1Piyasa Nedir, Kaça Ayrılır?
Piyasa, alıcı ve satıcıların karşılaştıkları; dolaşımın
gerçekleştirildiği yerdir.
Piyasalar; iktisadi açıdan gerçek piyasa, mali piyasa olmak üzere
ikiye ayrılır:
• Gerçek piyasalar
Üretilmiş mal ve hizmetler ile bu mal ve hizmetlerin üretiminde
kullanılan üretim faktörlerinin karşılaştıkları piyasalardır.
• Mali piyasalar
Ticari işletmelerin, yatırım için gerekli mali ihtiyaçlarının,
karşılaştığı piyasalardır. Fon arz edenler, fon talep edenler, fon
akımlarını düzenleyen kurumlar, bu akımı sağlayan araçlar ile
bunları düzenleyen hukuki ve idari kurallardan oluşur.
2Mali piyasalar kaça ayrılır; bu piyasaların araçları nelerdir?
Mali piyasalar; para piyasası, sermaye piyasası olmak üzere ikiye
ayrılır:
• Para piyasası
Kısa vadeli fonların karşılaştığı piyasalardır. Araçları; para,
döviz, altın, kambiyo senetleri (poliçe, bono, çek) ile bir yıla
kadar vadeli senetlerdir.
• Sermaye piyasası
Uzun ve orta vadeli fon akışının karşılaştığı piyasalardır.
Araçları; hisse senedi, tahvil gibi menkul kıymetlerdir.
3Şirketlerin, sermaye piyasasından temin ettikleri fonlar
nerede kullanılmaktadır?
Sermaye piyasasından sağlanan fonlar; genellikle işletmelerin
bina, makina ve techizat gibi duran varlıklarının finansmanında,
yatırımlarda kullanılmaktadır.
Sermaye piyasasının tipik özelliği ve para piyasasından ayrıldığı
en belirgin niteliği bu piyasanın orta ve uzun vadeli fonlardan
oluşmasıdır. Bu vade bir yıldan fazla olmalıdır.
4Türkiye’de sermaye piyasasında yer alan başlıca unsurlar
hangileridir?
• Fon Arz Edenler = Yatırımcı Grubu (Kurumsal Yatırımcı,
Alım Gücü Yüksek Bireysel Yatırımcı, Küçük Bireysel
Yatırımcı, Yabancı Yatırımcı)
• Fon Talep Edenler = İhraçcılar
• Sermaye Piyasası Kurulu (SPK)
• İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (İMKB)
• Borsa Üyeleri (Aracı Kuruluşlar)
• İMKB Takas ve Saklama Bankası A.Ş. (Takasbank)
• Türkiye Sermaye Piyasası Aracı Kuruluşları Birliği
(TSPAKB)
•
Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK)
•
Borsaya Kote Ortaklık Yöneticileri Derneği (KOTADER)
•
Borsa Yöneticileri Derneği
•
Borsa Uzmanlar Derneği
•
Borsa Yatırımcıları Derneği
5Sermaye piyasası kaç bölümden oluşur?
Sermaye piyasasını birincil piyasa ve ikincil piyasa olmak üzere
ikiye ayırabiliriz:
• Birincil piyasa
Hisse senedi ve tahvil gibi menkul değerleri ihraç eden şirketler
ile alıcıların yani tasarruf sahiplerinin doğrudan karşılaştıkları
piyasalardır. Buna hisse senetleri ile tahvillerin ilk kez sürülüp
“ihraç” tan alındığı piyasa da denilebilir. Türk Hukuk
Sistemi’nde, menkul kıymetleri ihraçtan alanlar, bunları tekrar
paraya çevirmek istediklerinde, kural olarak hisse senetlerinde
hiç bir zaman, tahvillerde ise vadeden önce bunları ihraç eden
kuruluşa müracaat edemezler.
• İkincil piyasa
Menkul kıymetlerin paraya çevrilmesini sağlayan piyasadır ve
menkul kıymet borsaları bu piyasayı tanımlamada en iyi
örnektir. Bu piyasada, menkul kıymetler aracı kuruluşlar adına,
yatırımcılar hesabına Borsa’da alınıp satılırlar.
6Şirket ne demektir?
İki veya daha fazla gerçek veya tüzel kişinin iktisadi ve kar
içerikli ortak bir amaca ulaşmak için emek ile sermaye
birleştirmelerine şirket denir.
7Yasal dayanaklarına göre başlıca kaç tür şirket vardır?
• Borçlar Kanunu (BK) Şirketleri
Adi şirketler
Özel şirketler
• Türk Ticaret Kanunu’na (TTK) Göre Kurulan Şirketler
Kollektif Şirketler,
Adi ve Hisseli Komandit Şirketler,
Limited Şirketler,
Anonim Şirketler,
Donatma İştiraki,
Umumi Mağazalar.
• Özel Düzenlemeli Şirket ve Kuruluşlar
Bankalar,
Sigorta Şirketleri,
Sermaye Piyasası Kurumları
Aracı Kurumlar
Yatırım Ortaklıkları,
Yatırım Fonları,
Diğer Sermaye Piyasası Kurumları
Finans Kurumları,
İkrazat Kurumları,
Kooperatif Şirketleri.
8Anonim şirket ne demektir?
Anonim şirket; bir ünvan altında, iktisadi amaç ve konular için
en az beş kişi ile kurulan, sermayesi belirli ve paylara bölünmüş,
paydaşların koydukları sermaye kadar sorumluluğu üstlendiği,
ortaklık sıfatı paya göre belirlenen, hak ehliyeti işletme konusu
ile sınırlı, tüzel kişiliği haiz ticaret ortaklığıdır.
9Anonim şirketlerin iktisadi işlevleri nelerdir?
Anonim şirketlerin,
• Kendi başına hiçbir gücü ve değeri olmadığı düşünülen
küçük birikimleri biraraya getirme,
• Daha ucuz ve kaliteli mal üretimi sağlama,
• Yaptıkları yatırım hamleleri ile yeni iş imkanları yaratma,
• Büyük girişimlere örnek modeller oluşturma,
• Gelir ve kazançtan büyük bir kesimin yararlanmasını
sağlama
yönünde iktisadi işlevleri mevcuttur.
10Anonim şirket kaça ayrılır?
Anonim şirketler;
• Halka açık olmayan anonim şirketler,
• Halka açık olan anonim şirketler
olmak üzere iki türe ayrılır.
11Anonim şirketlere sermaye olarak ne konulabilir?
Anonim şirketlere sermaye alarak aşağıda yer alan kalemler
konulabilir:
• Nakdi İktisadi Değerler
Para,
Alacak,
Kıymetli Evrak
Hisse senedi,
Tahvil,
Bono,
Çek,
Poliçe,
Hazine bonosu
• Gayrinakdi İktisadi Değerler
Menkuller,
Gayrimenkuller,
Sınai haklar,
Menkul ve gayrimenkullerden faydalanma ve onları kullanma
hakları,
Ticari itibar,
Ticari işletme,
İktisadi değeri olan ve para ile değerlendirilebilen tüm
iktisadi birimler.
12Anonim şirketler sermayelerini azaltabilirler mi?
Evet; anonim şirketler, TTK 396.md.’ye dayanarak
sermayelerini azaltabilirler. Değişen iktisadi koşullara uyum
sağlayamayan, bu nedenle sermayesi faaliyet konusuna oranla
fazla gelen, gelir ve gider dengesi bozulan şirketler
sermayelerini “İsteğe Bağlı Olarak” veya “Zorunlu Olarak“
azaltabilirler.
13Halka açık olmayan anonim şirket ne demektir?
Ortak sayısı, Sermaye Piyasası ve Borsa düzenlemelerinde
belirtilen sayıyı geçmeyen, hisse senetleri halka arz edilmemiş
olan veya arzedilmiş sayılmayan şirketlere, halka açık olmayan
anonim şirket denir.
14Halka açık anonim şirket ne demektir?
Sermaye Piyasası Kanunu’na göre hisse senetleri halka arz
edilmiş olan veya ortak sayısının 250’yi aştığı belirlenip hisse
senetleri halka arz edilmiş sayılan anonim şirketlere halka açık
anonim şirket denir.
15Halka açık anonim şirketler ne şekilde kurulurlar?
Halka açık anonim şirketler tedrici biçimde kurulurlar. Tedrici
kuruluş,
bir kısım payların kurucular tarafından taahhüt
olunması ve geri kalan kısım için de halka başvurulması suretiyle
olur.
Halka açık anonim ortaklıklar, ani şekilde yani şirket
sermayesinin tamamının kurucu ortaklarca taahhüt edilmesiyle
kurulamazlar.
16Esas sermaye sistemi ile kayıtlı sermaye sistemi arasındaki
başlıca fark nedir?
Kayıtlı sermaye sisteminde şirketler SPK’ya başvurarak bir
sermaye tavanı tescil ettirirler. Böylelikle o sermaye tavanına
kadar, şirket genel kurul kararı olmaksızın, yönetim kurulu kararı
ile sermayelerini artırabilirler. Bu sistemde sermaye artırım
prosedürü kısaltılmış olur. Hisse senedinin teslimi, satış anında
yapılır. Esas sermaye sisteminde sermaye artırımının tescil
edilmesinden sonra hisse senetleri bastırılarak teslim edilir;
aradaki sürede, muvakkat (geçici) makbuzlar ortaklık payını
temsil eder.
17Esas sermaye sisteminde olan şirketlerde makbuzların hisse
senedine dönüşüm tarihi ne kadar sürmektedir?
Esas sermaye sisteminde, hamiline hisse senetlerinde sermaye
artırımının tescilini izleyen 30 gün içinde, nama yazılı hisse
senetlerinde ise 90 gün içinde muvakkat makbuzlar hisse
senedine dönüşür.
18Başlangıç sermayesi nedir?
Kayıtlı sermayeli anonim şirketlerin sahip olmaları mecburi,
miktarı SPK’ca belirlenen en az çıkarılmış sermaye tutarına
“Başlangıç Sermayesi” denilir.
19Çıkarılmış sermaye ne demektir?
Kayıtlı sermayeli anonim şirketlerin satışı yapılmış hisse
senetlerini temsil eden sermayelerine “Çıkarılmış Sermaye”
denilir.
20Şirketlerin birleşmesi ne demektir?
Şirketlerin birleşmesi, yasa ile belirlenen kurallara uygun olarak,
ayrı türden olan iki veya daha fazla ticari şirketin, birbirleriyle
birleşerek yeni bir ticaret şirketi oluşturmasına denir.
21Sermaye Piyasası Kanunu’nun uygulanmasında “ihraç”
nasıl tanımlanmaktadır?
Sermaye Piyasası Kanunu’nun uygulanmasında “ihraç” sermaye
piyasası araçlarının ihraçcılar tarafından çıkarılıp, halka
arzedilerek veya halka arzedilmeksizin satışıdır.
22Sermaye Piyasası Kanunu’nda “Halka arz” nasıl
tanımlanmaktadır ?
Sermaye Piyasası Kanunu’nda “halka arz”, sermaye piyasası
araçlarının satın alınması için her türlü yoldan halka çağrıda
bulunulması; halkın bir anonim ortaklığa katılmaya veya kurucu
olmaya davet edilmesi; hisse senetlerinin borsalar veya
teşkilatlanmış diğer piyasalarda devamlı işlem görmesi; Sermaye
Piyasası Kanunu’na göre halka açık anonim ortaklıkların
sermaye artırımları dolayısıyla paylarının veya hisse senetlerinin
satışı, halka açık ortaklıkların sermaye artırımları dolayısıyla
paylarının veya hisse senetlerinin satışı olarak tanımlanmıştır.
23Halka arz edilen sermaye piyasası araçlarına ilişkin işlem
yaparken nelere dikkat edilmelidir?
Halka arz edilen sermaye piyasası araçlarına ilişkin işlem
yaparken öncelikle, halka arz yoluyla satılan sermaye piyasası
araçları ve bunları ihraç eden şirkete ilişkin bilgilerin bulunduğu
izahnamelerin ve sirkülerin incelenmesine dikkat edilmelidir.
24-Halka arz ne şekilde yapılmaktadır?
Sermaye piyasası araçlarının halka arzında açıklanacak bilgiler
izahnamede yer alır. İzahnamede bulunması gereken bilgiler
SPK tarafından belirlenir. Sermaye piyasası araçlarının SPK
kaydına alınmasından sonra izahname ticaret siciline tescil ve
ilan edilir. Halkın sermaye piyasası araçlarını satın almaya daveti
sirküler ile yapılır. Yayımlanacak sirküler ve ilanların esasları
SPK tarafından belirlenir.
İlanlar ve açıklamalar gerçeğe uymayan abartılmış veya yanıltıcı
bilgileri içeremeyeceği gibi SPK kaydına alınmanın resmi bir
teminat olarak yorumlanmasına yol açacak açık veya dolaylı bir
ifade taşıyamaz. Kurul, yanıltıcı nitelikte gördüğü reklamları
yasaklar.
25Halka açılmak üzere hisse senedi arz edecek ortaklıklar
hangi satış yöntemlerini kullanabilirler?
Halka açılmak üzere hisse senedi satışı yapacak ortaklıkların
SPK’nın “Sermaye Piyasası Araçlarının Halka Arzında Satış
Yöntemlerine İlişkin Esaslar Tebliği” başlıklı Seri : VIII, No : 22
Tebliği’ ne göre; “ Talep Toplama”, “ Talep Toplanmaksızın
Satış” veya “ Borsa’ da Satış” yöntemlerinden birini kullanma
imkanları mevcuttur.
Talep Toplama Yöntemi; yatırımcıların satışa sunulan sermaye
piyasası araçlarına ilişkin taleplerinin toplanarak bu taleplerin
değerlendirilmesi sonucunda satışa sunulan sermaye piyasası
araçlarının yatırımcılar arasında dağıtıma tabi tutulmasını,
Talep Toplanmaksızın Satış Yöntemi; sermaye piyasası
araçlarının bizzat ihraçcı tarafından ya da aracı kuruluş
vasıtasıyla belirli bir fiyat tespit edilerek, yatırımcılardan talep
toplamaksızın , halka arz yoluyla satışını,
Borsada Satış Yöntemi; sermaye piyasası araçlarının İMKB
mevzuatı çerçevesinde İMKB’de satışa sunulmasını ifade eder.
26Talep toplanmaksızın satış yönteminde bir hisse senedinin
satış fiyatı nasıl belirlenmektedir?
Bir hisse senedinin satış fiyatı, Borsa’ da hisse senetleri işlem
gören aynı sektöre ait şirketlerin fiyat kazanç oranları esas
alınarak, ayrıca indirgenmiş nakit akım analizleri gibi yöntemler
kullanılarak ve geçmiş yıllara ilişkin finansal göstergeler, karlılık
oranları ve geleceğe yönelik projeksiyonlara da bakılarak, aracı
kuruluş ile ortaklık tarafından belirlenmektedir.
27Tahsisli satış nedir ?
Tahsisli satış, sermaye artırımlarında, artırılan sermayeyi temsil
eden hisse senetleri ile mevcut hisse senetlerinin hissedarlarınca,
halka arz edilmeyerek doğrudan dışarıda yerleşik kişilere, kayıt
öncesi belirlenmiş yurt içinde yerleşik kişilere tahsisli olarak
veya Borsa’nın ilgili pazarında toptan satışını ifade etmektedir.
28İhraçcı şirketler hangileridir?
Anonim ortaklıklar, mevzuata göre özelleştirme kapsamına
alınanlar dahil kamu iktisadi teşebbüsleri, mahalli idareler ile
bunlarla ilgili özel mevzuatları uyarınca faaliyet gösteren
kuruluş, idare ve işletmelere ”ihraçcı şirketler” denilir.
Genel ve katma bütçeli idareler ile T.C. Merkez Bankası da bu
kapsama girer ve ihraç olunacak sermaye piyasası araçlarının
ihraçları hakkında SPK’ya bilgi verilir.
29“Kurul kaydına alınma” neyi ifade eder?
Kural olarak ihraç veya halka arz olunacak sermaye piyasası
araçlarının SPK’ya kaydettirilmesi zorunludur. Söz konusu
işlemlerin neticelenmesine, “Kurul Kaydına Alınma” denir.
30Borsa nedir?
Borsa, ticaretle veya finansal işlemlerle uğraşan kişilerin
toplandıkları kamuya açık kurallı finansal organizasyondur.
31Borsalarda hangi finansal araçlar işlem görür?
Borsalar zaman içerisinde işlem gören malların cinsine göre
“emtia”, “menkul kıymetler”, “döviz” ve “türev ürünler”
borsaları olmak üzere dört ana gruba ayrılmıştır. İMKB gibi;
hisse senedi, tahvil ve benzeri finansal sermaye piyasası
araçlarının alınıp satıldığı borsalara, “menkul kıymetler
borsaları” denir.
32Menkul kıymetler, birden fazla Borsa’da işlem görebilir mi?
Ortaklıkların ve diğer tüzel kişilerin menkul kıymetleri bir veya
birden fazla borsada işlem görebilir. Bu konudaki başvuruları,
ilgili borsa veya borsaların yönetim kurulları karara bağlar.
Kamu kuruluşlarına ait menkul kıymetlerle, yabancı menkul
kıymetlerin işlem göreceği borsa veya borsaları ilgili Bakanlık
belirler.
33Menkul Kıymetler Borsalarının fonksiyonları nelerdir?
Menkul Kıymetler Borsalarının fonksiyonlarını dört ana gruba
ayırabiliriz:
• Devamlı ve düzenli bir pazarın oluşması (Likidite
ihtiyacının her an karşılanabilmesi olanağı),
• Gerçek fiyatın belirlenmesi,
• Ekonomiye kaynak yaratılması,
• Güven yaratılması.
34Borsalar geçici olarak kapatılabilir mi?
Menkul kıymetler borsalarında olağan dışı menfi gelişmelerin
olması halinde, borsaların geçici olarak kapatılmasına karar
verilebilir.
Borsaların üç güne kadar geçici olarak kapatılmasına karar alma
yetkisi aynı zamanda Borsa Yönetim Kurulu Başkanı olan Borsa
Başkanı’na aittir.
Borsa Yönetim Kurulu’nun talebi üzerine borsaların onbeş güne
kadar geçici olarak kapatılmasına SPK, SPK’nın talebi üzerine
bir aya kadar geçici olarak kapatılmasına Maliye Bakanı
yetkilidir.
Borsaların bir aydan fazla süre ile geçici olarak kapatılmasına
karar vermeye ilgili Bakanlığın önerisi üzerine Bakanlar Kurulu
yetkilidir.
35İMKB’nın görev ve yetkileri nelerdir?
İMKB’nın görev ve yetkileri aşağıda sıralanmıştır:
• Menkul kıymetlerin Borsa kotuna alınması ile ilgili
•
•
•
•
•
•
başvuruları, İMKB Kotasyon Yönetmeliği’nde belirtilen
esaslar dahilinde incelemek, ek bilgi ve belgeler
istemek, başvuruları değerlendirmek ve karara
bağlamak,
Kanuni gerekler yerine getirilerek vadeli işlemlerle ilgili
piyasalar açmak,
Borsa’da işlem görebilecek menkul kıymetler için
türlerine göre menkul kıymetler pazarları oluşturmak, bu
pazarlarda işlem görecek menkul kıymetleri belirlemek
ve Borsa Bülteninde yayınlamak, pazarlara Borsa
Binasında yer tahsis etmek,
Borsa’da pazarların çalışma gün ve saatlerini belirlemek
ve Borsa Bülteninde ilân etmek,
Borsa pazarlarında yapılan işlemler sonucunda oluşan
fiyatları ve bu fiyatlardan yapılan toplam işlem
miktarlarını seans bitiminde ilân etmek,
Borsa’da yapılan alım, satım işlemlerini güven ve istikrar
içinde serbest rekabet şartları altında kolayca ve
düzenli bir şekilde yürütülmesini sağlamak, bu kuralların
dışına çıkan Borsa üyelerine, ilgili mevzuatta belirtilen
yaptırımları uygulamak,
Borsa’da olağan dışı menfi gelişmelerin meydana
gelmesi halinde, mevzuatın verdiği yetkiler içinde
gerekli önlemleri almak.
36İMKB’nin organları hangileridir?
İMKB’nin üç tane organı vardır.
• Genel Kurul
Borsa’nın üst karar organıdır. Borsa üyeleri olan aracı
kuruluşlardan oluşur.
