş ortamının ve daha az bürokrasinin
hedeflendiği bu dönemde, 15 Haziran 1985 tarihinde "3218 sayılı Serbest Bölgeler
Kanunu" yürürlüğe girmiştir (İTO, 2010). Türkiye’deki serbest bölge uygulamaları ise hem
ticaret hem de üretim amacıyla oluşturulduğundan Serbest Bölge (Free Zone) olarak
adlandırılmaktadır (Öztürk ve diğerleri, 2009).
Tablo 2. Türkiye Serbest Bölgeler
Sıra
Faaliyete
Başlama
Tarihi
1987
1987
1990
1990
1992
Arazi
Durumu
İşletici Firma
786.300
584.800
2.204.330
343.991
38.000
MESBAŞ A.Ş.
ASBAŞ A.Ş.
ESBAŞ A.Ş.
İSBİ A.Ş.
TRANSBAŞ
A.Ş.
DESBAŞ A.Ş.
6
İstanbul Endüstri
ve Ticaret
Mardin
1995
Özel
Özel
185.942
1995
Özel
Özel
515.686
*Doğu Anadolu
**İMKB
Uluslararası
Menkul Kıymetler
İzmir-Menemen
Deri
1995
1997
Kamu
İMKB
Kamu
İMKB
414.014
-
1998
Özel
10
Devlet
Devlet
Özel
Devlet
Özel
Alan (m2 )
Mersin
Antalya
Ege
İstanbul AHL
Trabzon
8
9
Kamu
Kamu
Kamu
Kamu
Kamu-TDİ
Altyapıyı
Yapan
1
2
3
4
5
7
Serbest Bölgeler
Özel
1.600.000
MASBAŞ
A.Ş.
DASBAŞ A.Ş.
İMKB
Başkanlığı
İDESBAŞ
A.Ş.
291 AKADEMİK BAKIŞ DERGİSİ
Sayı: 55
Mayıs - Haziran 2016
Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi
ISSN:1694-528X İktisat ve Girişimcilik Üniversitesi, Türk Dünyası
Kırgız – Türk Sosyal Bilimler Enstitüsü, Celalabat – KIRGIZİSTAN
http://www.akademikbakis.org 11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
Samsun
Rize
İstanbul-Trakya
Kayseri
Avrupa
Gaziantep
Adana-Yumurtalık
Bursa
Denizli
Kocaeli
TUBİTAK-MAM
Araştırma Merkezi
1998
1998
1998
1998
1999
1999
1999
2001
2001
2001
2002
Kamu
Kira-Çaykur
Özel
Özel
Özel
Özel
Kamu
Özel
Özel
Kamu
Kamu
Özel
Özel
Özel
Özel
Özel
Özel
Özel
Özel
Özel
Özel
Kamu
72.000
85.000
300.000
6.905.854
1.908.959
1.136.994
4.800.000
825.185
538.285
800.000
1.600.000
SASBAŞ A.Ş.
RİSBAŞ A.Ş.
İSBAŞ A.Ş.
KAYSER A.Ş.
ASB A.Ş.
GASBAŞ A.Ş.
TAYSEB A.Ş.
BUSEB A.Ş.
DENSER A.Ş.
KOSBAŞ A.Ş.
TEKNOKEN
T A.Ş.
Kaynak: Uzay, N. ve Tıraş, H. (2009).
*Doğu Anadolu 13.08.2009 Tarihinde kapatılmıştır.
**İMKB 03.12.2006 Tarihinde kapatılmıştır.
Serbest bölgelerde uygulanan gümrük muafiyeti ve serbest bölgeden elde edilen her türlü
gelire sağlanan vergi muafiyeti, serbest bölge kurulması için taleplerin artmasına neden
olmuştur (Güllülü ve diğerleri., 2001). Türkiye’de, 21 adet serbest bölge hizmete girmiştir.
Ancak, Doğu Anadolu ve İMKB Serbest Bölgeleri kapatılmış ve Ülkemizdeki serbest bölge
sayısı 19’a düşmüştür (Tablo 2).
Ülkemizdeki serbest bölgeler, faaliyet konuları ve fonksiyonları bakımından karma bir yapı
göstermektedirler. Genel olarak faaliyet konuları; üretim, alım-satım, depo işletmeciliği, işyeri
kiralama, montaj demontaj, bakım-onarım, bankacılık, sigortacılık, kıyı bankacılığı, finansal
kiralama, yükleme, boşaltma ve endüstriyel faaliyetlerdir. Serbest bölgelerin faaliyet
ruhsatlarının konularına göre dağılımında alım-satım faaliyeti yapan firmaların öne çıktığı
görülmektedir (Tablo 3). Antalya ve Mersin Serbest Bölgelerinde ticari faaliyetler ana ağırlığı
teşkil ederken, Ege Serbest Bölgesi’nde yüksek teknolojiye dayalı üretim faaliyetlerine yer
verilmiştir. Diğer taraftan, İstanbul-Trakya Serbest Bölgesi tekstil ve konfeksiyon imalatı
ağırlıklı olmak üzere her türlü malın alım-satım faaliyetlerine olanak tanırken, İstanbul
Atatürk Havalimanı Serbest Bölgesi tekstil ve konfeksiyon, elektronik ve optik alım-satım ve
depolanması alanında faaliyet göstermektedir. İzmir-Deri Serbest Bölgesi ise, deri ve deriye
yönelik her türlü imalat, depolama ve alım-satım faaliyetleri için kurulmuş bir özel sektör
serbest bölgesidir. Adana-Yumurtalık Serbest Bölgesi, ağır sanayi yatırımlarına yönelik
olarak kurulmuştur. Fonksiyonları bakımından serbest liman niteliğinde olan Trabzon Serbest
Bölgesi de, Bağımsız Devletler Topluluğu üyesi olan ülkeler ile Avrupa ülkeleri arasında,
transit mal taşımacılığında bir üs olarak faaliyet gösterme özelliğini taşımaktadır (URL-1).
