Büyük Mecidiye Camii ve Ortaköy - Osmanlı Mimarisi ve Tarihi

E
a9
ffi_F,
ir' t, '
1!
'ffi1 l€t l
H ri.i
-:l ,' -';
l
,1j,', "'
'::i
t
t,
lr
l1
f 'i=t
ii i"' l: :I
"T
iei l,llrl
ihlr
.]#
:i+l$ I'
II
,,!t,,
1i
I
ruutvrTiinx
Kuveyt Tiirk Katrhm Bankasr Kiiltiir Yayrnlan Dizisi: 4
"BUYUK MECIDIYE CAMii VE ORTAKOY''
EDITOR Mehmet Baha Tanman
YAYIN KURULU Yrd. Doq. Dr. Gozde Qelik
Prof. h.c. M. U$ur Derman
Prof. Dr. Ahmet Ersen
Cengiz Goncii
Dr. M. Qa$han Keskin
Serap Timaq Kogak
Dr. Sevgi Parlak
Prof. Dr. Turgut Saner
Prof. Dr. M. Baha Tanman
Ferhan Tekinmirza
PROJE KOORDINATORU Hasan Yrlmaz
KURUMSAL iLETi$iM Gokhan $engiil
Esra Hebil
KITAPTASARIM Abdiisselam Ferqato$lu
FoToGRAF Cihat Hrdrr
SON OKUMA Dr. Mustafa DemiraY
YAPIM Fotografika Ltd. $ti.
Selami Ali Mh. Vakrf Sk. No: Zl2D'7 34664
Tel: +90 (216) 20110 94 Uskiidar istanbul
BASKI ve CILT Pasifik Ofset
Cihangir Mah. Gijvercin Cad' No:3/1 Baha I9 Mrk' A
Blok 34310 Haramidere / Istanbul
rsBN 978-605-63459-2-0
BASKI YERI ve YILI istanbul 2014
Copyright @ Her hakkr mahfuzdur.
Tiim yayrn haklarr Kuveyt Tiirk Katrlm Bankasr'na aittir'
T"r-rrtr- n-r.ryla yaprlacak klsa ahntrlar hariq, yayrncrnln izni olmakstztn
tiimiiyle veya krsmen, hiqbir yolla ve hiqbir ortamda yaytnlanamaz
ve qo$altrlamaz'
KUVEYT TUm KATILIM BANKASI A.$.
Biiyiikdere Cad. No: 1'2911, 34394 Esentepe / ISTANBUL
Tel.: +90 (21'2) 354 II11'
www.kuver-ft urk.com.tr
osMANLI DONEMI soGAzigi wcanucl 1s
onrercOy'UN osM-rNn oONnmisor cniSimi vE tvtitrmnt rsERtrRi as
Ortakoy'iin Osmanh Doneminde Geliqimi 63
Mimari Eserler 68
Cami ve Mescitler 68
Tarikat YaprlanTT
Hamamlar ve Qegmeler 100
O sueN rT Mirr ENi SiN DE YALI-CAMI /ME S CiTTER VE YALI-TEKKILER 1 23
Yah-Camiler ve Yah-Mescitler 123
Yah-Tekkeler 142
Deserlendirme 145
ORTAKOY SAHILINDEKI SARAYLARVE YALILAR 153
Qrra$an Sarayr 153
Feriye Saraylan 164
Feriye Karakolu 167
Sultan Saraylarr 170
Esma Sultan / Cemile Sultan Yahsr 171
Fehime Sultan / Naime Sultan Yahsr 173
Hatice Sultan Yahsr 175
Fatma Sultan Yahsr 178
NeqatfibAd Sahilsarayr lHatice Sultan I Zekiye ve Naime Sultan Yallan 1'79
Naile Sultan Yahsr 182
Fazrl Efendi Yahsr 183
Tahir Efendi Yahsr 184
Mustafa Pagazade Yahsr 184
Edhem Paga / Naciye Sultan - Enver Paqa Yahsr 185
Nazime Sultan Yahsr 187
De$erlendirme 189
oRTAKOY,DE GAYRiMUSLiM CEMAATTERE AiT MiMARi ESERLER2OI
Ortakoy'deki Rum Kiliseleri ve Okullan 205
Ortakoy'deki Ermeni Kiliseleri, Okullan ve Mezarh{t 277
Yahudi Sinagoglan ve Okullan 234
BgrnirMECiDiyE CAMii'NiN isge. SUrEciNr irigriN YrNi BELGELERVE TESPiTLER245
TarihEe ve Genel Bilgiler 245
Bolgede Daha Onceki Yaprlaqmalar veYaplar 245
O.takoy Camii'nin Banisi Sultan Abdiilmecid ve Donemi Uzerine Bir De$erlendirme 245
Inqa Streci 248
Teknik Kadro: Ortakoy Camii'nin Mimarlan 248
Onartm Uygulamalarrnda Mali ve Teknik ilkeler 255
Onarrm Uygulamalartndan Ornekler 257
BfMiK ME c i D iYE ( ORTAKOY) CAMI i' N i N trztitrleni si 267
HiinkAr Kasrt ve Ana ibadet Mekdrn267
Ana ibadet MekAnrnrn Dekorasyonu 27 0
Drq Cepheler 275
Bll-niK MECIDiYE (Onrercov) CAMii'NiN SUsrEuE PROGRAMI 309
Cepheler 309
iE MekAn 317
Harim317
HiinkAr Kasn 328
BU-NJK MECiOiYE CAMii'NiN KiTESTSi, HAT LEVHALARI VE BUNLARIN HAT-TATLARI 347
BCr\{JK MECiDiYE (ORTAKOY) CAUii 201.1.-201.4 RESTORASYONU 369
Restorasyon Oncesi Mevcut Durum 369
Yaziyet Planr 369
Harim 370
Kalem igleri 373
AlEr lqleri 375
Mihrap, Minber, Vaaz Kiirsiisii 375
Avizeler, Hiink6r Mahfili ve Harim Drq Cepheleti 376
Minareler 377
Hi.inkAr Kasn 379
Dogu Tarafi 380
Batr Tarafi 380
HiinkAr Kasrt Drq CePheleri 385
Arqivlerde Yer Alan, Daha onceki onanmlara iliqkin Belgeler 387
Raspa Sonrast Bulgular 3BB
Harimin iq Cepheleri, Hii'nkAr Kasn 3BB
Restorasyon Uygulamasr 389
Harim 389
HiinkAr Kasrt, Son Cemaat Mahalli 392
HiinkAr Kasrtntn Batr Kanadr 393
HiinkAr Kasrtnrn Do$u Kanadr 398
Hiinkir Kasrtnrn Drg Cepheleri 399
GONSET KAYNAKLAR VE KISATTMALAR 41 5
BUVUI< MEC iNiYI (ORTAKOY)
Cnuii'xiN Mivenisi
anisi Sultan Abdiilmecid'in adryla
da anrlan " Biiyiik Mecidiye Camii "
veya yaygn tanrmryla "Ortakoy Camii' 1853 yrhnda inqa edilmiq,
drr. Uskiidar'daki Mihrimah Sultan (iskele) Camii veya 1778 tarlhli Beylerber-i
Camii denizden yaklaganr kucaklayan bir
yerleqim iqindedir. Ancak aralannda Or-
Bo$azigi'nin geE donem imparatorluk
yaprlan sahnesindeki yerini almrqtrr. Birgok yayrnda Niko$os Balyan'rn yaplnln
takoy Camii'nin de bulundu$u Avrupa
miman oldu$u belirtilmiq,r ne var ki ya-
qrm aqrsrndan do$rudan veya eksen esaslr
prlan son arqiv araqtrrmalannda, bu bilgi-
bir biittinleqmeyi yerine getirememekte-
yi do$rulayacak hiEbir kayda rastlanma-
dir (R1).