• Yönetim Kurulu
Borsa’nın karar organıdır. Bir başkan ve Genel Kurul’un
gösterdiği adaylar arasından Yönetim Kurulu’nca seçilen dört
üyeden oluşur.
• Denetleme Kurulu
Borsa’nın denetim organıdır. Borsa Genel Kurulu tarafından,
Genel Kurul üyeleri arasından veya dışardan iki yıl için seçilen
iki denetçiden oluşur.
37İMKB’nin komiteleri hangileridir, görevleri nelerdir ?
İMKB’nın dört tane komitesi vardır. Bu komiteler;
•
•
•
•
Uyuşmazlık,
Disiplin,
Kotasyon,
Uluslararası Pazar Kotasyon
Komiteleridir.
Söz konusu komiteler, görev ve yetkilerine giren alanda Yönetim
Kurulu’nun karar vermesine yardımcı olacak raporlar
düzenlerler.
38İMKB’nin Başkanlık Teşkilatı hangi unsurlardan
oluşmaktadır?
İMKB’nin Başkanlık Teşkilatı;
• Borsa Başkanı ,
• Borsanın yönetim kademeleri,
• Genel Kurul,
• Yönetim Kurulu,
• Denetçiler,
• Komiteler,
• Borsa Başkanına bağlı tüm kişi ve birimlerden
oluşmaktadır.
39İMKB’nin ana hizmet birimleri hangileridir?
İMKB’nin ana hizmet birimleri aşağıda yer almaktadır.
• Teftiş ve Gözetim Kurulu Başkanlığı
• Hisse Senetleri Piyasası Müdürlüğü
• Tahvil ve Bono Piyasası Müdürlüğü
• Vadeli İşlemler Piyasası Müdürlüğü
• Takas ve Saklama Müdürlüğü
• Kotasyon Müdürlüğü
• Değerleme ve İstatistik Müdürlüğü
• Araştırma Müdürlüğü
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Eğitim ve Yayın Müdürlüğü
Dış İlişkiler Müdürlüğü
Bilgi Sistemleri Merkezi
Personel Müdürlüğü
Mali İşler Müdürlüğü
İdari İşler Müdürlüğü
Yapı ve İşletme Müdürlüğü
Özel Kalem Müdürlüğü
Hukuk İşleri Müdürlüğü
Üye İşleri Müdürlüğü
Koruma ve Güvenlik Müdürlüğü
Uluslararası Pazar Müdürlüğü
40Menkul kıymet nedir?
Sermaye Piyasası Kanunu’nun 3.maddesinde menkul kıymet;
ortaklık veya alacaklılık sağlayan, belli bir meblağı temsil eden,
yatırım aracı olarak kullanılan, dönemsel gelir getiren, misli
nitelikte, seri halinde çıkarılan, ibareleri aynı olan ve şartları
SPK’ca belirlenen kıymetli evrak olarak tanımlanmıştır.
41Kıymetli evrak nedir?
Senetten doğan hakkın, senetten ayrı olarak beyan edilemeyeceği
ve başkalarına devredilemeyeceği; hak ile senedin birbirine
sıkısıkıya bağlı olduğu senetlere “kıymetli evrak” denir.
Kıymetli evrak, ispat vasıtasıdır ve senetten doğan hakların
devredilebilmesi, dolaşım yeteneğine sahip olması amacıyla
çıkarılmıştır.
42Her kıymetli evrak menkul kıymet midir?
Her kıymetli evrak, menkul kıymet değildir. Bununla birlikte her
menkul kıymet, kıymetli evraktır.
43Hangi kıymetli evrak menkul kıymet sayılır; hangileri
sayılmaz?
Aynı zamanda menkul kıymet olan kıymetli evraka; hisse senedi
ve geçici ilmühaber, tahvil, intifa senedi, kar ve zarar ortaklığı
belgeleri, hazine bonoları, Devlet ve diğer kamu tüzel kişilerinin
tahvil ve bonoları, tertip halinde çıkarılmış ve vadeleri iki yıl
veya daha uzun olmak şartı ile ipotekli borç ve irat senetleri
örnek verilebilir.
Menkul kıymet sayılmayan kıymetli evrak arasına faiz ve
temettü kuponları, talon, yatırım fonu katılma belgeleri, opsiyon
senetleri, mevduat sertifikası ile iki yıldan az süreli ve tertip
halinde çıkarılan ipotekli borç ve irat senetleri, kambiyo senetleri
(bono, poliçe, çek) girmektedir.
44Kıymetli evrakta “soyutluk ilkesi” ne anlama gelmektedir?
Kıymetli evrakta, senetten doğan hak ile bu hakkın kurulmasına
neden olan işlem arasında bağlantı yoktur. Buna kıymetli evrakta
“soyutluk ilkesi” denir. Bir işlemin hukuki sebebi yoksa veya
sonradan ortadan kalkarsa, bu sebebe dayanılarak verilmiş olan
şeyler geri verilir. Para ödenmişse para, senet verilmişse senet
iade edilir. Kıymetli evrakta ise, devredildikten sonra soyutluk
ilkesi ortaya çıkar ve senedin yaratılmasına neden olan sebep
donar. Kıymetli evrak dolaşımda bulunduğu sürece bu sebepten
bağımsız olarak tedavül eder.
45Hisse senetlerini zayi eden (çaldıran, kaybeden senetleri
yıpranan ) yatırımcı nereye başvurmalıdır?
Hisse senetlerini zayii eden ve zayi ettiği hisse senedinin kimin
elinde olduğunu bilmeyen yatırımcıların, yetkili mahkemeden
bu hisse senetleri ile getirileri üzerine ödeme yasağı kararı
koydurmaları ve bu hisse senetlerini iptal ettirmeleri
gerekmektedir. Bu şekilde hisse senedi ile bu senetten doğan
haklar birbirinden ayrılır. Bu durum hisse senetlerinin kıymetli
evrak olma özelliğinden doğmaktadır. Senet sahibi iptal kararı
üzerine ihraç eden şirketin iptal edilen hisse senetlerinin yerine
geçmek üzere çıkardığı yeni hisse senetlerinin masraflarını
ödemekle yükümlüdür. Hisse senedini zayi eden hamil ödeme
yasağı kararı aldıktan sonra senedin kimin elinde olduğunu
biliyorsa “geri alım” davası açar. TTK 414.madde uyarınca,
hisse senetlerinin tedavülü mümkün olmayacak biçimde
yıpranmış veya bozulmuş olmakla birlikte, esaslı unsurları ve
ayırt edici vasıfları tereddüte meydan vermeyecek şekilde
anlaşılabiliyorsa, iptal hükümlerinin uygulanmasına gerek
yoktur. Senet sahibi masraflarını peşin ödemek şartıyla şirketten
yeni bir senet veya ilmühaber ihdasını isteyebilir.
46Kaydi sistem (evraksız kıymetli evrak) nedir?
Dünya sermaye piyasalarında, kıymetli evrakın saklanması
gerekliliğinden ortaya çıkan sakıncaları ortadan kaldırmak,
menkul kıymetlerin dolaşım yeteneğini artırmak için kıymetli
evraktan doğan hakların gayrımaddi olarak kayden tutulması
sistemi geliştirilmiştir. Buna kaydi sistem (evraksız kıymetli
evrak) denilmektedir.
47Evraksız kıymetli evrak hacze konu olabilir mi?
Hesaplarda kayden bulunan menkul kıymet hakları hacze konu
olabilirler.
48Türk Hukuku’nda kaydi sisteme (evraksız kıymetli evraka)
ilişkin uygulama var mı?
Türk Hukuku’nda (bugün itibariyle) kaydi sisteme (evraksız
kıymetli evraka) ilişkin uygulama mevcut değildir.
49Hisse senedi nedir?
Anonim şirketler, sermayesi paylara bölünmüş komandit
şirketler, özel kanunla kurulmuş kamu kuruluşları tarafından
çıkarılan; sermayenin belirli bir bölümünü temsil eden, sahibine
ortaklık haklarından yararlanma imkanı veren, kıymetli evraka
hisse senedi denir.
Sermaye Piyasası Kanunu’nca, sermayesi paylara bölünmüş
komandit şirketlerin hisse senetleri Borsa’da işlem
görmemektedir.
50Hisse senetleri rehnedilebilir mi?
Hisse senetleri kural olarak rehne konu olabilir.
51İMKB’nda denizcilik şirketlerinin hisse senetleri işlem
görüyor mu ?
İMKB’de anonim şirket olarak faaliyet gösteren denizcilik
şirketlerinin
hisse
senetleri
bugün
itibariyle
işlem
görmemektedir. Bu şirketlerin kabotaj hakkından yararlanması
için Türk gemisi sayılmaları gerekmektedir. Türk gemisi sayılma
koşullarını, TTK’nın Türk Bayrağı Çekme Hakkı ve
Mükellefiyeti başlıklı bölümündeki 823. madde saymıştır. Bu
maddenin mevcut hükmü uyarınca, denizcilik şirketinin hisse
senetleri nama yazılı olmalı ve bu hisselerin üçüncü kişilere
devri de şirket yönetim kurulu’nun iznine bağlı bulunmalıdır.
İMKB Kotasyon Yönetmeliği’nin “ Borsa Kotuna Alınacak
Menkul Kıymetler İçin Aranacak Şartlar “ başlıklı 9.maddesinin
(h) bendinde; “Esas sözleşmenin menkul kıymetlerinin devir ve
tedavülünü kısıtlayıcı veya senet sahibinin haklarını
kullanmasına engel olacak kayıtlar içermemekte olması”
yönünde bir düzenleme mevcuttur. Görüldüğü üzere, Kanun'da
yer alan 823. maddedeki hüküm ile İMKB Kotasyon
Yönetmeliği’nin 9.maddesinin (h) bendinde aranan koşul
birbirine uymamakta olup; mevcut düzenlemeler uyarınca, bugün
için denizcilik şirketlerinin Borsa’ya kote edilebilmesi imkanı
bulunmamaktadır.
52Aracı Kurumların müşteri hesaplarındaki nakit alacak
bakiyelerini kullanım esasları nelerdir ?
Aracı kurumlar, çerçeve sözleşmesinde müşterinin verdiği
yetkiye bağlı olarak, gün içinde herhangi bir müşteri emrine
konu olmayan ve gün sonu itibariyla alacak bakiye veren
müşteri hesaplarındaki nakitleri, yetkili oldukları faaliyetler,
işletme politikaları ile müşterinin tercihleri doğrultusunda,
muhasebe sistemlerinde hesap bazında izlemek kaydıyla, toplu
olarak veya müşteri bazında değerlendirebilirler. Söz konusu
nakitlerin toplu olarak değerlendirilmesi halinde elde edilen
getirilerin müşteri hesaplarına oransal olarak dağıtılması esastır.
Bu durumda müşteri nakitlerinin miktar olarak belli aralıklar
bazında gruplandırılarak elde edilen getirilerin bu gruplar
arasında farklı oranda yansıtılması da mümkündür.
Aracı kurumların, çerçeve sözleşmesinde açıkça belirtmek
kaydıyla müşteri hesaplarında kalan nakit alacak bakiyelerinin
kullanımında alt limit belirlemeleri mümkündür. Belirlenen bu
alt limite ilişkin değişikliklerin de müşterilere yazılı olarak
bildirilmesi zorunludur. Belirlenen alt limitin altında kalan
nakitlerin kullanımına ilişkin esaslara sözleşmede ayrıca yer
verilir.
Alım satım aracılığı, halka arza aracılık, repo-ters repo, portföy
yöneticiliği ve yatırım danışmanlığı yetki belgelerinin tamamına
sahip olan aracı kurumlar bu kapsamda çerçeve sözleşmesine
hüküm koymak kaydıyla; müşterilerine, hesaplarında kalan nakit
alacak bakiyelerinin çeşitli kurum ve kişilere olan periyodik
ödeme işlemlerinin yerine getirilmesinde kullanılmasına ilişkin
hizmet verebilirler.
53Hisse senetleri kaça ayrılır?
Hisse senetleri TTK’ nın 409. maddesine göre hamiline veya
nama yazılı olmak üzere ikiye ayrılırlar.
Şirket, esas sözleşmesinde hüküm bulunması ve payların
tamamının ödenmiş olması halinde hamiline hisse senedi
çıkarabilir. Bu ayırım dışında hisse senetleri TTK’ nun ilgili
maddeleri uyarınca aşağıdaki şekillerde de çıkarılabilirler:
• Adi-imtiyazlı,
• Kurucu-intifa,
• Primli-primsiz.
54Hisse senedi sahibinin hakları nelerdir?
Hisse senedi sahibi;
• Rüçhan hakkına,
• Kârdan pay alma hakkına,
• Oy kullanma hakkına,
• Yönetime katılma hakkına,
• Tasfiyeden pay alma hakkına,
• Bilgi edinme hakkına
sahiptir.
55Hisse senedinde nominal fiyat ne demektir?
Pay senedinin ilk çıkarılışı sırasında ortaklık yönetimi tarafından
verilen itibari değere “nominal fiyat” denir.
TTK’na göre nominal değer en düşük 500 TL olabilir ve 100
TL’lık farklarla artırılabilir. En sık görülen pay senedinin
nominal fiyatı 1.000 TL’dır.
İMKB’ de şirket hisselerinin itibari değeri değişik de olsa, kural
olarak fiyatlar 1.000 TL itibari değer üzerinden tescil edilir.
56Hisse senedinin ihraç fiyatı ne demektir?
Hisse senetlerinin çıkarılış aşamasında satışa sunulduğu fiyata
“ihraç fiyatı” denir.
57Hisse senedinin Borsa fiyatı ne demektir?
Borsa’da işlem görmeye başlayan hisse senetlerinin, Borsa’daki
arz ve talep koşullarına göre oluşan fiyatına “Borsa fiyatı” denir.
58Kuponlarda zamanaşımı var mıdır?
Kuponlar hisse senedinden bağımsızdır. Bedelli rüçhan hakkı
kullanma süresi 15 günden az, 60günden fazla olamaz. Bedelsiz
sermaye artırımı ve temettü ödemeleri için 5 yıldır.
59Hisse senedinde zamanaşımı var mıdır?
Hisse senedi bir mülkiyet senedi olduğundan ve vade
taşımadığından zamanaşımına tabi değildir.
60Hissedarların hisse senetlerini ihraç eden şirketin bedelsiz
sermaye artırımına katılma ve dağıttığı temettüye ilişkin
zamanaşımı süresi nedir?
Borçlar Kanunu’nun 126/4 fk.sı uyarınca, söz konusu işlemlerin
başladığı tarihten itibaren 5 yıldır.
61Tahvil ne demektir?
TTK md. 420’ye göre anonim şirketlerin ödünç para bulmak için
itibari kıymetleri eşit ve ibareleri aynı olmak üzere çıkardıkları
borç senetlerine tahvil denir. Tahvil sahibi şirkete yabancı
sermaye yaratmış olmaktadır.
62Tahvillerde zamanaşımı süresi ne kadardır?
Tahvil, bir borç senedi olarak, taşıdığı en son kupon vadesinden
veya itfaya uğramışsa itfa tarihinden itibaren 10 yıl sonra
zamanaşımına uğrar.
63Hisse senedi ile tahvil arasında hukuki açıdan başlıca fark
nedir?
Hisse senedi bir mülkiyet senedidir. Hisse senedi sahibi, hisse
senedini çıkaran kuruluşun ortağıdır.
Tahvil ise bir borç senedidir. Tahvil sahibi, tahvil çıkaran
kuruluşun uzun vadeli alacaklısıdır.
Şirket; tahvil ile yabancı sermaye, hisse senedi ile özsermaye
elde eder.
64Kotasyon, kote olmak neyi ifade eder?
Bir şirketin Borsa’ya kote olması, şirketin bunun için önceden
belirlenmiş gerekli şartları yerine getirmiş olduğunu ve Borsa’da
işlem görebileceğini gösterir.
65Hisse senetleri Borsa’da hangi pazarlarda işlem görürler?
Hisse senetleri ilgili oldukları pazarlarda işlem görürler. Hisse
senetlerinin işlem görecekleri pazar ve işlemlere ilişkin gerekli
bilgiler önceden Borsa bülteninde ilan edilir.
66Borsa kotuna alınmamış menkul kıymetler İMKB
pazarlarında işlem görebilir mi?
Evet; İkinci Ulusal Pazarda İMKB kotasyon şartlarını
sağlayamayan bununla birlikte Borsada işlem görebilme
koşullarını yerine getiren şirketlerin hisse senetleri işlem
görebilir.
67Borsa’da fiyatlar nasıl oluşur?
Borsa’da fiyatlar, çok sayıdaki menkul kıymet alım satım
emirlerinin belirli kurallar çerçevesinde aleni şekilde
karşılaşmasıyla oluşur.
68Yatırımcılar Borsa’ya doğrudan başvurarak alım-satım
işlemleri yapabilirler mi?
Yatırımcılar Borsa’ya doğrudan başvurarak alım-satım işlemleri
yapamazlar. Borsa’da menkul kıymetlere yatırım yapabilmek
için yatırımcıların, sermaye piyasasında aracılık faaliyetleri
yapmak üzere yetkilendirilmiş aracı kurum, yatırım bankaları ve
ticari bankalardan oluşan Borsa üyelerine başvurmaları
gerekmektedir.
69Çerçeve sözleşme nedir ?
Aracı kurumlar müşterileri ile alım satıma aracılık, portföy
yöneticiliği, yatırım danışmanlığı, repo-ters repo, türev araçların
alım satımına aracılık, kredili menkul kıymet, açığa satış ve
menkul kıymetlerin ödünç işlemi yapmaya başlamadan önce,
yazılı bir sözleşme yapmak zorundadırlar. Bu sözleşmede yer
verilmesi gereken asgari hususlar SPK’ca belirlenir. Bu
sözleşme, aracı kuruluşla müşteri arasında bir kez akdedilen ve
münferit işlemlerin esasını oluşturan bir çerçeve anlaşmasıdır.
Çerçeve sözleşmesi müteselsil sıra numaralı ve en az iki nüsha
olarak düzenlenir ve bir örneği müşterilere verilir.
Çerçeve sözleşmesinde SPK düzenlemelerine ve Borsa
mevzuatına aykırı hükümler ile müşterilerin haklarını ciddi
şekilde zedeleyici ve aracı kuruluş lehine tek taraflı olağanüstü
haklar sağlayan hükümlere ve emirlerin ispatının müşteriye
yüklenmesine ilişkin hükümlere yer verilemez. Sözleşmede
hüküm bulunmayan hallerde genel hükümler uygulanır.
70Aracı
kuruluşlarca
müşterileri
olan
yatırımcılara
gönderilmesi gerek belgeler nelerdir?
Aracı kuruluşlar, yaptıkları işlemlerle ilgili olarak;
• Hesap ekstresi,
• Müşteri menkul kıymet hareket listesi,
• Müşteri menkul kıymet hareket dökümünü
aylık dönemler itibariyle işlem yapılan ayı izleyen 7 gün içinde
müşterilerin adreslerine göndermek zorundadırlar.
Ancak bir önceki ay müşteri tarafından aracı kuruluşta hiçbir
işlem yapılmamışsa bu durumda bu belgeler gönderilmeyecektir.
71İşlem fiyatına göre kaç tür müşteri emri verilebilir?
İşlem fiyatına göre, “limitli” veya “serbest” fiyatlı olarak müşteri
emirleri verilebilir.
• Limitli müşteri emirlerinde, alım yapmak için kabul
edilebilecek en yüksek fiyat, satış yapmak için kabul edilebilecek
en düşük fiyat belirtilir.
• Serbest fiyatla emir verildiği takdirde, herhangi bir limit
verilmez; Borsa üyesi müşterisinin menfaatini gözetmek üzere
azami özeni gösterir.
72Müşteri emirlerinde
olması gereken asgari unsurlar
nelerdir?
Yatırımcılar tarafından aracı kuruluşlara müşteri talimatı
içeriğinde verilecek emirlerde,
• Emrin verildiği Borsa üyesinin ünvanı,
• Müşterinin adı, soyadı veya ünvanı ile adresi,
• Emrin alım emri mi, satım emri mi olduğu,
• Satın alınacak/satılacak menkul kıymetin cinsi, varsa
nominal değer tutarı,
• Emrin limitli mi yoksa serbest fiyatlı mı olduğu,
• Limitli emirlerde limit fiyatı,
• Varsa emrin geçerlilik süresi,
• Emrin verildiği yer, tarih, saat ve dakika,
• Emrin, borsa üyesi tarafından alındıktan sonra ilk
seansta mı yoksa geçerlilik süresi içinde uygun
göreceği bir seansta mı borsaya intikal ettirileceği,
• Emir numarası
bilgilerinin yer alması gerekmektedir.
