Ali təhsil siyasəti məqalə 2 AYSU

MÜASİR ALİ TƏHSİL SİSTEMİNDƏ TƏHSİL MENECMENTİ
Universitet, elmi dərəcə:
Ad, soyad:
e-mail:
Xülasə
Bu məqalə müasir ali təhsil sistemində təhsilin idarə edilməsi və idarəetmə modellərinin
rolunu araşdırır. Burada təhsil müəssisələrinin idarəetmə yanaşmalarının dəyişən xarakteri
vurğulanır və universitetlərin sadəcə idarə olunan strukturlar olmaqdan çıxaraq fəal iştirakçıya
çevrildiyi bildirilir. Universitetlər qlobal, milli, regional və yerli səviyyələrdə strateji inkişaf
proseslərini həyata keçirməklə öz təhsil, tədqiqat və sosial funksiyalarını yerinə yetirirlər.
Məqalədə universitetlərin innovativ transformasiyaları həyata keçirərək təhsildə keyfiyyətin
idarə edilməsi, maliyyə dayanıqlığı, akademik tədqiqatların təşkili, beynəlxalq əməkdaşlıq və
informasiya texnologiyalarının inteqrasiyası kimi bir çox inzibati alt sistemləri necə tətbiq etdiyi
araşdırılır. Həmçinin vurğulanır ki, universitet rəhbərliyi çevik və dinamik bir struktur olmalı,
dəyişən işçi qüvvəsi tələblərinə və sosial ehtiyaclara sürətlə uyğunlaşaraq rəqabət qabiliyyətini
artırmalıdır.
Müasir universitetlərin təkcə bilik ötürən qurumlar deyil, həm də iqtisadi, sosial və mədəni
inkişafın mühüm aktorları olduğu bildirilir. Təhsil idarəçiliyinin effektivliyi ali təhsil
müəssisələrinin qlobal rəqabət mühitində davamlı uğur əldə etməsi üçün həlledici amil kimi
qiymətləndirilir.
Açar sözlər: Ali təhsilin idarə edilməsi, təhsildə strateji planlaşdırma, təhsildə keyfiyyətin
idarə edilməsi, beynəlxalq əməkdaşlıq, təhsil siyasəti.
Giriş
Müasir təhsil idarəçiliyi nəzəriyyəsində təhsil təşkilatlarının mahiyyəti və onların elmi
təqdimat üsulları yenidən düşünülməkdədir. Əvvəllər belə təşkilatlar idarə olunan bir obyekt kimi
qəbul edilirdisə, bu gün təhsil idarəçiliyinin aparıcı konsepsiyaları onları idarəetmə və
özünüidarəetmənin bir növ subyekti kimi nəzərdən keçirir. Bu yanaşma müasir universitetlərə tam
şəkildə aiddir.
Müasir universitet, təhsil və tərbiyə, elmi araşdırma və iqtisadi funksiyaları fəal şəkildə
yerinə yetirən ali təhsil müəssisəsi kimi müəyyən edilə bilər. O, müxtəlif kontekstlərdə – sosialiqtisadi, siyasi, sosial-mədəni, mənəvi və etik şərtlər daxilində fəaliyyət göstərir. Müasir
universitet getdikcə öyrənən və özünü inkişaf etdirən bir təşkilata çevrilir və belə bir təşkilata artıq
mexaniki yanaşma ilə – sabit bir reallıq kimi baxmaq mümkün deyil. Daha dinamik bir yanaşma
tələb olunur, burada ali təhsil müəssisələri dəyişkən, aktiv iştirakçılar kimi qəbul edilir, xarici
mühitlə qarşılıqlı əlaqədə olur və hər bir universitetin fərdi xüsusiyyətlərini əks etdirən müəyyən
bir təşkilati mədəniyyət formalaşdırır [8, s. 8].
Müasir universitet innovativ transformasiyalar həyata keçirir və strateji inkişaf məqsədlərini
aşağıdakı səviyyələrdə reallaşdırır:
- Qlobal səviyyədə – ali təhsilin Avropa və dünya mədəni-təhsil məkanına inteqrasiyasını
təmin edir;
- Milli səviyyədə – elmi biliklərin formalaşdırılması və iqtisadiyyatın, həmçinin cəmiyyətin
ümumi inkişafı üçün yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin hazırlanmasına yönəlib;
- Regional səviyyədə – ərazi inkişafına elmi-texniki kadr hazırlığı və ideoloji dəstək verir,
əmək bazarının tələblərinə və sosial tərəfdaşlığa çevik reaksiya göstərir;
- Yerli səviyyədə – universitetin özünün innovativ inkişafı ilə bağlıdır, bu da effektiv təhsil
keyfiyyət sistemi dizaynını, qabaqcıl təhsil texnologiyalarının inkişafını, məhsuldar universitet
idarəetmə modelinin yaradılmasını, əməkdaşların və tələbələrin özünüidarəsini stimullaşdırmağı
əhatə edir [4].