mrq, buna karqrhk inqaat silrecinde once
Artin Kalfa, ardrndan da Hacr Stefan
Kalfa'nrn gorev aldr$r tespit edilmiqtir.,
Denize do$ru belirgin biEimde uzanan
yakasr camileri' denize ister istemez krble
cepheleri ile yonelmekte, denizden yakla-
Deniz kenanndaki ozel konumul'la
istanbul'un simge yaprlanndan biri haline gelmiq olan caminin oturdu$u zemin,
karakter kazanan Osmanh mimarh$rnrn
statik sorunlan beraberinde getirmi$tir.
Gerek zemin sorunlan gerekse deprem
ve yangln etkileri yapnln defalarca onanlmasrna neden olmug, ozgtrnliigiinii
eski kent merkezinden uzak en onemli
zedelemiqtir.u
bir nhtrm tizerindeki Ortakoy Camii,
Tanzimat'tan sonra kendine ozgi bir
temsilcilerinden biridir.o Yorumlanmr$ ve
Osmanh be$enisine uydurulmuq tutarh
bir neoklasik-barok tatzrn egemen oldugu tasanm ve ingaat etkinliEiinin iiriinridrir. Anrtsal ifadesini 17. yizyrlda Yeni
Cami ile bulan nhtrm veya "yah-cami"
konseptinin algakgoni.illi boyutta) ama
imparatorluk iddiasr taqryan bir izleyicisidir. Bu konuda Asr-a vakasr krbleve
r-onlenme aqrsrndan elverigli konumda-
HUNKAR KASRI VE ANA
ienpnr MEI(ANI
Htinkir kasn ve ana ibadet hacminden
oluqan caminin planr biiyiik olEnde 1848
yrhnda Sultan AbdiiLlmecid tarafrndan
Garabet Amira Balyan'a yaptrnlan Kiieiik \Iecidir-e Camii'nin plan kurgusu-
nu tekrarlamaktadrr (R2).: Yapr, bodrum kat iqeren bir platform iizerinde
yiikselmektedir Ana hacmin kuzeyinde-
ki genig bir alanr kaplayan hiinkAr kasn
iki kathdrr (R3). Harim ve hiinkAr kasnnrn olugturdu$u kompozisyon btiyiik
olEiide simetrik bir kurguya sahiptir.
HiinkAr kasn, cami ile biittinltik iginde
tasarlanmrq olsa da, ba$rmsrz iqleyiqi ile
ayn bir yapr etkisindedir; harim boliimiine kuzeyden ba$lanmaktadlr (R4).
Caminin ana giriqinin iizerinde bulunan
salonla birbirine ba$lanan do$u ve batr
yontindeki iiEer boliimlii, girigi iki yan-
dan kugatan kanatlar ile "IJ" qeklinde
bir plan sergilemektedir. Sultanrn ozel
giriqi batr kanadrndadrr (Rs). Rrhtrma
agrlan bu dtizenleme, -boyle bir yaprdan
beklenebilece$i izere- sultanrn denjz
yolunu kullandr$rnr gostermektedir.'
Uq aqrkhkh bir portiko ile vurgulanmrq
giriq boliimti hiinkAr kasnnrn batr kanadrnrn ilk katrna aErlrr. Buradan Eift kollu esrisel hath bir merdivenle hiinkAr
dairesi olarak dtzenlenmiq iist kata
ulaqrlrr. Sultanrn ibadeti iEin ozelleqmiq,
bir balkon aracrh$ryla harime yonelen
htirnkAr locasr (mahfili) burada bulunan hiinkAr dairesi ile iliqkilidir (R6, 7).
HtrnkAr kasnnrn do$u kanadrnrn sirktrlasyonu kendi iqinde, merdiven aracrhgryla iqlemektedir. Bu dtizenleme ile caminin ana giriginden ikinci kata ulagrm
engellenmiq, boylece sukanrn giivenli$i
sa$lanmrg ve donemin protokol kurallanna uygun bir diizen getirilmiqtir.,
Kasnn batr kanadrndaki htinkdr dairesi
yogun bir gekilde dekore edilmiqtir 1ns1.
Buradaki merdiven bolimti ve iki oda-
ri!'1L.jl.i \ii:ciii Yir: i(lt Aticyl c;\ivri '[] N i\"4ltvtAiiiti 269
nln duvar ve tavanlarr yizey resimleri ile
de$erlendirilmiqtir. Merdivenin bulundu$u mekint 6rten tonozun yiizeyindeki kompozisyon, perdelerle vurgulanmtq
pencereler ve aralartnda bulunan dilimli
kemerli balkonlar ile "gokytiziine agtltr".
Tonoz tavanrnda bu diiqey kurgu belirgin
leme mihrabrn kapattr$r orta ktsrm han-
biqimde devam eder. Merdivenin aqrldr$r
lan gibi sade bir dekorasyona sahiptir.
nnr teqkil etmektedir (R1s, 16). Ust katta
batrdaki birime yalnrzca hiinkAr dairesinden ulaqrlmaktadrr. Burasr ktiqiik bir
oda, bir hunkir locasr geklinde dilzenlenmig ve sultantn ibadetine ayrtlmrqtrr
(R17). Ust kat ile ana ibadet mekAnt arasrndaki mekAnsal iliqki bir yandan yine
Hilnkir dairesinin giineyindeki odanrn
erken Osmanh doneminin bazr ozellikle-
duvarlan da, ortalannda bitkisel motifler
rini akla getirmekte, orne$in Bursa'daki
iglenmiq panolara aynlmtgttr.
Yeqil Cami'nin tist kat mekinlartnt hattr-
odantn tonoz yiizeyinde, dilimli kemerler
ve siitunlartn arastnda, Hint-islim ortamlnr gagn$tlran mimari bir arka plan
seqilmektedir."' Bu sahne perdelerle Eevrelenmiqtir. Tonoz tavanl ise, oda duvar-
12.25 m'lik kenar olqiilerine sahip kare
harim boliimti tek kubbeli yahn bir
mekAndrr (R9). Bu mekAn, hiinkAr kasn-
nrn cami giriqi olarak aynlmrq orta boliimi.iniin birleqmesiyle kuzey-giiney ekseninde geniqler. Bu dtizenleme, yani ana
hacmin giriq yoniine eklenen kapah bir bi-
rimle dikdortgene doniiqmesi, izlenimler
farkh olsa da, iznik'teki Yeqil Cami'den
Laleli Camii ve Nusretiye Camii'ne uzanan benzer uygulamalar dizisine eklenebilir (R10, 11, 12). Qift kollu e$risel bir
merdiven ile ulaqrlan kaprnrn ardrndan
hiinkAr kasrtntn harime aErlan balkonla-
latmakta (R18), bir yandan da genel hat-
lanyla kilise mimarh$rnda karqrlaqrlan
ve orgun da yerleqtirildigi galeriyi akla
getirmektedir (R19).r1 Osmanh mimarhflrnrn karakt eri yizyilar iEinde ihtiyaglar,
etkiler ve yetkin uyarlamalarla ozgiinliik
kazanmrqtrr. Dolayrsryla ilk anda birbi-
riyle ba$dagmaz gibi goriinen bu tiir esin
kaynaklan Osmanl mimarh$rnrn do$asr
uyannca Ortakoy Camii'nde de tasartmt
biqimlendirmig olmaLdrr.