Buna göre; Ekonomi Bakanlığı (2015) Ekonomik Görünüm adlı raporunda; serbest bölgelerde
sektörel yoğunlaşma alanlarını aşağıdaki gibi belirtmektedir:
Serbest Bölgeler
İstanbul AHL
Antalya
Kocaeli
Avrupa
Mersin
Sektörel Yoğunlaşma
Hizmetler ve yazılım
Yat inşası, medikal aletler
Gemi inşası
Hazır giyim
Hazır giyim
292 AKADEMİK BAKIŞ DERGİSİ
Sayı: 55
Mayıs - Haziran 2016
Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi
ISSN:1694-528X İktisat ve Girişimcilik Üniversitesi, Türk Dünyası
Kırgız – Türk Sosyal Bilimler Enstitüsü, Celalabat – KIRGIZİSTAN
http://www.akademikbakis.org Bursa
İzmir
TÜBİTAK-MAM
Adana-Yumurtalık
Otomotiv alt endüstrileri
Deri
Ar-Ge faaliyetleri
Gemi tamir ve bakımı
Tablo 3. Serbest Bölge Faaliyet Ruhsatlarının Konularına Göre Dağılımı
Breakdown of Free Zone Operation Licences
FAALİYET
KONULARI
USER'S ACTIVITIES
YERLİ
LOCAL
Üretim
Production
Alım-satım
Purchasing-Selling
Diğer
Other
Toplam
Total
%
YABANCI
FOREIGN
TOPLAM
TOTAL
%
%
701
29,6
227
34,5
928
30,7
1.146
48,4
320
48,6
1.466
48,4
522
22,0
111
16,9
633
20,9
2.369
100,0
658
100,0
3.027
100,0
Kaynak: T.C. Ekonomi Bakanlığı, (2014).
Serbest bölgelerde verilen ruhsat sayısı 3.027’dir. Bu ruhsatların %48,4’ü alım-satım faaliyet
konusuna verilirken; %30,7’si üretim konusunda verilmiştir (Tablo 3).
Tablo 4. Serbest Bölgeler Ticaret Hacminin, Ülkelere Göre Dağılımı - 2014 (1.000 ABD $)
Breakdown of The Trade Volume by Countries (US $ 1.000)
Ülkeler
OECD ve AB Ülkeleri
OECD and EU COUNTRIES
a)AB (28) Ülkeleri
EU (28) COUNTRIES
b)Diğer OECD Ülkeleri
OTHER OECD COUNTRIES
Diğer Avrupa Ülkeleri
OTHER EUROPEAN
COUNTRIES
Bağımsız Devletler Topluluğu
Kuzey Afrika ve Ortadoğu
NORTH AFRICA & MIDDLE
EAST
Bölgelere
giriş
INFLOW
TO ZONES
4.203.593
%
42,9
Bölgelerden
çıkış
OUTFLOW
FROM
ZONES
4.492.078
TOPLAM
%
%
TOTAL
35,5
8.695.671
38,8
3.397.823
34,7
3.741.398
29,6
7.139.221
31,8
805.770
8,2
750.680
5,9
1.556.450
7,0
4.721
0,1
16.063
0,1
20.784
0,1
421.683
4,3
794.645
6,3
1.216.328
5,4
624.316
6,4
1.420.381
11,2
2.044.697
9,1
293 AKADEMİK BAKIŞ DERGİSİ
Sayı: 55
Mayıs - Haziran 2016
Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi
ISSN:1694-528X İktisat ve Girişimcilik Üniversitesi, Türk Dünyası
Kırgız – Türk Sosyal Bilimler Enstitüsü, Celalabat – KIRGIZİSTAN
http://www.akademikbakis.org Diğer Ülkeler
OTHER COUNTRIES
Türkiye
TOPLAM
1.804.291
18,4
1.234.704
9,8
3.038.995
13,5
2.732.526
27,9
4.683.242
37,1
7.415.768
9.791.129
100,0
12.641.113
100,0
22.432.242
33,1
100,
0
Kaynak: T.C. Ekonomi Bakanlığı, (2014).
Tablo 4’de görüldüğü gibi; günümüzde serbest bölgelere giriş çıkışta toplam ticaret hacmi
22.432.242 (1 000 ABD $)’dır. Serbest Bölgelere giriş (%42,9) ve çıkışta (%35,5) ilk sırayı
OECD ve AB ülkeleri almaktadır. Toplam ticaret hacminin %31,8'i AB ülkeleri, %9,1’i
Kuzey Afrika-Ortadoğu, %5,4’ü Bağımsız Devletler Topluluğu ve %33,1’i ise Türkiye'ye
aittir.
Tablo 5. Yönü İtibariyle Toplam Ticaret Hacmindeki % Değişmeler (1.000 ABD $)
Directional Changes in Total Trade Volume (US $ 1.000)
Yurt İçinden Serbest Bölgelere
From Domestic Market To Zones
Serbest Bölgelerden Yurt Dışına
From Zones To Third Countries
Yurt Dışından Serbest Bölgelere
From Third Countries To Zones
Serbest Bölgelerden Yurt İçine
From Zones To Domestic Market
TOPLAM / TOTAL
2010
%
2011
%
2012
%
2013
%
2014
%
12,4
11,8
12,9
12,4
12,2
23,5
30,6
30,7
33,1
35,5
35,6
32,0
31,5
32,2
31,4
28,5
25,6
24,9
22,3
20,9
100,00
100,00
100,00
100,00
100,00
Kaynak: T.C. Ekonomi Bakanlığı, (2014).
Tablo 5’de görüldüğü gibi; 2010-2014 yılları arasında yönü itibariyle sadece serbest
bölgelerden yurt dışına ticaret hacmi artmış; 2010 yılında %23,5 olan serbest bölgelerden yurt
dışına ticaret hacmi, 2014 yılında %35,5 olarak gerçekleşmiştir. Diğer bir deyişle, genel
olarak serbest bölgeler, ihracatı artırmıştır.
Tablo 6. Serbest Bölgeler İtibariyle Yıllık Ticaret Hacimleri (1.000 ABD$)
Annual Trade Volume of Free Zones (US $ 1.000)
BÖLGELER
ZONES
İstanbul Endüstri ve Ticaret
Istanbul Industry & Trade
Ege
Aegean
İstanbul Atatürk Havalimanı
Istanbul Atatürk Airport
Mersin
Mersin
İstanbul Trakya
Istanbul Thrace
Bursa
2010
Değer ($)
%
2012
Değer ($)
%
2014
Değer ($)
%
4.270.831
23,00
3.220.084
13,97
3.327.829
14,8
2.502.919
13,48
5.221.937
22,65
4.293.268
19,0
2.718.109
14,64
2.103.566
9,13
1.518.438
6,8
2.227.309
11,99
3.832.246
16,62
3.509.209
16,0
1.480.979
7,97
1.443.596
6,26
1.633.496
7,3
1.352.280
7,28
1.532.317
6,65
1.934.424
8,6
294 AKADEMİK BAKIŞ DERGİSİ
Sayı: 55
Mayıs - Haziran 2016
Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi
ISSN:1694-528X İktisat ve Girişimcilik Üniversitesi, Türk Dünyası
Kırgız – Türk Sosyal Bilimler Enstitüsü, Celalabat – KIRGIZİSTAN
http://www.akademikbakis.org Bursa
Avrupa
Europe
Antalya
Antalya
Kocaeli
Kocaeli
Kayseri
Kayseri
İzmir
Izmir
Samsun
Samsun
Adana-Yumurtalık
Adana-Yumurtalık
Gaziantep
Gaziantep
TÜBİTAK-MAM Tek.