73Sermaye piyasası araçlarının alım ya da satım emri nasıl
verilir?
Aracı kuruluşlara verilecek alım satım emirlerinin yazılı olarak
verilmesi esas olup, sözlü olarak telefon vb. iletişim araçlarıyla
da emir verilebilir. Sözlü olarak verilen emirler, sıra numarası
takip eden listelere, emrin alınışı sırasında aracı kuruluş
tarafından kaydedilir (yazılı hale dönüştürülür) ve kaydedildiği
sıra numarası ve kodu o anda müşteriye bildirilir. Müşteri emir
formu en az iki örnek düzenlenir. Formun imzalı bir örneği
müşteriye verilir.
Aracı kurumlar, müşterilerinden borsaya iletilmek üzere
elektronik ortamda emir kabul edebilirler. Elektronik ortamda
alınan emirler genel hükümler açısından sözlü emir
niteliğindedir.
74Emirde öncelik kuralları nelerdir?
Hisse senetleri işlemlerinde emirler karşılanırken önceliklerin
belirlenmesinde aşağıdaki kurallar sırasıyla uygulanır
a) Fiyat Önceliği Kuralı:
Daha düşük fiyatlı satım emirleri, daha yüksek fiyatlı
satım
emirlerinden; daha yüksek fiyatlı alım emirleri daha düşük fiyatlı
alım emirlerinden önce karşılanır.
b) Zaman Önceliği Kuralı :
Fiyat eşitliği halinde, sisteme zaman açısından daha önce
kaydedilen emirler öncelikle karşılanır.
c) Müşteri Emirlerinin Önceliği Kuralı :
Fiyat ve zaman öncelikleri açısından eşitliğin sözkonusu olduğu
emirler arasında müşteri emirleri, Borsa üyelerinin kendi nam ve
hesaplarına verdikleri Borsa emirlerinden önce karşılanır.
75Emirlerde geçerlilik süresi ne kadardır?
Müşteri, emrin geçerlilik süresini istediği gibi belirleyebilir.
Emrin belirlenen süre içinde yerine getirilmemesi halinde emir
geçerliliğini yitirir.
Süresi belirlenmemiş olan emirler seans esnasında verilmiş ise o
seansta veya o gün, aksi takdirde emri takip eden ilk seans veya
gün sonu için geçerlidir. Müşteri bu şekildeki emirler için emrin
verildiği tarihten başlatmak şartıyla, sonradan süre belirleyebilir,
süresi belirlenmiş emirde süre doldukça süreyi uzatabilir.
76Aracı kuruluş yatırımcı tarafından verilen her emri kabul
etmek zorunda mıdır?
Aracı kuruluşlar emirleri kısmen veya tamamen kabul
etmeyebilirler. Ancak, nedenini açıklama zorunluluğu
olmaksızın, durumu müşteriye veya yetkili temsilciye hemen
bildirmekle yükümlüdürler.
77Kurtaj ne demektir?
Borsa üyelerinin, aracı olarak Borsa’da gerçekleştirdikleri
işlemler karşılığında menkul kıymetlerin işlem gördüğü fiyatlarla
hesaplanan tutarı üzerinden, müşterilerinden aldıkları komisyona
“kurtaj” denir. Kurtaj tarifesi ile müşterilerden alınacak diğer
ücret ve gider karşılıkları, TSPAKB’nin önerisi üzerine, piyasa
gelişmeleri ve ihtiyaçları gözönüne alınarak SPK onayı ile
kesinleşir.
Sermaye Piyasası Kurulu’nun 26.06.2003 tarih ve 33/766 sayılı
toplantısında;
A) TSPAKB’nin hisse senedi piyasasında uygulanacak kurtaj
tarifesine yönelik rapor ve önerileri de değerlendirilerek,
komisyon oranının serbest bırakılması için komisyon iadesinin
kademeli biçimde artırılmasına, asgari komisyon oranı olan
binde ikinin ise bu aşamada korunmasına, bu çerçevede,
a) Aracı kurumların ikincil piyasada gerçekleştirecekleri hisse
senedi alım-satım işlemlerinde müşterilerinden tahsil edecekleri
aracılık komisyonu oranının, vergiler hariç binde ikiden az
olamayacağı, ancak aracı kurumların sözkonusu işlemlerden ay
içinde elde etmiş oldukları toplam komisyon gelirlerinin en çok
%50’sının, ay sonu itibariyle belirleyecekleri müşterilerine
komisyon iadesi adı altında geri ödeyebileceklerine,
b) Sözkonusu uygulamanın 31.12.2003 tarihine kadar geçerli
olmasına ve Kararın Kurulumuz Haftalık Bülteninde
yayımlanmasını takiben başlanmasına, uygulamanın geçerli
olacağı sürenin sonuna kadar geçecek döneme ait olmak üzere,
TSPAKB tarafından komisyon oranı ile ilgili piyasadaki
uygulamaları, gelişmeleri ve sonuçlarını değerlendirerek bir
rapor hazırlamasına ve Kurulumuza iletmesine, sözkonusu
raporun Kurulumuza iletilmesini takiben konunun Kurulumuzca
tekrar değerlendirilmesine,
c) Mevcut durumda alım satım aracılığı çerçeve sözleşmesi
imzalamış olan müşterilere ilişkin olarak, kurtaj tarifesi
uygulamasında meydana gelen değişikliklerin müşterilere aracı
kurumlar tarafından iadeli taahhütlü mektup yollamak suretiyle
duyurulmasına,
B) Toptan satışlar pazarında yapılacak tüm işlemlerde komisyon
oranının taraflar arasında serbestçe belirlenebilmesi hususunun
aracı kurumlara duyurulmasına,
karar verilmiştir.
78Üyelerin
yatırımcılara
borsa
işlemlerinden
dolayı
verebilecekleri zararların karşılanması mümkün müdür?
Üyelerin müşterilerine borsa işlemlerinden dolayı verebilecekleri
zararlar, sırasıyla;
- Üye tarafından kabul edildiği,
- Borsa uyuşmazlık komitesinin tavsiyesi üzerine borsa yönetim
kurulunca kararlaştırıldığı,
-Yönetim kurulu kararına itiraz üzerine SPK tarafından ödeme
kararı verildiği,
- Anlaşmazlık bir yargı organınca nihai karara bağlandığı
takdirde anlaşmaya varılan veya kararlaştırılan meblağın
kendilerinden tahsili yoluna gidilir. Bu mümkün olmazsa ilgili
mevzuattaki teminattan mahsup yapılarak ödenir.
79Yatırımcıların emirleri Borsa’ya intikal ettirilmeden önce
aracı kuruluşlara karşı yükümlülükleri nelerdir?
Borsa üyeleri, alım emri verenlerden kaparo ya da teminat veya
satın alınmak istenen menkul kıymet tutarının tamamının
makbuz karşılığında ödenmesini, satım emri verenlerden satmak
istedikleri menkul kıymetlerin ya da bunları temsil eden
belgelerin kendilerine veya temsilcilerine teslim belgesi
karşılığında teslimini, müşteri emrini Borsa’ya intikal ettirmenin
ön şartı olarak isteyebilirler. Kaparo, peşin tahsil edilen bedel
veya teslim alınan menkul kıymetler ya da bunları temsil eden
belgeler, işlem gerçekleşmediği takdirde en geç bir iş günü
içinde müşteriye iade edilir. İşlem gerçekleştiği takdirde kaparo
veya peşin tahsil edilen bedel alış bedelinden mahsup edilir.
80Gerçekleşen satım emirleri nasıl tasfiye edilir?
Üyelerce satılan menkul kıymetler veya bunları temsil eden
belgeler müşteri tarafından daha önce teslim edilmişse, üyenin
bu menkul kıymetlerin bedeli olarak tahsil ettiği paradan kurtaj
ve diğer masrafları çıkardıktan sonra kalanı alması için
müşterisine, şekli ve içeriği Borsa Yönetimi’nce belirlenen
ihbarnameyi, menkul kıymetlerin bedelini tahsil ettiği günü
izleyen ilk iş gününde göndermesi veya vermesi; müşterinin
alacağının başvurusu üzerine derhal kendisine ödenmesi
gerekmektedir.
81Gerçekleşen alım emirleri nasıl tasfiye edilir?
Borsa üyesinin, Borsa’da müşterileri için alım emirlerini
gerçekleştirdikten sonra, izleyen ilk iş günü sonuna kadar şekli
ve muhteviyatı Borsa Yönetimi’nce belirlenen ihbarnameyi
düzenleyerek müşterisine göndermesi; müşterinin ihbarnameyi
almasını izleyen ilk iş günü içinde başvurarak, aralarında yazılı
başka türlü herhangi bir anlaşma olmadığı takdirde, satın aldığı
menkul kıymetlerin bedelleriyle kurtaj ücreti ve giderlerinin
tamamını ödemek suretiyle menkul kıymetleri teslim alması;
emrin verildiği sırada kaparo alınmışsa, kaparonun menkul
kıymet bedeline ve ilgili giderlere mahsup edilmesi
gerekmektedir.
82Yatırımcı gerçekleşen alım emrini tasfiye etmezse ne olur?
Müşteri, kendisine tebliğ edilen ihbarnamede belirtilen sürede
satın alınan menkul kıymeti veya onu temsil eden belgeyi teslim
almak için başvurmadığı takdirde, Borsa üyesi ayrıca bir ihbara
gerek kalmaksızın sözkonusu menkul kıymetleri kendi
portföyüne satın alabilir veya Borsa’da satabilir. Borsa’da satış
halinde menkul kıymetin Borsa’da satışından veya
satılamamasından doğan zarar, taahhüdünü yerine getirmeyen
müşteriye; bu işlerden doğan kar üyeye aittir. İşlemden zarar
doğmuşsa, varsa üye tarafından kaparodan mahsup edilir. Bu da
yetmediği takdirde üye, müşteriden zararı tahsil eder.
83Yatırımcıların satım emirleri süresinde gerçekleşmediği
takdirde Borsa üyesinin hangi yükümlülüğü vardır?
Borsa
üyelerine
verilen
satım
emirleri
sürelerinde
gerçekleştirilemediği takdirde, satım emri verenler tarafından
teslim edilen menkul kıymetler veya bunları temsil eden
belgeler, durumun kendisine tebliğinden itibaren emri veren
tarafından karşılanmak suretiyle istediği yere gerekli tedbirler
alınarak gönderilir.
84Yatırımcıların alım emirleri süresinde gerçekleşmediği
takdirde Borsa üyesinin yükümlülüğü nedir?
Borsa
üyelerine
verilen
alım
emirleri
sürelerinde
gerçekleştirilemediği takdirde, ilgili üye varsa aldığı kaparoyu
derhal emri verene geri verir veya istediği yere gönderir. Para
yatırılırken emir gerçekleşmediği takdirde paranın gönderileceği
yerler tesbit edilmişse, durumun kesinleşmesini izleyen ilk iş
gününde alınan kaparo banka veya posta havalesi ile belirlenen
yere gönderilir. Bunun için yapılan giderler müşteriden alınır.
85- Hisse Senetleri Piyasası bünyesindeki pazarlarda hangi
saatlerde işlem gerçekleştirilmektedir?
Ulusal Pazar, İkinci Ulusal Pazar* ve Yeni
Ekonomi Pazarı*
1.Seans
a. Disketle Emir İletimi
09:30-09:45
b. Terminal ile Emir İletimi
09:45-12:00
2.Seans
a. Disketle Emir İletimi
14:00-14:10
b. Terminal ile Emir İletimi
14:10-16:30
Toptan Satışlar Pazarı
Resmi Müzayedeler
11:00-12:00
Birincil Piyasa,
Gözaltı Pazarı
14:00-15:00
Not : Rüçhan hakkı kuponu, yeni hisse senedi ve küsurat
işlemleri hisse senedinin bulunduğu pazarın içinde, aynı seans
süresince gerçekleştirilmektedir.
86Borsa emirleri kaça ayrılır?
Borsa emirleri;
• Normal emirler,
• Küsurat emirler,
• Özel emirler,
• Toptan alış- satış emirleri,
• Açığa satış emirleri
olarak çeşitlendirilmektedir.
87Normal emir ne demektir ve kaça ayrılır?
İşlem birimi halinde verilmiş, tam olarak bir lot ve katlarından
oluşan emirlerdir. Aşağıda belirtilen şekillerde verilirler:
• Limit fiyatlı emirler
Fiyat ve miktarın belirtildiği emirlerdir. Bir defada sisteme
girilebilecek emir miktarı Yönetim Kurulu tarafından
belirtilen miktardan fazla olamaz.
• Kalanı iptal et emirleri
Bir defada girilebilecek emir miktarı sınırına bağlı
kalmaksızın, fiyat ve miktar belirtilerek girilen ve emrin
girildiği anda karşılanmayan bölümünün otomatik olarak
iptal edildiği emir türüdür.
• Özel limit fiyatlı emirler
Tanımlanan fiyata kadar olan karşı emirlerin tümünü
gerçekleştirmek amacıyla girilen emirlerdir.
88Küsurat emir (lot altı) ne demektir?
İşlem biriminin içerdiği hisse senedi sayısından (nominal
değer/1000) daha az miktarda verilmiş emirlerdir
89Özel emir ne demektir?
Borsa Yönetim Kurulu tarafından menkul kıymet bazında
belirlenen hisse senedi sayısını aşan ve eksper onayı ile
gerçekleştirilen emirlerdir.
90Açığa satış emri nasıl verilmektedir?
Açığa satış emri, ilgili hissenin fiyatının trendine bağlı olarak en
son gerçekleşen işlem fiyatı düzeyinden veya bu düzeyin bir
adım üzerindeki fiyatlardan yapılabilir. Henüz fiyat oluşmamış
ise emrin fiyatı, kapanış fiyatının en az bir adım üzerinde olmak
zorundadır.
91Toptan alış-satış emri ne demektir?
Borsa Yönetim Kurulu tarafından belirlenen miktarın üzerinde
bir bütün olarak işlem gören ve Toptan Satışlar Pazarı’nda
verilebilen emirlerdir.
92Borsa pazarlarında oluşan fiyatlar ne zaman ilan edilir?
Hisse senetleri pazarlarında yapılan işlemler sonucunda, her
hisse senedi için Borsa kaydına alınan fiyatlar ve işlem miktarları
en geç seansın bitimini izleyen ilk iş günü Borsa tarafından
belirlenen içerikte Borsa Bülteni’nde ilan edilir.
93Çok fiyat yöntemi nedir ve nasıl çalışır?
Çok fiyat yöntemi; bir hisse senedine ait olarak verilen alımsatım emirlerinin belirlenen öncelik kurallarına (fiyat, zaman ve
müşteri emirleri önceliği) uygun olarak karşılaştırılmasıyla elde
edilen fiyatlarla gerçekleştirilmesidir ve alım-satım emirlerinin
Borsa tarafından belirlendiği şekilde her şirket için sisteme
girildiği, sürekli müzayede sistemi ile çalışır.
94Ulusal Pazar nedir?
Borsa kotunda bulunan ve asgari tedavül kriterlerine haiz
şirketlerin hisse senetlerinin güven ve istikrar içerisinde işlem
gördüğü pazardır.
95İkinci Ulusal Pazar* nedir?
Küçük ve orta ölçekli şirketlerin sermaye piyasalarından
yararlanmalarını sağlamak üzere kurulmuş bir pazardır.
Ayrıca, Ulusal Pazar’da işlem görme kriterini taşımayan ve/veya
Borsa Yönetim Kurulu’nca geçici- sürekli olarak Ulusal
Pazar’dan çıkarılmasına karar verilen şirketlerin hisse senetleri
de bu pazarda işlem görmektedir.
96Yeni Ekonomi Pazarı*’nın kuruluş amacı nedir?
Yeni Şirketler Pazarı, yeni kurulmuş ve fon gereksinimi duyan
şirketlere Borsa kanalıyla alternatif bir finansman yöntemi
sunmak, yeni projelere ve teknolojilere işlerlik kazandırmak
amacıyla kurulmuştur.
97Toptan Satışlar Pazarı hangi amaçla kurulmuştur?
Önceden alıcıları belirli olan veya olmayan, belli bir miktarın
üzerindeki hisse senedi işlemlerinin; Borsa’ da güven ve şeffaflık
ortamında, organize bir piyasada gerçekleştirilmesini sağlamak
amacıyla kurulmuştur.
98Gözaltı Pazarı’nın kuruluş amacı nedir?
Gözaltı Pazarı’nın kuruluş amacı; hisse senetleri Borsa’ da işlem
gören şirketler ve/veya hisse senetleri işlemleri ile ilgili olağan
dışı durumların ortaya çıkması, hisse senetleri Borsa’da işlem
gören şirketler tarafından kamunun zamanında, tam, sürekli
olarak aydınlatılmaması ve mevcut düzenlemelere uyum
konusunda gerekli özenin gösterilmemesi, yatırımcıların
haklarının korunmaması ve kamu yararı gereği hisse senetlerinin
Borsa kotundan çıkarılması sonucunu doğurabilecek gelişmelerin
oluşması nedeniyle şirketlerin izleme ve inceleme kapsamına
alınması durumlarında sürekli gözetim, denetim ve izleme
ortamında,
yatırımcıların
devamlı
ve
zamanında
bilgilendirilmesini sağlayacak önlemlerle birlikte, hisse
senetlerinin İMKB bünyesinde işlem görebileceği organize bir
pazar oluşturmak ve sözkonusu şirketlerin hisse
senetlerine yatırım yapmış tasarruf sahiplerine likidite olanağı
sunmak olarak ifade edilmektedir.
99Borsalarda hangi pazarlar kurulabilir?
Borsalarda, o Borsa tarafından kota alınmış menkul kıymetlerin
alım satımının yapılacağı pazarlar teşekkül ettirilir.
Borsalar ayrıca ihtiyaca göre ;
a) İlgili borsada veya hiçbir borsada kote edilmemiş menkul
kıymetlerin devamlı alım satımı,
b) Blok halinde menkul kıymet alım satımı,
c) Resmi müzayedeler,
d) Borsa yönetim kurullarınca öngörülen özel durumlarda,
birinci el piyasası alanına giren menkul kıymet alım satımı,
gibi işlemlerin yapılacağı pazarları da yönetmeliklerinde
düzenleyerek, açabilirler.
100Menkul kıymetlerin Borsada işlem görme esasları nelerdir?
Borsa bünyesinde faaliyet gösteren piyasaların koşullarından
veya alım satım sistemlerinin işleyişinden kaynaklanan
olağanüstü durumların ortaya çıkması halinde, Borsa Başkanlığı
işlemlerin sürdürülmesi amacıyla, menkul kıymetlerin ilgili
pazar kapsamında belirlenmiş olan işlem esaslarında geçici
olarak değişiklik yapmaya ve bu değişiklikleri uygulamaya
yetkilidir.
101Yapay fiyat ve piyasa hakkında bilgi verir misiniz?
Üyeler yapay piyasa oluşturmak maksadıyla aşağıda sayılan
faaliyetlerde bulunamazlar.
a)Bir menkul kıymette gerçeğe uygun olmayan ve görüntüde
aktif bir piyasa izlenimi yaratmak maksadıyla;
-Menkul kıymetin sahipliğinde gerçek anlamda değişim
yaratmayan bir dizi alım satım yapmak,
-Fiyat ve miktar bakımından piyasayı yanlış yönlendirecek
mahiyette Borsa emri vermek.
b)Bir menkul kıymette tek başına veya başkaları ile birlikte,
diğer üyeleri o menkul kıymeti alıp satmaya yöneltmek
maksadıyla bir dizi işlemle;
-Menkul kıymet için görünürde aktif bir piyasa olduğu izlenimi
yaratmak,
-Menkul kıymetin fiyatında yapay olarak artış veya düşüşe neden
olmak,
c)Bir menkul kıymetin fiyatının artması veya azalmasına neden
olacak aktif bir piyasanın olduğu veya olacağı şeklinde gerçek
dışı bilgi dolaştırarak veya yayarak o menkul kıymetin alım
veya satımını teşvik etmek,
d)Bir menkul kıymet ile ilgili olarak, diğer menkul kıymetlerin
alım veya satımını teşvik etmek maksadıyla, bilerek gerçeğe
aykırı veya yanıltıcı bilgi yaymak,
e)Piyasayı yanıltmak maksadıyla bir menkul kıymette fiyatı
desteklemek, sabitlemek veya stabilize etmek üzere, dolaylı veya
dolaysız olarak, bir veya daha fazla kişi ile anlaşarak bir dizi
alım satım yapmak,
f)Piyasayı yanıltmak maksadıyla, yanıltıcı veya yanlış izlenim
uyandıracak, gerçeğe aykırı sözlü veya yazılı beyanda, fiil ve
davranışlarda bulunmak.