Strateji inkişaf idarəetmə alt sistemi strateji planlaşdırma və idarəetməni, universitetin
strateji inkişaf proqramları və layihələrinin işlənib hazırlanmasını və icrasını, təşkilati inkişafın
müəyyən mərhələlərində konkret strategiyaların müəyyən edilməsini, kadr strategiyasının işlənib
hazırlanmasını və həyata keçirilməsini, kadr ehtiyatlarının formalaşdırılmasını, əsas təsir
qruplarının müəyyən edilməsini və onlarla qarşılıqlı əlaqə strategiyalarının müəyyənləşdirilməsini
nəzərdə tutur. Universitetin xarici və daxili mühitinin təhlili, onun güclü və zəif tərəflərinin
müəyyən edilməsi, təşkilati inkişafın monitorinq mexanizminin işlənib hazırlanması da bu alt
sistemin əsas funksiyalarındandır. Bu alt sistemin fəaliyyətinin mühüm nəticəsi universitetin
strateji inkişaf proqramının tanınması olmuşdur.
Tədris fəaliyyətinin idarə olunması alt sistemi təhsil prosesinin idarə olunmasını, dövlət
təhsil standartlarının tələblərinin yerinə yetirilməsini, tədris prosesinə innovativ təhsil
texnologiyalarının tətbiqini, təhsildə keyfiyyət idarəetmə sisteminin tətbiqini, təhsil prosesinin
maddi bazasının gücləndirilməsini, lisenziyalaşdırma prosedurlarının, sertifikatlaşdırma və
akkreditasiyanın idarə edilməsini, peşə yönümlü təlimin və abituriyentlər üçün əvvəlcədən hazırlıq
proqramlarının təşkilini əhatə edir. Bu alt sistemin fəaliyyətinin mühüm nəticəsi universitetin
dövlət akkreditasiyasından keçməsi olmuşdur. Universitetin elmi tədqiqat fəaliyyətinin idarə
olunması alt sistemi müxtəlif bilik sahələrində tədqiqatların planlaşdırılması və təşkilini, elmi
tədbirlərin (konfranslar, seminarlar, ustad dərsləri) keçirilməsini, elmi-pedaqoji işçilərin
ixtisasartırma prosesinin idarə olunmasını, doktorantura və dissertasiya şuralarının fəaliyyətinin
idarə edilməsini, nəşr fəaliyyətinin təşkilini əhatə edir.
Universitetin informasiya və kompüterləşmə idarəetmə alt sistemi tədris prosesi və elmitədqiqat fəaliyyətlərinin konsepsiyasının hazırlanmasını və tətbiqini nəzərdə tutur. Bu alt sistem
kompüter şəbəkələrinin idarə olunmasını, müəllim və tələbələr üçün müxtəlif informasiya
resurslarına çıxışın təmin edilməsini, tədris prosesinə yeni informasiya texnologiyalarının
tətbiqini, məsafədən və qarışıq təhsilin tətbiqini, İT texnologiyaları sahəsində kadrların
ixtisasartırmasını əhatə edir [6, s. 294].
İqtisadi və sənaye fəaliyyətinin idarə olunması alt sistemi maliyyə və mühasibatlığın idarə
edilməsini, elmi və təhsil xidmətləri bazarında marketinq araşdırmalarının aparılmasını, əlavə
maliyyə resurslarının cəlb edilməsini, əmək və əməkhaqqı idarəçiliyini, kiçik innovativ
müəssisələrin fəaliyyətinin idarə edilməsini, şəhər və region müəssisələri ilə əməkdaşlığı,
kommersiya fəaliyyətinin idarə olunmasını əhatə edir.
Beynəlxalq fəaliyyətin idarə olunması alt sistemi beynəlxalq əlaqələrin idarə edilməsi üçün
təşkilati strukturun yaradılmasını, beynəlxalq elmi və təhsil layihələrinin və akademik
proqramların idarə edilməsini, xarici universitetlər və beynəlxalq strateji tərəfdaşlarla elmipedaqoji
əməkdaşlığın
inkişaf
etdirilməsini,
beynəlxalq
assosiasiyalar
və
universitet
konsorsiumları ilə qarşılıqlı əlaqələrin qurulmasını və təhsil xidmətlərinin ixracının idarə
edilməsini əhatə edir. Sosial və təhsil işlərinin idarə olunması alt sistemi universitetin sosial
inkişafının idarə olunmasını, heyətin idarə edilməsini, universitet əməkdaşları üçün sosial müdafiə
tədbirlərinin hazırlanmasını və tətbiqini, onları motivasiya və stimullaşdırma sisteminin
yaradılmasını və idarə olunmasını, tələbələrlə mədəni, təhsil, istirahət və idman fəaliyyətlərinin
təşkilini, tələbə özünüidarəsinin pedaqoji dəstəyini əhatə edir. Bu sahədə təhsil fəaliyyəti
konsepsiyası hazırlanmış və təhsil fəaliyyəti üzrə komissiya yaradılmışdır. Bu komissiya
tərəfindən hazırlanmış təhsil fəaliyyəti modelinə əsasən, kafedraların müəllimləri tələbələrlə
maarifləndirmə işləri təşkil edirlər [2].