TUBITAK-MAM TECH.
Trabzon
Trabzon
Denizli
Denizli
Rize
Rize
Mardin*
Mardin
TOPLAM
TOTAL
1.288.563
6,94
2.364.905
10,26
2.447.756
10,8
716.721
3,86
749.707
3,25
833.450
3,7
387.919
2,09
738.265
3,20
700.819
3,1
525.028
2,83
696.971
3,02
806.459
3,6
307.913
1,66
326.535
1,42
319.987
1,4
93.021
0,50
70.139
0,30
111.085
0,5
219.516
1,18
295.816
1,28
515.598
2,3
128.338
0,69
102.659
0,45
134.455
0,6
231.643
1,25
208.007
0,90
174.486
0,8
48.495
0,26
70.079
0,30
46.569
0,2
62.048
0,33
72.293
0,31
121.408
0,5
3.701
0,02
4.012
0,02
3.522
0,02
6.872
0,04
0
0
0
18.572.206
100,00
23.053.135
100,00
22.432.242
0
100,0
Kaynak: T.C. Ekonomi Bakanlığı, 2014.
*Mardin Serbest Bölgesinde kayda değer bir ticaret hacmi bulunmamaktadır.
Serbest bölgelerimizin ticaret hacimleri incelendiğinde; 2014 yılında Ege Serbest Bölgesi
%19,1 ile ilk sırada yer alırken; Mersin Serbest Bölgesi %16,0 ile 2. sırada ve İstanbul
Endüstri ve Ticaret Serbest Bölgesi %14,8 ile 3. sırada yer almaktadır. Samsun, Gaziantep,
Trabzon, Denizli ve Rize Serbest Bölgelerinin ise ticaret hacimleri yok denecek kadar azdır
(Tablo 6).
Serbest Bölgelerde faaliyet gösteren, en önemli sektör, sanayi sektörüdür. Toplam faaliyet
konuları içerisinde sanayi yaklaşık %93’lük bir paya sahiptir ve sanayi ürünleri, sektör
içerisinde en yüksek payı almaktadır (%85). Tarım sektörü %7 pay almakta olup; bitkisel
ürünler, tarım sektörü içinde en yüksek paya sahiptir. Bunu %5,7 ile işlenmiş tarım ürünleri
izlemektedir. Madencilik ve Taşocakçılığı sektörünün ise toplam ticaret hacmi içerisinde payı
çok düşük olup; yok denecek kadar azdır (Tablo 7).
295 AKADEMİK BAKIŞ DERGİSİ
Sayı: 55
Mayıs - Haziran 2016
Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi
ISSN:1694-528X İktisat ve Girişimcilik Üniversitesi, Türk Dünyası
Kırgız – Türk Sosyal Bilimler Enstitüsü, Celalabat – KIRGIZİSTAN
http://www.akademikbakis.org Tablo 7. Serbest Bölgeler Ticaret Hacminin Sektörlere Göre Dağılımı (1.000 ABD $)
Breakdown of The Trade Volume by Sectors (US $ 1.000)
SEKTÖRLER
I. TARIM
AGRICULTURE
A. BİTKİSEL ÜRÜNLER
VEGETABLE PRODUCTS
B. HAYVANSAL
ÜRÜNLER
LIVESTOCK PRODUCTS
TOPLAM
TOTAL (2013)
%
TOPLAM
TOTAL (2014)
1.445.484
6,3
1.537.509
1.358.766
5,9
1.464.254
6,5
62.852
0,3
50.270
0,2
5.683
0,02
3.939
0,02
18.182
0,1
19.046
0,2
71.681
0,2
78.956
0,3
21.723.233
93,5
20.815.776
92,8
1.331.163
5,7
1.160.957
5,2
502.732
2,2
548.575
2,4
19.889.338
85,6
19.106.245
85,2
23.240.397
100,00
22.432.242
100,00
6,9
C. SU ÜRÜNLERİ
FISHERY PRODUCTS
D. ORMAN ÜRÜNLERİ
FORESTRY PRODUCTS
II. MADENCİLİK ve
TAŞOCAKÇILIĞI
MINING & QUARRYING
III. SANAYİ
INDUSTRY
A. İŞLENMİŞ TARIM
ÜRÜNLERİ
PROCESSED
AGRICULTURAL
PRODUCTS
B. İŞLENMİŞ PETROL
ÜRÜNLERİ
PROCESSED
PETROLEUM PRODUCTS
C. SANAYİ ÜRÜNLERİ
INDUSTRIAL PRODUCTS
TOPLAM / TOTAL
%
Kaynak: T.C. Ekonomi Bakanlığı, (2014).
Serbest bölgelerin, istihdam yaratmada ülke ekonomisine önemli katkıları bulunmaktadır.
Serbest bölgelerde doğrudan ve dolaylı olarak istihdam yaratılmaktadır. Ege Serbest Bölgesi
Türkiye’de serbest bölgelerin yarattığı istihdamda %27,7 ile en büyük paya sahiptir. Bunu
yaklaşık %15,0 ile Mersin ve Bursa Serbest Bölgeleri izlemektedir (Tablo 8).
Tablo 8. Serbest Bölgelerde İstihdam
Employment Structure of Free Zones
Bölgeler
Zones
Ege
Bursa
İşçi
Worker
Büro Personeli
Office Staff
Diğer
Other
Toplam
Total
%
13.900
8.200
2.720
990
422
81
17.042
9.271
27,7
15,1
296 AKADEMİK BAKIŞ DERGİSİ
Sayı: 55
Mayıs - Haziran 2016
Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi
ISSN:1694-528X İktisat ve Girişimcilik Üniversitesi, Türk Dünyası
Kırgız – Türk Sosyal Bilimler Enstitüsü, Celalabat – KIRGIZİSTAN
http://www.akademikbakis.org Mersin
Antalya
İstanbul Endüstri ve
Ticaret
Kocaeli
TÜBİTAK-MAM Tek.