102Rüçhan hakkı nedir?
Anonim şirketlerin, gerçekleştirdikleri sermaye artırımlarına
mevcut ortakların öncelikle katılma hakkıdır.
103Rüçhan hakkı bedelli kullanma süresi ne kadardır?
Bedelli rüçhan hakkı kullanma süresi 15 günden az, 60 günden
fazla olamaz. Şirket, rüçhan hakkı kullanma sürelerini,
yayınladığı sirkülerde ilan eder.
104Rüçhan Hakkı Kupon Pazarı nedir?
Borsa’da işlem gören şirketlerin, nakdi sermaye artışı yapmak
üzere belirledikleri rüçhan hakkı kullanma süresi içinde, söz
konusu hisse senedinin üzerinde bulunan yeni pay alma
kuponlarının alınıp satılabilmesi için açılan pazardır.
105Rüçhan Hakkı Kupon Pazarı ne kadar süre ile açık kalır?
Rüçhan hakkı kupon pazarı ilgili şirketin hisse senetlerinin
rüçhan hakkı kullanım süresiyle aynı zamanda başlamakta ve
rüçhan hakkı kullanma süresi sonundan önceki 5. iş günü
kapanmaktadır.
106Anonim şirketler bedelli sermaye artırımlarında rüçhan
hakkını hisse senedinin nominal değerinin üzerinde
kullandırabilir mi?
Rüçhan hakkı, şirket esas sözleşmesinde hüküm bulunması
kaydıyla, hisse senedinin nominal değeri üzerinde ( primli)
kullandırılabilir.
107Emisyon primi ne demektir?
Ortaklıkların hisse senetlerini nominal değerin üzerinde bir
fiyatla ihraç etmeleri sonucunda satış fiyatı ile nominal değer
arasında oluşan farktır.
108Yeniden değerleme ne demektir?
Ortaklıkların aktifinde kayıtlı bulunan ve amortismana tabi
maddi duran varlıklarının enflasyon sebebiyle elde etme maliyeti
ile piyasa değeri arasında oluşan farkın bilançoların sağlıklı bir
şekilde değerlendirilmesi amacıyla Maliye Bakanlığı tarafından
her yıl açıklanan oranlar dahilinde değerinin yükseltilmesidir.
109Anonim şirketler bedelli sermaye artırımlarında mevcut
ortakların yeni pay alma haklarını kısıtlayabilir mi?
Hisse senetleri Borsa’da işlem gören anonim şirketler, esas
sözleşmelerinde hüküm bulunmak kaydıyla, bedelli sermaye
artırımlarında mevcut ortaklarının yeni pay alma haklarını
kısıtlayarak, ihraç edilen hisse senetlerini birincil piyasada primli
(nominal fiyatın üzerinde) fiyattan satabilirler.
110Halka açık anonim ortaklıkların temettü
ödeme
zorunlulukları var mıdır?
Ortaklıkların esas sözleşmelerinde birinci temettü oranının
gösterilmesi zorunludur. Ortaklıkların birinci temettü tutarı,
hesap dönemi karından kanunlara göre ayrılması gereken yedek
akçeler ile vergi, fon ve mali ödemeler ve varsa geçmiş yıl
zararları düşüldükten sonra kalan dağıtılabilir karın %20’sinden
az olamaz.
Yatırım
ortaklıklarının
dağıtılabilir
kar
tutarının
hesaplanmasında gerçekleşmemiş sermaye kazançları (değer
artışları) dikkate alınmaz.
Hisse senetleri borsada işlem gören ortaklıklar,
kurullarının alacağı karara bağlı olarak temettüü;
genel
a) Tamamen nakden dağıtma,
b) Tamamen hisse senedi olarak dağıtma,
c) Belli oranda nakit belli oranda hisse senedi olarak dağıtılarak
kalanını ortaklık bünyesinde bırakma,
d) Nakit ya da hisse senedi olarak dağıtmadan ortaklık
bünyesinde bırakma,
konusunda serbesttirler.
SPK, bu ortaklıklara genel kurul gündemleri ilan edilinceye
kadar, bir önceki dönemin karından ayrılacak birinci temettüü
nakden dağıtma zorunluluğu getirebilir.
Ancak, bir önceki döneme ilişkin birinci temettüü dağıtımını
gerçekleştirmeden sermaye artırımı yapan ve artırımı temsil eden
hisse senetleri Borsada eski ve yeni olarak iki ayrı sırada işlem
gören ortaklıklardan, dönem sonunda elde ettikleri kardan
temettü dağıtmak isteyenler birinci temettüü nakden dağıtmak
zorundadırlar.
111Nakden temettü dağıtımı en geç hangi aya kadar yapılabilir?
Halka açık şirket tarafından mevcut ortaklara nakit temettü
dağıtımının, hesap dönemini izleyen 5. ayın sonuna kadar
tamamlanması zorunludur.
Hisse senetleri Borsada işlem gören ortaklıkların SPK’ya
temettüün sermayeye ilavesi nedeniyle ihraç edilecek hisse
senetlerinin kayda alınması talebiyle yapacakları başvuruların,
hesap dönemini izleyen 4 üncü ayın sonuna kadar yapılması
zorunludur.
Temetüü dağıtımına başlanılmasından sonra temetüünü almak
için temettü dağıtım adreslerine başvuran ortaklara, zamanaşımı
süresi içerisinde başvurmaları durumunda, temettü ödemesi
yapılması şarttır.
112Tahsil edilmeyen kar payı ve temettü avansı bedellerinin
zamanaşımına uğrama süresi ne kadardır?
Ortaklar ve kara katılan diğer kimseler tarafından tahsil
edilmeyen kar payı bedelleri ile ortaklar tarafından tahsil
edilmeyen temettü avansı bedelleri dağıtım tarihinden itibaren
beş yılda zamanaşımına uğrar. Zamanaşaımına uğrayan temettü
ve temettü avansı bedelleri hakkında 2308 sayılı Şirketlerin
Müruru Zamana Uğrayan Kupon Tahvilat ve Hisse Senedi
bedellerinin Hazineye İntikali Hakkında Kanun hükümleri
uygulanır.
113Temettü dağıtımında imtiyaz tanınabilir mi?
Temettü dağıtımında imtiyaz, dağıtılabilir karın, birinci temettü
dağıtıldıktan sonraki kısmı için tanınabilir. Oydan Yoksun Hisse
Senedi sahipleri diğer ortaklarla birlikte payları oranında birinci
temettü aldıktan sonra kalan kardan, pay başına düşen birinci
temettüün bu senetlerin imtiyazına ilişkin olarak esas sözleşmede
belirtilen oranında kar payı alırlar.
Yasa hükmü ile ayrılması gereken yedek akçeler ayrılmadıkça,
esas sözleşmede pay sahipleri için belirlenen birinci temettü ve
Oydan Yoksun Hisse Senedi sahipleri için belirlenen kar
payınakden ve /veya hisse senedi biçiminde dağıtılmadıkça;
başka yedek akçe ayrılmasına, ertesi yıla kar aktarılmasına ve
temettü dağıtımında imtiyazlı pay sahiplerine, katılma, kurucu ve
adi intifa senedi sahiplerine, yönetim kurulu üyeleri ile memur,
müstahdem ve işcilere, çeşitli amaçlarla kurulmuş olan vakıflara
ve bu gibi kişi ve/veya kurumlara kar payı dağıtılmasına karar
verilemez. Ayrıca kardan ikinci temettü dağıtılması halinde
Oydan Yoksun Hisse Senetlerinin, diğer paylar gibi sermaye
payları oranında eşit yararlanma hakları vardır.
114İşlem birimi ne demektir?
Bir sermaye piyasası aracının, kendisi veya katları ile işlem
yapabilecek asgari sayısını veya değerini ifade eder.
115İMKB Hisse Senetleri Piyasasında işlem birimi olarak ne
kullanılmaktadır?
İMKB Hisse Senetleri Piyasası’nda işlem birimi olarak lot
kullanılır. Kural olarak 1 lot 1.000 adet hisse senedi veya
1.000.000 TL nominal değerli hisse senedini ifade eder.
116İşlem hacmi ne demektir?
Tüm hisse senetleri için gerçekleşen işlemlerdeki her emrin
içerdiği hisse senedi sayısı ile işlem fiyatının çarpılarak elde
edilen yekünlerin toplanmasıdır.
117İşlem miktarı ne demektir?
Bir seansta veya belli bir dönemde alınıp satılan menkul kıymet
adedidir.
118Lot miktarı farklı olan (istisnalar) şirketler hangileridir?
İş Bankası Kurucu
:
1
İş Bankası (A)
: 100
Petrokent
:1020
119Ağırlıklı ortalama fiyat ne demektir?
Bir sonraki seansa ait baz fiyatın hesaplanmasına esas teşkil eden
hisse senedinin ağırlıklı ve küsüratsız fiyatıdır. Bir hisse
senedinin ağırlıklı ortalama fiyatı, seans içinde o hisse senedi
üzerinde gerçekleşen her emrin içerdiği fiyat ve hisse adedi
çarpımlarının toplamının, o hisse senedinin toplam işlem adedine
bölünmesi ile hesaplanır.
120Referans fiyat nedir?
Hisse senetlerinin işlem görebileceği en üst ve en alt limitlerinin
belirlenmesinde esas teşkil etmeyen, sermaye artırımı sırasında
temettü ödemesinin belirsiz olduğu durumlarda, baz fiyat
oluşuncaya kadar üyelerce referans değer olarak kullanılması
amacıyla hesaplanan fiyattır.
121Baz fiyat nedir; nasıl hesaplanmaktadır?
Bir hisse senedi için baz fiyatı, bir seans süresince o hisse
senedinin işlem görebileceği en üst ve en alt fiyat limitlerinin
belirlenmesinde esas teşkil eden fiyattır. Baz fiyat, hisse
senedinin bir önceki seansında gerçekleşen ve kayda alınan
işlemlerin ağırlıklı ortalama fiyatının en yakın fiyat adımına
yuvarlanması ile bulunur.
122Bir seans içinde bir hisse senedinin fiyatı en çok ne kadar
yükselebilir veya düşebilir?
Her hisse senedi için, seans içinde önerilebilecek en düşük
(taban) ve en yüksek (tavan) fiyatlar, o hisse senedi için “fiyat
aralığı”nı (fiyat marjı) oluşturur. Mevcut uygulamada, hisse
senetleri piyasasında fiyat aralıkları baz fiyatın % 10 altı ve üstü
ile sınırlıdır.
123Hisse senetlerinde eski-yeni farkı nedir?
Bir hesap dönemi içinde aynı şirkete ait hisse senetlerinden,
geçmiş yılın karına iştirak ederek kar payı alma hakkı olan ve
üzerinde geçmiş hesap döneminin temettü kuponlarını
taşıyanlara “eski”, geçmiş hesap döneminin kar payı kuponunu
taşımayarak kar payı alma hakkı olmayanlar “yeni” olarak
adlandırılmaktadır.
124Bir hisse senedinin işlem sırası hangi durumlarda geçici
olarak durdurulur ?
Borsa Başkanı, aşağıda yazılı durumlardan birinin varlığı
halinde, ilgili menkul kıymetin seansını geçici olarak
durdurabilir:
• Bir menkul kıymete ya da menkul kıymeti ihraç eden
kuruluşa ilişkin, yatırımcıların kararlarını etkileyecek önemde
bilgiler olduğunun ve/veya açıklama yapılacağının öğrenilmesi
ve Borsa Yönetiminin bu bilgilerden Borsa üyelerinin ve
yatırımcıların seans içinde haberdar edilmesini gerekli
görmesi,
• Bir menkul kıymet için sağlıklı bir piyasa teşekkül
etmesini önleyecek şekilde anormal fiyat ve/veya miktarda
alım satım emirlerinin Borsaya intikal etmesi veya diğer
unsurların ortaya çıkması.
125Fiyat marjları ne zaman serbest bırakılır?
• Sermaye artırımı sırasında, referans fiyatın hesaplanamadığı
(temettü oranının belirsiz olduğu) durumlarda, hisse senedi fiyatı
serbest bırakılarak serbest marjla işlem görür.
• Sırası 5 iş günü ve üzerinde süre ile kapatılan hisselerde,
Borsa Yönetimi tarafından aksine karar alınmadıkça, hisse
senedinin sırası serbest marj ile açılır.
126Belirli bir süre işlem görmeyen hisse senetlerinin fiyat marjı
nasıl hesaplanır?
Bir aylık süre içinde işlem görmeyen hisse senedinin, bir ayı
takip eden ilk seansta fiyat marjları serbest bırakılır ve Borsa
Bülteni’nde ilan edilir. Fiyat marjlarının serbest bırakılmasını
takip eden beş iş günü süresince işlem gerçekleşmemesi halinde,
Borsa Başkanlığı, ilgili hisse senedini işlem gördüğü pazardan
Yönetim Kurulu’nun karar alma tarihine kadar geçici olarak
çıkarma yetkisine sahiptir.
127Bilançoların (3, 6, 9, 12 aylık) Borsa’ ya gelme süresi ne
kadardır?
Şirketler; 3 ve 9 aylık mali tablolarını 4 hafta, 6 aylık mali
tablolarını 6 hafta, 12 aylık mali tablolarını 10 hafta içinde
Borsa’ya göndermek zorundadırlar.
128Bilançoların hepsi bağımsız denetimden geçiyor mu?
Sadece, 6 ve 12 aylık mali tablolar bağımsız denetimden
geçmektedir.
129Kredili menkul kıymet İşlemleri ne demektir?
Kredili menkul kıymet işlemleri yetkili bir aracı kuruluş
nezdinde, müşteri adına kredi hesabı açılması koşulu ile müşteri
ve aracı kuruluş arasında yapılacak kredi sözleşmesi hükümleri
çerçevesinde menkul kıymet alınmasını ifade eder.
130Menkul kıymetlerin ödünç işlemi ne şekilde yapılmaktadır?
Menkul kıymetlerin ödünç işlemi, taraflar arasında imzalanan
çerçeve sözleşmesinde belirlenen esaslar dahilinde, ödünç veren
tarafından açığa satış amacıyla ödünç alan tarafa belli bir dönem
için menkul kıymetlerin verilmesi ve aynı cins menkul
kıymetlerin mislen geri alınması şeklinde yapılmaktadır.
131Açığa satış işlemleri ne demektir?
Açığa satış işlemi, sahip olunmayan sermaye piyasası araçlarının
satılmasını yada satışa ilişkin emrin verilmesini ifade eder. Satışa
ilişkin takas yükümlülüğünün ödünç alınan sermaye piyasası
araçları ile yerine getilmesi de açığa satış sayılır.
Sermaye piyasası aracının satış emrinin verilmesi anından önce,
satın alınmış veya sermaye piyasası aracının devri konusunda her
iki tarafı da bağlayıcı sözleşme yapılmış olunmasına rağmen
henüz teslimatın yapılmamış olması durumlarında satışı yapan
kişinin söz konusu sermaye piyasası aracına sahip olduğu
varsayılır. Müşteri tarafından verilen satım emrinin açığa satış
olduğunun emrin verilmesi esnasında aracı kuruma yazılı olarak
bildirilmesi zorunludur.
Satıma konu olan sermaye piyasası araçlarının satım emrinin
verildiği an itibariyle müşterinin aracı kurum nezdindeki
hesabında bulunmaması veya sözkonusu yükümlülüğün ilgili
sermaye piyasası aracının ödünç alınması suretiyle yerine
getirilmesi durumunda herhangi bir ilave bildirime ihtiyaç
duyulmaksızın müşteri tarafından verilen satım emrinin açığa
satış olduğu kabul edilir. Ancak müşterinin satışı yapılan
sermaye piyasası aracını tevdii edebilecek durumda olduğunu ve
satışa konu sermaye piyasası aracının takas tarihine kadar aracı
kuruma ileteceğini beyan etmesi durumunda işlem açığa satış
işlemi sayılmaz. Müşteri sözkonusu beyanın doğruluğundan
sorumludur. Aracı kurum müşteri tarafından yapılan sözkonusu
beyanın doğruluğunun araştırılmasından, gerekirse doğruluğunun
teyit edilmesinden ve gerekli belgelerin temin edilerek
saklanmasından sorumludur.
132Kredili menkul kıymet işlemleri ve açığa satış işlemleri hangi
hisse senetleri üzerinden yapılabilir ?
Borsalar ve teşkilatlanmış diğer piyasalarda işlem gören sermaye
piyasası araçlarından, sermaye piyasası araçlarının kredili alım
ve açığa satış işlemlerine konu olacaklar ilgili borsanın yetkili
organları tarafından piyasa kapitalizasyonu, likidite, dolaşımda
bulunan pay sayısı, işlem sıklığı ve bu gibi hususlar dikkate
alınmak suretiyle bir veya birden fazla gruba ayrılarak listelere
alınır, SPK’ya bildirilir ve SPK’nın onayını müteakip ilan edilir.
SPK gerekli gördüğü hallerde, bazı sermaye piyasası araçlarının
listelerden çıkarılmasını ilgili borsanın yetkili organından
isteyebilir.
Listelerde değişiklik yapıldığında, listeden çıkarılan sermaye
piyasası araçları ilgili borsa tarafından tasfiye işlemlerinin
gerçekleştirilmesi amacıyla, üç ayı geçmemek üzere, bir sonraki
değişiklik dönemine kadar geçici liste kapsamına alınır.
Listeden çıkarılan sermaye piyasası aracı için açılmış bulunan
kredi, müşterinin talebi ve aracı kurumun kabul etmesi şartıyla
listede yer alan başka bir sermaye piyasası aracılığıyla
değiştirilmek suretiyle devam edebilir.
133İMKB Tahvil ve Bono Piyasasında, mevcut düzenlemeler
başlıca hangi menkul kıymetler işlem görebilir?
İMKB Tahvil ve Bono Piyasasında,
• Devlet tahvili,
• Hazine bonosu,
• Gelir ortaklığı senedi,
• Kamu idare ve müesseselerince ihraç edilmiş tahviller,
• Özel sektör tahvilleri
• Varlığa dayalı menkul kıymetler ile finansman bonoları
• Diğer kabul edilen menkul kıymetler
işlem görebilir.
Sözkonusu menkul kıymetlerin Piyasada işlem görmeye başlama
tarihleri Borsaca ilan edilir.
Borsa kotuna alınmamış menkul kıymetler İMKB Kotasyon
Yönetmeliği çerçevesinde işlem görürler.
134İMKB Tahvil ve Bono Piyasasında hangi kuruluşlar işlem
yapmaktadırlar?
İMKB Tahvil ve Bono Piyasası’nda,
• Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası,
• Borsa üyeleri
• SPK’dan yetki belgesi almak koşuluyla Bankalar işlem
yapabilirler. İMKB üyesi olmamakla birlikte, Tahvil ve Bono
Piyasası’nda işlem yapma izni verilen bankalar ile bunların
temsilcileri, üyeler ve üye temsilcilerinin tabi olduğu tüm
düzenlemelere aynı şekilde tabidirler.
Piyasada işlem yapacak bütün Piyasa üyelerinin, İMKB’ce
hazırlanarak SPK’ca onaylanan ve genel şartlar ile iştirakçi
üyelerin yükümlülükleri kapsayan “Tahvil ve Bono Piyasası
Taahhütnamesi”ni imzalamaları, belirlenecek bir Takas Bankası,
Şirketi ya da Kuruluşunda “Menkul Kıymetler Serbest Deposu”
ve “Serbest Tevdiat Hesabı” açtırmış bulunmaları, türü ile tutarı
Borsa tarafından belirlenmiş işlem limiti karşılığını mevcut
bulundurmaları ve işlemlerin gerçekleştirilmesine ilişkin olarak
Borsa tarafından belirlenen diğer yükümlülükleri yerine
getirmeleri gereklidir. Repo-ters repo işlemi yapmak isteyen
Piyasa üyeleri, ayrıca, SPK’dan yetki belgesi almak ve İMKB’ce
hazırlanarak
SPK’ca
onaylanan
“Repo-Ters
Repo
Taahhütnamesi”ni imzalamak zorundadır.
