Osmanlı casuslarının şehri: Dubrovnik

advertisement
On5yirmi5.com
Osmanlı casuslarının şehri: Dubrovnik
Dubrovnikli tüccarların asıl fonksiyonu istihbarat sağlamaktı. O dönemlerde
Dubrovnikliler bir nevi “medya” vazifesi görüyordu.
Yayın Tarihi : 9 Mayıs 2012 Çarşamba (oluşturma : 10/10/2017)
Yazı: Vesna Miovi
Çeviren: Nedim Emin
Adriyatik’in doğu kıyısını süsleyen en güzel şehirlerden biri olan Dubrovnik, doğanın bahşettiği
güzelliği ve zengin tarihsel birikimi ile bugüne seslenmek istiyor sanki. Özellikle Osmanlı döneminde
en parlak devrini yaşayan Dubrovnik’in bu büyük imparatorluk ile kurduğu ilişki dikkate değer.
Orijinal yapısını muhafaza etmeyi başaran bu şehrin, kesin olmamakla birlikte 7. yüzyılda kurulduğu
düşünülüyor. Fakat son zamanlarda yapılan arkeolojik kazılara göre şehrin kuruluşunun daha erken
bir döneme rastladığını söyleyebiliriz.
Dubrovnik’i yönetenlere gelince… Şehir 1205 yılında Venediklilerin eline geçti. Venedikliler
Dubrovnik’e hakim oldukları ilk günden beri yerli tüccarları hem kara, hem deniz ticaretinde
kendilerine rakip olarak görseler de Dubrovnik’in zanaat, tekstil üretimi, kara ve deniz ticaretindeki
hızla yükselen başarısını engelleyemediler.
Şehirden cumhuriyete dönüşüm hamlesi
1358'de Dubrovnik halkı Venedik hakimiyetinden kurtularak Macar-Hırvat Kralı Ludovik’in himayesi
altına girdi ve senelik 500 dükat (altın) haraç ödemeyi kabul etti. Bu dönemde Dubrovnik hızlı ve
başarılı bir şekilde gelişmeye başladı. Komşu hükümdarlardan toprak satın alınarak sınırlar
genişletildi. Böylece Dubrovnik şehri artık “Dubrovnik Cumhuriyeti” olarak anılmaya başlandı.
Gelişimini sürdüren ve bir şehir devleti haline gelen Dubrovnik Cumhuriyeti, soyluların oluşturduğu
üçlü konsey tarafından yönetiliyordu. Zaman zaman yaş sınırı 20 de olsa, 18 yaşına gelen her soylu
Büyük Konsey’in üyesi olurdu. (Bundan, Dubrovnikli bir çocuğun kaç yaşında olgunluğa erişmiş
olarak kabul edildiğini öğreniyoruz. Ayrıca soyluların yaşı, anne karnındaki ilk günlerden itibaren
hesaplanıyordu. Dolayısıyla soylu bir bebek, dünyaya gözlerini açtığında 9 aylık sayılıyordu.)
Büyük Konsey’in görünürde pek büyük bir rolü yoktu. Ancak üyeleri, Senato’nun ve Küçük Konsey’in
üyelerini seçiyordu. Senato, Dubrovnik Cumhuriyeti hükümetini temsil etmekteydi.
Küçük Konsey, Cumhuriyet’in yürütme fonksiyonunu gerçekleştiren organdı. Bu 3 konseyin başında
Prens bulunuyordu. Fakat onun rolü gayet sembolik olup gücü ele geçirmemesi adına görev süresi
sadece 1 ayla sınırlanmıştı.
Dubrovnik Cumhuriyeti’nin zenginleştiği dönemde Doğuda ciddi bir tehlike olarak telakki edilen
Osmanlı da hızla Balkanlar’a doğru ilerlemekteydi. 14. yüzyılın sonuna kadar Osmanlılar Balkanlar’ın
kritik bölgelerini fethettiler. Bu gelişmelerin ardından Dubrovnikliler, Osmanlı yerel yöneticileri ile
