Ayrımcılık ve medya

advertisement
Ayrımcılık ve medya
Sevilay Çelenk
Ayrımcılık, en basit tanımıyla; herhangi bir kamu yararı ya da mantıklı
bir gerekçe söz konusu olmaksızın, bir kişiye, benzer durum ve koşullardaki diğer kişilerden farklı ve eşit olmayan bir muamele yapılması
anlamına gelir. İnsanlık tarihi ayrımcılığın yol açtığı büyük felaketlerle
doludur. Yalnızca geride bıraktığımız yüzyılda bile, “biz” ve “ötekiler”
arasında yapılan ayrım, çoğu kez başka hiçbir neden olmaksızın, milyonlarca insanın acı çekmesine yol açmıştır. Ayrımcılık, uluslararası
toplumun artan duyarlılığına ve 21. yüzyılda ulaşılan muazzam bilgi birikimine rağmen devam etmektedir. Etnik köken, din, dil, dünya
görüşü ya da cinsiyet temelinde yapılan ayrımcılıkların acı sonuçları,
tarihe utanç sayfaları eklemektedir. Farklı muamele biçimleri içinde insanlığa en ağır tecrübeyi yaşatan durum, “öteki”ne yaşama hakkı tanımamak olmuştur. Bu tür bir ayrımcılık, tarih boyunca, belirli bir ırkın
ya da dinin mensuplarını, toplumun belirli kesimlerini, farklı dünya
görüşlerine, ideolojilere ya da cinsel yönelimlere sahip kişileri ya da
grupları hedef alabilmiştir. Bu anlamda ayrımcılığın çok eski bir tarihi
vardır. Yapılan araştırmalar, ayrımcılığın en vahim biçimlerinden birini oluşturan ırkçılığın, tarihsel olarak, kabaca üç türlü tezahür ettiğini
ortaya koyar: Amerikan köleciliği, sömürgecilik (apartheid1 da dâhil ol1 Apartheid, Güney Afrika Cumhuriyeti’nde 1948- 1994 yılına kadar sürdürülen ve siyaset,
ekonomi veya toplum yaşamının diğer alanlarında beyaz olmayanlara yönelik yasal olarak
düzenlenmiş ırk ayrımcılığı politikalarını ifade eder (Bkz: http://www.africanaencyclopedia.
com/apartheid/apartheid.html). Apartheid, gruplara ayırma ya da bölme anlamındaki politika ve deneyimleri anlatan genel bir kavram olarak da kullanılabilmektedir.
Televizyon haberciliğinde etik sorunlar < 211
mak üzere) ve Holocaust (Yahudi soykırımı). Her üç örnekte de ayrımcı,
ırkçı politikalar öncelikle, hedef aldıkları grupları bayağılaştırma, aşağılık olduklarını kanıtlama ve farklılıklarının altını çizerek dışlamaya
veya yok etmeye dayalı bir mantık izlemiştir.
Ortaçağ’dan başlayarak Hristiyanlıkla çelişki içinde yükselişe geçen din
temelli Yahudi düşmanlığı, çağlar boyu devam etmiştir. Aydınlanma
dönemi ve Fransız ihtilali sonrasında ulus devletlerin tarih sahnesinde yerini alması ile Yahudi karşıtlığı, daha çok milliyetçilik temelinde sürdürülen bir düşmanlık olarak “ırkçı” bir karakter kazanmıştır.
Avrupa’da 1920’lerde faşizmin yükselişi ve 1933’te Hitler’in Nasyonal
Sosyalist Partisi’nin iktidara gelmesiyle, Yahudi düşmanlığı diğer bir deyişle Anti-Semitizm, Yahudileri tarih sayfalarından büsbütün silinmesi
gereken bir “kir” gibi görmüştür. Nazi iktidarı döneminde, Avrupa’da
6 milyona yakın Yahudi’nin öldürüldüğü öne sürülmektedir. Nazizmin
ırkçı politikaları sadece Yahudileri değil, “ari ırk”ın geleceğini tehdit
ettiği düşünülen çingeneleri, homoseksüelleri, zihinsel veya fiziksel
engellileri ve Hitler’in politikalarına karşı çıkan Avrupalı entelektüeller ile komünistleri de hedef almıştır. Bütün akıl dışılığına ve vahşetine rağmen Hitler’e ve Nazizmin ırkçı ve ayrımcı politikalarına, işçi
sınıfı da dâhil olmak üzere geniş toplum kesimlerinin verdiği desteğe
ya da göz yummaya ilişkin bilgi, insanlık tarihinin en ürkütücü ve en
dehşete düşürücü bilgisidir. Elbette tarihe kayıt düşen ya da süregiden
tek ayrımcı vahşet bu değildir. Örneğin, 15. yüzyıl sonunda Avrupa’nın
yenidünyayı keşfi ile ayak basılan Amerika kıtasının yerlileri de, kendi
topraklarında, temizlenmeleri gereken “zararlılar” olarak görülmüştü.
Ayrımcılığın en eski görünümlerinden biri olan ırkçılık (racism) ve yabancı
düşmanlığı (xenophobia), tarih boyunca kölecilik, etnik temizlik, soykırım, katliam, zorunlu göç ettirme, aç bırakma, tecavüz gibi farklı şiddet
uygulamalarıyla birlikte günümüze kadar devam etmiştir. Süregiden
Yahudi düşmanlığı, homofobi, yükselen milliyetçilikler ve 11 Eylül
saldırılarının akabinde ABD ve Avrupa toplumlarında iyiden iyiye
görünürlük kazanan İslamkarşıtlığı (islamophobia) ile ayrımcılığın, 21.
yüzyılda da insanlığın geleceğine yönelik tehditlerin en önemlilerinden
biri olmaya devam ettiği açıklık kazanmıştır. Ayrımcılığın her zaman
212 > Televizyon haberciliğinde etik
mevcut olmakla birlikte, ulus devletin tarih sahnesine çıktığı süreçten
başlayarak, farklılaşan görünümler kazandığı ve geç modernitenin,
“modern” ayrımcılık biçimleri ve bu ayrımcılıkların yeni mantığını inşa
ettiğini savunan görüşler vardır.