Hazine Müsteşarlığı’nca yapılan düzenlemeler çerçevesinde
piyasa yapıcı olarak işlem yapmağa yetkili kılınan aracı
kuruluşların bu hususu tevsik etmeleri zorunludur.
135İMKB Tahvil ve Bono Piyasası’nda işlem limitleri ve işlem
limiti karşılıklarına ilişkin ne şekilde düzenleme yapılmıştır?
Piyasa üyelerine Borsa tarafından belirlenmiş “işlem yapabilme
limiti” tahsis edilir. Tranşlardan oluşan bu limitler Borsa’ca
belirli aralıklarla gözden geçirilerek değiştirebilir.
Piyasa üyeleri, Borsa tarafından belirlenen “işlem yapabilme
limiti”ni aşmamak koşuluyla, yatırdıkları net işlem limiti
karşılığının yirmi misli işlem yapabilirler. Borsa Yönetim Kurulu
tarafından belirlenmiş bir valörden daha ileri bir valörle
gerçekleştirilecek işlemler için bu katsayı Yönetim Kurulu
tarafından farklı olarak belirlenebilir. Net işlem limiti
karşılığının tekabül ettiği işlem limiti, piyasada güvenin
korunması için gerekli hallerde genel olarak veya üye bazında
Borsa Başkanlığı tarafından değiştirilebilir. Ancak, yüzde 100
ilave işlem limiti karşılığı yatırılması halinde “işlem yapabilme
limiti” üç misline kadar yükseltilebilir.İşlem limiti üst sınırı ile
işlem limiti karşılıklarına ilişkin esasları Borsa Yönetim Kurulu
belirler.
136İMKB Tahvil ve Bono Piyasası bünyesindeki pazarlarda
hangi saatlerde işlem yapılmaktadır?
İMKB Tahvil ve Bono piyasasında işlemler her gün saat 9.3017.00 arasında gerçekleştirilmektedir. Aynı gün valörlü (RepoTers Repo Pazarında aynı gün başlangıç valörlü) işlemler, saat
9.30-12.00 ile 13.00-14.00 arasında; ileri valörlü (Repo-Ters
Repo Pazarında ileri başlangıç valörlü) işlemler ise saat 9.3012.00 ile 13.00-17.00 arasında yapılmaktadır. Yatırım fonlarına
ait aynı gün valörlü emirler saat 17.00’ ye kadar
verilebilmektedir. Gayrimenkul Sertifikaları Pazarı’ nda işlemler
saat 9.30-12.00 ile 13.00-17.00 arasında yapılmaktadır.
137İMKB Tahvil ve Bono Piyasası bünyesindeki pazarlarda
hangi işlemler yapılmaktadır?
Piyasada doğrudan alım ve doğrudan satım işlemleri ile geri alım
vaadi ile satım ve geri satım vaadi ile alım (repo-ters repo)
işlemleri yapılabilir.
Piyasada işlemler Yönetim Kurulu’nca belirlenecek sürelerde
valörlü olarak gerçekleştirilebilir. Üyeler, mevcut olan veya satın
aldıkları fakat henüz teslim almadıkları ya da hazine ihalesinden
alınmış fakat teslim alınmamış menkul kıymetler ile SPK
düzenlemelerince ödünç alınan menkul kıymetler üzerinde işlem
yapabilirler.
138Kesin alım-satım pazarı ile repo-ters repo pazarında
işlemlerin alt limiti nedir ?
İşlemlerin alt limiti, işleme konu olan menkul kıymetlerin
nominal değerleri itibariyle, Kesin Alım Satım Normal Emirler
Pazarı’nda 100 milyar TL, Küçük Emirler Pazarı’nda 1 milyar
TL.’dir.
Kesin alım satım emirlerinde bir defada iletilebilecek maksimum
emir büyüklüğü ise 5 trilyon nominal TL. ile sınırlandırılmıştır.
Repo Ters Repo Pazarı’nda ise emir büyüklüğü, Normal Emirler
Pazarı’nda minimum 500 milyar T L., Küçük Emirler Pazarı’nda
minimum 1 milyar TL. olup, repo-ters repo işlemlerinde bir
defada iletilebilecek maksimum emir büyüklüğü ise 10 trilyon
TL ile sınırlandırılmıştır.
139İMKB Uluslararası Tahvil ve Bono Piyasasında işlemler
hangi saatlerde gerçekleştirilmektedir?
İMKB Uluslararası Tahvil ve Bono Piyasasında, her işgünü 9.30
ile 17:00 saatleri arasında işlem yapılmaktadır. İşlem saatleri
Borsaca değiştirilebilir.
140İMKB Uluslararası Tahvil ve Bono Piyasasında, uluslararası
tahvillere ilişkin para birimi nedir?
Uluslararası tahvillerin alım-satım emirleri, menkul kıymetin
ihraç edildiği döviz cinsi üzerinden verilir. Her bir döviz
cinsinden ihraç edilen tahvillerde emirler aynı döviz cinsi ve 100
birim üzerinden fiyatlandırılır ve tüm ödemelerde kullanılan
döviz cinsi işlem yapılan döviz cinsindendir.
141Takas hizmeti nedir?
Borsa üyelerinin sattıkları menkul kıymetleri takas merkezine
teslim etmeleri, aldıkları menkul kıymetleri de takas
merkezinden teslim almaları, ödemelerini ve tahsilatlarını da
burada gerçekleştirmeleri takas hizmeti kapsamındadır. Borsa
üyelerinin aynı cins menkul kıymetten hem alım hemde satım
işlemleri yapmaları halinde takas merkezine sadece aradaki farkı
teslim etmeleri veya teslim almaları söz konusudur.
142Borsa üyeleri, emanetlerindeki müşteri hisse senetlerini
nerede saklarlar?
Müşteri tarafından üye emanetine bırakılan menkul kıymetlerin,
İMKB
Takas ve Saklama Bankası A.Ş.‘de (Takasbank)
saklanması zorunludur. Aksi takdirde yatırımcı satın aldığı
menkul kıymetlerin tarafına verilmesini talep edebilir.
143Müşteri ismine saklama sistemi nedir?
İMKB Takas ve Saklama Bankası A.Ş. tarafından Şubat 1995‘
den beri “Müşteri Bazında Saklama“ hizmeti verilmekte iken 31
Mayıs 1999 tarihinden itibaren “Müşteri İsmine Saklama”
uygulamasına başlanmıştır.
Bu uygulama çerçevesinde, halihazırda müşteri kodu ile izlenen
alt hesaplar, müşteri ismine açılmış hesaplara dönüşmektedir.
Bu yeni sistemde her bir yatırımcı için tek TAKASBANK
numarası olmakta ve yatırımcı farklı aracı kuruluşlar nezdinde de
tutuyor olsa, tüm hisse senetlerini toplu olarak bu numara ile
izleyebilmektedir. Ayrıca bu sistem, Alo Takas vasıtası ile,
yatırımcılara alt hesaplarına bloke koyma ve çözme imkanını da
sağlamaktadır.
144Müşteri İsmine Saklama Sisteminin başlıca yararları nedir?
• Takasbank sicil numarası sayesinde bir kişiye ait tüm
sermaye piyasası araçlarının tespitinin mümkün hale gelmesi,
• Yetkili organlarca yapılan denetimlerde kolaylık sağlaması,
• Yatımcılar hakkında istatistiki veri elde edilebilmesi,
• Özel Haller Tebliği’nin uygulamasında kolaylık sağlaması,
• Kaydi sisteme geçişte önemli bir adım teşkil edilmesi,
• Müşteri İsmine Saklama Sisteminin başlıca yararları arasında
yer almaktadır.
145Alo – Takas sistemi nedir?
Alo – Takas yatırımcılara hizmet vermek üzere Takasbank
tarafından kurulan sesli yanıt sistemidir. Yatırımcılar, AloTakas’ı kullanarak; bakiye, hesap, hisse ve aracı kurumlarla ilgili
bilgileri öğrenebilir, bloke koyma ve çözme işlemleri yapabilir
ve faksla bilgi alabilirler. Aracı kuruluşların yatırımcılara
vereceği bir şifre ile Takasbank’ın “Alo Takas” 0.212. 315 22
22 numarasını arayarak veya www.takasbank.com.tr internet
adresinin “alotakas takas net giriş” başlığından bağlanarak
yatırımcılar hesaplarını kontrol edebilirler.
146Saklamaya kabul edilecek kıymetlerin nitelikleri nelerdir?
Takas merkezine saklamaya kabul edilecek menkul kıymetlerin
veya bunları temsil eden belgelerin;
• Kullanılmalarını önleyecek derecede yıpranmamış,
• Mahkemece üzerine ödeme yasağı konulmamış,
• İptal edilmemiş,
• İtfa edilmemiş,
• Anapara ödeme süresi geçmemiş,
• Vadesi gelmemiş temettü kuponları ile yeni pay alma
kuponlarınının eksiksiz
olması zorunludur.
Bu nitelikleri taşımayan menkul kıymetler Takas Merkezi
tarafından kabul edilmez. Teslim sırasında menkul kıymetin
üzerinde, vadesi gelmiş ve tahakkuk etmiş faiz, temettü ve
benzeri kuponlar bulunmaz; bulunduğu takdirde bunlar satıcıya
iade edilir. Menkul kıymetin teslim edildiği döneme ait cari
gelirlerle ilgili olanlar dahil olmak üzere, gelecek döneme ait
kuponların tam olması gerekir.
147Saklama hizmetinden yararlanan kurumlar hangileridir?
Takasbank’ta doğrudan saklama hesabı açabilen kurumlar;
• İMKB üyesi banka ve aracı kurumlar,
• İhraçcı kuruluşlar,
• Yatırım fonları, yatırım ortaklıkları, sigorta şirketleri,
• Yabancı saklama bankaları,
• Yabancı takas ve saklama kuruluşları,
• Yerli ve yabancı kurumsal yatırımcılar.
148Teslim karşılığı ödeme prensibi nedir?
Borsa üyesi, Takasbank’da önce kıymet veya nakit
yükümlülüklerini yerine getirir; daha sonra alacağı olan menkul
kıymetleri veya nakti alır. Üyeler takasa olan borçlarını
kapatmadıkça alacaklarını alamazlar.
149Kaydi takas prensibi nedir?
Kaydi takas sisteminde, Borsa üyelerinin takasa olan kıymet
borçları saklama hesaplarından virman suretiyle kapatılır.
Üyelerin takastan olan alacakları ise saklama hesaplarına virman
suretiyle aktarılır. Tüm bu işlemler kayıt üzerinde gerçekleşir.
150Borsa işlemlerinde takas süresi ne kadardır?
Borsa’da gerçekleşen işlemlerin takası, işlem gününü izleyen
ikinci iş günü yapılır. İşlem günündeki (T) işlemlere ait hisse
senetlerinin fiziki teslimatları T+2 günü saat:14:00’a kadar,
kaydi olarak virman yoluyla yapılan teslimatlar ise saat: 15:00’a
kadar yapılmak zorundadır. T günündeki işlemlere ait nakit
teslimatları ise fiziki olarak T+2 günü saat: 14:30’a kadar, kaydi
olarak virman ve havale yoluyla yapılan teslimatlar ise
saat:15:00’e kadar kabul edilmektedir. Takasbank’ta takas
işlemleri tatil günlerinin dışında hergün yapılabilmektedir.
151Üyelerin Takasbank’da alım satım taahhütlerini yerine
getirmemeleri durumunda uygulanacak temerrüt hükümleri
nelerdir?
Üyelerin Takasbank’da alım satım taahhütlerini yerine
getirmemeleri durumunda, İMKB Yönetmeliği 35.madde
uygulanır. Üyeler, kesinleşen alım satım işlemlerine ilişkin
karşılıklı taahhütlerini zamanında yerine getirmezlerse bu
yükümlülüğü yerine getirmeyen üyeden, temerrüde düştüğü
tarihten itibaren taahhüdünü yerine getirdiği tarihe kadar ve
tesliminde temerrüde düşülen menkul kıymetlerin işlem
günlerindeki ağırlıklı ortalama fiyatlarından hesaplanan toplam
Borsa değerleri veya nakit borcu esas alınarak TC.Merkez
Bankası’nın kendi işlemlerinde uygulanmak üzere ilan ettiği en
yüksek faiz oranının, her piyasa için İMKB Yönetim Kurulu’nca
belirlenerek SPK tarafından onaylanan katına karşılık gelen faiz
oranından hesaplanan faiz tutarı tahsil olunur. Temerrüde düşen
üyeye temerrüd halini sona erdirmesi için, İMKB Yönetim
Kurulu’nca belirlenen süre verilir. Bu sürenin bitimini takip eden
ilk seansta işlem konusu menkul kıymetler, Borsa Yönetimi
tarafından eksper marifetiyle sattırılır veya aldırılır. Bu şekilde
gerçekleştirilen alım veya satımın sonuçları, yerine getirilmeyen
alım veya satıma göre daha olumlu ise, herhangi bir işlem
yapılmaz. İşlem eskisine göre daha olumsuz şartlarda yapılmışsa
yükümlülüğü yerine getirmeyen üye aradaki farkı, Takas
Merkezi’ne ödemek
zorundadır. İşlem konusu menkul kıymetleri satın almak veya
satmak mümkün olmamışsa ve/veya anapara, değer farkları ve
temerrüt faizi gibi üyenin yükümlülüğünün gerektirdiği ödemeler
yapılmamışsa, ödenmesi gereken para, üyenin Borsa’ya yatırmış
olduğu teminattan re’sen karşılanır. Temerrüde düşen üyeye,
disiplin cezası hükümleri, bu üyenin savunması Borsa
Başkanlığı’nca alınarak Yönetim Kurulu kararı ile uygulanır.
152-
Endeks ne demektir?
Endeks, bir veya daha fazla değişkenin hareketlerinden ibaret
olan oransal değişimi ölçmeye yarayan bir göstergedir.
Endeksler, karmaşık olayların tek bir rakama indirgenmesini
sağlayan, olaylar ve sonuçları hakkında yaklaşık bilgi verebilen
bir araçtır. Hisse senedi piyasasının genel bir göstergesi olan
hisse senedi endeksleri, endeks kapsamındaki hisse senetlerinin
fiyatları baz alınarak “ piyasa performansı “ hakkında genel bir
bilgi verir.
153İMKB Hisse Senetleri Piyasası Endeksleri neden
oluşturulmuştur?
Borsa’da işlem gören hisse senetlerinin fiyat ve getirilerinin
bütünsel ve sektörel bazda performanslarının ölçülmesi amacıyla
oluşturulmuştur.
154Bir endeksin oluşturulmasında önemli kriterler nelerdir?
¾ Öncelikle endeksin amacı, yani tam olarak temsil etmesi
hedeflenen değişkenler iyi tanımlanmalıdır.
¾ Endekslerden zaman içinde süreklilik imkanı sağlaması
beklendiğinden,
hesaplamada
kullanılacak
verilerin
sürekliliği ve karşılaştırılabilirliğine özen gösterilmelidir.
¾ Kapsama alınacak örnekler, endeksin amacıyla uyumlu
olacak ve değişkenleri hedeflenen şekilde temsil edecek
hedefler olmalıdır.
¾ Endeksler serideki değerlerden birini baz alıp, diğerlerinin
bu baza göre değişim oranını gösterdiği için baz dönemin
tesbiti önemlidir.
¾ Endeksi oluşturan değerlere verilmesi gereken ağırlıkların
seçimi ve zaman içinde değiştirilmesi veya sabitliği de
önemlidir.
¾ Endeksin hesaplama yöntemi, serideki değişimleri doğru
göstermesi bakımından endeksin başarısını etkiler.
155-
Fiyat ve Getiri endeksleri arasındaki fark nedir ?
Fiyat endeksleri, endeksin hesaplanmasında ve sürekliliğinin
sağlanmasında ödenen temettüü dikkate almayan endekslerdir.
Bu tür endekslerde sadece hisse senedinin değer kazanmasından
doğan kazanç endekse yansımaktadır. Getiri endeksleri, endeksin
hesaplanmasında ödenen temettüü de dikkate alan, sürekliliğinin
sağlanmasında ödenen temettülere göre de düzeltme yapılan
endekslerdir. Bu tür endekslerde hisse senedinin değer
kazanmasından doğan kazancın yanında temettüden dolayı elde
edilen kazanç da endekse yansımaktadır.
156Ulusal Tüm Endeksi hangi hisse senetlerinden oluşmaktadır?
Menkul kıymet yatırım ortaklıkları hariç Ulusal Pazar’da işlem
gören hisse senetlerinden oluşmaktadır.
157Sektör ve alt sektör endeksleri nelerden oluşmaktadır?
Menkul kıymet yatırım ortaklıkları hariç Ulusal Pazar’da işlem
gören hisse senetlerinden oluşmaktadır.
158İMKB’ de kaç çeşit endeks hesaplanmaktadır ?
İMKB’de aşağıda belirtilen endeksler hesaplanmaktadır.
• İMKB Ulusal-Tüm
• İMKB Ulusal-100
• İMKB Ulusal-30
• İMKB Ulusal-50
• İMKB Ulusal-Sınai
Gıda, içecek
Tekstil, deri,
Orman, kağıt, basım
Kimya, petrol, plastik
Taş, toprak
Metal ana
Metal eşya, makina
• İMKB Ulusal-Hizmetler
Elektrik
Ulaştırma
Turizm
•
•
•
•
Ticaret
İletişim
İMKB Ulusal-Mali
Banka
Sigorta
Finansal kiralama, Factoring
Holding ve yatırım
Gayrimenkul yatırım ortaklıkları
İMKB Ulusal-Teknoloji
Bilişim
savunma
İMKB İkinci Ulusal
İMKB Menkul Kıymet Yatırım ortaklıkları
159İMKB Ulusal-30 Endeksi hangi hisse senetlerinden
oluşmaktadır?
Vadeli işlemler piyasasında kullanılmak üzere, yatırım
ortaklıkları hariç Ulusal Pazar’da işlem gören şirketlerin halka
arz edilmiş hisse senetlerinden piyasa değeri ve likiditesi yüksek
olanlardan sektörel temsil kabiliyeti de gözönünde
bulundurularak seçilen 30 hisse senedinden oluşmaktadır.
160İMKB Ulusal-100 Endeksi ne demektir?
1986 yılında 40 şirketin hisse senedi ile başlayarak zamanla
sayısı 100 şirketin hisse senedi ile sınırlanan bileşik endeksin
devamı niteliğindedir. Ulusal Pazar’da işlem gören yatırım
ortaklıkları hariç, 163. ve 164.üncü cevaplarda belirtilen şartlara
göre sektörel temsil kabiliyeti de gözönünde bulundurularak
seçilmiş hisse senetlerinden oluşmakta olup, İMKB Ulusal-30 ve
İMKB Ulusal-50 hisse senetlerini otomatik olarak
kapsamaktadır.
161İMKB İkinci Ulusal ve Yeni Ekonomi Pazar endeksi nedir?
İkinci Ulusal ve Yeni Ekonomi Pazarı’nda işlem gören hisse
senetlerinden oluşan endekse “İMKB İkinci Ulusal ve Yeni
Ekonomi Pazar endeksi” denir.
162-
İMKB Menkul Kıymet Yatırım Ortaklıkları endeksi nasıl
tanımlanır?
Ulusal Pazar’da işlem gören menkul kıymet yatırım
ortaklıklarının hisse senetlerinden oluşan endeks, İMKB Menkul
Kıymet Yatırım Ortaklıkları endeksi olarak tanımlanmaktadır.
163Şirketlerin endeks seçimlerine katılabilmesi için hangi
şartları yerine getirmesi gerekir?
a) Ulusal Pazar’da işlem gören hisse senetlerinin İMKB
Ulusal-30, İMKB-Ulusal 50 ve İMKB-Ulusal 100 endeksine
alınabilmesi için; Borsa’da en az 60 gün süreyle işlem
görmesi şarttır.
b) İMKB Ulusal-30, İMKB-Ulusal 50 ve İMKB Ulusal-100
endeksine, birden fazla grup (örneğin:A,B,C) hisse senedi
bulunan şirketin, sadece bir grup hisse senedi dahil edilir.
c) İMKB Ulusal-30, İMKB-Ulusal 50 ve İMKB Ulusal-100
endeksine seçilecek hisse senetlerinin büyüklük, likidite
bakımından da ilgili mevzuattaki şartları sağlaması
gereklidir.
164Borsanın çalışma zamanı ve seans hakkında bilgi verir
misiniz?
Borsa resmi çalışma günlerinde faaliyette bulunur. Çalışma gün
ve saatleri Yönetim Kurulu’nca belirlenir.