ticarete dayalı olumlu ilişkiler kurmaya özen gösterdiler. İlk yıllarda İstanbul ile ilişki kurmaktan
özellikle kaçınmışlardı; zira halen Balkanlar’daki Osmanlı ilerleyişinin Haçlılar tarafından
durdurulacağına inanılıyordu. Halbuki dağılmış durumdaki Batı Avrupa devletlerinin, çaba
göstermelerine rağmen güçlü bir birlik oluşturamadıkları için organize ve büyük bir orduya sahip
Osmanlı’ya karşı koymaları mümkün olmadı. Öte yandan, daha önce Osmanlı ile iyi ilişkiler içinde
olan bazı Avrupa devletleri bu güçlü imparatorlukla savaşa girmeyi göze alamadılar.
“İstanbul’u fetheden, elbet bizim de kapımıza dayanır”
Bu gelişmeler denkleminde Dubrovnikliler ortada kaldıklarını anladılar. Hayatta kalmanın bir yolunu
bulmaları gerekiyordu. Fatih Sultan Mehmed’in Osmanlı İmparatorluğu’nun başına geçmesinin
(1451) ve İstanbul’u fethinin (1453) ardından “İstanbul’u fetheden mutlaka bizim de kapımıza
dayanır” düşüncesiyle endişeye kapıldılar. Öte yandan, Bosna’daki akıncılar meselesi de Dubrovnikli
yöneticiler için bir problem olarak beliriyordu. Zira on yıllardır Bosna’daki Osmanlı akıncılarından
kaçıp Dubrovnik’e sığınan Hıristiyanlar baskı altında kalıp sinmişti. Bu mültecilerin anlattıklarından
etkilenen ve korku ile hareket eden Dubrovnik yönetimi, vakit kaybetmeden şehrin savunmasını
güçlendirme çalışmalarına başladı. Fakat beklenen olmadı ve 1458’de Fatih Sultan Mehmed
uluslararası bir anlaşma mahiyetinde olan bir ahidnâme verdi. Bu anlaşmaya göre Dubrovnikliler
senelik 1500 altın haraç vermekle yükümlü kılındı. Ancak bu ahidnâme Dubrovnik’in durumunu
netleştirmedi. Fatih ise Dubrovnik’i fethedip etmemek konusunda halen kararsızdı. Bu vesileyle
Dubrovniklilere sürekli baskı yapıyor, haraç miktarını arttırıyordu. Öyle ki, Fatih’in saltanatının
sonuna doğru senelik haraç miktarı 12.500 altına yükselmişti.
Bu gerilimli dönemin ardından, Fatih Sultan Mehmed’in ölümü Dubrovniklileri rahatlattı. Bu tarihten
1808 yılında Fransızların şehri işgaline kadar Dubrovnik ile Osmanlı Devleti arasında kurulan iyi
ilişkiler, istisnai durumlar dışında bozulmadı.
Osmanlı-Dubrovnik arasındaki 350 sene süren dostluk döneminde sadece bir olay Dubrovnik
Cumhuriyeti’ni zor durumda bıraktı. Müsebbibi Sadrazam Kara Mustafa Paşa olan bu kriz 6 sene
(1676-1682) sürdü. O dönemde tüm Dubrovnik temsilcileri Osmanlı hapishanelerine atıldı. Bu
karanlık süreçten 1678’de Silistre (Bulgaristan) Hapishanesi’nde ölen Nikolica Bona hariç tüm
temsilciler sağ olarak kurtuldu.
Dubrovnik Cumhuriyeti’nin Osmanlı topraklarındaki temsilcilerinin tamamı Dubrovnik soylularından
oluşuyordu. Bunlardan 2 temsilci her sene padişaha haracı teslim etmek üzere İstanbul’a
gönderilirdi. Temsilciler aynı zamanda konsolosluktaki diplomatik görevleri de yerine getiriyorlardı.
(1688 yılında İstanbul’da Dubrovnik Konsolosluğu açıldı. 18. yüzyılın başından itibaren Luka Çiriç’in