ANA igNNNT MEKANININ
DEKORASYONU
lirme ulaqrlrr (R13). Burasr,, hiinkAr kasn-
Ana hacim geleneksel o$eler de iqermek-
nrn sirkiilasyonundan ozellikle aynlmrg
le birlikte esas olarak Batt mimarl$rnda,
ve kasnn iki kanadr arasrndaki ba$lantr
Ronesans'la qekillenen, ozellikle 17. yiz-
iist kata taqrnmlgtlr.
yrlla birlikte dontrqen Franstz ve italyan
barok mekAn anlayrgtntn -ve bunun 19.
ytizyrldaki goriinttisiintin- esinlerini ta-
-i-
''t
270
tedir. Kuzey duvannda ise, pencerelerin
yerini, aynr sayrda aqrkhk almrqtrr. Altta bulunan iiE aqrkhk, harim boliimiine
girigi sa$larken, iist srradaki agrkhklar
son cemaat yeri iqlevini iistlenen bir bo-
Harim boliimiiniin do$u ve batr duvarlan altta ve iistte birer iiqlii pencere dizisi
ile degerlendirilmiqtir (R14). Aynr dtizen-
i
cinde giiney duvannda da devam etmek-
BIJYUK I"4 U.Di /t EAMii VE OR I AhO r'
qrmaktadrr. Buradaki etkiyi, duvarlarm
ffi
,' :ll:ll
m
ffi
m
m
tm
U\- o"
R6 Harin-rden
: *€
.i
lri
i
.rR
mahfillere bakrs
jii
&w
"g#
TI$
j t'
A
^{:
F:P
4 -#.
'f"{t*r-:
-i
:#\
Eok parqah ytizeylere aynlmasr ve bunla-
dekorasyonuna mimari canhLk katan bu
nn renkli taq taklidi algr panolar ile de$erlendirilmesi, antik siitun diizenlerin-
taqryrcrlarda Toskana diizeni segilmiqtir.
den ahntrlar ve gorsel yanrlsama getiren
tirilmig, abakus tablasrnrn kenarlanna
resimli dekorasyon (tromp e-l' o eil) olarak
iizerinde iyon yaprak dizisi bulunan bir
ozetlemek miimktindtir (R20).,r Esasta ya-
profil i;lenmiqtir. BaqLklar iki gorsel katr
hn kare bir mekAndan ibaret olan bu ya-
birbirinden ayrran ve orta krsrmlarda
prda mimari iddia, yiizeylerin diizenlen-
konsollarla zenginlegen korniqi taqrmak-
mesinde ve ozellikle kubbenin kalemisi
tadr. ikinci srrada da yine aynr pilaster
dekorasyonunda aranmrqtrr.
demetleri devam etmekte, ortadaki taqr-
MekAn, algak ve yiksek pencere srrala-
nnrn etkisine eqlik edecek qekilde, gorsel
aqrdan iki kath tasarlanmrqtrr. Zeminde
i'iiksek kaideler (pi6destal) iizerinde ytikselen iiqlti pilaster demetleri ana ifadeyi
belirlernektedir. Ana pilasterler, iEeride
girig ve hLinkAr kasnnn bulundu$u cephede yarrm siituna doniiqmektedir; aynr
cephenin kogelerinde ise duvar iqinde
cer-rek sutunlar durmaktadlr (R2 1r. Yhzer'
Baghklann ytizeyine birer rozet yerleq-
yrcrlar bu kez I(orint dtizeninden bilinen
akantus yapraklanyla bezeli baqhklarla sonlanmaktadrr (t{22). Yine zengin ve
konsol dizili bir saqakhk (entablature)
tiim diizeni srnrrlamaktadrr. Ortalardaki stitun Eiftleri egrisel bir ahnhgr tagrmakta, kompozisyon bunun tizerinde
ayrlca taqrylcl kemerlerin geniq yayr ile
qerqevelenmektedir.
e
ltr+
=,
l
Kubbenin iq yiizeyi yogun bir kalemigr bezeme ile degerlendirilmigtir. Yiizey
ru yonelen tasartm, geleneksel Osmanh
uygulamalanna yaprlan bir gonderme
tasarlmr temelde baldakene dayanan bir
olarak yorumlanmaktadrr.'o
gok mimarisi sahnesini iEermektedir. Ortasmda bir madalyon bulunan geleneksel
Osmanh camiinin kubbe tasarrmr, yerini
burada kokeni Helenistik doneme kadar
inen, Roma, Bizans ve Avrupa mimarisinde de Ea$lar boyunca izlenebilen "ske-
ne kubbesi"ne brrakmr$trr. Kubbe yiizeyinde ele ahnan gok mimarisi iki ayn
baldaken motifi ile oluqturulmugtur.r.r
Kubbedeki baldaken imgesi, pandantiflerin de temel dekorasyon o$esini teqkil
ederek, biitiinciil bir kompozisyon ortaya
koymugtur. Bu dekorasyon birlikteliginde aynr zamanda pandantifler ile kubbenin striikttrrel biitiinltigii de vurgulanmr g-
trr. Pandantiflerde gortilen, geriye do$ru
gekilmiq yeqil perdeli baldaken goriintusii
kubbe yiizeyinde aynen tekrarlanmrgtrr.
land,antitba\d,aken\err l\e aym rqrnsa\ eksende bulunan dort adet kubbe baldakeni
yine yeqil perdeler ile sanlmrq, bunlarm
arasrnda kalan di$er dort tanesi ise krr-
mrzr perdeler ile Eevrelenmiqtir. Boylece,
kubbe ve pandantifler arasrndaki dekorasyon birlikteligi, renk seEimiyle de gtq-
lendirilmiqtir. Kubbe yiizeyinde bulunan
di$er baldaken, bir siitun dizisinin ortasrnda yer almaktadrr. Baldaken ve siitun
dizisi arasrndaki kemerler, aralannda
mavi gok ve beyaz bulutlar goriilen iki
srrah kugaklar meydana getirmektedir.
Kubbe gobe$indeki giineq tozetr benzeri,
rqrnsal bir madalyon, tasarlmr tamamla-
Mihrap niqi, minbet ve vaaz kiirsiisii de
ana mekAnrn dekorasyon diline uygun
hazrrlanmrgtrr. Mermer mihrabr iki yanrnda, yiiksek kaide\er \rzennde geomet-
rik zincir motifli pilaster-bordiirler srnrrlamakta, ig EerEeveyi de alt krsmr akantus
yapraklan ile bezeli ince siitunlar ve Korint ttirevi baghklan belirlemektedir (R23).