Bu bağlamda, sosyal antropoloji profesörü Pnina Werbner (2005) modern
ulus devletlerin aslında çoğulcu olmalarına rağmen, kültürel çoğunluğun, “ulus”u “devlet”le birleşik olarak tahayyül etme eğilimi nedeniyle, kültürel veya dini azınlıkları mütemadiyen bağımlı hale getirdiğini,
asimile ettiğini ya da “temizlediğini” ifade eder. Bunun ne demek olduğu üzerinde düşünmek gerekiyor: Devleti milletle özdeş, diğer bir
deyişle, aynı şey olarak görmek, egemen ve güçlü bir devlet olma amacını tek milletle özdeşleşmeye bağlamakta ve milleti oluşturan farklı etnisiteler, diller ve hatta dini inanışlar “bütünleşmiş” bir millet idealine,
dolayısıyla devlete yönelmiş tehdit olarak görülmektedir. Bu çokdilli,
çokkültürlü ve çokdinli yapının korunmasına, yaşatılmasına ve güçlendirilmesine yönelik çabalar kuşkuyla karşılanmakta, özellikle radikal
milliyetçilik, bu çabaları, “ayrılıkçılık” olarak damgalamakta hiç tereddüt etmemektedir. Werbner’e göre “modern ırkçılığın” en yıkıcı ve
en korkunç biçimi, çoğunluğun ya da askeri olarak güçlü bir azınlığın
oluşturduğu bir etnik grubun, devleti ele geçirmesi ve devletin polis
ve ordu gibi şiddet aygıtlarını “ötekiler” olarak yeniden tanımlanan sivillere saldırmak üzere kullanmasıyla ortaya çıkar. Yazara göre, devlet
terörünün bu biçimi, ya da sözde milliyetçilik, bireyleri dış baskılardan
özgürleştirmeyi amaçlayan milliyetçilikten ayırt edilebilirse de, esasen,
milliyetçiliğin her türünün ırkçılığa dönüşme potansiyeli her zaman
mevcuttur. Werbner bu nedenle, ırkçılık tartışmaları çerçevesinde ortaya atılan en önemli sorulardan birinin ırkçı korkuların, hangi şartlar
altında küçük, marjinal grupları aşarak politikacıları, yargıyı, entelektüelleri ve işçi sınıfını da içine alan kolektif bir ulusal korkuya dönüştüğü sorusu olduğunu belirtir.
Yazarın ırkçılık örneği üzerinden ifade ettiği görüşler genel olarak ayrımcılığı ve ayrımcılığın işleyiş mantığını anlamak bakımından oldukça
açıklayıcıdır. Yazar, ırkçılığın tarihsel örneklerinin izlediği bayağılaştırma ve yok etme mantığının geç modernizmin örtük ve sinsi ırkçılığıTelevizyon haberciliğinde etik sorunlar < 213
nın içinde dönüştüğünü söyler. Geç modernizmin ırkçılığının mantığı,
asimilasyon ve dışlama aracılığıyla işler. Yazar işçi sınıfını bağımlı hale
getiren emek sömürüsünü de ırkçı mantığın kapsamında değerlendirir. Yazara göre ırkçı mantık, toplumsal dokuyu ve toplumsal düzeni
yıkma tehdidi oluşturan hayali şeytani halklar üretir, iblis fantezileri
kurar. Irkçılığın mantığı geçmişten -ıstırap, baskılanma ve ölüme dair
kolektif mitlerden ve kıyamet korkularından- kökenlenir. Aşırı milliyetçilere göre bu tehditler, bugün ve gelecekte de kendini tekrar edecektir. Güney Afrika ırkçılığı, Sri Lanka’da Budistlerin Tamil-karşıtı ulusal
şiddeti, İsrail’deki Arap-karşıtı Yahudi milliyetçiliği, Anti-semitizm,
ABD ve Avrupa’daki islam-karşıtlığı örneklerinin her birinde, bu ırkçı politikaları uygulayanların neredeyse tamamı, kendilerini, iblislere
ve gaspçılara karşı ulusunu savunan ve tarihsel olarak şiddetin ve baskının kurbanı olmuş mazlumlar olarak görür. Werbner bu ırkçı imgelemin üç tür iblis figürü tahayyül ettiğini öne sürer: köle, büyücü ve
engizisyoncu: Irkçılığın temel tanımlayıcı ilkesi sömürmek ve bağımlı
kılmaktır. Ancak Werbner ve birçok başka bilim insanının açıklamaya
çalıştığı gibi, dışlayıcı ilkelerin ve ırkçı mantığın arkasında bastırılmış
bir korku yatar (bu, ırkçı ve ayrımcının kendi mantığını öteki’ne yansıtmasından kaynaklanan bir korku olarak da okunabilir, bilinçdışı bir
yok etme isteği öteki’ne yansıtılarak “beni yok etmek istiyor” biçiminde
yaşantılanmaktadır). Werbner’e göre korku içinde üretilen fantezi; fiziksel olarak güçlü, vahşi, kontrol dışı “köle” imgesidir; odun kırıcısı ve
su taşıyıcısıdır, başka bir deyişle, ikincil, bağımlı ve “değersiz” olandır.