Bir menkul kıymetin ilgili olduğu piyasa ve pazarlarda, Borsa
yetkilisi tarafından verilecek bir işaretle işlemlerinin başlatıldığı
an ile yine Borsa yetkilisi tarafından verilecek başka bir işaretle
işlemlerinin bitirildiği an arasında geçen süre seans olarak
adlandırılır. Aynı pazarda işlem gören tüm menkul kıymetlerin
seansı aynı anda başlar ve biter.
165Borsaya kimler üye olabilirler?
Borsaya, SPK tarafından aracılık faaliyetinde bulunmak üzere
yetki belgesi verilmiş olan aracı kuruluşlar (aracı kurum ve
bankalar) üye olabilir.
Borsada kurulan pazar ve piyasalarda işlem yapacak aracı
kuruluşların Borsadan Borsa üyelik belgesi almaları zorunludur.
Aracı kuruluşlar Borsa üyeliği için Yönetim Kurulu’ndan izin
almak üzere, Borsada işlem yapacağı pazar ve piyasaların
belirtildiği ve bunlara ilişkin olarak SPK’dan aldıkları yetki
belgelerinin noterden tasdikli birer sureti ile bu Yönetmelikte
öngörülen şart ve niteliklerin yerine getirildiğini belgeleyen
evrakın eklendiği bir dilekçe ile Borsaya başvururlar.
Borsaya sunulacak bilgi ve belgelerin aracı kuruluşu temsile
yetkisi olan kişilerin imzalarını taşıması ve bu Yönetmelikte
öngörülen üyelik şartlarını tesvik etmesi bakımından eksiksiz
olması şarttır.
Borsanın yapacağı incelemeler sonucunda, Yönetim Kurulu bu
Yönetmelik ile bu Yönetmeliğe dayanılarak çıkarılan
Yönetmeliklerde öngörülen personel, teminat, sigorta, giriş aidatı
ile işlem yapılacak piyasalar için gerekli teknolojik donanımın
sağlanmış olduğunun tespiti halinde aracı kuruluşu üyeliğe kabul
eder.
Üyeler, Yönetim Kurulu’ndan izin almak suretiyle Borsada
kurulan pazar ve piyasaların her biri için ilgili Yönetmeliklerinde
belirlenen esalar çerçevesinde işlem yapabilirler.
Herhangi bir pazar ya da piyasada işlem yapma konusunda
Borsa’dan izin almış olanlar, sonradan diğer pazar ve piyasalarda
faaliyette bulunmak istedikleri takdirde veya işlemleri geçici
olarak durdurulanlar yeniden faaliyette bulunabilmek için
üçüncü fıkrada belirtilen belgelerden ilgili olanlarının ekli
olduğu bir dilekçe ile Borsa’ya başvururlar.
166Borsa Üyelik Belgesi nasıl alınır?
Borsa’ya üyelik başvurusu Yönetim Kurulu’nca kabul edilen
üyelere Borsa Üyelik Belgesi verilir. Borsa Üyelik Belgesinde
üyenin hangi pazar ve piyasalarda işlem yapmaya yetkili olduğu
ve Borsa’ca öngörülen diğer bilgiler yer alır.
Borsa Üyelik Belgesi, belgenin verildiği tarihi izleyen en geç 15
gün içinde Ticaret Siciline tescil ettirilerek, Türkiye Ticaret Sicili
Gazetesi ile ülke çapında yayımlananan en az iki gazete ve Borsa
tarafından çıkarılan bültenlerde ilan ettirilir. Bu belgeye ilişkin
her türlü değişiklik ve ilaveler de aynı şekilde tescil ve ilan
olunur. Borsa Üyelik Belgesi olmayanlar ticaret ünvanlarında
veya ilan ve reklamlarında Borsada faaliyette bulundukları
intibaını yaratacak hiçbir kelime veya tabiri kullanamazlar.
Borsa Üyelik Belgesinin tamamının veya bir ya da daha çok
pazar ve piyasadaki faaliyetle ilgili bölümlerinin iptali halinde
keyfiyet, yukarıda ikinci fıkrada belirlenen şekil ve esaslar
dahilinde tescil ve ilan ettirilir. Üyenin bir veya daha çok pazar
ve piyasalardaki faaliyetinin 5 işgününden fazla geçici olarak
durdurulması halinde durum yukarıda ikinci fıkrada belirlenen
şekil ve esaslar dahilinde ilan olunur, ancak ticaret siciline tescil
yapılmaz.
Bu fıkraya göre yapılan tescil ve ilan masrafları ilgili üye
tarafından karşılanır.
167Yurtdışı piyasalarda yapılacak aracılığa ilişkin esaslar
nelerdir?
Aracı kuruluşların, Türk Parasının Kıymetini Koruma Mevzuatı
saklı kalmak kaydıyla, yurtdışı piyasalarda menkul kıymetler ve
diğer sermaye piyasası araçlarına ilişkin olarak yapacakları
aracılık faaliyetlerinde aşağıda yer alan esaslara uymaları
gerekmektedir:
•
İşlemler, ilgili ülke mevzuatına göre faaliyet göstermeye
yetkili aracı kuruluşlar vasıtasıyla yürütülmesi durumunda
sözkonusu aracı kuruluşlarla yazılı sözleşme yapılması
şarttır.
•
Müşterilerle alım satıma aracılık çerçeve sözleşmesinin
yapılması ve yurtdışı işlemleri ile ilgili olarak bu
sözleşmeye, sermaye piyasası aracının ve bedelinin
transferi, saklama işlemleri, işlemlerin teyidi, karşılıklı hak
ve yükümlülükler gibi özel hususların da konulması
zorunludur.
•
Aracı kuruluşların, yurtdışı piyasalarda yapacakları
işlemlerle ilgili olarak müşteriler itibarıyle izlemeye yönelik
belge, kayıt ve iletişim sistemini kurmaları zorunludur.
168İçerden öğrenenlerin ticareti (insider trading) ne demektir?
İçerden öğrenenlerin ticareti, sermaye piyasası araçlarının
değerini etkileyebilecek, henüz kamuya açıklanmamış bilgileri
kendisine veya üçüncü kişilere menfaat sağlamak amacıyla
kullanarak, sermaye piyasasında işlem yapanlar arasında fırsat
eşitliğini bozacak şekilde haksız yarar sağlamak veya bir zararı
bertaraf etmek şeklinde tanımlanmaktadı r.
169Kamuyu aydınlatma ilkesini açıklar mısınız ?
Sermaye piyasası araçlarının değerini, yatırımcıların yatırım
kararlarını etkileyecek her türlü bilginin, piyasa katılımcıları olan
tasarrufçulara eşanlı, tam ve standart nitelikte açıklanma
prensibi kamuyu aydınlatma ilkesininin uygulanmasını
sağlamaktadır. Kamunun sürekli aydınlatılması için SPK’nın
Seri:VIII No:39 “Özel Durumların Kamuya Açıklanmasına
İlişkin Esaslar Tebliğ”i kapsamında,
menkul kıymetleri
Borsa’da işlem gören şirketler ile ilgili ortaya çıkan önemli olay
ve
gelişmeler,
bu
şirketler
tarafından
kamunun
aydınlatılmasından hareketle, SPK’ya ve Borsa’ya iletilmektedir.
170Hisse Senetleri Borsada işlem gören şirketler tarafından
Borsa’ya iletilen bilgiler ne şekilde yatırımcılara
duyurulmaktadır?
Gün içerisinde borsaya ulaşan şirket duyuruları teletekst
yayınları, veri şirketleri kanalı ile, seans sonrasında Borsaya
ulaşan duyurular ile gün içerisinde gelen tüm bilgiler Borsa
bültenleri, veri kuruluşları ve internet sitesi aracılığı ile
yatırımcılara duyurulmaktadır.
171Ortaklıklar tarafından kamuya açıklama yapılmasını
gerektiren özel durumlar nelerdir?
Yapılacak açıklamalar aşağıda belirtilen durumlarla sınırlı
olmayıp, yatırım kararlarını ve sermaye piyasası araçlarının
değerini etkileyebilecek her türlü bilginin Sermaye Piyasası
Kurulu’nun Seri:VIII No:39 sayılı tebliğ hükümleri çerçevesinde
kamuya açıklanması zorunludur.
a) Ortaklığın sermaye yapısına ve yönetimin kontrolüne ilişkin
değişiklikler;
1) Sermaye yapısında, hisselerin sahip olduğu oy haklarında
veya ana sözleşme ile tanınan diğer haklarda meydana gelen
değişiklik veya sermaye piyasası mevzuatı uyarınca vekalet
toplanması veya bir sözleşme nedeniyle veya sair yollarla
yönetim kontrolünün doğrudan veya dolaylı el değiştirmiş
olması,
2) Bir gerçek veya tüzel kişinin veya bu gerçek veya tüzel kişi ile
birlikte hareket eden diğer gerçek veya tüzel kişilerin, doğrudan
veya dolaylı olarak ortaklıktaki toplam oy hakkının veya
sermayenin en az %5, %10, %15, %20, %25, 1/3, %50, 2/3 ve %
75 ine veya daha fazlasına sahip olması veya ortaklıktaki toplam
oy hakkının veya sermaye payının söz konusu oranların altına
düşmesi,
3) Oy sözleşmelerinin varlığının ortaklıkça öğrenilmesi,
4) Bir kurucuya ait yatırım fonlarının doğrudan veya dolaylı
olarak ortaklık sermayesinin veya toplam oy hakkının %5, %10,
%15, %20, %25, 1/3, %50, 2/3 ve % 75 ine veya daha fazlasına
sahip olması, toplam oy hakkının veya sermaye payının söz
konusu oranların altına düşmesi,
b) Maddi duran varlık alımı, satımı, kiralanması, kiraya
verilmesi, ayni sermaye olarak konulması;
1) Alış veya satış bedeli ya da yıllık kira tutarı Kurul tebliğleri
uyarınca kamuya açıklanan son bilançodaki maddi duran
varlıkların toplam net değerinin en az % 25 ine veya aktif
toplamının en az % 10 una ulaşan maddi duran varlık satışları,
alışları, kiraya verilmesi, kiralanması veya bir şirkete ayni
sermaye olarak konulması,
Söz konusu oranlara ulaşıldıktan sonra, son bilanço aktif
toplamının % 5 ve katlarına veya maddi duran varlıkların toplam
net değerinin % 10 ve katlarına ulaşan veya aşan maddi duran
varlık alınması, satılması, kiralanması, kiraya verilmesi veya bir
şirkete ayni sermaye olarak konulması,
Varsa, bu işlemler nedeniyle elde edilen karların sermayeye
eklenmesine veya gelir olarak kaydedilmesine ilişkin karar
alınması,
2) (I) numaralı alt bentte belirtilen oranlara bağlı olmaksızın, mal
ve hizmet üretimini önemli derecede etkileyecek maddi duran
varlık alınması veya kiralanması veya bu nitelikteki maddi duran
varlıkların satılması veya kiraya verilmesi veya bir şirkete ayni
sermaye olarak konulması,
c) Ortaklığın faaliyetlerine ilişkin değişiklikler;
1) Ortaklığın fiili faaliyet konusunun değişmesi veya yeni
konularda faaliyete başlanması hususlarında karar alınması,
2) Ortaklığın faaliyetlerini önemli ölçüde etkileyebilecek yeni bir
ürün üretilmesi ya da yeni bir teknoloji kullanılmasına ilişkin
karar alınması,
3) Ortaklık faaliyetlerinin veya üretiminin kısmen veya tamamen
durdurulması, imkansız hale gelmesi veya bu sonuçları
doğurabilecek gelişmelerin ortaya çıkması,
4) Ortaklığın faaliyetlerini önemli ölçüde etkileyebilecek paya
sahip bir müşteri ve/veya tedarikçi ile yeni bir iş ilişkisine
başlanması, mevcut iş ilişkisinin sona ermesi veya ortaklığın
faaliyetleri içindeki payının önemini yitirmesi,
5) Ortaklık aleyhine fesih davası açılması,
6) Varsa, esas sözleşmede tayin edilen bir fesih sebebinin
tahakkuku veya ortaklık genel kurullarında ortaklığın feshine
karar verilmesi,
7) Ortaklığın yurt içi ve yurt dışında yeni birimler oluşturması,
açılan birimlerini kapatması, organizasyonunu önemli ölçüde
değiştirmesi, ortaklık merkezinin veya faaliyetlerinin
yürütüldüğü ana birimlerinin adres, telefon veya faks numaraları
gibi iletişim bilgilerinin değişmesi,
8) Ortaklık tarafından veya ortaklık aleyhine açılan davaların
veya tahkim başvurularının, ortaklığın mali yapısını veya faaliyet
sonuçlarını önemli ölçüde etkileyecek tutara ulaşması,
9) Patent, royalty, lisans, know-how, teknolojik işbirliği, marka
devri, iş ortaklığı (joint venture) gibi konularda anlaşma
yapılması, anlaşmaların iptal edilmesi veya daha önce kamuya
açıklanmış koşullarının değişmesi,
İmtiyaz elde edilmesi, mevcut imtiyaz koşullarının değişmesi
veya kaldırılması veya patent alınması,
Bedeli, kamuya açıklanan son gelir tablosundaki brüt satış
hasılatının % 10 veya daha fazlasına tekabül eden tutardaki
ihalelerin kazanılması,
Yukarıda belirtilenlerin kapsamına girmemekle birlikte,
faaliyetleri önemli ölçüde etkileyebilecek her türlü anlaşmanın
yapılması, iptal edilmesi, anlaşma koşullarının değişmesi, yetkili
mercilerden faaliyet izni alınması, yenilenmesi veya iptal
edilmesi,
10) Ortaklık varlıklarının doğal afetler, yangın, su basması gibi
olaylar sonucu önemli ölçüde zarara uğraması,
11) Toplu sözleşme görüşmelerine başlanılması, görüşmelerin
sonuçlanması, grev veya lokavt kararı alınması, kararların
uygulamaya konulması veya kaldırılması,
12) Geçici personel hariç olmak üzere, personel sayısındaki artış
veya azalışın son bilanço tarihindeki personel sayısının % 10 ve
katlarına ulaşması, bu orandaki personelin zorunlu olarak izne
çıkarılması,
13) En son açıklanan yıllık faaliyet raporunda yer alan kapasite
kullanım oranlarında, mevsimlik ve olağan dalgalanmalar
dışında, uzun sürecek en az 20 puanlık bir değişikliğin ortaya
çıkması,
14) Ortaklığın yönetim kurulunca başka bir ortaklığın
devralınması ya da başka bir ortaklığa devrolması veyahut yeni
bir ortaklık kurulması suretiyle birleşme hususunda karar
alınması,
15) Ortaklığın üretim, pazarlama, satış gibi ana faaliyet
dallarından en az birisinin kısmen veya tamamen başka kişi veya
kurumlara devri, kullandırılması, hak tesisi konularında karar
alınması,
16) Son bilanço aktif toplamının % 15'inin altında kalan önemli
mal varlığı devirleri ile son bilanço aktif toplamının % 15 i ve
üzerinde gerçekleşen bölünme işlemlerinde; mal varlığı devrine
veya bölünme işlemine karar verilmesi, söz konusu işlemlerin
gerçekleşme aşamaları ve tamamlanması,
17) Yönetim kurulu üyelerinin veya temsil ettikleri tüzel
kişilerin, genel kurulun onayı çerçevesinde, ortaklık ile yaptıkları
işlemlerin ve ortaklık ile rekabet edilen faaliyetlerin önemli
boyutlara ulaşması,
18) Diğer alt bentlerde sayılmamakla birlikte ortaklığın
faaliyetlerinde önemli bir değişiklik olması ya da yakın bir
gelecekte önemli bir değişikliğin ortaya çıkmasının beklenmesi,
d) Ortaklığın yatırımlarına ilişkin değişiklikler;
Kurul Tebliğleri çerçevesinde kamuya açıklanan son bilançodaki
aktif toplamının % 10 veya daha fazlası tutarında yatırım kararı
alınması, yatırıma başlanılması, vazgeçilmesi, ertelenmesi,
durdurulması, tamamlanması, yatırımlarla ilgili teşvik belgesi
alınması, süresinin uzatılması veya alınan teşvik belgesinin
herhangi bir nedenle iptal edilmesi,
e) Ortaklığın mali yapısına ilişkin değişiklikler;
1) Kurul Tebliğleri uyarınca kamuya açıklanan son bilançodaki
aktif toplamının % 10 veya daha fazlasına tekabül eden bir tutar
için ortaklık aleyhine herhangi bir yolla icra takibine
başlanılması, takibin sona ermesi, dava açılması veya davanın
sonuçlanması, devam etmekte olan icra takiplerinin toplamının
kamuya açıklanan son bilançodaki aktif toplamının % 10 una
ulaşması,
2) Kurul Tebliğleri uyarınca kamuya açıklanan son bilançodaki
aktif toplamının % 10 veya daha fazlasına tekabül eden tutardaki
borçlar için alacaklıların, birlikte veya münferiden alacaklarının
bir kısmından veya tamamından vazgeçmeleri veya vadelerini
uzatmaları; ortaklığın konkordato mühleti isteminde bulunması,
konkordatonun
tasdik
edilmesi,
reddedilmesi
veya
konkordatonun feshedilmesi veya ortaklığın iflasına karar
verilmesi,
3) Kurul Tebliğleri uyarınca kamuya açıklanan son bilançodaki
aktif toplamının % 10 u veya daha fazlasına tekabül eden
alacakların
Kurulun
muhasebe
standartlarına
ilişkin
düzenlemeleri çerçevesinde şüpheli veya değersiz hale gelmesi
veya bu durumun ortadan kalkması,
4) Ortaklıkça verilen ipotek, kefalet, rehin, garanti gibi
teminatların toplamının; Kurul Tebliğleri uyarınca kamuya
açıklanan son bilançodaki aktif toplamının, üçüncü şahısların
ve/veya grup şirketlerinin borcunu temin amacıyla verilenlerde
% 5 ve katlarına (bankaların gayrinakdi kredileri için % 20 ve
katlarına), ortaklık faaliyetleriyle ilgili olarak verilenlerde % 10
ve katlarına ulaşması,
5) Kayıtlı sermaye sistemine tabi ortaklıklarda yönetim
kurulunca sermaye artırımı veya sermaye artırımının miktarında,
kaynaklarında veya yönteminde değişiklik kararı alınması,
kararlaştırılan sermaye artırımının tamamen veya kısmen
gerçekleştirilememesi,
6) TTK'nın 324 üncü maddesinde belirtilen durumların ortaya
çıkması, bu madde kapsamında karar alınması, işlemler
yapılması ve işlemlerin sonuçlanması,
7) Ortaklık için önemli bir mali yükümlülük altına doğrudan
veya şarta bağlı olarak girilmesine yol açacak gelişmelerin
meydana gelmesi, ortaklığın borçlarının ertelenmesi veya
yeniden yapılandırılması talebinde bulunması, söz konusu
taleplerin sonuçlanması,
8) Ortaklığın SSK primlerinin, vergi ve/veya vergi taksitlerinin
ödenmesini en az iki ay geciktirmiş olması ve/veya bu nitelikteki
borçlarının önemli bir tutara ulaşması,
9) Ortaklığın personel ücretlerini ödememesi, ödemeleri
ertelemesi ve/veya taksitlendirmesi,
10) Halka açık anonim ortaklıklarda yönetim kurulunca temettü
avansı dağıtılmasına ilişkin karar alınması, temettü veya temettü
avansı ödeme yer ve tarihlerinin belirlenmesi,
11) Ortaklık aleyhine iflas davası açılması veya ortaklığın
tasfiyesi sonucunu doğurabilecek sona erme nedenlerinden
birinin gerçekleşmesi, ortaklığın tasfiye sürecine girmesi,
12) Ortaklıkça, çeşitli amaçlarla kurulmuş olan vakıflara ve/veya
diğer kişi ve kuruluşlara yapılan bağış ve yardımların kamuya
açıklanan son bilanço aktif toplamının en az %1 ve üzerinde
olması veya %1'in altındaki bağış ve yardımların toplamının
kamuya açıklanan son bilanço aktif toplamının en az % 1 ine
ulaşması,
13) Muhasebe politikalarında değişiklik yapılması,
14) Geçici vergi uygulaması nedeniyle beyanname ekinde vergi
dairelerine mali tablo sunulması dahil, Kurulca belirlenen mali
tablo bildirim sürelerinden önceki bir tarihte mevzuat gereği
herhangi bir otoriteye mali tablo verilmesi,