Bu tiir siitunlarla, aynr mimari etkinlik
kapsamrnda Topkapr Sarayr'na eklenen
Mecidiye Koqkii'ni.in cephelerinde de
karqrlaqrlmaktadrr (R24). Ajurlu bir iiqgen
ahnhk mihrap kompozisyonunu taElandrrmaktadrr. Mihrap niqinin alt boliimii,
genel dekorasyona uygun biEimde krrmrzr mermerden levhalarla doldurulmug ve
sivri kemer bitimli qeritlerle bezenmig beq
pargadan meydana gelmektedir. Niqin
tist krsmr mukarnas srralannr ima eden
bir diizenleme ile doldurulmu$tur (R2s).
Yatay diizlemlerin Eogu kiiqtik kemer
dizileriyle, iiEtinc[ sra da akantus yapraklan ile degerlendirilmiqtir. Alttaki iiE
srradan giifitiim motifleri sarkrtrlarak mukarnas vurgusu gtiElendirilmiqtir. Mihrap, ornekleri Nuruosmaniye Camii'nden
itibaren goriilen, Laleli, Beylerbeyi ve
Eyiip camilerinde de uygulanan, iqbiikey
ve drgbirkey yatay hatlann mukarnas di-
zilerinin yerini aldr$r ve bunlann Batrh
klasik da$arcr$a ait aynntrlarla bezendigi
tasarlml siirdtirmektedir.''
maktadrr. Dekorasyon programr her ne
Mermer minberin kaprsr, mihrap iizerin-
kadar farkh bir gelenegin imgelerini ba-
de de goriilen kenarlan krvnmh, ajurlu iiEgen ahnhkla vurgulanmr$tr (R26).
nndrnyor olsa da, kubbe merkezine do$-
BUyUK MECiDiyr (onrnNoy) cAMii'NjN MiMARisi 273
* :ir-
' **.
"'*'*.:-l--
-- r--- . -: I-'*-"
.'ir.i;:
r'.
.
r.-s:b:,
r4*': '
?
: r;.
li.
3 if,
:€
I
::ii
1_E
:
.
ii'
rj
?;
,} ":::;
I ti:.
;r ::.
5"r.
:i
,:
'is"
ij
1
. ,,, lr'i.
.:1i..
F
;
. -.*:-1,-',-:
'::ar,':
:i
_18
.
.i
-:fi
. ..,r i-r;., .i
. ,+g*:.:iu-:l '.1
i,
ed*{ i
r:W
*
..1
,,---,:.- -:... _
_
-'=;:"*fu:?*i
d'.' i+=ffi i'il'
E. e
:i
+ i il ;r t'
Z I
.
..r
_ !-n
,-
__
ai
'-"a'
1.
::
*:+l
.gl g€l i:
€e
€€iffi
€ffi
''ffi"
=
R
'i,
:
\lerdiven korkuluklart ve kapt ile geqit
arasrndaki iiqgen yizeyler panolara aynlmrsttr. Bu panolann de$igken biqimleri
r-e orgu qerEeveleri rokoko dekorasyonu
hatrrlatmakta, buna OrtaEa$ sanattnda
kargrlaqrlan', koqeleri diigiimlii daireler
eglik etmektedir. Merdivenin sonunda
kogk baldakeni yer almaktadrr. Ortalarrnda daireler bulunan dikdortgen panolarla bezeli ayaklar' tiq dilimli kemerlerin
belirledigi agrkhklar ve ahnhkh bitiq bu
krsmrn temel o$eleridir (R27). Hem balda-
kende hem de gegig aqrkh$rnda goriilen
bu tiir iiq dilimli kemerler de genel an-
Iamryla Otaqaf, biqim sozlirfiinde yer
almaktadrr; Romanesk ve Gotik mimarhklarda srkhkla kullanrlmrqtrr.'o Nitekim
a)'nr kemer biqimiyle KilEiik Mecidiye
Camii'nin neogotik iislup ozellikleri iqinde tasarlanmtg gerefesinde de karqrlagrlmaktadrr (R2s). Minber baldakeninin
i-rzerinde altrn yaldrzh qeritlerle dilimlere
aynlmrq ve yrldrzlarla siislenmiq konik
minber kiilahr yiikselir. Ahqrlmrqrn drqrndaki yiiksekli$iyle dikkat Eeken kiilahrn
iizerinde stilize akantus yapraklan ile
oluqturulmuq bir alem bulunmaktadrr.
mimarhgrndaki kiirsiilerden gok farklt
degildir.
Ozetle, mimari kurgu taSlyan iE cepheler'
bunu diigeyde silrdiiren kubbe dekoru
ile mihrap, minber ve vaaz kiirsiisii gibi
dekorasyon yiiklii alanlar, btitiinciil bir
sanat ifadesi iqinde Ortakoy Camii'nin
iE mekinrnt ozel krlmaktadrr. iE mekAnrn
bu yiiklii anlatrmla diizenlenmesi biqim-
ler da$arcr$r agrsrndan Batt mimarhfrndan bilinen saray' kilise ve baqka anrtsal
yaprlann klasisist-barok diline ba$lana-
bilmektedir. Di$er yandan da daha once
Laleli Camii'nde denenmiq (ve benimsenmiq) olan saraysr bir dekoru yeni g6riin-
tiiler iEinde siirdiirmiig olmaktadrr.
DI$ CEPHELER
iki farkh yapr govdesinden, yani ana hacim ile hiinkAr kasrrndan oluqan Ortakoy
Camii'nin cephe dekorasyonu da iki ayn
mimari ifade iqindedir. Harim bolnmiiniin drq cepheleri yo$un dekorasyonuyla
dikkat Eekerken, hlinkAr kasn cepheleri
sade bir goriintii sergiler (R30). Harim
cepheleri, siitunlar, ahnhklar, nigler ve
kavislerle coqkun bir hareket iEinde go-
Vaaz kiirsiisi.i do$u duvarnda, iki pence-
riilmekte ve taq kabartmalarla yo$un
re arasrnda yer almaktadrr (R29). Qokgen
bir dekorasyon taqrmaktadrr (R31). Ba-
kaide iizerinde, voliitlerle sonlanan dort
dikey konsol iizerindeki taht krsmr bir
profille Eevrelenmiqtir. Qokgen kaidenin
rok hareketler ve o$eler on plandadrr.
tasarlml mihrap niginin diizenini hatrrlatmaktadrr. Ortakoy Camii'nde ve genel
olarak geg donem Osmanh camilerinde
karqrlagrlan vaaz kiirsi'ileri, yine donemin
model seqimine uygun olarak Batr kilise
HiinkAr kasrt ise neoklasik bir durgunluk
igindedir.