Avrupa
Kayseri
İzmir
İstanbul Trakya
İstanbul Atatürk
Havalimanı
Adana-Yumurtalık
Samsun
Gaziantep
Trabzon
Denizli
Mardin
Rize
TOPLAM
7.792
3.739
3.213
910
739
1.154
632
0
0
9.334
4.478
4.367
15,2
7,3
7,1
1.188
1.022
2.836
3.185
1.209
1.568
494
105
385
486
299
271
468
687
65
9
0
78
63
11
65
1.358
1.416
3.322
3.562
1.543
2.047
1.246
2,2
2,3
5,4
5,8
2,5
3,3
2,0
2
0
0
7
0
0
0
1.435
1.877
401
155
47
33
4
2
61.505
3,1
0,7
0,3
0,08
0,05
100,0
1.778
97
351
50
94
61
34
6
24
9
3
1
1
1
50.631
9.439
Kaynak: T.C. Ekonomi Bakanlığı, (2014).
Mersin Serbest Bölgesi
Mersin İli nüfusu 1.705.774 kişidir. Mersin, 15.512 km² yüzölçümü ile Türkiye
yüzölçümünün %2’sine denk gelmektedir. Mersin, Türkiye’nin birçok alanında en gelişmiş
illerinden birisidir. Bu gelişmenin sebepleri toprakların verimli olması, sanayi bakımından
ileri durumda bulunması, doğal ve yer altı kaynakları bakımından zengin olması, Mersin
limanının ve Mersin petrol rafinerisinin olmasıdır. Mersin, denizyolu taşımacılığı bakımından
çok önemli bir merkezdir. Bölgenin ticari gelişiminin en önemli unsurlarından olan Mersin
limanı Avrupa, ABD ve Ortadoğu arasında önemli bir transfer merkezidir. Mersin ili maden
bakımından zengin sayılmaktadır. Krom, bakır, demir, kuvarsit, alüminyum, barit ve dolamit
çıkarılmaktadır. Bir kısmı Mersin limanından dış ülkelere ihraç edilmektedir (TÜİK, 2013).
Bu bağlamda; Mersin, Türkiye’nin lokomotif kentleri arasındadır.
Serbest bölgelerin başarıları, pek çok ülkede, bu bölgelerin çekebildikleri yabancı sermayenin
büyüklüğü ile ölçülmektedir. Türkiye’de ise, bir serbest bölgenin ne denli başarılı olduğu,
çekebildiği yabancı sermaye büyüklüğü yanında, serbest bölgedeki istihdam, ihracat ve katma
değer gibi başka ölçütlere de bakılarak değerlendirilmek durumundadır. Bir serbest bölgenin
başarılı olabilmesinin ön şartı; bu bölgenin, yatırım yapan müteşebbislerle dolmasına, giderek
ev sahibi ülke ile ilişkilerinin artmasına ve daha sonra da buradan ayrılmak istememelerine
bağlıdır (Atik, 1998). Ağaç ve diğerleri, (2015) yaptıklarında çalışmalarında; serbest
bölgelerin başarısını etkileyen en önemli ölçütün yer seçimi olduğunu belirterek; serbest
bölgeler kurulurken göz önüne alınması gereken ölçütleri Tablo 9’da ortaya koymuşlardır.
297 AKADEMİK BAKIŞ DERGİSİ
Sayı: 55
Mayıs - Haziran 2016
Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi
ISSN:1694-528X İktisat ve Girişimcilik Üniversitesi, Türk Dünyası
Kırgız – Türk Sosyal Bilimler Enstitüsü, Celalabat – KIRGIZİSTAN
http://www.akademikbakis.org Tablo 9. Serbest Bölgelerin Başarısını Etkileyen Göstergeler
Göstergeler
Açıklama
Kaynak
Birim
Taşımacılık Türü
Sayısı
İlin sahip olduğu toplam
taşımacılık türü (kara-demirdeniz-hava hattı) sayısı
Ahrens ve Meyer-Baudeck (1995);
Kusago ve Tzannatos (1998);
Madani (1999); Öztürk (2002);
Kinunda-Rutashobya (2003);
Engman vd. (2007)
Adet
Ülkelere Yakınlık
İlin komşu (sınırı) olduğu ülke
sayısı
Rondinelli (1987); Öztürk (2002)
Adet
Enerji Altyapısı
İlin sahip olduğu toplam kurulu
enerji gücü miktarı
Kusago ve Tzannatos (1998);
Madani (1999); KinundaRutashobya
(2003); Engman vd. (2007)
MW
İşsizlik Oranı
İlin işsizlik oranı
Devlet Teşviki
İlin teşvik seviyesi
Nitelikli Eleman
Sayısı
İldeki ön lisans ve üstü mezun
sayısı
Ahrens ve Meyer-Baudeck (1995);
Kusago ve Tzannatos (1998);
Öztürk (2002); Milberg ve
Amengual (2008)
Dış Ticaret
İlin toplam dış ticareti
Warr (1989); Kusago ve Tzannatos
(1998); Engman vd. (2007); Sawkut
vd. (2009)
Taşıt Sayısı
İlde kayıtlı kamyon
Resmi kayıtlar
Adet
Göç Hızı
İlin net göç oranı
Rondinelli (1987)
‰
Rondinelli (1987); Mclntyre vd.
(1996); Kusago ve Tzannatos
(1998); Engman vd. (2007)
Ahrens ve Meyer-Baudeck (1995);
Kusago ve Tzannatos (1998);
Madani (1999); Öztürk (2002);
Kinunda-Rutashobya (2003);
Engman vd. (2007);
%
Derece
Kişi
Kaynak: Ağaç ve diğerleri, 2015.
