ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ ANALİZLERİ:
ARZ VE TALEP MODELLERİ
HATIRLATMALAR





Geçtiğimiz konularda uluslararası ticaret arz yönünden
incelenmişti. Fakat karşılaştırmalı üstünlükler teorisi
ülkelerarası fiyat farklılığına bağlıdır. Göreceli fiyatlar ise
arz ve talep faktörleri tarafından birlikte belirlenir.
Dış ticaret yapan ülkelerin talep koşullarına yer
verilmedikçe, analizlerin şu gibi yönlerini belirlemek
mümkün olmaz:
Dönüşüm eğrisi üzerinde dış ticaret denge noktası
Uluslar arası denge fiyat oranı (dış ticaret hadleri)
Dış ticaret sonrası tüketim ve üretim noktaları
22.7.2017
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
2
DIŞ TİCARET HADLERİ (TERMS OF TRADE)

İhraç mallarının ithal malları ile değişim
oranı olarak tanımlanır.
22.7.2017
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
3
I. ULUSLARARASI GÖRECELİ FİYATLARIN
(DIŞ TİCARET HADLERİ) OLUŞUMU


Ricardo’ya göre ülkelerin yurtiçi üretim
maliyetleri oranı uluslar arası ticarette denge
ticaret hadlerinin sınırlarını belirler.
Ancak Ricardo modeline dayanarak dış ticaret
hadlerinin hangi noktada oluşacağını
belirleme imkanı yoktur. Çünkü bu arz
yanında talep koşullarına da bağlıdır.
22.7.2017
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
4
I. ULUSLARARASI GÖRECELİ FİYATLARIN
(DIŞ TİCARET HADLERİ) OLUŞUMU




Türkiye ve ABD’yi ele alarak sabit verim
koşulları altında buğday ve kağıdın iç maliyet
oranlarının aşağıdaki gibi olduğunu
varsayalım:
Türkiye, 1 buğday, ½ kağıt
ABD, 1 buğday, 2 kağıt
Bu iç maliyetler her iki ülke için karlı dış
ticaretin sınırlarını oluşturur.
22.7.2017
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
5
I. ULUSLARARASI GÖRECELİ FİYATLARIN (DIŞ
TİCARET HADLERİ) OLUŞUMU

ABD’nin iç
maliyet
Kağıt
doğrusu
ABD için
ticaret kârlı
değil
İki taraf
için
Türkiye’nin iç
maliyet doğrusu

kârlı
ticaret
alanı
Türkiye için
ticaret kârlı
değil
O
İki ülkenin iç maliyet
doğruları arasında kalan alan
iki taraf için de ticarette kârlı
alandır.
Dış ticaret hadleri, bir
ülkenin yurt içi maliyetlerine
ne kadar yaklaşırsa diğer
ülkenin dış ticaret kazançları
o derece artar.
Buğday
Grafik 1: Arz Modeline Göre Kârlı Dış Ticaret Alanı
22.7.2017
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
6
I.A. KARŞILIKLI TALEP KANUNU
(Reciprocal demand law)



John Stuart Mill bu model ile ilk defa dış ticarette
talep koşullarına yer vermiştir.
Dış ticarette denge fiyatları, iki ülkeli modelde
ülkelerden birinin, diğerinin malına olan talebinin
şiddetine bağlıdır.
Bir ülkenin karşılıklı talebi, kendi malından vereceği
bir birim için diğerinin malından talep edeceği
miktarla ölçülür.
22.7.2017
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
7
I.B. TEKLİF EĞRİLERİ
(Offer Curves)

Karşılıklı talep teorisi, Alfred Marshall tarafından geliştirilerek teklif
eğrileri adı verilen grafikle gösterilmiştir.

Ülkenin bir miktar ithal malı karşılığında önerdiği ihraç malı tutarına
teklif adı verilir.