Kasnn cepheleri qift srrah, basrk kemerli,
taq soveli, iiEerli pencere dizisi ile hare-
ketlendirilmiqtir. Alt srradaki pencereler
dekoratif nitelikte parmakhklarla kapatrlmrqtrr. Batr kanadmtn alt katrnda,
hiinkAr dairesinin bulundu$u boliimiin
BuyUK [lECiD|YE (oRTAKoY) cAMii'NiN MiMABisi 27 5
R13 Ciimle
kaprsrnrn ijniindeki
merdiven
R15 Mahfiller
,h_*,^
MEC]D|YE CAI\4ii VE ORTAKOY
riE cephesinde sa$rr kemerli pencere dti-
yirksek minareler ile caminin a$rrhk kule-
zeni tekrarlanmrqtrr. Zemin iistiindeki
leri, kubbesi ve cepheleri uyumlu bir oran
duvar kaidesi ile ana duvarlann srnln ve
iliqkisi sergilemektedir.
katlann arasr geniq profillerle birbirinden
ayrrlmrqtrr. Kasnn tonoz ortiisii pilaster-
lerle hareketlendirilmiq bir parapetin arkasrnda brrakrlmrqtrr. Cephe tasanmryla
cami kiitlesinden bagrmsrzhgr ozellikle
vurgulanan hiinkAr kasn, on dokuzuncu
yiizyrldaki Eagdaqlanyla aynr anlayrgrn
iiriiniidiir.', Batr cephesinde drqta birer
ayak ve pilaster, ortada iki siitunun belirledigi bir giriq oluqturulmuqtur. Toskana diizenindeki siitunlar iiE yiizlii bir
arqitravr, onun iizerindeki friz ve korniqi
taqrmaktadrr. Bu dtizenleme aynt zaman-
da alt ve ii:st katr ayrran belirgin bir hat
oluqturmaktadrr (n:1).
Yaprnrn cepheleri giriq ve mihrap yonle-
rinde ozelle;en aynntrlann drqrnda, ilke
olarak eq anlayrgla tasarlanmrgtrr. Kogelerdeki tagryrcrlar ve onlann tizerinde
duran aSrrhk kuleleri diiqeyde siireklilik
iqinde birlegmig ve "koqe kulesi" ifadesi
kazanmrgtrr. Bunlarm arasrndaki cephe
parEalan da iki slra pencereleri ve ara-
lardaki duvara bitiqik siitunlan ile yine
diiqeyde vurgulu bir anlatrm getirmektedir. Kuleler ve cephe parEalan yatayda
da birbirine profilli kugaklarla baglanarak -klasik Osmanh mimarh$rnda her
zaman gozlendigi gibi- dengeli bir orgii
igine almmrgtrr. Taqryrcr kemerler her
HiinkAr kasrmrn kanatlan tarafindan
cephe parEasrnda kompozisyonu -uzak-
kuqatrlan cami giriqi iiq eqit kemerli aErk-
tan algrya yonelik olarak- bir ahnhk gibi
hkla degerlendirilmiqtir. Ortadaki aqrk-
kapatmrq, her cepheyi adeta ba$rmsrzlaq-
hk, ana kapr, di$erleri ise pencere olarak
tffml$trr (R1).'o
dirzenlenmiqtir. Kaprnrn yivli konsollarla
desteklenen dikdortgen ahnh$rna yapr-
nln kitabesi yerlegtirilmiqtir.rs I(aprnrn
iistiinde, ortasrnda Sultan Abdiilmecid'in
tu$rasr bulunan barok qizgili tepelik yer
almaktadrr 1n:z;.
Genel diizenleme, hem geleneksel cami
mimarhgr ozellikleriyle, hem 18. yiizyrldan itibaren denenen ve yaygrnlaqan Batrlr etkilerle hem de 19. yizyi ortalannrn
yeni ahntrlarryla olugturulmuqtur. Tek
kubbeli klasik anrtsal ornek olarak Mih-
Uzaktan, orne$in denizden bakrldr$rnda ana hacim ile htinkAr kasnnrn kiitle
iliqkisi klasik camilerdeki ana govde-avlu birlikteligini hatrrlatmaktadrr. Bu eski
rimah Sultan (Edirnekapr) Camii, koge-
iliqkide oldugu gibi Ortakoy Camii'nde
de on par;a, yani hiinkAr kasn, alqak
kiitlesi ve sade cepheleriyle arka planda
kalmakta, rqrk ve golge karqrtL$r iqindeki
da kuqkusuz baskrn bir modeldir in::1.
lerin vurgulanmasr, taqrylcr kemerin drqa
yanslmasl ve cephelerin Eok sayrda pencereyle qeffaflagmasr gibi temel noktalar-
Klasik kiitle ve cephe kurgusunun Batrh
ana hacmin ifadesi kendini baskrn biEim-
"giysilerle" ele ahnmasr ise 18. ytizyrhn
katkrsrdrr. Bu tur aynntrlar 18. yiizyrlda
daha Eok profiller, ytizeylerde bazr Eekin-
de duyurmaktadrr. AlEak htinkAr kasn ve
gen e$risel hatlar ve farkhlaqan pencere
BUyuK NtECiDiye (onrnxov) cAMii'NiN MIN4A=
s
-)
--
manh ortaml iqinde bir "onctil" orne$i
Ca$aloglu'na yakrn inqa edilen,, iqbtikey
cephe parEalarryla baroklaqtrlan 1745
tarihli Hacr Beqir A$a Sebili'dir (R3s).
Nihayet, bir 19. yillzy:lr ortasl yaplst,
Tanzimat'la birlikte yerlegen yeni Batr-
h be$eniyi yansltan bir tasartm olarak
Ortakoy Camii bazr yeni biEim yiiklerini de taqrmaktadrr. Bu yapryr 18. yiizyrl
anlayrqrndan aylran baqhca yeni yon, antik siitun dilzenlerinin ve gok yo$un bir
yizey dekorasyonunun uygulanrqrdrr.
Cephelere iist iiste duran biti;ik siitun-
lar yerlegtirilmiqtir. Zemtn katta duran
siitunlar belli bir yiiksekli$e kadar yiv-
R17 HiinkAr mahfili
kemerleriyle dile gelirken, bu yaprda an-
tik siitun diizenleri ve onlartn barok (ve
geE barok) yorumlart de$erlendirilmigtir.
Kiitlede, daha dogrusu plan diizeyinde
e$risel hareketlerin kullanrmr ise 18. yiiz-
yrlda fazlaca yaygrnlaqmamlg, orne$in
Nuruosmaniye'deki avlu ve ktitiiphane
tasanmrnda bile Batr mimarltfitntn esin-
lendirdigi kavisli barok hareketler ancak
gokgen krnlmalarla sa$lanmtqttr (R34).r"
,i
18. yiizyrhn tiirbe, sebil ve Eegme mimarhsr ise gergek e$rilerin kullanrlabildigi bir tasarlm alanrdrr. Bunun Ortakoy
Camii ile iligki iEinde goriilebilecek, Os-
!
,li/\
2-8
BUYUK l\/EciDiyE cAt"4ii vE ORTAKOY
sizdir, iist krsrmlart ve i.ist kat siitunlan
yivlendirilmiQtir (R36). Bu tiir diizenlemeler Helenistik-Roma donemlerine kadar geriye gitmektedir; Ronesans-barok
uygulamalarda srkhkla tercih edilmiqtir.
Siitun baqhklan akantus yaprakL I(orint
orneklerini hatrrlatmakta, ancak daha
qok Toskana kompozisyonu ve bunun
ampir uygulamalartnt Ea$rtqtrrmaktadrr.