Bununla birlikte Werbner ırkçılığa maruz kalan kesimlerin her zaman
bağımlı kesimler olmadığını, hatta soykırımın en korkunç biçimlerine
hedef olan bazı grupların, ekonomik olarak toplumun en güçlü kesimlerini oluşturduklarını söylemeyi de ihmal etmez.
Ayrımcılığın tarihsel kökenleri bu yazının sınırları içinde etraflıca tartışılamayacak denli uzak bir geçmişe uzanır. Bazı ayrımcılık biçimleri (örneğin, cinsiyetçilik) gündelik hayat içinde ve medyada daha sık karşılaştığımız ayrımcılık örnekleri olduğu halde, problemin gerçek ciddiyetini
ve insanlığın bugünü ve geleceğine ilişkin olarak bu ayrımcılıkların
ürettiği zararı görebilmek için daha yakından bakmak, mantığını anlamak ve tarihsel dönüşümünü görmeye çalışmak gerekir. Söz konusu
214 > Televizyon haberciliğinde etik
olan ayrımcılık anti-Semitizm, yabancı düşmanlığı, homofobi, islam
karşıtlığı gibi kavramlarla tanımlanan ayrımcılık biçimleri olduğunda
ise, çoğu kez sadece kulaktan dolma bilgilerle fikir sahibi olunan bir
alana girmişiz demektir. Oysa ayrımcılık konusunda etik bir duruş ve
bir müzakere yetisi kazanabilmek için çok daha dikkatli davranmak ve
bilgi sahibi olmak gerekir. Bu konularda bilgi sahibi olmak bakımından,
geleceğin medya çalışanları olan iletişim öğrencilerine, daha büyük bir
sorumluluk düşer. Medya çalışanları ayrımcılığın mantığı ve kökenleri
konusunda donanımlı oldukları zaman, ayrımcı yaklaşımların insanlığın genel çıkarına ve iyiliğine ne denli büyük bir tehdit oluşturduğunun tüm toplum tarafından kavranması olasılığı da güçlenecektir.
Medyanın ayrımcılıktan arındırılmasının önemi
Konuyu ayrımcılığın somut bir ifadesi olan “nefret söylemi” (hate speech)
üzerinden açıklamak yararlı olabilir. Çünkü medyanın, daha sonra yeniden değineceğim gibi, yapabileceği ayrımcılık sınırlı bir ayrımcılıktır.
Nefret söylemi de bu sınırlar çerçevesinde medyada yeniden üretilen ayrımcılıklar içinde, sonuçları bakımından en zarar verici olanıdır. Çünkü
nefret söylemi bugünü askıya alan ve geleceği öngörülebilir olmaktan
uzaklaştıran, toplumun tek tek bütün bireylerine zarar verme yetisine
sahip olan bir ayrımcılık üretimidir. Elbette bu yazı bakımından önemli
olan kısmı da nefret söyleminin genellikle menzilini genişletmek için
medyaya ihtiyaç duyuyor olmasıdır. Başta televizyon haberciliğinde ve
tartışma programlarında olmak üzere, medyanın, nefret söylemlerine
benzersiz elverişlilikte bir zemin sunma kapasitesi vardır. Nefret söylemi “bir kişi ya da grubu ırkı, cinsiyeti, yaşı, etnisitesi, milliyeti, dini,
cinsel yönelimi, cinsel kimliği, engelliliği, ahlaki ya da politik görüşleri,
sosyoekonomik sınıfı, mesleği ya da görünüşü (boy, kilo veya saç rengi gibi), zihinsel kapasitesi ve benzeri herhangi bir özelliği nedeniyle
küçük düşürmeye, yıldırmaya ve onlara karşı şiddet veya önyargıyı
kışkırtmaya niyet eden söylemleri” ifade etmek için kullanılmaktadır
(Pankowski, 2007). Burada dikkat edilmesi gereken, bu tanım kapsamına giren söylemlerin “konuşma özgürlüğü” kapsamında değerlendirilmemesi, nefret yaymanın bir özgürlük meselesi değil tıpkı ırkçılık
Televizyon haberciliğinde etik sorunlar < 215
gibi, sonuçları bakımından, ölümcül olduğu kanıtlanmış bir suç addedilmesidir. Nitekim aynı tanım üzerinden “nefret suçları” (hate crimes)
olarak anılan bir suç kategorisi doğmakta ve kişileri ya da grupları bu
suça karşı koruyan yasal düzenlemelere gidilmektedir.2 Sözgelimi, BM
Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme’sinin dördüncü maddesi nefret söyleminin yasaklanmasına
dairdir.
Pankowski (2007), ırkçı görüşlerin nefret söylemi aracılığı ile yaygınlaşmasının Holocaust’a yol açtığının unutulmaması gerektiğini belirterek;
medyayı nefret söylemlerinden arındırmak, ırkçı örgütlenmelere platform sağlamamak ve medyanın ırkçı propagandanın araçlarına dönüşmesine izin vermemek gerektiğinin altını çizer. Nefret söyleminin de
tıpkı ayrımcılık gibi daha açık ve görece örtük biçimleri vardır. Burada farkında olunması gereken şey; medyanın ve özellikle, her eğitim
düzeyinden bireyin kolaylıkla erişebildiği bir kitle iletişim aracı olarak
televizyonun, gerçek yaşamda zaten mevcut olan ayrımcılık ve nefret
söylemlerini pekiştirici etkisidir. Medya ayrımcılığın iyiden iyiye kök
salmasına, kanıksanmasına ve en iyi ihtimalle bireylerin ayrımcılık karşısındaki tepkilerinin törpülenmesine yol açmakta ve onları ayrımcılığa
karşı duyarsızlaştırmaktadır. Bu nedenle, medya içeriklerinin ayrımcılığın her türünden ve her koşulda arındırılması gerekliliği, medyanın,
insanlık onuru ve yararını gözeten bir ifade tarzı benimsemek temelindeki etik bir duruş ve anlayış geliştirmesinin en önemli kriterlerinden
biridir. Televizyon haberciliğinin, kurmaca ya da diğer programlara kıyasla daha güvenilir addedilmesi, bu haberlerin ayrımcı söylemlerden,
dil kullanımlarından ve görüntü düzenlemelerinden arındırılmasının
önemini de artırır.