Universitetin inzibati və təsərrüfat fəaliyyətinin idarə olunması alt sistemi maddi-texniki
bazanın gücləndirilməsini, əməyin mühafizəsi və təhlükəsizliyinin təmin edilməsini, təmir və
tikinti işlərinin idarə olunmasını, yataqxanaların idarə edilməsini, binalar və qurğular üçün texniki
dəstək xidmətlərinin fəaliyyətinin təşkilini və monitorinqini əhatə edir [5, s. 13].
Ali təhsil müəssisəsinin çevik idarəetmə strukturu onun açıq təhsil sistemi, regionda elm,
mədəniyyət və təhsil mərkəzi, dünya və yerli təhsil xidmətləri bazarında rəqabətqabiliyyətli bir
tədris və təlim təşkilatı kimi innovativ inkişafını təmin edir. Belə bir idarəetmə modeli sosial və
sosial-iqtisadi həyatda dəyişikliklərə çevik reaksiya verməyi, müasir əmək bazarı ilə səmərəli
qarşılıqlı əlaqəni, onun inkişafını və gələcək ehtiyaclarını proqnozlaşdırma qabiliyyətini, sahəvi
təcrid olunmanın aradan qaldırılmasını, elmi araşdırmaların aktuallığının təmin edilməsini, qlobal
biliklərin qloballaşma proseslərinə daxil edilməsini və təhsilin beynəlmiləlləşdirilməsini nəzərdə
tutur.
Bu, təhsilin sosial-mədəni fenomen və ümumbəşəri dəyər kimi artan şəxsi və ictimai
əhəmiyyətini vurğulayır. Ali peşə təhsili fərdin inkişafı üçün bir mexanizm rolunu oynayır, ictimai
şüurun formalaşmasına təsir göstərir və sosial-iqtisadi tərəqqinin, milli təhlükəsizliyin və yeni
geosiyasi şəraitdə ölkənin beynəlxalq nüfuzunun mühüm amilinə çevrilir. Ali təhsilin idarə
olunması müasir çağırışlara cavab verməli, universitetlərin həm daxili, həm də beynəlxalq təhsil
bazarında rəqabət qabiliyyətini təmin etməlidir. Bu, yüksək keyfiyyətli təhsil prosesinin təşkili,
peşəkar bilik və bacarıqlara sahib mütəxəssislərin hazırlanması, həmçinin yüksək əxlaqi və etik
dəyərlərin qorunması ilə mümkün olur [3].
Ali təhsilin idarə edilməsi təhsil, tədqiqat, sənaye, sahibkarlıq, maliyyə-iqtisadi fəaliyyətlər
də daxil olmaqla müxtəlif sahələri əhatə edir. Buraya universitetin fərqli struktur bölmələrinin
operativ idarə olunması və koordinasiyası, strateji planlaşdırma, keyfiyyət siyasətinin inkişafı,
keyfiyyət idarəetməsinin ümumi universitet idarəçiliyi ilə inteqrasiyası, kadrların inkişafı və
hazırlanması, universitet müəllimləri, əməkdaşları və tələbələri üçün sosial müdafiə tədbirlərinin
həyata keçirilməsi daxildir [7, s. 27].
Ali təhsil müəssisəsinin idarəetmə vəzifələri universitetin müasir şəraitdə yerinə yetirdiyi
funksiyalarla müəyyən edilir: təhsil, tədqiqat və sosial funksiyalarla yanaşı, bazar yönümlü
fəaliyyətlər də mövcuddur. İnformasiya texnologiyalarının artan təsiri ali təhsilin idarə olunmasını
dəyişdirərək universitet daxilində yeni informasiya mədəniyyətinin formalaşmasına və innovativ
idarəetmə yanaşmalarının tətbiqinə səbəb olur. Universitetlər innovasiyaların idarə olunmasını
koordinasiya etmək üçün xüsusi vəzifələr və idarəetmə orqanları yaradır, həmçinin strateji
innovasiya inkişafı sahəsində məsləhət xidmətləri göstərən müşavir-supervayzer institutlarını təsis
edirlər. Bundan əlavə, infrastruktur dəstək sistemləri innovasiyaların effektivliyini artırır,
idarəetmə strategiyaları isə yeni texnologiyaların uğurlu transferini və universitetlə biznes arasında
səmərəli əməkdaşlığı təmin edir [1, s. 45].