Siitun baqhklannrn iizerinde saEakh$a
karqrlrk gelecek parEalar ve onlann yiizey boyunca yatayda devam eden uzantrlarr yer almaktadrr. Bu hat, rozeder,
dikey konsollar ve iyon yaprak dizisi gibi
motifler ve profillerle de$erlendirilmigtir
(R38). Si.itunlann dtiqeydeki gorsel vurgusunu arttrrmak tizere en tist ktsrmlara voliitlti birer konsol-tepelik oturtulmugtur.
Bu kiiEtik aynntr cephelere onemli olgiide
zenginlik katmaktadrr. Cepheyi tamamlayan kemer e$risi, yukanda da belirtildigi gibi, bir eSrisel ahnhk ifadesi iqindedir;
alt yizeyt sekizgen kaset tavan siislemesi
ile doldurulmugtur. Bu goriintii bir antik
Roma saraylnr veya barok bir diizenlemeyi akla getirmektedir. "Koqe kuleleri"
R18 Bursa Yegil Cami. nrahi,, -
H
ti
?i
,1
i:
R19 Nrisretir.e (.rrnrri.
BUY.rh ltl[' iL,t ' 1On
O'; .AV | \ \ '. '.
^L
rl:,::
ve bunlann en iist parqalan, yani a$rrhk
Eok da uzaklaqmadan uygulanmrqtrr.
kuleleri ise Batrh biqim dagarcrgrnda yine
aynl ba$lam iqinde, kompozisyonlarr
tamamlayan bitiqlerde veya qan kuleleri gibi alanlarda kargrlaqrlan tasanmlarr
Ortakoy Camii Batrhlaqma yaklaqrmrna
biqimler yiikiinii, siitun dtizenlerini eklemigtir. Baqka orneklerde oldugu gibi bu
caminin tasanmrnda da, Batr'nrn belli
Ea$nqtrrmaktadrr (R37).,1
baqh tarihsel ve Ea$daq yaprlannrn yer al-
Minareler de camideki ttim tasanm anlayrqrnr destekler bir gortinttl iqindedir
(R39). HiinkAr kasnnrn iqine yerleqtirilmiq tek gerefeli minarelere caminin ana
giriqinden ulaqrlmaktadrr. Bugtin goriilen
minareler 1909 yindaki onanmda inga
edilmigtir. Ozgirn halinde yivli govdeli
minareler 1894 depreminde yrkrlmrg, yerlerine yivsiz olarak yeniden inqa edilmiqtiry ana dekorasyon qerefeler ve kiilah
krsmrnda toplanmrqtrr. $erefelerin baqhca motifleri konsollar, iyon yaprak dizili
profiller ve akantus yapraklandrr; dalgal
bir tasanm barok havayr beraberinde getirmektedir. Ancak dikkatli bakrldrgrnda,
burada -yaprnrn baqka alanlannda da
karqrlagrldr Sr izere- ampir anlayrqla tasarlanmrq Toskana diizeninde bir baqhk
olugturuldu$u goriilmektedir..,
Ozetle Ortakoy Camii hem tasanm
yaklaqrmryla, hem de seEilen biqimlerle
Osmanh diinyasrnrn karakteristik "d6-
niigtiirme-uyarlama" ozelli$ini yansrtmaktadrr. I(uqkusuz, tek kubbeli cami
gelene$inin iizerindedir. Aynr zamanda
klasik donemde kristallik kazanan striiktiir-biEim iliqkisini ima ermekte, ama
bunu dekoratif bir oyuna doniigtiirmektedir. Barok be$eni aErsrndan 18. yizyr\
Osmanh deneyimini de dikkate almrq goriinmektedir. Camilerin adeta bir Fransrz
veya italyan sarayl (veya kilisesi) gibi dekore edilmesi arzusu Nuruosmaniye'den
itibaren elle tutulur olmug, Laleli
ilil
Camii'nde bu anlayrq kendine ozgii renkler iqinde, ama gelene$in kanonlanndan
iti\
i'J 280 L -
BUYUK MFCiDiyE cAN,lii vE oBrAKoy
drgr qizim kitaplannrn birer katalog gibi
kullanrldr$r, biEimlerin seEilerek uyarlandr$r anlaqrlmaktadrr. Bo{aziEi kryrsrndaki konumu, tiim mimari iddiasrnrn
ve tasanm ustah$rnm yant stra Ortakoy
Camii'ni ozel krlan unsurlann basrnda
gelmektedir..
::.:gft*g.
:::,
tt}
:.:.i!l
l.,d!&-'
tffi
...:
:tr:a1 .a:
, lta: I.
:
it
dm
UW
E.',F "
t;l
illl
t
'
isI
dfl,
itnh
nff
.cEn
:!-:
_
Li
.!
t
t6
I
gi: s
*{1.."
il
fit
'
.E\
L]
E*
:l
iI'
[j+
,F
I1
ST
1'
gT
i,$:
l''
ll
tl
R?0
*34:,F;;1i
:
.l Cffii
r
iiii",-;i.5ltciiii''r tilrL.ii.'r1 rr" .:111i1 1.' ,,;Jt i-jL:''rli'i.tr':rl ilr.:,rr::
"
.,...a, ;,.-'.
:i:t.;:l.,;,,;rAll:
.,4.1,.
''
I
FF
;:i
*
b
3
F22 Il.u'inrric r"lLrvrrrrrr irst l<csirri
I
f
' .:.
::-1
'1
j
..
i_
r': . .'
a-,
. - * ,.3:
,ri. j. ..::& t. ,.. i+ d::i'::l
,.:'L ,9 +f
i
' n :': _:_' .: '$ 4::.-.
.
L
. ':
- .;.|
::
+
.!t:
l'*
':ffi
"s-
.tr: Iq,aii l:,:
': ..a
-.-l l+
:: €.
;
:
€E
w
i'
l,ri'
,:
"d5e.
l:i::-*
i*';:€
':]'..-'
'j: : "rl'-
r:i:!.,,.4.,.. ::: a::iiiiii
-..
ffi
==:
ffi
ffi
,-€J
!
*:.1
1.!
.a: :'',
!':: ::...:
::.: "::-.v
! ::€ i:
!\,'" " !
! .>--,'*
s
'e
\t
't
f::
n
*+
.. ,: ;-'fS
;:!l
--€
ifI
i+A
i
{i'i
Y
R24 T'opiiapi S:rrrlli X4eciciiye iiil,ri<ii, ce pire
'k
l'.:l
Ei'
R25
\,{ihraprirn
rn u l<rt rrt i-t s
il \. l't t.l rt s l
il
t)t
lL-l.
t
284
l
FIJYJK ,Vi:CiL] YE CI\I.IJiVi.
'Ji]
|AK.Y
R26 -\linbcr"rn ii:rl:rsr
iH@t?!n;
I
R27 \iirri.irirr r.rir lirzrri
:i
ri
I
): .'
)..:.
!.
:i,
ti
'I
!
s,.''i
I --.
.-' \":ar' .i
:a-::-.r:::tfr-]
\::i
r:r' ti*
,::'.,
.,:i.::;j
;F'
-i
..:: :.
"ir
!.4..t t...a:,):t :
t,.
.*r.i.
i*.1,
I -:1.,?''
ll
.,
&
13,*.
.,'i:
:EJ
,.$..3
l:
{.
,.. -'
.:;l
$,,t
i
;t,r:
1l
t1:
5r,*
"ffi
iffi
;ffi
t:li
,e
ir.t.