Ayrımcılıktan korunma hakkı
Medyadan ayrımcılık yapmaması, başka bir deyişle eşit muamele göstermesi ve eşit mesafede durması beklentisinin bir hak olarak nereden
doğduğunu anlayabilmek için bir simgesel yeniden üretim ve bir “tem2 Bu konuda bkz, Gren vd. (2001).
216 > Televizyon haberciliğinde etik
sil” alanı olan medyadan önce, “gerçek” yaşam alanlarında, ayrımcılığın, yukarıda tanımladığım en genel ifadesinin ötesinde, tam olarak
ne anlama geldiğini bilmek gerekir. Çünkü bireyler, gruplar, kurumlar, farklı amaç ve saiklerle biraraya gelmiş topluluklar ya da ulusların,
medyada eşit temsil imkanı ve medyaya konu olurken eşit muamele
görme beklentisi ya da en önemlisi, bir nefret söyleminin nesnesi olmama beklentisi, gerçek yaşam alanlarında güvence altına alınmış temel
hak ve hürriyetlerin devamı niteliğindeki bir beklentidir.
Bu çerçevede ayrımcılıktan korunma beklentisi ya da ayrımcılığa uğradığına dair şikâyet hakkı, temel hak ve hürriyetlerin özünü oluşturan “eşitlik” ilkesinden doğar ve ancak bu ilkeye dayanarak bir hak olarak öne
sürülebilir. Üzerinde dikkatle düşünüldüğünde, ayrımcılığın en genel
tanımındaki “herhangi bir kamu yararı aksini gerektirmedikçe, benzer
koşullardaki kişilere benzer ya da eşit muamele” edilmesi ilkesinin bile,
üç farklı soru doğurduğunu görebiliriz:
• Eşit muamele görme hakkı nedir ve hukuki temelleri nelerdir?
• Benzer koşullarda olmak ne demektir?
• Eşit muamele göstermemenin, başka bir deyişle ayrımcılık yapmanın kamu yararı ile açıklanabilecek biçimleri ve mantıklı gerekçeleri
neler olabilir?
Eşit muamele görme hakkı
Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Bildirisi’nin (İHEB) birinci maddesinde, “bütün insanlar özgür, onur ve haklar bakımından eşit doğarlar...” cümlesiyle ifade edilen “eşitlik” ilkesi, aynı zamanda diğer bütün
hakların da temelini oluşturur. Bildirinin ayrımcılıkla ilgili ikinci maddesi insan haklarına ayrımsız olarak sahip olunacağını ifade ettiği gibi
eşitliğin kapsamını da tanımlar niteliktedir, buna göre;
Herkes, ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasal veya başka bir görüş, ulusal veya
sosyal köken, mülkiyet, doğuş veya herhangi başka bir ayrım gözetmeksizin bu bildirge ile ilan olunan bütün haklardan ve bütün özgürlüklerden yararlanabilir. Ayrıca, ister bağımsız olsun, ister vesayet altında veya özerk olmayan ya da başka bir egemenlik kısıtlamasına bağlı
Televizyon haberciliğinde etik sorunlar < 217
ülke yurttaşı olsun, bir kimse hakkında, uyruğunda bulunduğu devlet
veya ülkenin siyasal, hukuksal veya uluslararası statüsü bakımından
hiçbir ayrım gözetilmeyecektir.
İHEB ayrıca yedinci maddede hukuk önünde eşitlik ve ayrımcılıktan korunma hakkını tarif etmektedir: “Herkes yasa önünde eşittir ve ayrım gözetilmeksizin yasanın korunmasından eşit olarak yararlanma hakkına
sahiptir. Herkesin bu bildirgeye aykırı her türlü ayrım gözetici işleme
karşı ve böyle işlemler için yapılacak her türlü kışkırtmaya karşı eşit
korunma hakkı vardır.”
Avrupa Konseyi üyeleri de 1950 yılında Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ni
kabul ederek, söz konusu bildirgede anılan hakları topluca güvence altına almışlardır. Türkiye’nin de imza koyduğu bu sözleşme eşitlik ilkesinin uluslararası dayanakları arasındadır. İnsan Hakları Bildirgesi’nin
kişileri ayrımcılıktan korumayı ayrıntılı olarak düzenlemek yerine, sözleşmede tanımlanan hak ve hürriyetlerden yararlanırken ayrımcılığa
uğramalarını yasaklamakla, başka bir deyişle, herkesin bu haklardan
eşit biçimde yararlanacağını belirtmekle yetindiğini eklemek gerekir.
İnsan Hakları Bildirgesi ayrımcılığı geniş bir temelde yasaklamaktadır.