15) Kurulun muhasebe standartlarına ilişkin düzenlemeleri
uyarınca ortaklığın kamuya açıklanan son mali tablosunda yer
alan şarta bağlı olayların gerçekleşmesi,
16) Ortaklığın mali durumunda önemli bir değişiklik olması ya
da yakın bir gelecekte önemli bir değişikliğin ortaya çıkmasının
beklenmesi,
f- Finansal duran varlıklara ilişkin değişiklikler;
1) Edinilen veya elden çıkarılan finansal duran varlıkların alış
veya satış bedellerinin Kurul Tebliğleri uyarınca kamuya
açıklanan son bilançodaki aktif toplamının % 5 ine ulaşması,
başka bir şirketin sermayesinin veya toplam oy hakkının % 10
veya daha fazlasının elde edilmesi ya da elden çıkarılması veya
tutarı söz konusu oranların altında kalmakla birlikte faaliyeti
önemli ölçüde etkileyecek finansal duran varlık edinilmesi veya
elden çıkarılması hususlarında karar alınması,
Varsa, finansal duran varlık satışlarından elde edilen karların
sermayeye eklenmesine veya gelir olarak kaydedilmesine ilişkin
karar alınması,
2) Ortaklıkça finansal duran varlığın sermaye artırımına kısmen
veya tamamen katılma veya katılmama kararı alınması,
g) İdari konulara ilişkin değişiklikler;
1) Ortaklığın yönetim kurulu başkan ve üyeleri, murahhas
müdürleri, genel müdür ve yardımcıları, denetimden sorumlu
komite üyeleri, denetçileri ile ortaklıkta önemli karar ve yetki
sorumluluğu taşıyan diğer kişilerin atanması, ayrılması veya
herhangi bir nedenle değişmesi,
2) Ortaklığın yönetim kurulu başkan ve üyeleri ile denetçilerinin
genel kurulca ibra edilmemesi veya genel kurul kararı ile
aleyhlerine sorumluluk davası açılması, genel kurul kararları
aleyhine dava açılması veya yönetim kurulu kararları aleyhine
Sermaye Piyasası Kanununun 12 nci maddesi uyarınca dava
açılması ve
kesinleşmesi,
bu
davalara
ilişkin
mahkeme
kararlarının
3) Ortaklığın yönetim kurulu başkan ve üyeleri, denetçileri,
genel müdür ve yardımcıları veya ortaklıkta önemli karar ve
yetki sorumluluğu taşıyan diğer kişiler hakkında sahtekarlık,
emniyeti suistimal, hırsızlık, kaçakçılık, dolandırıcılık, hileli
veya taksirli iflas gibi suçlardan dava açılması ve bu davalara
ilişkin mahkeme kararlarının kesinleşmesi,
4) (2) numaralı alt bent uyarınca açılan davalar hariç, TTK'nın
336 ncı maddesi uyarınca dava açılması ve açılan davaların
karara bağlanması,
h) Diğer değişiklikler;
l) Ortaklıkların; yönetim kurulu başkan ve üyeleri, genel müdür
ve yardımcıları, ortaklıkta önemli karar ve yetki sorumluluğu
taşıyan diğer kişiler ve sermayenin veya toplam oy haklarının
doğrudan veya dolaylı olarak %5 veya daha fazlasına sahip
ortaklarının veya söz konusu kişilerle birlikte hareket edenlerin
ortaklık hisse senetlerini almaları ya da satmaları,
2) Ortaklığın bağımsız denetimini yürüten denetleme
kuruluşunun değişmesi, Kurulun bağımsız dış denetime ilişkin
düzenlemeleri
çerçevesinde
çekilmesi
veya
denetim
sözleşmesinin feshedilmesi veya bağımsız denetim şirketinin
ortaklığın mali tablolarıyla ilgili görüş bildirmekten kaçınması
veya olumsuz görüş bildirmesi, bağımsız denetim raporunda
ortaklığın sürekliliğini tehlikeye düşürecek belirtiler olduğu
hususunun yer alması,
3) Ortaklık yönetim kurulunca, kar dağıtımı, sermaye artırımı,
esas sözleşme değişikliği gibi genel kurulca karara bağlanması
gereken tüm konularda genel kurula sunulacak önerilere ilişkin
karar alınması, genel kurul toplantılarının tarihinin, yerinin ve
gündeminin belirlenmesi, gündem maddeleri ile gündem dışı
konuların genel kurulda görüşülerek karara bağlanması, genel
kurulun toplanamaması,
4) Derecelendirme yapmak üzere Kuruldan izin almış kuruluşlar
ile Kurulca kabul edilen uluslararası derecelendirme
kuruluşlarına yaptırılan derecelendirmenin sonuçlanması,
5) Ortaklığın yöneticilerine ve/veya diğer çalışanlarına yönelik
hisse senedi edindirme planları uygulanması konusunda karar
alınması,
6) Ortaklar veya üçüncü şahıslar tarafından, ortaklığın hisse
senetlerine ya da ortaklık tarafından diğer ortaklıkların hisse
senetlerine yönelik olarak; çağrıda bulunarak hisse senedi veya
vekalet toplanmasına karar verilmesi, Kurul tebliğleri uyarınca
çağrıda bulunma zorunluluğunun ortaya çıkması, bu
zorunluluktan muaf tutulma veya çağrıda bulunma başvurusunda
bulunulması, başvurunun sonuçlanması,
7) Faaliyet gösterilen sektöre ilişkin mevzuat değişiklikleri
nedeniyle ortaklığın faaliyetlerinin ve/veya mali durumunun
önemli ölçüde etkileneceğinin ortaya çıkması,
8) Ortakların yeni pay alma hakkı kullanımı ile yeni pay alma
hakkı kullanımından sonra kalan payların satışının veya bedelsiz
pay alma haklarının kullanımının, hisse senedi dağıtımının yer ve
tarihlerinin belirlenmesi,
9) Kurulun mali tablolara ilişkin düzenlemelerinde yer alan
tanımlar çerçevesinde ana ortaklık, iştirak, bağlı ortaklık ve
müşterek yönetime tabi ortaklıkların faaliyetlerinde, mali
yapılarında ve yönetim/sermaye ilişkilerinde önemli bir
değişikliğin ortaya çıkması,
10) Kamu kurumları ile özel sektör kuruluşlarınca ortaklığı
doğrudan ya da dolaylı olarak etkileyecek karar alınması ya da
açıklama yapılması,
11) Ortaklığın sermaye piyasası araçlarının yabancı
ülkelerdekiler dahil borsalara veya teşkilatlanmış diğer
piyasalara kote edilmesi veya işlem görmesi için başvuru
yapılması, başvurunun sonuçlanması, işlemlerin durdurulması,
kotasyon koşullarının kaybedilmesi ya da sermaye piyasası
araçlarının kottan çıkarılması, işlem gördüğü piyasaların
değişmesi,
12) Ortaklığın sermaye piyasası araçlarının işlem gördüğü
yabancı ülke borsalarında ve/veya piyasalarında açıklama
yapması,
13) Yurt içinde ve/veya yurt dışında sermaye piyasası aracı
ihracı, söz konusu araçların itfası, bunlarla ilgili olarak garanti
alınması, sermaye piyasası aracı sahibinin haklarında değişiklik
meydana gelmesi, ihraç edilmiş veya edilecek olan borçlanmayı
temsil eden sermaye piyasası araçlarına veya diğer menkul
kıymetlere ilişkin, faiz oranı, faiz ödeme tarihi, ödeme yerleri
gibi husaslarda karar alınması,
14) Diğer alt bentlerde sayılmamakla birlikte, ortaklığın
faaliyetlerini ve mali durumunu önemli ölçüde etkileyecek bir
gelişme olması ya da daha önce faaliyet raporu, mali tablo, mali
tablo dipnotları, izahname, raf kayıt belgesi veya başka yollarla
kamuya açıklanan bir durumda önemli bir değişikliğin ortaya
çıkması.
172Sermaye
piyasasında
aracılık
faaliyetleri
nasıl
gerçekleştirilmektedir?
Sermaye piyasasında aracılık faaliyetleri; sermaye piyasası
araçlarının, aracı kuruluşlar tarafından kendi nam ve hesabına,
başkası nam ve hesabına, kendi namına başkası hesabına ticari
amaçla alım satımı şeklinde gerçekleştirilmektedir.
173Aracı kurum ve bankaların sermaye piyasası faaliyetleri
kaça ayrılır?
Aracı kurumlar, aracılık faaliyetleri kapsamında aşağıda sayılan
her bir faaliyet için SPK’dan yetki belgesi almak kaydıyla;
• Sermaye piyasası araçlarının ihracına veya halka arz
yoluyla satışına,
• Daha önce ihraç edilmiş olan sermaye piyasası araçlarının
alım satımına,
• Ekonomik ve finansal göstergelere, sermaye piyasası
araçlarına, mala kıymetli madenlere ve dövize dayalı
vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri dahil türev araçların
dayandığı kategoriler itibariyla ayrı ayrı veya bütün olarak
türev araçların alım satımına,
aracılık edebilirler.
Aracı kurumlar; ayrıca sermaye piyasası araçlarının geri alım
veya satım taahhüdü ile alım satımı (repo-ters repo), yatırım
danışmanlığı, portföy yöneticiliği faaliyetlerini, her bir faaliyet
için SPK’nın Seri:V, No:46 Tebliğ’indeki genel şartlar ve ilgili
tebliğlerde belirlenen esaslar çerçevesinde SPK’dan yetki belgesi
almak suretiyle yapabilirler.
Bankalar;
• Daha önce ihraç edilmiş sermaye piyasası araçlarının,
- Borsa dışında
- Hisse senedi işlemleri hariç olmak üzere
borsada, alım satımına aracılık,
•
•
Repo-ters repo,
Ekonomik ve finansal göstergelere, sermaye piyasası
araçlarına, mala, kıymetli madenlere ve dövize dayalı
vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri dahil türev araçların
dayandığı kategoriler itibariyle ayrı ayrı ya da bütün olarak
türev araçların alım satımına aracılık,
faaliyetlerini yapabilirler.
Mevduat kabul etmeyen bankalar ise yukarıda sayılan
faaliyetlerin yanısıra sermaye piyasası araçlarının ihraç veya
halka arz yoluyla satışına aracılık, portföy yöneticiliği ve yatırım
danışmanlığı faaliyetlerini de yapabilirler.
Yukarıda sayılan bu faaliyetler her bir faaliyet için SPK’nın
Seri:V, No:46 Tebliğ’inde ve ilgili tebliğlerde belirlenen esaslar
çerçevesinde Kurul’dan yetki belgesi almak suretiyle
yürütülebilir.
174Halka arza aracılık faaliyetinin tanımı nedir?
Halka arza aracılık faaliyeti SPK kaydına alınacak sermaye
piyasası araçlarının halka arz yoluyla satışına aracılık
yapılmasını ifade eder.
Halka arza aracılık,
• En iyi gayret aracılığı,
• Aracılık yüklenimi
şeklinde yapılabilir.
“En iyi gayret aracılığı” SPK kaydına alınacak sermaye piyasası
araçlarının, izahnamede gösterilen satış süresi içinde satılmasını,
satılamayan kısmın ise satışı yapana iadesini veya bunları daha
önce satın almayı taahhüt etmiş üçüncü kişilere satılmasını ifade
eder.
“Aracılık yüklenimi” ise, SPK kaydına alınacak sermaye
piyasası araçlarının,
•
Halka arz yoluyla satılmasının ve satılamayan kısmının
tamamının, bedeli satış süresi sonunda tam ve nakden
ödenerek satın alınmasının (bakiyeyi yüklenim),
•
Bedeli, satışın başlamasından önce tam ve nakden ödenmek
suretiyle tamamının satın alınarak halka satılmasının
(tümünü yüklenim),
•
Halka arz yoluyla satılmasının ve satılamayan kısmının bir
kısmının bedeli satış süresi sonunda tam ve nakden
ödenerek satın alınmasının (Kısmen Bakiyeyi Yüklenim)
veya bedeli, satışın başlamasından önce tam ve nakden
ödenmek suretiyle bir kısmının satın alınarak halka
satılmasının ( Kısmen Tümünü Yüklenim)
satışı yapana karşı taahhüt edilmesidir
175Halka arza aracılık faaliyetinin esasları nelerdir?
Halka arz aracılık yetki belgesine sahip kuruluşlar,
•
Halka arza aracılık işlemlerini, izahnamede, sirkülerde
(duyuruda), ilan ve reklamlarda, aracılık sözleşmesinde
belirlenen esaslar çerçevesinde yürütürler.
•
Yapay piyasa yaratılması sonucunu verecek yahut aracılık
komisyonu dışında, kendilerine veya üçüncü şahıslara
menfaat sağlanmasına imkan tanıyacak tasarruflarda
bulunamazlar.
•
Sermaye piyasası araçlarının halka arzı ile ilgili olarak,
ilgili mevzuat ile belirlenen yükümlülüklere aykırı işlem ve
faaliyetlerde bulunamazlar.
•
Sermaye piyasası aracının halka arzı ile ilgili olarak, ihraçcı
ve/veya hissedar hakkında detaylı ve dikkatli inceleme
yapma konusunda en iyi gayreti gösterirler.
•
Halka arz fiyatının sermaye piyasası aracının gerçek
değerini en doğru şekilde göstermesi yönünde azami özeni
gösterirler.
•
Halka arz sürecinde kamuya açıklanmamış bilgilerin kurum
dışına ve kurum içinde farklı birimlere geçmesini
engellerler.
•
Aracı kurumların halka arza aracılık faaliyetleri esnasında
yüklenebilecekleri taahhütlerin tutarı, SPK’nın sermaye
yeterliliği düzenlemeleri uyarınca belirlenecek sınırı
aşamaz.
176Aracı kurumların alım-satıma aracılık faaliyetinin esasları
nelerdir?
Aracı kurumlar, ilgili çerçeve sözleşmeyi imzaladıktan sonra
müşterilerinden sermaye piyasası araçlarının alım satımına
ilişkin emirleri kabul edebilirler. Borsada işlem yapmayı
gerektiren emirler, ilgili mevzuatta belirlenen esaslar
çerçevesinde alınır ve yerine getirilir. Aracı kurumlar borsa
dışında yapılacak işlemlerde, müşteri emirlerini, çerçeve
sözleşmesinde belirlenen esaslara göre kabul ederler ve özen
borcu çerçevesinde yerine getirirler. Borsa dışında faaliyet
gösteren aracı kurumlar, mevzuatta aksine bir hüküm olmadıkça,
üzerinde işlem yaptıkları sermaye piyasası araçlarının alış ve
satış fiyatlarını, işyerinde ilan etmek zorundadırlar.
177Aracı kuruluşların yapamayacakları iş ve işlemler
hangileridir?
Aracı kuruluşlar,
•
Mevzuatın imkan verdiği haller hariç olmak üzere, aracılık
amacıyla alıp sattıkları sermaye piyasası araçlarına ilişkin
veya bunlardan bağımsız olarak borçlanmayı temsil eden
sermaye piyasası araçları dışında kendi mali taahhütlerini
içeren evrak çıkaramazlar. Kendi hisse senetlerini temsil
eden depo edilen menkul kıymet sertifikaları ihraç
edemezler. Ticari amaçlı kıymetli madenler, döviz ve
gayrımenkul alım satımında bulunamazlar. Kredili menkul
kıymet işlemlerine ilişkin mevzuatın imkan verdiği haller
hariç olmak üzere ödünç para verme işlemleri yapamazlar.
•
SPK’dan icrası için izin alınan faaliyetler ve bunlara ilişkin
iş ve işlemler dışında, hiç bir ticari, sınai ve zırai faaliyette
bulunamazlar; sermaye piyasası faaliyetlerini yürütebilmek
için gerekli olanın üstünde taşınmaz mal edinemezler.
•
Bankalar Kanunu’nda
tanımlandığı üzere mevduat
toplayamazlar, mevduat toplama sonucunu verebilecek iş ve
işlemler yapamazlar.
•
Mevzuatın imkan verdiği haller haricinde sermaye piyasası
araçlarının, belli bir getiri sağlayacağı yolunda herhangi bir
yazılı veya sözlü taahhütte bulunamazlar.
•
Abartılmış, gerçeğe uymayan, müşterilerini veya
kamuoyunu yanıltıcı bilgileri içeren herhangi bir ilan ve
reklam ile diğer yazılı ve sözlü açıklamalarda
bulunamazlar.
•
Sadece, müşterileri tarafından verilen satış emrinin yerine
getirilmesi için teslim edilen menkul kıymetlerle,
•
•
•
•
•
•
•
müşterinin alım emri gereği satın alınan menkul kıymetleri,
Borsa mevzuatında belirlenen satış emrinin geçerlilik süresi
ve gerçekleşen alım emrinin tasfiyesi için öngörülen azami
süre içinde emanetinde tutabilir. Bu halin dışında, aracı
kurum, gerek kendisine gerekse müşterilerine ait menkul
kıymetleri yetkili Takas ve Saklama Kuruluşu dışında bir
yerde tutamaz.
Müşteriye ait sermaye piyasası araçları ve nakit üzerinde,
hak ve yetkileri olmaksızın kendileri veya üçüncü şahıslar
lehine herhangi bir tasarrufta bulunamazlar.
Herhangi bir şekilde yanlarında çalıştırdıkları kişilerin,
mutad müşteri aracı kurum ilişkisi dışında imkanlarından
yararlanmak suretiyle kendi nam ve hesaplarına işlem
yapmalarına olanak sağlayamazlar.
TTK’nın 329. md.’sinde müsaade edilen haller hariç olmak
üzere, ihraç ettikleri hisse senetlerini, kendi nam ve
hesaplarına alıp satamazlar.
Fiktif hesap açamazlar, işlemlerini kayıt dışı bırakamazlar
ve gerçek mahiyetine uygun düşmeyen kayıtlar tesis
edemezler.
Aracı kurum yöneticileri ve merkez dışı örgütleri dajhil tüm
çalışanları müşterilerden hisse senedi alım satım emri
verme, ordino ve diğer belgeleri imzalama, nakit ve menkul
kıymet yatırma ve çekme, virman işlemi yapma gibi geniş
yetkiler içeren vekaletname alarak müşteri adına işlem
yapamazlar. Portföy yöneticliği faaliyeti bu kapsamın
dışındadır.
Yatırımcıların hak ve yararlarını zedeleyici, iyi niyet
kurallarına aykırı hareket edemez ve işlemlerde
bulunamazlar, müşterilerin piyasa hakkında bilgisizlik ya da
tecrübesizliklerinden yararlanıp bunların alım-satım
kararlarını etkileyerek kendi lehlerine kazanç sağlayamazlar
ve herhangi bir şekilde gelirlerini artırmak amacıyla
gereksiz alım satım yapmalarına ortam hazırlayamazlar.
Ortak, yönetici, ihtisas personeli ile müfettiş ve TTK
uyarınca atanan denetçileri işleri dolayısıyla aracı kurum ve
müşterileri hakkında öğrendikleri sırları açıklayamazlar ve
bu sırları kendilerinin veya üçüncü kişilerin menfaatine
kullanamazlar.
Kamuyu aydınlatma amacıyla mevzuat gereği yapılan ilan ve
duyurular, adli veya mevzuatla yetkili kılınmış olmak kaydıyla
idari her türlü inceleme ve soruşturma halleriyle suç oluşturan
durumlara ilişkin bilgilerin ilgililere verilmesi sır kapsamında
değildir.
178Yatırımcıları Koruma Fonu ne amaçla kurulmuştur?
Yatırımcıları Koruma Fonu, hakkında tedrici tasfiye veya iflas
kararı verilen aracı kurumların ve Bakanlar Kurulu Kararıyla
faaliyetleri durdurulan Sermaye Piyasası Kanunu’nun 50 nci
maddesi (a) bendi hükmü kapsamındaki bankaların, yaptıkları
sermaye piyasası faaliyetleri ve işlemleri nedeniyle müşterilerine
karşı hisse senedi işlemlerinden doğan nakit ödeme ve hisse
senedi teslim yükümlülüklerini ve yine Sermaye Piyasası
Kanunu’nun 46/B maddesinde düzenlenen görevleri bu Kanunda
öngörülen esaslara göre yerine getirmek ve tasfiye giderlerini
karşılamak amacıyla kurulmuştur.
179Yatırımcıları Koruma
Fonunun gelirleri
nelerden
oluşmaktadır ?