1.
1
lJffi
1.tr
1ffi
1ffi
!lir.li-iti fvti-ailDiyi: ioFt t/\Koyt (-r.{ivlti NiN Miil.Apt,cr 2 8 -5
It
li:
i::
l:
.l:,
' .J.,
,'
i:,
i'ii:
'
-rr
iil 'r
{-\ "' ,l
'"ffr
'
*i./'
-
i
i
!
li i
.:, '"
;5,N .
,kq
!.fr
f .. :..
, tttt; ,
.:: -
,i.-
':.:
.1
1
.,. .)
.i
!
t.
:t:, )a
.:,.r:..:.aua
.i'etir-..
l'
l
:i.ii;}:r. ,
i:i{r, d.i::;.:;
,,}:
'rll
tl
d
$
..1
:l
#
iffi
lffi,
ffi,
' .e:ig.Y.
::_...,,.i S'
R33 Edirnekapr X,{ihrina}r Sr-rltan Camii
f,il-
"'- 2gg r-- -
BUYL]K IV1EC D]YE CI\[4I1 VE OB]AKOY
R32 Crtakoy Camii Ciirnle kaprsr
5 Cagaloglu Hi'rcr l3egir Aga Sebili
R36 Biiyiik \,lecidiye (Ortakov) Ciirmii,
har"irn cepire dekoras,u*onundair ayrrntr
l{.Jl l'', '=r' itiilr ir , i
,r%,
I-LL L
I
-LL L LLI
.LL L, L'',tr_l L L Lll
_t--- L r L_
LL L L I-L
1_-
.LL L LLL
-\L ILL
\l
L LLf
L
--,-t
rl i-'Ii
f
-j
-i*
r,irli
li i
I
ii
ll
(=lt
Nm
..,.i
t,..:,!:,
a
a
:\
.+:i
i,/
t
llrl
I9l
BUyuK NrECiDiyE cAMii vE oRrAKOy
ueld (r[rrE3 e.,trpr]o] { In5l) zu
Ogll:c lN\fld n10} f!"I+
J
)
i --
---i--:-i'
-
R3 Biiyiik Mecidiye (Ortakoy) Camii,
.
.. -'=-:-=---'.:+lr
-.-'n- '
irIli],"'
lr r1 'r ,,
"
r,.rl
il
i.i lt :
I
\*.i-".--i-
enine kesit
'lt
i
-:-.::
ffiffi
R4 Biiyiik Mecidiye (Ortakoy) Can'rii,
kuzev (giriq) cephesi
ril
'l Ll^
,ll" )
294
.
BLJYUK IVFCIDIYE CAb,]ii VE ORIAKOY
R5 Btynk Mecidi,ve (Ortakoy) Camii, batr (hunkar giriEi) cephesi
BUYUK MECiD|YE (OFTAKO\1 CAM|i'N1N MiMARiSi 29 5
R7 Biiynk Mecidiye (Ortakoy) Camii, mahfillerin kotundan plan
I
)96
BUYUK N/ECIDIYE CA|\Iii VE ORIAKOY
6
*
I
:5:>
t"
I
.."\
l'r.
r
Bt]YI]K \,4EC D YE lOI]IAKO\, :
<<
F--------1
,----*-----l
11>F
\
,,,\
_-,\
,' - -i..
I
la/
R10 iznik Yeqil Cami, plan
R11 Laleli Camii, plan
Ii\
li 1r\
]U'
298
l
BUYUK N4EC|D|YF CAIViI VE OFTAKOY
I-*
i
R12 Nusretiye Camii, plan
BUYUK MECiD|YE (ORTAKOY) CAMii'NiN MIMARiSi
299
I
,1
fi
ft
R14 Biiyiik Mecidiye (Ortakoy) Camii, boyuna kesit
I
300
-
euyuK r\4ECrDiyF ci\lirii vF oRTAKoy
ffiffi
R16 Biryiik Mecidiye (Ortakoy) Camii, mahfillerden
enine kesii
\f;tg"'r
'v)/
,^a l--f
R34 Nuruosmaniye
BUYUK |\/EC|D|YE CANIii VE ORTAKOY
Camii,
NOTLAR
I Bibliyografya da iqeren yorumlu bir ranrrrm
ile takviye edilmiqtir; F. I(artrn, "Ortakoy
Camii Tarnir ve Onartmr", Rrjlijue ue Resto-
yazrsr igin bl<2. Afife Batur, ,,Ortakoy Camii,,,
2
Diinden Bugiine istanbul Ansiklopedisi, yl,
rctsyon Dergisi, sayr 1, Ankara, 1970,87-98.
Bu qalrqma srrasrnda, minber, vaaz kiirsiisii,
143-144; aynca bkz. Tahsin 62, istanbul
avize ve yazr levhalarr sokiilerek koruma
Camileh, II, Ankara, 1965, 51.
Pars Tuglacr, Osmanh Mimarhdtnda Balyan
altrna alnmrg, ahqap zemin doqemesi kal<_lrnlml$trr. Ayrrca duvara aktanlan yrikiln ortadan
kaldrnlmasr amacryia kubbe ve a$rrhk kuleleri
Ailesinin Ro//, istanbul, I993,306; Dogan
I(uban, Osmanh Mimaisi, istanbul, 2007,
610. Arqiv belgelerinde, Nikogos Balyan'dan
sokiilmugtiir. iglen.rler srrasrnda kubbenin gift
cidarl bir yaprya sahip oldu$u anlagrlmrg,
kendilerine odeme yaprlan Garabet I(alfa,
kubbe dekorasyonu foto$raflan qekilerek ve
renkli kaLplan qrkartrlarak belgelenmigtir.
istefan I(alfa ve Artin I(alfa'nrn da isimleri
geqmektedir (Alyson IJilharton,,.Tanzimat
1968 yrhnda ramamlanan temel takviyesinin
ardrndan, kubbe, orijinal diizenlemesine ba$h
Doneminde Cami Mimarlr$r", Batthlasan
kalrnarak, ancak betonarme olarak yenider-r
inqa edilrniqtir. 1969'dan itibaren, caminin
baqka, bu ingaatta gorev aldrklanndan dolayr
istanbul' un Enneni Mimailart, istanbul,
2010, 90-105; Gozde Qelik, istanbul'da 19.
Yiizyil Abdiilmecid Camilen, yirksek Lisans
3
4
iE ve drq dekorasyon elemanlar.rnrn restoras-
yonuna baqlanmrqtrr; Vakrflar Biilteni, 63.
Tezi, iTU Fen Bilimleri Enstitiisii, istanbul,
I97}'lerde ibadete agrlan cami, 1985 yrhnda
2000, 33).
Bkz. bu kitapta yer alan: Cer-rgiz Goncii,
"Biiyiik Mecidiye (Ortakoy) Camii,nin (Eser-i
Cedid-i Bi-Bedil) inqa Siirecine iligkin yeni
bir yangrn geEirmiqtir. Bu sebeple, kapsamL
2012 restorasyonundan once son kez 1991.
yrlrnda onanma ahnmrqrrr; Qellk, Abdillmecid
Camileri,34.
I(uban, bu yapryr Ortakoy Camii'ne bir
hazrrlk olarak yorumlar ve 1862'de Sultan
Abdtilaziz tarafindan Sarkis ve Agop Balyan'a
Belgeler ve Tespitler".