Buna göre; Tablo 9’da verilen göstergeler açısından Mersin İli’nin durumu incelendiğinde
(Tablo 10);
Taşımacılık Türü Sayısı - Türkiye’de yurt içi yük taşımaları ağırlıklı olarak karayolu; yurt
dışı yük taşımaları ise denizyolu ile yapılmaktadır. Yurt içi yük taşımalarında karayolu %87,5,
demiryolu % 4,4, denizyolu % 7,3 ve boru hattı ile yük taşıma ise % 7,0 oranlarında pay
almaktadır. Yurt dışı yük taşımalarının ise % 94,9’u denizyolu, % 1,0’ı demiryolu, % 5,1’i de
boru hattı taşımacılığı ile yapılmaktadır (TOBB, 2012). Türkiye, üç tarafı denizlerle çevrili
olması ve sahip olduğu boğazlar sebebiyle, denizyolu taşımacılığında önemli bir rekabet
avantajına sahiptir. Doğu Akdeniz’in önemli limanlarından birine sahip olan Mersin,
demiryolu ve karayolu bağlantıları ile Orta Doğu ticareti için ideal bir transit limanıdır. Geniş
bir hinterlanda sahip olan Mersin Limanı, kara ve demiryolları aracılığıyla iç kesimlerle
bağlantılıdır (URL -4).
298 AKADEMİK BAKIŞ DERGİSİ
Sayı: 55
Mayıs - Haziran 2016
Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi
ISSN:1694-528X İktisat ve Girişimcilik Üniversitesi, Türk Dünyası
Kırgız – Türk Sosyal Bilimler Enstitüsü, Celalabat – KIRGIZİSTAN
http://www.akademikbakis.org Doğu Anadolu Bölgesi, Güneydoğu Anadolu Bölgesi ve iç Anadolu Bölgesi’de ithalat ve
ihracat faaliyetlerini gerçekleştirmek için Mersin Limanını kullanmaktadır. Ayrıca Ortadoğu
ülkeleri ve Orta Asya Türk Cumhuriyetleri’ne, ABD ve AB ülkelerine ithalat-ihracat ve bu
ülkelere transit yük taşımacılığı yapılmaktadır. Denizyolu ile gelen transit yükler demir yolu
ile Orta Doğu ülkeleri ve Orta Asya Türk Cumhuriyetlerine taşınmaktadır. Mersin’de
havaalanı bulunmamaktadır. Havayolu ulaşımı İl merkezine 69 km. uzaklıktaki Adana
havaalanından yapılmaktadır (MTSO, 2015).
Ülkelere Yakınlık - Mersin, Türkiye’nin Doğu Akdeniz sahilinde coğrafi bakımdan en iyi
konumda olan illerindendir. Rusya, Türk Cumhuriyetleri, Orta Doğu ülkeleri, Akdeniz ve
Kuzey Afrika pazarlarına yakınlığı sebebiyle Mersin İli son derece önemlidir. Mersin Serbest
Bölgesi de; bir merkez teşkil edecek şekilde kurulmuştur (Atik, 1998).
Tablo 10. Serbest Bölgelerin Başarısını Etkileyen Göstergeler İle Mersin
Göstergeler
Açıklama
Veri
Taşımacılık Türü
Sayısı
Mersin’in sahip olduğu
taşımacılık türü sayısı
Ülkelere Yakınlık
Mersin’in komşu (Akdeniz)
olduğu ülke sayısı
Karayolu, denizyolu ve
havayolu
Kuzey Kıbrıs Türk
Cumhuriyeti, Güney Kıbrıs
Rum Yönetimi, Suriye,
Lübnan, İsrail, Mısır
İşsizlik Oranı
Mersin’in sahip olduğu
toplam kurulu enerji gücü
miktarı
Mersin’in işsizlik oranı
Devlet Teşviki
Mersin’in teşvik seviyesi
Nitelikli Eleman
Sayısı
Dış Ticaret Hacmi
Mersin’de ön lisans ve üstü
mezun sayısı
Mersin’in dış ticaret hacmi
Mersin de kayıtlı kamyon
sayısı
Mersin’in net göç oranı
Enerji Altyapısı
Taşıt Sayısı
Göç Hızı
Birim
Adet
Adet
977
MW
12.4
Bölge 3 kapsamında
yararlanılmaktadır
%
Derece
8 982
Kişi
23.724.780.682
ABD $
13.315
Adet
0,44
‰
Enerji Altyapısı – Türkiye’de bulunan santrallerin kurulu gücü 72.455MW’dır. Mersin ilinde
santrallerin kurulu gücü 977 MW’dır ve İl tüketimini karşılama oranı %79’dur. Türkiye’de
bulunan santrallerin kurulu gücünün %1,4’ü Mersin’dedir (URL 5). Türkiye kişi başına
elektrik tüketimi 2577 KWh’tir. Mersin’de ise kişi başına elektrik tüketimi 2115 KWh olup;
Türkiye ortalamasının altındadır.
Devlet Teşviki – Türkiye’de yatırım teşvik sistemi dört ayrı rejimden oluşmaktadır. Bunlar;
Genel Yatırım Teşvik Uygulamaları, Bölgesel yatırım Teşvik Uygulamaları, Büyük Ölçekli
Yatırım Teşvik Uygulamaları ve Stratejik Yatırım Teşvik Uygulamalarıdır. Yerli ve yabancı
299 AKADEMİK BAKIŞ DERGİSİ
Sayı: 55
Mayıs - Haziran 2016
Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi
ISSN:1694-528X İktisat ve Girişimcilik Üniversitesi, Türk Dünyası
Kırgız – Türk Sosyal Bilimler Enstitüsü, Celalabat – KIRGIZİSTAN
http://www.akademikbakis.org yatırımcılar bu teşviklerden eşit oranda yararlanabilmektedir. Yatırımın Bölgesel Yatırım
Teşvik Uygulamaları kapsamında Mersin İli Bölge 3’de yer almaktadır. Yatırımın Mersin’de
gerçekleşmesi halinde KDV İstisnası, Gümrük Vergisi Muafiyeti, Vergi İndirimi (%60),
Sosyal Sigortalar Prim Desteği (işveren payı-destek üst sınırı %20), Faiz Oranı Desteği (yerli
krediler için 3 puan, dövize endeksli krediler için 1 puan) sağlanmaktadır (URL 6).
İşsizlik Oranı - Türkiye işsizlik oranı %9,7 ve Mersin’in işsizlik oranı %12,4’dir. Mersin bu
işsizlik oranı ile Türkiye ortalamasının üstündedir ve en yüksek işsizlik oranına sahip 10. il
konumundadır. Mersin İli’nde işgücüne katılma oranı %50,7 ve istihdam oranı %44,4’tür.
Mersin İli istihdam oranı %44,4 ile 57. sıradadır. Türkiye’de işgücüne katılım oranı %50,8 ve
istihdam oranı %45,9’dur (TÜİK, 2013).