Bildirge’nin ayrımcılık yasağı ile ilgili ondördüncü maddesi şöyledir: “Bu
Sözleşmede tanınan hak ve özgürlüklerden yararlanma, cinsiyet, ırk,
renk, dil, din, siyasal veya diğer kanaatler, ulusal veya sosyal köken,
ulusal bir azınlığa mensupluk, servet, doğum veya herhangi başka bir
durum bakımından hiçbir ayırımcılık yapılmadan sağlanır.” Avrupa
İnsan Hakları Mahkemesi’nde görüşülen bazı davalarda, ondördüncü
maddede açıkça tanımlanmamış konuların da ayrımcılık yasağı çerçevesinde ele alındığı durumlar olmuştur. Örneğin, cinsel yönelim, eğitimsizlik, medeni durum, transeksüellik, hapis yatmış olmak vs. Ayrımcılığa bağlı hak ihlalleri ayrıca, yaş ve engelli olma durumları çerçevesinde de öne sürülebilmektedir.3
BM İnsan Hakları Komitesi, “Her Türlü Irk Ayrımcılığının Tasfiye Edilmesine Dair Uluslararası BM Sözleşmesinin” birinci maddesindeki “ırksal
ayrımcılık” ile “Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Tasfiye Edil3 Bkz., www.equalityhumanrights.com/en/yourrights/humanrights/pages/protectionfromdiscrimination.aspx.
218 > Televizyon haberciliğinde etik
mesine Dair BM Sözleşmesi”nin birinci maddesindeki “kadına karşı ayrımcılık” tanımlarına atıfta bulunarak, ayrımcılık konusunda aşağıdaki
tanımı benimsemiştir:
Komite Sözleşmelerde kullanılan ‘ayrımcılık’ teriminin ırk, renk, cinsiyet, dil, din, politik ya da diğer görüşler, ulusal ya da sosyal köken,
mülkiyet, doğum ya da diğer statüler gibi herhangi bir zemin üzerine
dayandırılan ve bütün hak ve özgürlüklerin eşit ölçüde bütün kişiler
tarafından tanınmasını, kullanılmasını veya yararlanılmasını kaldırma
veya zayıflatma amacına sahip, herhangi bir ayırma, dışlama, kısıtlama
veya üstünlük tanıma olarak anlaşılması gerektiğine inanmaktadır (akt.
İnsan Hakları Gündemi Derneği, 2005).
Avrupa Konseyi de Avrupa İnsan Haklarının ve Temel Özgürlüklerin Korunması Sözleşmesine Ek 12 Nolu Protokol’ün “Genel olarak ayrımcılığın yasaklanması” başlıklı birinci maddesi ile, benzer bir tanım yapmakta ve ayrımcılığı yasaklamaktadır: “Kanunda öngörülen haklardan yararlanma, cinsiyet, ırk, renk, dil, din, siyasi veya başka görüşler, ulusal
ya da sosyal köken, ulusal bir azınlığa mensubiyet, servet, doğum veya
başka bir statüden kaynaklanan herhangi bir nedenle ayrım yapılmaksızın sağlanır. Kimse, herhangi bir kamu otoritesi tarafından, 1. fıkrada
sayılan gerekçelerle ayrımcılığa tabi tutulamaz.”4
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın onuncu maddesi de, “kanun önünde
eşitlik” başlığı altında, anılan uluslararası bildirge ve sözleşmelere paralel olarak, eşitlik ilkesini ayrıntılı biçimde düzenler.
Benzer durum ve koşullarda olmak
Eşitlik ilkesi “benzer durum ve koşullarda olanlara eşit muamele” olarak
tanımlanıyorsa, sözü edilen bu benzer durumların ne olabileceği üzerinde de düşünmek gerekir. Bu ilke, ayrıca, fark gözetmekle ayrımcılığın aynı şey olmadığını ve fark gözetmenin tümüyle reddedilmesinin
mümkün olmadığını da ifade etmektedir. Çünkü belirli koşullarda, insanlara eşit muamele yapmak imkânsız olabilir. Gündelik hayatta birçok nedenle ayrımlar yapar, kişiler ve olaylarla ilgili olarak tercihlerde
bulunuruz. Her farklı davranış biçimi “ayrımcılık” değildir. Bu nedenle
4 Bkz: İnsan Hakları Gündemi Derneği, www.rightsagenda.org/main.php?id=49.
Televizyon haberciliğinde etik sorunlar < 219
ayrımcılığın tanımındaki, “eşit veya benzer durumdakilere eşit muamele” ifadesi önemlidir. Bu aynı zamanda ayrımcılık karşıtı tutumların
benimsemesi gereken etik kriterlerden biridir.
Ayrımcılığın meşru ya da haklı nedenleri olabilir mi?
Burada öncelikle, “ayrımcılığın” meşru ya da haklı bir gerekçesinin olamayacağı, ancak “fark gözetmenin” makul nedenlere dayanabileceğini
belirtmek gerekir. Bununla birlikte, hassas durumlar ve ayrımcılığın
kolaylıkla açığa çıkabileceği yaşam alanlarında bu konuda çok dikkatli
olmak gerekir. Basit bir fark gözetme niyetiyle gerçekleştirildiği halde,
dezavantajlı grupları da ilgilendiren bir eylem söz konusu olduğunda,
fark gözetmenin haklı gerekçelerinden ayrımcılık yapmaya doğru savrulmak oldukça kolaydır. Bu nedenle ayrımcılık karşısında “kırılgan”
olan bu dezavantajlı konumların neler olduğunu da değerlendirmek
önemlidir.