Tanzimatn.rimarh$rnrnistanbul'a gerirdigi
yeni yiize ve bunun arka planrna iliqkin Eok
kapsarnl bir qahgma olarak bkz. Gozde eelik,
yaptrrrlan Sadabad (Aziziye) Camii'ni de avnr
plan kurgusuna sahip bir yapr niteligiyle Or,
istanbul Taihi Yanmadast'nda Tanzimat
Diinemi Yapilan, Doktora Tezi, iTU Fen
Bilimleri Enstittisri, lstanbul, 200 g.
.5
6
Ornegin Nusretiye Camii ve Dolmabahqe Camii.
inqaatrndan krsa siire sonra, 1862 ve 1866
yrllannda onarlm goren cami, 1894 depremin,
de bnyiik zarar gormiiq, 1909 yrhnda tekrar
ona rrlmrqtrrl Qellk, Ab diilm e ci d C amile i, 3 3 .
Caminin temelinde oturma ve qatlamalar mey_
8
takoy Carnii'nin bir uyarlamasr olarak gririir;
I(uban, Osmanh Mimaisi,634 ve 639.
Batur, "Ortakoy Camii", 143-144.
o
Aynr yer.
10
Qellk, Abdiilmecid Camilei, 138.
11
Nusretiye Camii'nin "galerisi" veya iisr karr
bu izlenimi giiEhi biqimde u1'andrrmakradrr.
12
dana gelmesi nedeniyle 1962 ytlnda bozulmuq
olan nhrrm yeniden yaprlml$trr. Ancak bu qa-
Onanmlar daha once de belirtildigi gibi
mekinr ilk tasanm ve uygulam:r birliginden
onemli olgiide uzakla$rrrmr$tlr. Ancak burada,
tek tek parqalann ozgiinlti$iinu tartrgmadan
hgma yeterli gorirlmemiq, yeni bir qoziim arayrgrna giriln.riqtt. 19 64 yrlnda yaprlan zemin
genel etkinin tislup ve yorurnlama de$erlerine
sondajlan, ahqap kazrklardan meydana gelmig
igaret edilmektedir.
bir rzgara sistemle inga edilen temelin geqitli
malzemeler ile dolduruldu$unu gostermiqtir;
Vakflar Biibeni, Ankara, 1970, 63. 1967 yv
hnda, Ortakoy Deresi )'ataglnda bulunan yapr-
13
Semra Ogel, "Abdiilmecid Devrinin Mimari
14
Resimli iki I(ubbe Yizevi,', Milli Saraylar
Dergisi, sayr 1, 1987, 116-122.
Semra Ogel, "18. ve 19. Yiizyrllann Osmanh
Camilerinde Geleneksel Anlama Katkrlar,,,
nrn temelinin yetersiz oldu$una karar verilerek
Semaui Eyice Armasant istanbul yaulan,
yeni bir onarlm qahqmasrna baglanmrqtrr. Bu
istanbul, 1992, 269 -280.
Eahgma srrasrnda, 20 m. derinlikteki sa$lam
beden duvarlarr boyunca kargrLkL yerleqtiril-
Ogel bu tiir mihrap tasanmlannr, mekAnda
yeni bir kapr aqan, qok katL ve l<ubbeli birer
miq, duvarlardan demir putreller geqirilmiq ve
bina imgesi olaral< yommlamaktadrr (Semra
aralanna beton dokulmirgtirr. Zemin, duvarlar
Ogel, "18. Yrizyrl Mihrap Dekorasyonlan",
boyunca enjekte edilen 80 ton gimento gerbeti
18. Yiizytlda Osmanh Kiibiir Oftamt Sem-
zeminde inga edilen 64 adet fore kazrk, cami
15
pozyum Bildirilei, istanbul, 1998, 183-192).
BUYUK t,tECirly= rOFrAKOvr CAr./ i \rN [,ri\tAF
S 30.3
16
17
1B
19
Bu kemer bigiminin Gotik sanat ile iliqkisine
Goodwin de dikkat gekmektedir; Godfrey
Goodwin, Osmanh Mimarh{t Tarihi,
istanbul, 201.2, 542.
Selquk Batur, "XIX. Yiizyrlda Son Cemaat
Yer1", Anadolu Sanah Arastrmalart 2,istanbul, 1,970,97-112.
Kitabenin son beytinde tarih verilmektedir:
"... Himmet-i Abdiilmecit Han uAktft hayr-i
umnr, Ortakoy'de camii db1d etti bi-bedel...
U,27111,8531" 62, istanbul Camileri,lI, 51,.
Duvarlann ideta ba$rmsrz cepheler haline
geldi$ini belirten I(uban, Ortakoy Camii'ni
istanbui'da barok etkinin en yo$un olduSu
yapr olarak tanrmlar ve cephe tasanmrndaki
plastik ifadenin Adeta bir gosteriye donirqtti$ilnir soyler; Kuban, Osmanh Mimarisi,638.
Nuruosmaniye avlusu igin Bernini
21
I(olonadlarr'nrn, ktitiiphane iEin ise San Carlo
alle Quattro Fontane Kilisesi'nin esin kayna$r
olarak ahnmasr ve bunlann Osmanh usulii
yorumlanmasr konulan igin bkz. Turgut
Saner, "18. Yiizyrl istanbul I(irtirphanelerinde
Kullanrm, MekAn ve Tipolojik Esinlenmeler",
Sanat Tarihi Defterleri t 3/ 14, Filiz Ozer'e
Arma{an, Istanbul, 2010, L87 -1.99.
Burada, orne$in DolmabahEe Camii'nin
a$rrLk kuleleri ile Londra'daki St Paul's
Katedrali'nin gan kulesi bitiqleri arasrndaki
Eok yakrn benzerligi hatrrlamak gerekir. Qan
kulesi baqh baqrna anrtsal boyutta bir bina
olarak tasarlanmrg, aynl kurgu (veya donemin
kilise mimarhsrnda one grkan bir baqka ornek)
basitlegtirilerek DolmabahEe Camii'nde aSrrhk
kulesinde uygulanmrqtrr
22
Vakllar Bilbeni,63.
L.1
Minarenin bir antik siitun ifadesi iginde tasarlanmasr aErsrndan burada yine Dolmabahge
Camii'nin "Korint diizenindeki" minareleri
hatr rl anabil i r.
z4
Osmanh mimarhsrnrn Mecid donemi, bilindi$i
ghiUsALi MimA.ri-i OsmAni'nin (1873) yon
vermesiyle "dekadan" sayrlmrq, bu yakrqtrrma
20. yiizyrhn ikinci yansrna kadar -itiban ozel-
likle Arel, Batur, Kuban, Ogel gibi araqtrrmacrlar tarafrndan yeniden sa$lanana kadar- bir-
yiik oranda gegerli kalmrqtlr. Ortakoy Camii
de bu bakrgta n, " higbir mimari ktymeti haiz
dedildir. Yalruz bulundu{u meuki gilzeldir"
sozleriyle pay almrgtrr (Halil Ethem, Camilerimiz, istanbtl, 1 933, 98 ).
AI
It\
304
L-
B-yuh MrciDivr. cAlrii vL oD rAKoy