Teklif eğrisi, ithal malı bir birim artırılırken, ülkenin kendi malından
önereceği miktarı gösteren eğriye denir.




Bir teklif aynı anda üç şeyi ifade eder:
İhraç miktarı
İthal miktarı
Uluslar arası fiyat oranı
22.7.2017
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
8
I.B. TEKLİF EĞRİLERİ
(Offer Curves)
Türkiye’nin Varsayılan Teklif Eğrisinin Elde Edilişi
Kağıt

T
D (10k:5b)
C (10k:10b)
B (10k:15b)

A (10k:20b)
O
Buğday
Grafik 2: Türkiye’nin Varsayılan Teklif Eğrisi
22.7.2017
OT eğrisi üzerindeki fiyat
doğrularının giderek
dikleşmesi, ticaret hacmi
genişledikçe Türkiye’nin,
ancak buğday fiyatının
kağıt cinsinden
yükselmesi sonucu
ticareti kabul edeceğini
gösterir.
Çünkü artan ithal malı
miktarının ülkeye
sağladığı marjinal fayda
azalmaktadır.
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
9
I.B. TEKLİF EĞRİLERİ
(Offer Curves)
ABD’nin Varsayılan Teklif Eğrisinin Elde Edilişi
Kağıt

R (10k:20b)
P (10k:15b)
M (10k:5b)
U
N (10k:10b)
O
Türkiye’nin teklif
eğrisine benzer bir
şekilde elde edilen
ABD’nin teklif eğrisi
görülmektedir.
Buğday
Grafik 3: ABD’nin Varsayılan Teklif Eğrisi
22.7.2017
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
10
I.B. TEKLİF EĞRİLERİ
(Offer Curves)
Denge Dış Ticaret Haddinin Oluşumu
Kağıt

T
P
U
ABD’nin iç fiyat
oranı


OT:Türkiye’nin teklif
eğrisi
OU:ABD’nin teklif eğrisi
OP: Türkiye ve ABD
arasında dengeyi
sağlayan ticaret
haddidir.
Türkiye’nin
iç fiyat oranı
O
Buğday
Grafik 4: Teklif Eğrileri ve Denge Ticaret Hadleri
22.7.2017
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
11
I.B. TEKLİF EĞRİLERİ
(Offer Curves)
Denge Dış Ticaret Haddinde İthalat ve İhracat Miktarları
T
Kağıt

P
M
U
Dengeyi sağlayan ticaret
haddinde
OL : Türkiye’nin buğday ihracı
MP : ABD’nin buğday ithali
OL=MP
LP : Türkiye’nin kağıt ithalatı
OM : ABD’nin kağıt ihracı
LP=OM
L
O
Grafik 4.1: Teklif Eğrileri ve Denge Ticaret Hadleri
22.7.2017
Buğday
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
12
I.B. TEKLİF EĞRİLERİ
(Offer Curves)
Denge Dış Ticaret Haddi DIŞINDA İthalat ve İhracat
Miktarları
T
Kağıt N
S
P
M
R

U
OS, OP’den buğday
lehine daha yüksek bir
ticaret haddidir.
OV: Türkiye’nin Buğday İhracı
OY: ABD’nin Buğday İthali
OV>OY
VY buğday arz fazlası
ON: Türkiye’nin Kağıt İthali
OR: ABD’nin Kağıt İhracı
Y
O
L
V
Grafik 4.2: Teklif Eğrileri ve Denge Ticaret Hadleri
22.7.2017
Buğday
ON>OR
NR kağıt talep fazlası
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
13
I.C. TEKLİF EĞRİSİ MODELİNİN YARARLARI
(Offer Curves)





Arz ve talep koşullarını
Karşılaştırmalı üstünlük yapılarını
Ticaret dengesini sağlayan uluslararası fiyat
oranlarını
Uluslararası denge ihracat ve ithalat oranlarını
Her ülkenin dış ticaretten sağladığı toplam
kazançları gösterir
22.7.2017
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
14
I.D. TEKLİF EĞRİLERİNDE KAYMALAR
(Offer Curves)

Teklif eğrileri bir ülkedeki arz ve talep
koşullarının değişmesinden etkilenir. Bu
değişim birbirine zıt iki durum oluşturur.