Nitelikli Eleman Sayısı - Türkiye ilkokul net okullaşma oranı %99,57, ortaokul net
okullaşma oranı %94,52 ve ortaöğretim (Lise) net okullaşma oranı %76,65’dir. Mersin’de
ilkokul net okullaşma oranı %99,47, ortaokul net okullaşma oranı%94,75 ve ortaöğretim
(Lise) net okullaşma oranı %77,42’dir (TÜİK, 2013). Mersin’de okullaşma oranı, eğitimöğretimin üst derecelerinde Türkiye ortalamasının üstüne çıkmaktadır. 2012/'13 öğretim
döneminde Türkiye genelinde yükseköğretim kurumlarında önlisans ve lisans düzeyinde
mezun sayısı 573 434 ve Mersin ilinde önlisans ve lisans düzeyinde mezunların sayısı
(%1,57) 8 982'dir. Mersin’de yüksekokul ve fakülte mezunlarının oranı (15 yaş üstü grubun
nüfusa oranı) %11,6’dır (TÜİK, 2013).
Dış Ticaret Hacmi - Türkiye; Avrupa, Orta Doğu, Kuzey Afrika ve Orta Asya’ya açılan bir
kapı özelliği taşımaktadır. Türkiye’nin ticaret hacmi 401.458 milyon ABD $ olup; ihracatı
168.943 milyon $ ve ithalatı 232.515 milyon $’dır. Mersin’in toplam ticaret hacmi ise
23.724.780.682 $’dır. Bunun %43,0’ü ithalat ve %56,0’sı ihracattır (TÜİK 2014). Mersin,
Türkiye toplam ticaret hacminin yaklaşık %5,9’unu oluşturmaktadır.
Taşıt Sayısı - Türkiye’de motorlu kara taşıt sayısı 17.939.447’dir. Mersin’de motorlu kara
taşıt sayısı 510.719 olup; % 2,8 pay ile 8.sıradadır (MTSO, 2014).
Göç Hızı - Mersin nüfus büyüklüğü bakımından 10. sıradadır. Mersin İli’nin aldığı göç
55.598, verdiği göç 54.843 kişidir. Net göç 755 olup; net göç hızı ‰0,44’tür. Mersin, net göç
alan iller sıralamasında 24. sırada yer almaktadır (MTSO, 2014).
Tablo 11. Mersin Serbest Bölge İşletici A.Ş.’nin (MESBAŞ) Faaliyet Konuları
Alım Satım
Üretim
Depolama
İşyeri Kiralama
Bankacılık
Sigortacılık
Montaj
Ticareti yapılan malların alım-satımı, depolanması, etiketlenmesi, ambalajlanması
ve sergilenmesi
Üretilen malın yanı sıra, bu malın üretiminde kullanılan ham madde ve ara
maddelerin
alım-satımı,
depolanması,
markalanması,
ambalajlanması,
etiketlenmesi ve sergilenmesi
Kullanıcı veya kullanıcı olmayan diğer kişi veya kuruluşların mallarının
depolanması
Kullanıcılara hazır işyerlerinin kiraya verilmesi
Kullanıcı veya kullanıcı olmayan diğer kişi veya kuruluşlara bankacılık ve
sigortacılık hizmetleri sunulması
Ticareti yapılan malların montaj veya demontajlarının yapılması
300 AKADEMİK BAKIŞ DERGİSİ
Sayı: 55
Mayıs - Haziran 2016
Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi
ISSN:1694-528X İktisat ve Girişimcilik Üniversitesi, Türk Dünyası
Kırgız – Türk Sosyal Bilimler Enstitüsü, Celalabat – KIRGIZİSTAN
http://www.akademikbakis.org Demontaj
Bakım
Onarım
Makine Parkı
Ticareti yapılan malların bakım onarımlarının yapılması
Makine Parkı
Kaynak: MESBAŞ web sitesindeki verilerden uyarlanmıştır. (http://www.mesbas.com.tr,
14/11/2015)
Ülkemizde ilk serbest bölge 1985 yılında Mersin’de kurulmuş ancak, 1987 yılında faaliyete
başlamıştır. Mersin Serbest Bölgesi’nin toplam brüt alanı 836.322 m2, net parsel alanı
625.565 m2 ve kiraya verilen toplam alan 603.086 m2’dir (MTSO, 2014). Serbest
Bölge 06.08.1986 tarih 10877 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile MESBAŞ (Mersin serbest
Bölge İşletici A.Ş.) tarafından işletilmektedir. Sermayesinin %24'ü kamu sektörüne, %76'sı
özel sektöre aittir (URL-3). Mersin Serbest Bölgesi’nde 7.792 kişi istihdam edilmekte olup;
Türkiye Serbest Bölgeleri içinde istihdam edilen kişi sayısı bakımından %15,2 payla 2.sırada
yer almaktadır (MTSO, 2014).
Ülkemizdeki serbest bölgeler, faaliyet konuları ve fonksiyonları bakımından karma bir yapı
göstermekte olup; Mersin Serbest Bölgesi’nde esas faaliyet konusunu, ticari faaliyetler
oluşturmaktadır. Mersin Serbest Bölge’sinde faaliyette bulunan firmaların, faaliyet
ruhsatlarının konularına göre dağılımına bakıldığında; alım satım alanında iş yapan firmaların
(%45) birinci sırada yer aldığı görülmektedir. Bunu üretim yapan firmalar (%26) izlemektedir
(Tablo 12). Türkiye serbest bölgelerinde alınan ruhsatlar içinde Mersin Serbest Bölgesi’nin
payı %21,7’dir.
Tablo 12. Mersin Serbest Bölgesi Faaliyet Ruhsatlarının Konularına Göre Dağılımı (2014)
Yerli ve
Faaliyet
Genel
Yerli
Yabancı
%
Yabancı Ortak
konuları
Toplam
Kiracı
Yatırımcı
Kiracı
Yatırımcı
Kiracı
Yatırımcı
Alım
141
73
38
12
19
12
Satım
Üretim
55
80
16
8
5
6
Kiralama
1
88
7
9
Depolama
50
6
4
Bankacılık
Sigortacılı
2
3
2
k
Montaj
1
2
Demontaj
İşletici
1
Diğer
5
1
Toplam
205
298
54
33
24
33
Kaynak: Mersin Ticaret ve Sanayi Odası Ekonomik Rapor, (2014).