Yatırımcıları Koruma Fonunun gelirleri ;
a) Aracı kuruluşların yatıracağı yıllık ödentiler,
b) Kurul, menkul kıymetlerin işlem gördüğü borsalar ve
Türkiye Sermaye Piyasası Aracı Kuruluşları Birliği
tarafından verilen idari para cezaları,
c) Tutarı Kurul tarafından belirlenen geçici ödentiler,
d) Fon varlığının getirisi,
e) Diğer gelirlerden
oluşmaktadır.
180Aracı kurum acentalarının faaliyet esasları nelerdir?
SPK’nın Seri V, No : 46 Tebliği kapsamında, aracı kurumlar ile
bankalar arasında yazılı acentelik sözleşmesi imzalanabilir. Aracı
kurumlar acentelik sözleşmesinde belirlenecek mahaller içinde,
acenteleri aracılığı ile alacakları emirler doğrultusunda aracılık
faaliyetleri çerçevesinde sermaye piyasası araçlarının alım
satımında bulunabilirler.
181Acentaların yapabilecekleri faaliyetler nelerdir ?
Bir aracı kurum ile acentelik sözleşmesi imzalayan bankalar,
acente sıfatıyla aşağıdaki faaliyetlerde bulunabilirler :
• Sermaye piyasası araçlarına ilişkin alım ve satım emirlerinin
aracı kuruma iletilmesine ve gerçekleşen emirlerin
tasfiyesine aracılık etmek,
• Acentesi olunan aracı kurumun halka arza aracılık
faaliyetleri kapsamında, taleplerin toplanması, bu taleplerin
aracı kurum merkezine iletilmesi ve paranın tahsili ya da geri
ödenmesi gibi işlemleri kapsamak üzere gişe hizmeti
vermek,
• Acentesi olunan aracı kurum portföy yöneticiliği yetki
belgesine sahip ise acente sıfatıyla bu faaliyetin tanıtımını
yapmak ve bu faaliyetle ilgili sadece tahsil ve tediye
işlemlerini yürütmek,
• Acentesi olunan aracı kurum yatırım danışmanlığı yetki
belgesine sahip ise bu faaliyet kapsamında aracı kurumdan
gelen doküman ve bilgileri müşterilere açıklamak ve yatırım
danışmanlığı faaliyetinin tanıtımını yapmak.
182Aracı kurumların irtibat büroları hangi işlemleri
yapabilirler?
İrtibat büroları sadece müşteri emirlerini aracı kuruma
iletebilirler.
İrtibat bürosunun yapacağı her türlü iş ve
işlemlerinden aracı kuruluş hukuki ve cezai açıdan sorumludur.
İrtibat büroları, aracı kurumu ve aracı kurumun yetkili olduğu
sermaye piyasası faaliyetlerinin tanıtımını yapmak amacıyla
aracı kurumu temsil etmekle görevli ve SPK’ya bildirimde
bulunmak kaydıyla kurulan hizmet birimleridir.
183Aracı kurumların iç kontrol sistemi var mıdır?
Evet. iç kontrol sistemi aracı kurumun merkez dışı örgütleri dahil
tüm iş ve işlemlerinin düzenli ve etkin yürütülmesi, mevzuata
uygunluğu, hata, hile ve usulsüzlüklerin önlenmesi ve tespiti,
muhasebe kayıtlarının doğru ve eksiksiz olması ve mali bilgilerni
doğru ve güvenilir olarak zamanında hazırlanması amacıyla aracı
kurumda uygulanan organizasyon planı ile bunlara ilişkin tüm
esas ve usüllerdir. Aracı kurumların iç kontrol sistemlerine
ilişkin tüm politika ve prosedürlerini yazılı hale dönüştürmeleri
zorunludur.
184Aracı kuruluşlar, müşterileri adına ve hesabına sermaye
piyasası araçlarından kaynaklanan yönetimsel ve mali
hakları kullanabilirler mi?
Evet; aracı kuruluşlar, çerçeve sözleşmesinde, müşterilerinin
verdiği yetkiye bağlı olarak müşteriler nam ve hesabına sermaye
piyasası araçlarının ana para, faiz, temettü ve benzeri gelirlerinin
tahsili, ödenmesi ile yeni pay ve bedelsiz pay alma haklarının ve
hisse senetlerinden doğan oy haklarının kullanılması hizmetini
verebilirler.
185Aracı kuruluşlar müşterilerinin kimlik bilgilerinden sorumlu
mudur ?
Aracı kuruluşlar, 4208 sayılı Karaparanın Aklanmasının
Önlenmesine Dair Kanun ve ilgili mevzuat hükümleri uyarınca
hesap açmadan önce müşterilerinin kimlik bilgilerini tespit
ederler.
Aracı kuruluşlar ayrıca müşterilerinin risk ve getiri tercihleri,
yatırım amaçları ve mali durumları hakkında yeterli bilgiye sahip
olmak amacıyla standart formları geliştirmek, bu formlarda yer
alan bilgileri güncellleştirmek ve formları saklamak
zorundadırlar. Müşterilere bu bilgilerin risk tercihlerinin
ölçülmesi amacıyla istendiğinin bildirilmesi, müşterinin bilgi
vermekten kaçınması halinde sorumluluğun kendisine ait olacağı
konusunda uyarılması ve bilgi vermek istemediğine ilişkin yazılı
beyanının alınarak müşterinin çerçeve sözleşmeleriyle birlikte
saklanması gereklidir.
186Aracı kuruluşların gözetim ve denetimlerini, hangi merci
gerçekleştirir?
Aracı kuruluşlar ve merkez dışı örgütleri ile aracılık
faaliyetleriyle sınırlı olarak bankaların hesap ve işlemleri
SPK’nın gözetim ve denetimine tabidir. Gözetim ve denetim
görevlerinin yerine getirilmesinde, görevli SPK personeline
defter kayıt ve belgelerin sunulması, istenen bilgilerin verilmesi,
düzenlenen tutanakların imzalanması ve her türlü kolaylığın
gösterilmesi zorunludur.
187Aracı kuruluşların sermaye piyasasına ilişkin faaliyet yetki
belgelerinin iptal edilme veya bu faaliyetlerin geçici olarak
durdurulma nedenleri nelerdir?
SPK, aşağıdaki hallerde olayın mahiyet ve önemini dikkate
alarak, aracı kuruluşların faaliyetlerini temsil eden yetki
belgelerini tamamen veya belirli faaliyet alanları itibarıyle iptal
edebilir ya da faaliyetlerini geçici olarak durdurabilir:
• SPK’ca gerekli görülen önlemlerin alınmamış olması,
mevzuat ve esas sözleşme hükümlerine aykırılıkların tespit
edilmesi,
• Mali durumunun taahhütlerini karşılamayacak kadar
zayıflamış olduğunun tespit edilmesi,
•
Kuruluş, faaliyete geçme, faaliyet izni alınmasına ilişkin
olarak öngörülen şartlar ile aracı kurumun ortak ve
yöneticilerinin, personelinin, acentalarının, şubelerinin ve
irtibat bürolarının Sermaye Piyasası Kanunu’nda ve SPK
düzenlemelerinde sayılan şart ve niteliklerden herhangi
birini yerine getirmemesi ya da yitirmesi,
•
Faaliyet izni alındıktan sonra teminatların yükseltilmesi
veya tamamlanması gerektiği durumlarda, ilave veya eksik
teminatın, bu durumun ortaya çıktığı tarihten itibaren en geç
3 ay içinde yatırılmamış olması,
•
Sermaye yeterliliği ile ilgili SPK düzenlemelerine aykırı
durumların ortaya çıkması halinde, gerekli şartların SPK’ca
verilecek süreler içinde yerine getirilmemesi.
188Aracı
kuruluşların,
müşterilerine
karşı
hukuki
sorumlulukları nelerdir?
Aracı kuruluşun hukuki sorumluluğu müşteri ile arasındaki
sözleşmenin türüne göre belirlenir. Aracı kuruluş, Borsa’da
kendi namına ve müşterisi hesabına hareket ettiği için, burada
komisyon ilişkisi vardır.
Komisyoncunun bu sözleşme dolayısıyla elde ettiği hak ve
borçları müvekkile geçirmesi gerekir. Komisyoncu, bu borcunu
yerine getirmemesi halinde müşteri menkul malı istihkak (geri
alım) davası açarak geri alabilir. Komisyon sözleşmesine,
komisyon hükümlerine aykırı olmamak kaydı ile vekalet
hükümleri uygulanır. Bunlara göre, komisyoncu müşterisinin
talimatı ile bağlıdır. Komisyoncu müvekkiline işin cereyanını
bildirmeye ve talimatın yerine getirildiğini haber vermeye
mecburdur (BK. 417). Komisyoncu (aracı kurum) aracılık
işlemini bizzat yapmak zorundadır. Sadakat borcu, vekilin
kendisine değil başkasına ait bir işi görmesinden ve işini gördüğü
kimsenin menfaat ve iradesine uygun hareket etmesinin vekaletin
zorunlu bir unsuru olmasından çıkarılabilir. Aracı kuruluş
sadakat borcu gereği olarak, müvekkilin yararına olacak
davranışlarda bulunmak ve ona zarar verecek davranışlardan
kaçınmakla yükümlüdür.
Vekilin sadakat borcu yanında özen borcu da vardır. Vekilin iş
görme ile hedef tutulan sonucun başarılı olması için hayat
deneylerine ve işlerin normal akışına göre gerekli girişim ve
davranışlarda bulunması ve başarılı sonucu engelleyecek
davranışlardan kaçınması özen borcunun konusunu teşkil eder.
189İMKB, Borsa üyelerinin işlemlerini durdurabilir mi?
Borsa ve takas işlemleri sırasında veya denetim esnasında ya da
diğer herhangi bir yolla, takas ve saklama işlemlerinde önemli
açıklar oluşturduğu tesbit edilen Borsa üyelerinin Borsa ve/veya
takas ve saklama işlemleri beş iş gününe kadar Borsa Başkanı
tarafından tedbiren durdurulabilir ve durum SPK’ya bildirilir.
Üye hakkında SPK’nın kararına göre işlem yapılır. SPK kararı
bildirilinceye kadar söz konusu 5 iş günlük süre uzatılabilir.
Ayrıca, mevzuata aykırı işlemleri tesbit edilen, mali bünyesinin
zayıfladığı belirlenen Borsa üyelerinin durumu SPK’ya bildirilir.
190Aracı kurumların cezai sorumlulukları nelerdir?
•
Türk Ceza Kanunu Açısından
Vekile yüklenecek genel sadakat ve özen borçlarına aykırı
davranılması aracı kurumun hukuki sorumluluğuna sebep olacağı
gibi, cezai sorumluluğuna da sebep olabilir. TCK’nın 510.
maddesinde güveni kötüye kullanma suçunun belirli ilişkiler ve
sıfatlar nedeniyle işlenmesi halinde, suçu koğuşturması şikayete
bağlı olmaktan çıkarmış, re’sen koğuşturulan bir suç durumuna
getirmiştir. Burada mesleki güveni kötüye kullanmanın meslek
ve sanat ya da ticaret ya da hizmet ya da emanetçi sıfatıyla yahut
idare etmek için kendisine tevdi olunan veya teminat olarak
teslim edilen şeyler üzerinde işlenmesi sözkonusudur.
• Özel Kanunlar Açısından
TCK. dışında Sermaye Piyasası Kanunu’nda ve 2644 sayılı
Ödeme Güçlüğü İçinde Bulunan Bankerlere ve Bunlarla İlgili
Kişilere Uygulanacak Ceza Hükümleri Hakkındaki 2644 sayılı
Kanun’da ceza hükümleri öngörülmüştür.
191Yatırım danışmanlığı faaliyeti nedir ve bu faaliyeti hangi
kuruluşlar gerçekleştirebilir?
Yatırım Danışmanlığı, karşılığında herhangi bir maddi menfaat
temin etmek suretiyle, müşterilere sermaye piyasası araçları ile
bunları ihraç eden ortaklık ve kuruluşlar hakkında ve sermaye
piyasası ile ilgili diğer konularda yönlendirici nitelikte yazılı
veya sözlü yorum ve yatırım tavsiyelerinde bulunulması
faaliyetidir. Yatirim Danışmanlığı faaliyeti SPK’nın Seri V, No :
55 Tebliği’nde ve Sermaye Piyasası Kanunu’nda belirlenen
şartları yerine getirerek Kurul’dan yetki belgesi almış
kurumlarca yürütülür.
192Yatırım danışmanlığına ilişkin ilkeler nelerdir?
Yetkili kurumlar yatırım danışmanlığı faaliyetinin yürütülmesi
sırasında,
•
Müşterilerine gerçek dışı, yanlış, yanıltıcı veya abartılmış
bilgilere dayalı tavsiyelerde bulunamazlar.
•
Yatırım tavsiyelerini, güvenilir belge, destekleyici rapor ve
analizlere dayandırmak zorundadırlar.
•
Müşterilerinin mali durumunu, yatırım amaçlarını, likidite,
getiri ve risk tercihlerini dikkate alarak en uygun yatırım
kararlarını almalarını sağlarlar.
•
Verilen yatırım tavsiyeleri ile ilgili olarak müşterilere
önceden saptanmış belli bir getirinin sağlanacağına dair
garanti veremezler.
•
Yatırım danışmanlığı hizmetini yürütürken doğrudan veya
dolaylı olarak kendileri ile müşterileri arasında bir çıkar
çatışması olduğunda, öncelikle müşterisinin menfaatini
•
gözetmekle, müşteriler arasındaki çıkar çatışmalarının
önlenememesi halinde ise müşterilerine adil davranmakla
yükümlüdürler.
Yazılı, görsel veya işitsel biçimde müşterilere duyurulacak
ve yatırım kararlarını etkileyebilecek nitelikte olan
araştırma sonuçlarını, müşterilerine duyurmadan önce
kendileri veya üçüncü şahıslar lehine kullanamazlar.
193Yatırım
danışmanlığı
sözleşmesi
hangi
hükümleri
kapsamalıdır?
Yatırım danışmanlığı faaliyetlerine ilişkin çerçeve sözleşmesinde
yer verilmesi gereken hususlar SPK’ca belirlenir. Aracı kurumlar
sözleşmesinin imzalanmasından önce, aşağıdaki bilgileri içeren
tanıtıcı bir formu müşteriye sunmak zorundadırlar.
•
SPK’nın Seri V, No : 55 Tebliği’nde belirtilen yatırım
danışmanlığına ilişkin ilkeler,
•
Yatırım danışmanlığı kapsamında müşteriye sunulacak bilgi
ve tavsiyelerin oluşturulmasında kullanılan bilgi kaynakları,
yatırım stratejileri ve analiz yöntemleri,
•
Bilgi ve tavsiyelerin müşteriye sunuluş biçimiyle (yazılı,
sözlü, günlük, haftalık, aylık benzeri) ilgili esaslar,
•
Olası çıkar çatışmaları.
194Portföy yönetim şirketleri yatırımcısına belirli bir getiri için
garanti verebilir mi ?
Portföy yönetim şirketleri yatırımcılarına, portföyün önceden
saptanmış belirli bir getiriyi sağlayacağına dair herhangi bir
sözlü veya yazılı garanti veremez; ilan ve reklamlarında bu
anlama gelebilecek ifadeler kullanamaz.
195Portföy yöneticiliği nedir ve hangi faaliyetleri kapsar?
Portföy yöneticiliği, finansal varlıklardan oluşan portföylerin her
bir müşteri adına, müşterilerle yapılacak portföy yönetim
sözleşmesi çerçevesinde maddi bir menfaat sağlamak üzere vekil
sıfatıyla yönetilmesidir. Aracı kuruluşların alım satıma aracılık
faaliyetlerinin yürütülmesi sırasında, bu faaliyetin içeriği ile ilgili
olarak sürekli olmaksızın verilen hizmetler portföy yöneticiliği
kapsamında değildir.
196Borsa üyeleri ile yatırımcıları arasında hangi konularda
uyuşmazlık çıkabilir?
Borsa üyeleri ile yatırımcıları arasında aşağıda yer alan
konularda uyuşmazlık çıkabilir:
•
Alım-satıma ilişkin talimatların tamamının veya bir
kısmının yerine getirilmemesi,
•
Alım satıma konu hisse senedi fiyatlarında anlaşmazlığa
düşülmesi,
•
Müşteri nakit temerrüdüne düştüğünde yüksek oranlı faiz
işletilmesi,
•
Müşteri ile Borsa üyesi arasında kredi anlaşması olmadan,
üye tarafından müşteri hesabı üzerinden kredili işlemler
gerçekleştirilmesi,
•
Üyenin, müşteriye borcu olduğu hakkında bilgi vermeksizin
bu borca mahsuben müşteri hisse senetlerini satması,
•
Talimatta belirtilen limitli fiyatın üzerinde hisse senedi
alınması veya altında satılması,
•
Üyece, satım emri gerçekleştirilememesine rağmen,
müşterinin satılması için verilen menkul kıymetlerin iade
edilmesi yönündeki talebinin haksız sebeple yerine
getirilmemesi,
Alım emri gerçekleştirilememesine rağmen üye tarafından
kaparonun geri verilmemesi.
197Borsa üyesi ile müşterisi arasında doğan uyuşmazlıkların
çözümü için İMKB’ye başvuru prosedürü nasıldır?
Uyuşmazlık halinde yatırımcı tarafından, bir dilekçe ile Borsa
Başkanlığına başvurularak uyuşmazlığın idari yoldan
çözümlenmesi istenebilir. Bu dilekçede tarafların isim ve
adresleri, uyuşmazlığın konusu, maddi olaylar, hukuki sebepler,
ispatlayıcı deliller, müşteri emir numarası veya üye tarafından
müşteriye verilen makbuz ile son talep yazısı bulunmaktadır.
Uyuşmazlığa ilişkin belgeler dilekçeye eklenmelidir.
198İMKB’nın inceleme yetkisine giren “Uyuşmazlık” konuları
nelerdir?
Borsa üyeleri arasında veya Borsa üyeleri ile müşterileri arasında
Borsa işlemlerinden doğan uyuşmazlık bu kapsama girer ve
İMKB Yönetmeliği’nde belirtilen usul ve esaslar içinde
çözümlenir.
199İMKB Yönetim Kurulu’nun uyuşmazlıklar hakkında verdiği
kararlara itiraz mercii neresidir?
İMKB Yönetim Kurulunun uyuşmazlıklar hakkındaki kararlarına
karşı, bu kararın taraflara tebliğinden itibaren 10 iş günü içinde
SPK’ya itiraz edilebilir. SPK’nın uyuşmazlıkları çözümlemeye
dair kararları idari açıdan son karardır.
200Yatırımcının, İMKB Yönetim Kurulu’nca karara bağlanan
zararının şikayet edilen Borsa üyesince karşılanmaması
halinde ne yapması gerekir?
Yatırımcının,şikayet edilen üyeye kararın yerine getirilmesi için
yazılı olarak başvurduğunu belgeleyen delili ek yaparak söz
konusu kararın üyece yerine getirilmediğini bildiren bir dilekçe
ile İMKB’ye tekrar başvurması gerekir. Bu müracaat neticesinde
Borsa üyesinin Borsa Yönetim Kurulu hesabında bulunan
teminatından yatırımcının zararı karşılanır.
Kısaltmalar:
İMKB
: İstanbul Menkul Kıymetler Borsası
SPK
: Sermaye Piyasası Kurulu
RG
: Resmi Gazete
TCK
: Türk Ceza Kanunu
TSPAKB : Türkiye Sermaye Piyasası Aracı Kuruluşlar Birliği
TTK
: Türk Ticaret Kanunu
BK
: Borçlar Kanunu
MK
: Medeni Kanun
md.
: madde
fk.
: fıkra
YDM’nin Hizmetlerinden
Ne Zaman Yararlanabilirsiniz ve
Nasıl Ulaşabilirsiniz?
YDM;
08:15-12:00 ile 13:00-17:15 arasında
aşağıda adresi belirtilen
Borsa binasında hizmet vermektedir.
Adres:
İMKB Reşitpaşa Mahallesi Tuncay Artun Caddesi
Emirgan 34467 İstanbul
İMKB Santral Tel No:
0 212 298 21 00
İMKB YDM Tel No:
0 212 298 23 59
0 212 298 24 78
0 212 298 22 94
0 212 298 25 58
0 212 298 21 13 (Hukuki bilgi)
İMKB Faks No:
0 212 298 25 00
Internet Adresi: Türkçe
İngilizce
: http://www.imkb.gov.tr
: http://www.ise.org
Download

Piyasa Nedir, Kaça Ayrılır?