22.7.2017
Ticaret hadleri etkisi
Ticaret hacmi etkisi
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
15
I.D. TEKLİF EĞRİLERİNDE KAYMALAR
(Offer Curves)
T1
T
Kağıt N

S
P1
P
R
A

Y
O
Grafik 5: Talepte Kayma ve Teklif Eğrileri
22.7.2017
Buğday
Türkiye’de halkın zevk ve
tercihleri ithal malı kağıt
yönünde değişmiştir.
Türkiye bir miktar kağıt
karşılığında daha fazla
buğday vermeyi kabul
eder. Buğday fiyatları
düşer. Teklif Eğrisi OT1
şeklinde sağa kayar.
Dış ticaret hacmindeki
genişleme refah düzeyini
olumlu etkilerken; dış
ticaret hadlerindeki
bozulma ise refah
düzeyini olumsuz etkiler.
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
16
I.E. ÖNEMSİZ OLMANIN ÖNEMİ
(Küçük Ülke Avantajı)
Motor

Lüksemburg
P
ABD
ABD’nin dış
ticaret kazancı

Lüksemburg’un
dış ticaret kazancı
O
Grafik 6: Önemsiz Olmanın Önemi
22.7.2017
Lüksemburg dünya
ticaretinde önemsiz
bir ülke olduğu için
karşılıklı talebi dünya
fiyatlarını etkilemez.
Lüksemburg, malını
ABD’nin yüksek
fiyatından ihraç eder
ve ithalatını ise
ABD’nin düşük
fiyatlarından yapar.
Tere Yağı
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
17
II. TOPLUMSAL KAYITSIZLIK EĞRİLERİ İLE ANALİZ
1. Tüketici Kayıtsızlık Eğrileri
(Consumer’s Indifference Curves)
Y malı

i1
i2
i3
O
Tüketici
kayıtsızlık
eğrileri, bir
tüketiciye aynı
faydayı sağlayan
çeşitli mal
bileşimlerini
gösterir.
X malı
Grafik 7: Tüketici Kayıtsızlık Eğrileri
22.7.2017
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
18
II. TOPLUMSAL KAYITSIZLIK EĞRİLERİ İLE ANALİZ
1. Tüketici Kayıtsızlık Eğrileri
(Consumer’s Indifference Curves)

Y malı
T1
T2

T3
i2
i1
i0

O
X malı
Kayıtsızlık eğrileri orijinden
uzaklaştıkça daha yüksek
faydayı temsil eder.
i2>i1>i0
Kayıtsızlık eğrisi üzerindeki
bütün noktalar aynı fayda
düzeyini belirtir.
T1=T2=T3
Kayıtsızlık eğrileri birbirini
kesmez.
Grafik 7: Tüketici Kayıtsızlık Eğrileri
22.7.2017
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
19
II. TOPLUMSAL KAYITSIZLIK EĞRİLERİ İLE ANALİZ
1. Tüketici Kayıtsızlık Eğrileri
(Consumer’s Indifference Curves)
Y malı

T1
B
S1
T2
T3
ΔY
S2
D
A
i2
i3
ΔX
O
i1
Kayıtsızlık eğrisinin
eğimi marjinal
ikame oranını
(marginal rate of
substituon) verir.
C
MİO= ΔY/ΔX
X malı
Grafik 7: Tüketici Kayıtsızlık Eğrileri
22.7.2017
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
20
II. TOPLUMSAL KAYITSIZLIK EĞRİLERİ İLE ANALİZ
1. Tüketici Kayıtsızlık Eğrileri
(Consumer’s Indifference Curves)
Y malı