295
170
105
60
45,0
26,0
16,0
9,2
1,2
7
3
1
6
657
0,5
0,2
0,9
100,0
Mersin Serbest Bölgesi’nde 438 firma bulunmaktadır. Bu firmaların %75,8’i yerli firmalar,
%15,1’i yabancı firmalar ve %9,1’i yerli-yabancı ortaklığı olan firmalardır (MTSO, 2014).
Mersin Serbest Bölgesi, yabancı firmalardan çok yerli firmaların ilgisini çekmektedir. Bu
durum şu şekilde açıklanabilir: Yerli firmalar, serbest bölgede gümrük ayrıcalıklarının yanı
301 AKADEMİK BAKIŞ DERGİSİ
Sayı: 55
Mayıs - Haziran 2016
Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi
ISSN:1694-528X İktisat ve Girişimcilik Üniversitesi, Türk Dünyası
Kırgız – Türk Sosyal Bilimler Enstitüsü, Celalabat – KIRGIZİSTAN
http://www.akademikbakis.org sıra, çeşitli vergi muafiyetlerinden yararlanmaktadır. Ayrıca serbest bölgelerde, yüksek
standartlarda iletişim ve haberleşme gibi altyapı olanaklarının olması ve ihracata yönelik
üretimin çeşitli şekillerde sübvanse edilmesi yerli firmaları öne çıkarmaktadır.
Mersin Serbest Bölgesi 3.509.209 bin $ ticaret hacmi ile Ülkemiz serbest bölgeleri içerisinde
toplam ticaret hacmi içerisinde 2. sıra olup; %16,0 pay almaktadır. Mersin Serbest Bölgesi
toplam ticaret hacminin %18’ini Avrupa ülkeleri, %11’ini Amerika ülkeleri, %23’ünü Asya
ülkeleri %3’ünü Afrika ülkeleri ve %39’unu Türkiye oluşturmaktadır (MTSO, 2014). Mersin
Serbest Bölgesi’nin toplam ticaret hacminin %39’unun Türkiye’ye olması, Mersin Serbest
Bölgesi’nin esas itibariyle ithalatın yüksek olduğunu göstermektedir. Diğer bir deyişle,
Mersin Serbest Bölgesi’nde daha çok ithalat yapılmaktadır.
Mersin Serbest Bölgesi’nde toplam ticaret hacminin sektörel dağılımında en yüksek payı,
sanayi sektörü (%69,1) almaktadır. Tarım sektörünün toplam ticaret hacmindeki payı ise;
%30,2’dir. Türkiye Serbest Bölgelerinin ticaret hacminin sektörel dağılımında, Mersin
Serbest Bölgesi’nde tarım sektörü %69,0 pay ile öne çıkmaktadır. Madencilik ve taşocakçılığı
sektörü %31 ve sanayi sektörü %12 pay almaktadır (Tablo 13).
Tablo 13. Mersin Serbest Bölgesi Ticaret Hacminin Sektörel Dağılımı -1000 ABD $
Sektörler
Türkiye Serbest Mersin Serbest
Mersin Serbest
Bölgeleri
Bölgesi
Bölgesi’nin Payı
%
1. Tarım
1.537.509
1.060.186
69
Bitkisel Ürünler
1.464.254
1.059.876
72
Hayvansal ürünler
50.270
0,6
0,001
Su Ürünleri
3.939
217
6
Orman Ürünleri
19.046
92
0,5
2. Madencilik-Taşocakçılığı
78.956
24.379
31
3. Sanayi
20.815.776
2.424.644
12
İşlenmiş Tarım Ürünleri
1.160.957
506.197
44
İşlenmiş Petrol Ürünleri
548.575
540.377
99
Sanayi Ürünleri
19.106.245
1.378.070
7
Toplam
22.432.242
3.509.209
%16
Kaynak: MTSO, 2015. Aylık Göstergeler, Mersin Ticaret ve Sanayi Odası.
SONUÇ
Mersin sahip olduğu coğrafi konum ile büyük avantaja sahiptir. Gerek AB ülkeleri gerekse
Ortadoğu pazarlarına ulaşmak oldukça kolaydır. Doğu Akdeniz’in önemli limanlarından
birine sahip olan Mersin, demiryolu ve karayolu bağlantıları ile Orta Doğu ticareti için ideal
bir transit limanıdır. Mersin Serbest Bölgesinde ticari faaliyetler öne çıkmaktadır. Türkiye’de
serbest bölgeler içinde Mersin Serbest Bölgesi ticaret hacmi, firma sayısı ve firmaların aldığı
ruhsat sayısı, istihdamdaki payı ile ilk sıralarda yer almaktadır. Mersin bu önemli avantajını
yeterince değerlendirememektedir.
302 AKADEMİK BAKIŞ DERGİSİ
Sayı: 55
Mayıs - Haziran 2016
Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi
ISSN:1694-528X İktisat ve Girişimcilik Üniversitesi, Türk Dünyası
Kırgız – Türk Sosyal Bilimler Enstitüsü, Celalabat – KIRGIZİSTAN
http://www.akademikbakis.org Mersin Serbest Bölgesi, sahip olduğu coğrafi konum, Mersin Limanı, işgücü potansiyeli,
nitelikli insan kaynakları, aldığı devlet teşviki ile daha fazla yabancı sermayeyi çekebilmeli,
yeni yatırımları, üretim faaliyetlerini ve ihracatı artırmalıdır. Dahası katma değeri yüksek
ürünler üretebilmek için teknoloji transferi yapmalıdır.
Kaynaklar
Ağaç, G., Baki, B., Peker, İ., Ar, İ. M., 2015. Çok Kriterli Karar Verme Tekniklerini
Kullanarak Serbest Bölge Yer Seçimi: Doğu Anadolu Bölgesi Örneği, Dokuz Eylül
Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Cilt:30, Sayı:1, Yıl:2015, ss.
79-114.
Ahrens, J., ve Meyer-Baudeck, A. 1995. Special Economic Zones: Shortcut or
Raoundaboutway Towards Capitalism, Inter-Economics, March/April 1995, 87-96.
Atik, A.H., 1998. Serbest Bölge ve Türkiye’de Serbest Bölgeler, Türkiye Kalkınma Bankası
A.Ş., Araştırma Müdürlüğü GA/98-1-1, Ankara.
Bakan, S. ve Gökmen, S., 2014. Serbest Bölgeler ve Dış Ticaret İlişkisi: Gaziantep Serbest
Bölgesi Örneği, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi (Electronic Journal of Social
Sciences), Güz, Cilt:13, Sayı:51, s.34-51.