Ayrımcılık karşısında “kırılgan” konumlar
Ayrımcılığa maruz kalmak bakımından daha dezavantajlı olan konumların
ne olduğunu bilmek, bu konumdaki kişilerle olan ilişkilerde etik bir
tutum ve davranış zemininde hareket edebilmek için gereklidir. Ayrımcılık genellikle az olan ve azınlıkta olanlar bakımından daha sıklıkla
karşılaşılan bir durumdur. Ancak buradan yola çıkarak, ayrımcılığa
maruz kalan her kesimin, toplumun geneli içinde her zaman sayıca az
olanlardan oluştuğunu söylemek de mümkün değildir. Şöyle ki, gerek kamusal gerek özel yaşam alanlarında, kadınların erkeklere oranla
ayrımcılığa daha sık maruz kaldıkları iyi bilinmektedir. Buna karşılık,
dünya kadın nüfusu da, tek tek ülkelerin kadın nüfüsu da erkek nüfusuyla karşılaştırıldığında, küçük bir nüfus değildir. Kadına karşı ayrımcılık, sayıca az ve azınlıkta olmakla ilgili bir problemden çok, erkek
egemen zihniyet ve toplum yapılarıyla ilişkilidir. Buna karşılık, bir ülkede yaşayan azınlıkların ayrımcılıkla ilgili kırılgan konumları, hakim
ideolojilerin ürettiği önyargılarla ilgili olduğu kadar, genellikle çoğu
kez, “azınlık” olmaları, sayıca az olmalarından da kaynaklanmaktadır.
220 > Televizyon haberciliğinde etik
Ayrımcılık üzerine yapılan akademik çalışmalar ve sivil toplum kuruluşları
tarafından gerçekleştirilen araştırmaların gösterdiği gibi, çok çeşitli ve
özel bir duyarlılık geliştirilmediği takdirde fark edilmesi güç olan pek
çok ayrımcılık biçimi vardır. Örneğin insanların sadece yaşlı oldukları,
yoksul oldukları ve evrensel/kültürel ölçütlere göre “çirkin” oldukları
için de gerek özel gerekse kamusal yaşam alanlarında adete doğallaşmış bir ayrımcılığa maruz kaldıkları da bilinen bir gerçektir.
Ayrımcılık türleri
Ayrımcılık farklı görünümlerle karşımıza çıkar. Bazı ayrımcılık biçimleri
kolaylıkla ayırt edilebilir ve farkına varılabilir davranışlar, tutumlar ve
ifadeleri içerir. Ancak bazılarının da “ayrımcılık” içerdiğini anlamak,
özel bir duyarlılık ve değerlendirme yapabilmek kapasitesiyle ilişkilidir. Bu çerçevede en genel ve en kapsayıcı bir sınıflandırma yapıldığında, iki tür ayrımcılık biçimi ile karşılaşırız.
• Doğrudan ayrımcılık
• Dolaylı ayrımcılık
Doğrudan ayrımcılık; aşikar bir biçimde, bir kişi, grup ya da toplum kesiminin inanç, dil, din ya da etnisite ve benzeri farklılıklar nedeniyle,
eşit olmayan bir muamele görmesini ifade eder. Farklı muamele; açıkça
alay etmek, aşağılamak veya karalamaktan başlayarak, bu gruplara yönelik ayrımcılığı kışkırtan nefret söylemlerini yaygınlaştırmaya kadar,
geniş bir yelpazedeki ayrımcılık biçimlerini içerir.
Dolaylı ayrımcılık; fark edilmesi güç olan, imalar veya dolaylı ifade biçimleri aracılığıyla işleyen ya da bazen görünürde hiçbir problemli durum
yaratmamasına karşın, sonuçları bakımından belirli kesimleri ayrımcılığa maruz bırakan tutumları anlatır. Ancak burada dolaylı ayrımcılık
biçiminde değerlendirilebilecek bir başka durum da “yok sayma” ile
ilişkilidir. Yok sayma durumunda, söz ya da eylem aracılığıyla yapılan herhangi bir şey söz konusu değildir. Ancak ayrımcılık tam da bu
“yokluk”tan ileri gelir.
Televizyon haberciliğinde etik sorunlar < 221
Medya nasıl ayrımcılık yapar?
Medyada yapılan ayrımcılık, niteliği gereği, gerçek yaşam alanlarındaki
ayrımcılığa benzer. Ancak medyadaki ayrımcılık, sınırlı bir ayrımcılık olmasına rağmen, paradoksal biçimde, yaşamın bütün diğer alanlarındaki ayrımcılığın ötesine geçen zararlar üretme potansiyeline sahiptir. Bu ayrımcılık sınırlıdır. Çünkü burada yapılan ayrımcılık esas
olarak temsil düzeyinde bir ayrımcılıktır; sözel ve görsel sunumlar ve
kurulan söylem sayesinde bazı kişiler veya kesimler dışlanarak veya
dışlanmalarına aracılık edilerek “ayrımcılık” üretilir. Haberden dramaya
bütün televizyon programlarında görülebilecek ayrımcılığın, “biz” ve
“ötekiler” biçimindeki bir ayrımı ekme, yerleştirme veya yaygınlaştırmanın ötesine geçen, doğrudan sonuçları yoktur. Sözgelimi gazeteler,
televizyon ve internet ortamları herhangi bir kişiyi ya da bir grubun
üyelerini renklerinden, inançlarından ya da başka bir sebepten dolayı
aç bırakamaz, fiziksel olarak yaralayamaz ya da öldüremez. Medyanın
“gerçeklikle” ilişkisi onu yorumlamakla ve simgesel olarak yeniden
üretmekle sınırlıdır. Diğer bir deyişle, medyada yer alan ayrımcılık biçimleri bir simgesel yeniden üretim olarak; ifadeler, “görüntüler” ve
yorumlardan ibarettir.