T1
B
S1
T2
T3
ΔY
S2
D
A
i2
i3
ΔX
O
i1
C
Kayıtsızlık eğrileri
orijine dış bükeydir.
Çünkü azalan
marjinal fayda
kuralı geçerlidir. S1
noktasından S2
noktasına hareket
edildikçe marjinal
ikame oranı düşer.
X malı
Grafik 7: Tüketici Kayıtsızlık Eğrileri
22.7.2017
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
21
2. Toplumsal Kayıtsızlık Eğrileri

Kağıt
k4
k3
k2
k1
b4
b3
b2
b1
O
Buğday
Toplum sal
kayıtsızlık
eğrilerinin (k) gibi
kağıt eksenine yakın
gösterilmesi
tolumda tercihlerin
kağıt yönünde
olduğunu; (b) gibi
gösterilmesi ise
buğday yönünde
olduğunu ifade
eder.
Grafik 8: Toplumsal Kayıtsızlık Eğrileri
22.7.2017
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
22
III. EKONOMİDE GENEL DENGE
1. Kapalı Ekonomide Denge

Kağıt
F
M

A

D
i2
i1
N
i0

F
O
A
Buğday
Bir ülkenin üretim olanakları eğrisi AA şeklindedir.
(Eğimi marjinal dönüşüm oranını verir.)
Kayıtsızlık eğrileri i0,i1i2 şeklindedir.
(Eğimi marjinal ikame oranını verir.)
Üretim olanakları eğrisi ile i1 kayıtsızlık eğrisine
teğet olarak çizilen FF doğrusunun eğimi iç
fiyatları ifade eder.
Denge üretim olanakları eğrisi, kayıtsızlık eğrisi ve
iç fiyat oranı eğrisinin birleştiği D noktasında
oluşur.
Grafik 9: Kapalı Bir Ekonomide Denge


M noktası üretim kapasitesinin
dışındadır.
N noktası ise daha düşük bir toplusal
refahı ifade eder.
22.7.2017
Tüketici dengesi
marjinal ikame oranı = iç fiyatlar
Üretici dengesi
marjinal dönüşüm oranı = iç fiyatlar
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
23
III. EKONOMİDE GENEL DENGE
2. Açık Ekonomide Denge
T
TÜRKİYE
Kağıt

C
i2
F
i1
D

F
A
T
O
Kağıt
Buğday
T
F
i1
i2

ABD

D’
K
F
O
Kapalı ekonomi varsayımı altında denge
noktası Türkiye’de D, ABD’de ise D’
noktasıdır.
T
Buğday
Grafik 10: Açık Ekonomilerde Denge:Benzer Tercihler
Türkiye’nin dönüşüm eğrisi buğday yönünde
ABD’nin dönüşüm eğrisi kumaş yönünde
göreceli uzundur. Çünkü buğday emek
yoğun, kumaş sermaye yoğun bir maldır.
Türkiye’nin iç fiyat oranı FF doğrusu, ABD’nin
iç fiyat oranı F’F’ doğrusuna göre diktir.
Çünkü Türkiye’de buğday, ABD’de kumaş
göreceli olarak daha ucuzdur.
Ülkeler dış ticarete açıldığında iç fiyat
oranları eşitlenir ve dünya fiyatını gösteren
TT ve T’T’ doğruları doğruları elde edilir ve
birbirine paraleldir.
III. EKONOMİDE GENEL DENGE
2. Açık Ekonomide Denge
T
TÜRKİYE
Kağıt

C
R
A
M
İhracat
Kağıt
S
i1
F’
i2
AMC üçgenin
T
P
T
Türkiye’nin dış
ticaret kazancı
F
O
Buğday
alanına eşittir.
Buğday
Kağıt
Üretim
OS
OL
Tüketim
OP
OR
İhracat
PS
----
İthalat
----
LR
ABD