özel ikametgâhı konsolosluk binası olarak kullanıldı. Çiriç’in bugün İstanbul’da mevcut olmayan
evinin, zamanında günümüzdeki Nuri Ziya Sokağı’nda yer aldığını belirtmeliyim.)
Sultan’a haracı teslim etmek üzere İstanbul’a giden Dubrovnik soylularının önemli bir vazifesi daha
vardı: Padişaha istihbarat sağlamak. Ayrıca Babıali’ye Batı’daki Hıristiyan devletleri hakkında bilgi
vermekle de mükelleftiler. Öte yandan, Osmanlı Devleti hakkındaki bilgileri Dubrovnik
Cumhuriyeti’ne taşıyor, toplanan istihbarat bilgileri bu sefer Batılı devletlere sızdırılıyordu.
İstihbaratın bir de tüccarlar üzerinden gerçekleşen türü vardı. Dubrovnikli tüccarlar Osmanlı
topraklarında yün, pamuk, deri, balmumu gibi ürünler satın alıyordu. Bu mallar Dubrovnik limanı
üzerinden Batı’ya ihraç ediliyordu. Ardından da Batı’dan satın alınan tekstil ve diğer işlenmiş ürünler
yine Dubrovnik üzerinden Osmanlılara ithal ediliyordu. Fakat bu tüccarların asıl fonksiyonu
istihbarat sağlamaktı.
Neredeyse her yeni bilgi, hemen her tarafa dağılmış olan bu tüccarlardan öğreniliyordu. Radyo,
gazete ve televizyonun olmadığı o dönemlerde Dubrovnikliler bir nevi “medya” vazifesi görüyordu
da diyebiliriz. Osmanlı da, Batılı devletler de Dubrovniklilerin her iki tarafa bilgi sızdırdığından
haberdardı. Bu durum zaman zaman gerilimli ilişkilere yol açsa da Dubrovniklilere karşı saldırgan bir
politika güdülmüyordu. Zira ikili oynamalarına rağmen Dubrovniklilerin sağladığı istihbarat, zarardan
çok fayda getiriyordu.
Bir örnekle açıklayayım: 17. yüzyılda Dubrovnikli tüccarlar bir Osmanlı sadrazamının eline düştüler.
Bu durumdan kurtulmak için Osmanlı’ya faydalı ve değerli bir şey sunmak gerekiyordu. Fransız
filosu hareketi hakkında bildikleri her şeyi birer birer itiraf edince, Sadrazamı memnun edip serbest
kalmaları hiç de zor olmadı. Yatırımın akıllısı işte böyle olur!
Dubrovnik tarafından Osmanlılara ödenen haraç, yapılabilecek en isabetli, en verimli ve en akıllıca
yatırımdı. Zira Osmanlılar Dubrovniklileri özellikle Venedik’e karşı himaye ediyorlardı. Öte yandan,
yüklü miktarda et ve buğday satın alma izni vererek Dubrovniklileri açlıktan korumuş oluyorlardı.
Osmanlı himayesindeki Dubrovnik, imparatorluğun vasalleri olan Eflak, Boğdan ve Erdel’den farklı
olarak çok daha büyük bir özgürlüğe sahipti. Mesela Dubrovnik’e verilen ahidnâmelerde “İster
Sultan’ın dostu, isterse düşmanı olsun, Dubrovnik istediği gibi kendi özgürlüğünde kalacaktır”
ifadesi yer almaktadır. Tabii Osmanlı Devleti Dubrovnik’in özgür ve bağımsız bırakılmasının daha
makul bir tercih olduğunun bilincindeydi. Osmanlıların bu akıllıca tutumu karşısında Dubrovniklilerin
yaklaşımı da bir o kadar zekice idi. Dubrovnik’in Osmanlı’dan istediğini kapma konusundaki
becerisinde elçilerin diplomatik maharetinin payını unutmamak gerek. Buna verilecek örneklerden