Nəticə
Təhsilin idarə edilməsinin müvəffəqiyyəti universitetlərin qlobal və milli səviyyədə rəqabət
qabiliyyətini artırmasından və dəyişən sosial və iqtisadi ehtiyaclara sürətlə uyğunlaşmasından
asılıdır. Bu kontekstdə təhsildə keyfiyyətin idarə edilməsi, innovativ texnologiyaların
inteqrasiyası, maliyyə davamlılığı və beynəlxalq əməkdaşlıq kimi sahələrdə effektiv idarəetmə
strategiyaları həyata keçirilməlidir.
Nəticədə, ali təhsilin idarə edilməsi fərdlərin akademik və peşəkar inkişafına dəstək
verməklə yanaşı, cəmiyyətin ümumi rifahına və biliklər iqtisadiyyatının inkişafına bilavasitə töhfə
verir. Universitetlərin davamlı uğur əldə etməsi üçün müasir idarəetmə yanaşmalarını qəbul etməli
və daim yenilikçi həllər istehsal etməlidirlər.
İstifadə edilmiş ədəbiyyat siyahısı
1. Belyakov S. A. (2009). Foreign experience in improving educational management: the
basic model. University Management: Practice and Analysis, 1, pp. 45-46.
2. https://blog.teachmint.com/importance-of-educational-policy-in-the-education-system/
3. https://medium.com/datatobiz/educational-management-principles-problems-andsolutions-22836c981a2e
4. https://scialert.net/fulltext/?doi=itj.2014.340.346
5. Levina E. Y. (2015). The problem of development of education: stakeholders approach.
Kazan Pedagogical Journal, 6(1), pp. 11-15.
6. Levina E. Y., Bazhenova N. G., Beydina T. E., Denisova R. R., Popova N. N., Makarov
A. L., Shakhnina I. Z. (2015). Adaptive mechanisms of management in educational system
development. International Journal of Sustainable Development. 6(8), pp. 292-297.
7. Nikandrov, N. D. (2008). Education in the process of socialization of the person. Herald
URAO, 5, pp. 24-33.
8. Pudenko, T. I. (2010). Principles and approaches to the evaluation of systems. Vocational
education, 3, pp. 7-9.
Name, surname:
Educational management in the modern higher education system
Abstract
This article examines the role of educational management and governance models in the
modern higher education system. It emphasizes the changing nature of the management
approaches of educational institutions and states that universities have become active participants,
moving from being simply managed structures. Universities fulfill their educational, research and
social functions by implementing strategic development processes at the global, national, regional
and local levels.
The article examines how universities implement innovative transformations and implement
many administrative subsystems such as quality management in education, financial sustainability,
organization of academic research, international cooperation and integration of information
technologies. It is also emphasized that university management should be a flexible and dynamic
structure, rapidly adapting to changing workforce requirements and social needs, thereby
increasing its competitiveness.
It is stated that modern universities are not only institutions that transmit knowledge, but
also important actors in economic, social and cultural development. The effectiveness of
educational management is considered a crucial factor for the sustainable success of higher
education institutions in a globally competitive environment.
Keywords: Higher education management, strategic planning in education, quality
management in education, international cooperation, education policy.
Имя, фамилия:
Образовательный менеджмент в современной системе высшего образования
Резюме
В статье рассматривается роль моделей управления и менеджмента в образовании в
современной системе высшего образования. В нем подчеркивается меняющийся характер
подходов к
управлению
образовательными
учреждениями
и
утверждается, что
университеты больше не являются просто управляемыми структурами, а становятся
активными
участниками.
Университеты
выполняют
свои
образовательные,
исследовательские и социальные функции, реализуя процессы стратегического развития на
глобальном, национальном, региональном и местном уровнях.
В
статье
рассматривается,
как
университеты
реализуют
инновационные
преобразования и внедряют множественные административные подсистемы, такие как
управление качеством образования, финансовая устойчивость, организация научных
исследований, международное сотрудничество и интеграция информационных технологий.
Также подчеркивается, что управление университетом должно представлять собой гибкую
и динамичную структуру, быстро адаптирующуюся к меняющимся требованиям рабочей
силы и социальным нуждам, тем самым повышая конкурентоспособность.
Утверждается, что современные университеты — это не только институты,
передающие знания, но и важные субъекты экономического, социального и культурного
развития. Эффективность управления образованием считается важнейшим фактором для
достижения высшими учебными заведениями устойчивого успеха в условиях глобальной
конкуренции.
Ключевые слова: Управление высшим образованием, стратегическое планирование в
образовании, управление качеством в образовании, международное сотрудничество,
образовательная политика.