H
C noktasında
A noktasında
i1
D
İthalat
L
Tüketici Dengesi
Üretici Dengesi
i2
F
Türkiye için açık ekonomide denge
ABD için açık ekonomide denge
Tüketici Dengesi
Üretici Dengesi
N
İhracat
K noktasında
N noktasında
D’
G
K
I
İthalat
F’
O
V
E
T
Buğday
Grafik 10: Açık Ekonomilerde Denge:Benzer Tercihler
ABD’nin dış
ticaret kazancı
KNI üçgenin
alanına eşittir.
Buğday
Kağıt
Üretim
OV
OH
Tüketim
OE
OG
İhracat
----
GH
İthalat
VE
----
III. EKONOMİDE GENEL DENGE
1. Dış Ticaret Kazançları
Sanayi
T’

C2
T
C1
K’
i1
K

i0
D
F
D’
T
L’
O
L
T’
S
Tarım
Grafik 11: Tüketim ve Üretim Kazançları

1) Üretim Kazançları
2) Tüketim Kazançları
i2
F
Dış Ticaret Kazançları ikiye ayrılır :
i1’den i2’ye
i0’den i1’e
Kapalı ekonomide denge D noktası iken bir
ülke üretimde uzmanlaşma olmadan TT
dünya fiyatından dış ticaret yaparsa, L’L
kadar tarım ürünü ihraç eder ve KK’ kadar
sanayi ürünü ithal eder. İ1 gibi daha
yüksek bir refah düzeyine ulaşır. (Tüketim
Kazancı)
Üretimde uzmanlaşmaya gidildiğinde ise üretici dengesi D’
noktasına, tüketici dengesi ise C2 gibi en yüksek düzeye ulaşır.
22.7.2017
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
26
IV. TALEP FARKLILIKLARINA BAĞLI
DIŞ TİCARET
Talep koşullarının farklı, arz koşullarının aynı
olduğu bu durumda, üretim teknolojileri ve
faktör donatımları ve üretim maliyetleri iki
ülkede eşittir. Bu nedenle üretim olanakları
eğrisi tek şekilde gösterilmiştir.

Kağıt
ABD
T
CABD
I2
N
İthalat
I1
EABD
D
İhracat
İhracat
Türkiye

ETR
CTR
i2
i1
İthalat
O
N
Grafik 12: Talep Farklılıklarına Bağlı Dış Ticaret
22.7.2017
T
Gıda
Türkiye’de gıda, ABD’de kağıt talebi
fazladır. Bu durum ülkelerin kayıtsızlık
eğrilerinin yoğun olarak ihtiyaç duydukları
mala daha yakın çizilmesi ile gösterilmiştir.

Kapalı ekonomide denge noktaları
Türkiye’de ETR, ABD’de ise EABD
şeklindedir.
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
27
IV. TALEP FARKLILIKLARINA BAĞLI
DIŞ TİCARET
Kağıt
Türkiye’de kağıt, ABD’de ise gıda göreceli
olarak ucuzdur. Bu nedenle dış ticarete
açıldıktan sonra ucuz olan mallarda
uzmanlaşmaya gidilir ve uzmanlaşma D
noktasına kadar devam eder.

ABD
T
CABD
I2
N
İthalat
I1
EABD
D
Türkiye

İhracat
İhracat
ETR
CTR
i2
i1
İthalat
O
N
T
Gıda
Türkiye yaptığı kağıt üretiminden bir
bölümünü TT ticaret hadlerinden ihraç
edip karşılığında gıda ithal eder. CTR
noktasında tüketim yapar. Refah düzeyi
i1’den i2’ye yükselmiştir.
Grafik 12: Talep Farklılıklarına Bağlı Dış Ticaret
22.7.2017
ULUSLARARASI TİCARET TEORİSİ
MODELLERİ
28
Download

uluslararası ticaret teorisi analizleri: arz ve talep modelleri