Ancak paradoks da burada devreye girer; medya temsili insanların inançlarından ya da başka bir sebepten dolayı öldürülmelerine ve fiziksel ya
da duygusal olarak yaralanmalarına doğrudan yol açamasa da, buna
aracılık edebilir veya zemin yaratabilir. Yakın tarihimizde Türkiye’de yaşanan birçok suikastin veya linç girişiminin ardında, medya aracılığıyla
yaygınlaşan ayrımcı tahrikin, nefret söyleminin ve hedef göstermelerin
yer aldığını düşünmek için yeterince kanıt vardır. Medyada yer alan
yorumlar ve kullanılan ifadelerin çok hızlı ve çok yaygın bir biçimde
dolaşıma giriyor olması, yapılan ayrımcılığın çok daha geniş kitlelere
taşınmasını da mümkün kılar. Medyada yer alan ayrımcılık şiddet eylemlerine aracılık etmekten ibaret bir ayrımcılık da değildir. Özellikle,
televizyonda açığa çıkan ayrımcılık, çoğu kez bir temsil yokluğu, eksik
temsil ya da sterotipleştirmeler aracılığıyla işler. Medya, toplumun ayrımcılığa maruz kalmak bakımından dezavantajlı olan kesimlerini yok
sayarak, onlara yer vermeyerek ya da çok sınırlı bir temsil olanağı ya222 > Televizyon haberciliğinde etik
ratarak ayrımcılık yaptığı gibi başta etnik azınlıklar olmak üzere, bu
kesimleri önyargılar ve kalıpyargılar aracılığıyla sterotipleştirerek de
bu ayrımcılığı dolaylı yollardan sürdürür.
Üstelik sadece medya içeriklerinin değil, medya yapılaşması ve kitle iletişimini düzenleyen hukuki çerçevenin de bu kesimleri dışarı itmesi söz
konusudur. Örneğin Türkiye’de politik, etnik ya da dilsel toplulukların radyo ve televizyonları, baskıya maruz kalmaktan sık sık şikayet
ederler. AB üyelik sürecinin gereklerini yerine getirmek, bu kesimlerin
kültürel gelişimi kapsamında değerlendirilen yayıncılığın da önünü
açmak zorunluluğunu gündeme getirmiştir. Toplumların çokkültürlü
hayatlarını bir zenginlik olarak gören bu tür bir yaklaşım sayesinde,
Türkiye’de de son bir kaç yıldan beridir önemli adımlar atılmış ve medya yapılaşmasının ayrımcı, dışlayıcı görünümleri henüz çok sınırlı biçimlerde de olsa değişmeye başlamıştır.
Medya neden her kesimi temsil etmek zorundadır?
Medyadan toplumun farklı kesimlerini, farklı aidiyet biçimlerini, en genel
anlamıyla “fark”ı temsil etmesini beklemenin nedenleri çok da karmaşık değildir. Başta televizyon olmak üzere kitle iletişiminin ister kamu
yayıncılığı olarak devlet eliyle, ister ticari yayıncılık olarak özel kesim
tarafından sürdürülsün, ayrımcılık etrafında bir tartışmanın konusu
olabilmesi ve bu kuruluşlardan temsil düzeyinde her kesime eşit mesafede durmasının beklenmesinin haklı gerekçeleri vardır. Televizyon
ya da diğer medyayı basitçe “ticari faaliyet” biçiminde tanımlayarak,
bu mecralarda süregiden ayrımcılığın etik bir sorumluluk alanının dışında kaldığını öne sürme imkanı yoktur; kaldı ki, basit ticari faaliyette
bile dışlayıcı ve rencide edici bir ayrımcılık yapılamaz. Bu imkansızlık
herşeyden önce medya kuruluşlarının kendi vaatleri tarafından yaratılmaktadır. Örneğin “haber” söz konusu olduğunda, medya kuruluşları,
her kesime eşit mesafedeki en doğru ve en kapsamlı haberciliği kendilerinin yaptığını öne sürerek izleyici ilgisini talep ederler. Bu vaat, “her
kesime eşit mesafe” temelindeki bir hak arayışını da mümkün kılar ve
izleyicilerin bu vaadin “hakikiliğini” sorgulama şansı doğar.
Televizyon haberciliğinde etik sorunlar < 223
Bununla birlikte, medyadan eşit muamele beklemekle ilgili olarak buraya
kadar sözünü ettiğim beklentiler ve meşruiyet arayışları hukuki anlamda da bir hak doğduğunu ifade etmez. Çünkü vaatler, yaratılan beklentiler ve bunun sonucunda karşılaşılan hayal kırıklıkları hukukun müdahale alanına otomatik olarak giremez. Medya temsilinden beklenen
eşit muamele ve eşit mesafe, yayıncılık alanını düzenleyen yasalar ile
ilgili diğer yasalarda dayanak bulur. Sözü edilen izleyici beklentiler ise,
ancak bu yasal düzenlemelerin yapılmasını gerektiren insani, vicdani
ve etik temel olarak anlaşılmalıdır.
Türkiye’de 3984 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayınları Hakkında Kanun da, yayın ilkeleri ile ilgili dördünce madde altında her
türlü ayrımcılığı, nefret söylemini ve ırkçı nefret duygularını kışkırtıcı
nitelikteki yayınları yasaklar:
b. Toplumu şiddete, teröre, etnik ayrımcılığa sevk eden veya halkı sınıf, ırk, dil, din, mezhep ve bölge farkı gözeterek kin ve düşmanlığa
tahrik eden veya toplumda nefret duyguları oluşturan yayınlara imkân verilmemesi.
d. İnsanların dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din,
mezhep ve benzeri nedenlerle hiçbir şekilde kınanmaması ve aşağılanmaması.
u. (Değişik: 1/7/2005-5378/37 md.) Kadınlara, güçsüzlere, özürlülere ve
çocuklara karşı şiddetin ve ayrımcılığın teşvik edilmemesi.
v. (Değişik: 3/8/2002-4771/8 md.) Yayınların şiddet kullanımını özendirici veya ırkçı nefret duygularını kışkırtıcı nitelikte olmaması.