biri, 18. yüzyılda Dubrovnikli elçilerin II. Mustafa’yı ikna etmede gösterdikleri başarıdır. Yıllık haracı
ödemeye giden elçiler, II. Mustafa’ya şehrin çok fakirleştiğini, bu şartlarda normalde yıllık 12.500
altın olan haracı artık ödeyemeyeceklerini belirtirler. Sonuç olarak, yapar ne eder, bu miktarın 3
yılda bir ödenmesine Sultan’ı ikna ederler.
Dubrovnikli diplomatların şehirlerinin çıkarlarını korumak adına attıkları ustaca adımları da
hatırlamalıyız. Öncelikle hatırı sayılır bir kısmı Osmanlıcaya hakimdi. Örneğin, bu diplomatların en
ünlülerinden biri olan Marojica Caboga Osmanlıcayı çok iyi biliyor, Osmanlı’nın üst düzey devlet
yöneticileri ile kurduğu samimi ilişkilerle de adından söz ettiriyordu. İlginçtir, kendisi sadece siyasî
ve kurnazca amaçlarla ilişki kurmuyor, içtenliği her şeyden önde tutuyordu.
Bazan diplomatların Osmanlı devlet adamları ile kardeşlik derecesinde yakın ve dostane ilişkiler
kurdukları bile vakidir. Mesela yukarıda bahsettiğim Marojica Caboga ile Sadrazam Süleyman Paşa
birbirlerini kardeş ilan etmişlerdi. (Bosna kökenli Osmanlı devlet adamlarının genelde Dubrovnikliler
ile samimi ilişkiler kurduğunun ve Süleyman Paşa’nın da Boşnak olduğunun altını çizmeliyim.)
Son olarak ne söylemeli, nasıl bir sonuca varmalıyım? Kanaatimce Osmanlı’nın da, Dubrovnik’in de
ikili siyasî ilişkiler konusunda bilgece tavırları vardı. Bu durum iki tarafın da çıkarlarının örtüşmesini
kolaylaştırdı. Dubrovnik Cumhuriyeti çok küçük bir şehir devleti olmasına rağmen özgürlüğünü
koruyarak Osmanlı’dan yararlanmayı bildi. Osmanlı da bu liman şehrinin konumunu göz önünde
bulundurarak halkının ticaret ve istihbarat sağlama konusundaki yeteneklerinden yararlandı. Fakat
bunu kırmadan, dökmeden yaptı. Sanırım o dönemdeki yöneticiler günümüzdeki yöneticilerden çok
daha bilge idi.
Kendi şehrini kendin yap
Dubrovnik halkı, yerleşim bölgesini yavaş yavaş imar edip geliştirerek şehir haline getirmeyi
başardı. Ancak bu şehirleşme süreci büyük bir özveriyle gerçekleşti. Daha önce 2 bölüm olan
Dubrovnik’teki kanal zamanla doldurularak şehir tek parça haline getirildi. Bugün Dubrovnik’te Placa
isimli merkez caddesi tam da bu kanalın üstünde yer alır. Eskiden ahşap olan Dubrovnik evleri yerini
taş evlere bırakmıştır. Su kemeri de inşa eden Dubrovnikliler, şehri Surlarlar çepeçevre sardılar.
*Vesna Miovic
Prof. Dr., Dubrovnik Üniversitesi’nde Osmanlı tarihi üzerine doktora dersleri vermekte.
Derin Tarih Dergisi
Bu dökümanı orjinal adreste göster
Osmanlı casuslarının şehri: Dubrovnik
Download
Random flashcards
canlılar ve enrji ilişkileri

2 Cards oauth2_google_d3979ca9-59f8-451c-9cf7-08c5056d5753

Merhaba

2 Cards oauth2_google_861773e1-0890-4522-834a-6a5babb58e76

321işletme

2 Cards oldcity

Terimler

2 Cards oauth2_google_ef32970e-e5f9-4595-9abe-394e9f6bc8d9

Create flashcards