Deniz Haber Ajansı, 2014. Serbest Bölgeler Yasası Değişiyor, Ölçekler Büyüyor, 19 Kasım
2014.
Düzenli, C. 2006. Doğrudan yabancı Yatırımların Gelişmekte Olan Ülke Ekonomilerine
Etkileri: Serbest Bölgeler Açısından Bir Analiz, Süleyman Demirel Üniversitesi,
İktisat Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, http://eprints.sdu.edu.tr/314/1/TS00478.pdf
Ekonomi
Bakanlığı,
2015.
Ekonomik
Görünüm,
Ekim.
https://www.ekonomi.gov.tr/portal/content/conn/UCM/uuid/dDocName:EK211707;jsessionid=UiejBtBUmNUzlnS8P3Z7DYLbHm4sXuHabiQTFPB9Q9CgX39z
h78b!-1492567628
Engman, M., Onodera, O., Pinali, E. 2007. Export Processing Zones: Past and Future Role in
Trade and Development, OECD Trade Policy Working Papers, Vol:53, OECD
Publishing.
Fettahlıoğlu, S., ve Dereli, S. F. 2012. Türkiye’de Serbest Bölgeler ve Kuruluş Yeri
Alternatifi Olarak Kahramanmaraş İlinin Potansiyeli, II. Bölgesel Sorunlar ve Türkiye
303 AKADEMİK BAKIŞ DERGİSİ
Sayı: 55
Mayıs - Haziran 2016
Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi
ISSN:1694-528X İktisat ve Girişimcilik Üniversitesi, Türk Dünyası
Kırgız – Türk Sosyal Bilimler Enstitüsü, Celalabat – KIRGIZİSTAN
http://www.akademikbakis.org Sempozyumu, 01-02 Ekim. Sütçü İmam Üniversitesi İİBF, Kahramanmaraş, ss. 396411.
Güllülü, U., Emsen, Ö. S., ve Öztürk, L. 2001. Serbest bölgeler: Doğu Anadolu Serbest
Bölgesi üzerine bir değerlendirme. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler
Dergisi, 15(3-4), 1-16.
İTO, 2010. Türkiye’de Serbest Bölgeler, Dış Ticaret Dünyası/3, EE/21 Nisan, İstanbul Ticaret
Odası.
MTSO, 2014. Mersin Ekonomik rapor 2014, Mersin Ticaret ve Sanayi Odası, Yayın No:
2015-7. http://issuu.com/mersintso/docs/ekonomik_rapor_2014?e=4708774/12882580
Öztürk, L., Değer, M.K., Değer, S. 2009. Kentsel Ekonomik Büyümede Serbest Bölgeler:
Politik veya Ekonomik Tercih mi?, Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler
Dergisi, Cilt: 23, Ocak, Sayı: 1, ss. 363-377.
Paksoy, S. ve Güllü, M. 2011. Serbest Bölgeler Üzerine Bir Araştırma: Gaziantep Örneği.
Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, Vol:10, Issue:35, ss.113-133.
Rondinelli, D.A. 1990. Policies for Balanced Urban Development in Asia : Concepts and
Reality, Regional Development Dialogue, 11(1), Spring 1990, 23-51.
Tahmaz, E. 2011. Dünyadaki serbest Bölgelere Rakip Geliyor, Gündem, METSAN GROUP,
5 Aralık 2011, http://www.metsan.com.tr/e_tahmaz09.html.
Taşdan, K. ve İlkdoğan, U. 2014. Tarım Ürünleri Dış Ticaretinde Bir Fırsat Alanı: Serbest
Bölgeler, XI. Ulusal Tarım Ekonomisi Kongresi, 3-5 Eylül, Samsun.
TOBB, 2012. Türkiye Ulaştırma ve Lojistik Meclisi Sektör Raporu 2011, Türkiye Odalar ve
Borsalar Birliği Ankara.
TÜİK, 2013. Seçilmiş Göstergelerle Mersin 2013. Türkiye İstatistik Kurumu.
TÜİK, 2014. İstatistiklerle Türkiye, Türkiye İstatistik Kurumu.
304 AKADEMİK BAKIŞ DERGİSİ
Sayı: 55
Mayıs - Haziran 2016
Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi
ISSN:1694-528X İktisat ve Girişimcilik Üniversitesi, Türk Dünyası
Kırgız – Türk Sosyal Bilimler Enstitüsü, Celalabat – KIRGIZİSTAN
http://www.akademikbakis.org Tümenbatur, A. 2012. Serbest Bölgeler ve Türkiye Ekonomisine Katkıları Üzerine Bir
Değerlendirme, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21 (3), 339356.
Uzay, N. ve Tıraş, H. (2009). Serbest Bölgelerin Ekonomik Etkileri: Kayseri Serbest Bölgesi
İçin Bir Uygulama, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26 (1),
247-277.
İnternet Kaynakları
URL-1. http://eprints.sdu.edu.tr/15/1/TS00087.pdf
URL-2. Serbest Bölgeler Ticaret Hacminin Sektörlere Göre Dağılımı, 2013.
http://www.ekonomi.gov.tr/portal/content/conn/UCM/path/Contribution%20Folders/web/Yat
%C4%B1r%C4%B1m/Serbest%20B%C3%B6lgeler/03.%C4%B0statistikler/Sekt%C
3%B6rel%20Ticaret%20Hacmi.pdf
URL-3. Mersin Serbest Bölge İşletici A.Ş. Ticaret Hacmi ve İstatistikler, Erişim Tarihi:
14.11.2015, http://www.mesbas.com.tr/Ticaret-Hacmi-ve-statistikler,29.html
URL-4.
Denizyolu,
Ulaştırma
http://www.ubak.gov.tr/BLSM_WIYS/UBAK/tr/Ana_Plan_Stratejisi/3Rapor/20100518_171220_204_1_64.pdf
Bakanlığı.
URL-5. Şehirlerin Elektrik Santrali Kurulu Güçleri ile Üretim ve Tüketim Bilgileri.
http://www.enerjiatlasi.com/sehir/mersin/, Erişim Tarihi: 27.11.2015.
URL-6. Türkiye’deki Yatırım Teşvik Sistemi, T.C. Başbakanlık Türkiye Yatırım Destek ve
Tanıtım Ajansı, http://www.invest.gov.tr/tr-TR/investmentguide
305 
Download
Random flashcards
Merhaba

2 Cards oauth2_google_861773e1-0890-4522-834a-6a5babb58e76

Create flashcards