Televizyon haberciliğinde ayrımcılıkla ilgili sorunlar
Televizyon haberleri farklı sosyoekonomik ve sosyo kültürel tabakadan izleyicilerin, yaşadıkları toplumdan ve genel olarak dünyadan haberdar
olmak için yararlandıkları en temel kaynaklardan biridir. Üstelik bu
kaynaktan yararlanmak zahmetsiz ve masrafsızdır. Bu tür avantajları
nedeniyle televizyon haberlerinin yazılı basın veya diğer kaynaklarla
224 > Televizyon haberciliğinde etik
karşılaştırıldığında, bir dünya algısı biçimlendirmek ya da bu algıya
katkı yapmak bakımından etki alanı daha güçlüdür. Televizyon haberciliğinde yapılan ayrımcılık çok daha geniş bir toplum nezdinde yapılmış bir hak ihlali olacağından, bu ihlalin demokratik bir toplum hayatı
bakımından zarar verici sonuçları da daha güçlü ve daha yaygın biçimde açığa çıkacaktır. Bu nedenlerle televizyon yayıncılığında yer alan
ayrımcılık biçimlerine karşı alınması gereken etik konum üzerine düşünürken, televizyon haberciliğine öncelikli bir ilgi göstermek kaçınılmazdır. Televizyon yayıncılığının simgesel bir yeniden üretim mecrası
olarak açığa vurduğu, toplumun dezavantajlı kesimlerine yönelik çok
tipik bazı ayrımcılık biçimleri vardır. Bunları kabaca dört başlık altında
gruplandırabiliriz:
a. Yok saymak ya da çok sınırlı bir biçimde yer vemek: Televizyon
haberlerinin belirli toplum kesimlerini ya da belirli nitelikleri olan
kişileri haber konusu olarak gözardı etmesi ve yok saymasıdır.
Büyük yayın kuruluşları tarafından sürdürülen haberciliğe yönelik basit bir inceleme bile, ayrımcılığa maruz kalmak bakımından
“kırılgan” bir konumları olan kişiler ve grupların haberlerden ya
büsbütün dışlandıklarını ya da haberlerde çok sınırlı ve çoğu zaman ayrımcılığı sürdürecek biçimlerde temsil edildiklerini gösterir.
Örneğin: Televizyon haberciliği, iç ve dış politika bakımından bir
ülkenin problemli bir tarihinin olduğu belirli “azınlık” gruplarının
yaşadıkları sorunlara ya tamamıyla kör olan ya da çok sınırlı biçimde değinen bir haberciliktir.
b. Olumsuzlukların konusu yapmak: Ayrımcılığa uğramak bakımından dezavantajlı konumları olan kişi ya da gruplar televizyon
haberciliğine konu oldukları zaman da genellikle olumsuz bir etki
yaratacak biçimde portrelenirler: Örneğin bu tür haberler, “travestiler Taksim’de huzursuzluk çıkarıyor;” “eşcinsel öğretmen chatleştiği iki gençle de ilişkiye girdi;” “asılsız soykırım iddialarını çürüten
web sitesinden rahatsız olan Ermeniler, pornografik ve küfürlü epostalarla, bu siteye çirkin bir saldırı başlattı;” “Güneydoğulu kapkaççının babası da sabıkalı çıktı” gibi giriş cümleleriyle başlayabilir
ve haberin içeriği bütünüyle negatif bir imge üretme eğilimindedir.
Televizyon haberciliğinde etik sorunlar < 225
Elbette buradaki sorun bu tür konuların haber yapılması değil, bu
kişi ve grupların genellikle sadece olumsuzluklarla habere konu
olmalarıdır. Başka bir deyişle, televizyon haberciliğinin başarılı ve
makul eşcinsellere, travestilere, Ermenilere ya da Kürtlere ve hatta
kadınlara yer verme eğiliminin düşük olmasıdır. Bu kesimleri olumsuzlayan ve suç ortamlarının birincil aktörü gibi sunan haberleri öne
çıkarmak ise oldukça yaygın bir eğilimdir.
c. Ayrımcı nitelemelerle birlikte anmak: Dezavantajlı grupların habere konu olma biçimlerinin, ayrımcılığa uğramalarına neden olan
durumla hiç ilişkisi olmadığı halde, haberde hemen her zaman bu
konumun altının çizilmesidir: “Kredi borcu yüzünden bunalıma giren Yahudi işadamı, arkadaşının iki yaşındaki kızını kaçırıp yüklü
miktarda fidye istedi;” “Türbanlı tıp öğrencisinin ÖSS sınavına, kendi yerine başkasını soktuğu açığa çıktı.” Her iki durumda da habere
konu olan çocuk kaçırma ya da sınav sahtekarlığı olaylarının, altı
çizilen Yahudilik ya da türbanlılık konumlarıyla bir ilgisi yoktur.
Ancak haberlerde kullanılan dil, gerçek yaşam alanlarında ayrımcılığa maruz kalma olasılıkları daha yüksek olan Yahudiler veya
türbanlılarla ilgili olumsuz bir porte üretecek veya mevcut olumsuz
önyargıların pekişmesine neden olacak niteliktedir.
d. Nefret söylemi geliştirmek: Nefret söylemi, daha önce ayrıntılı olarak değinildiği gibi, hem genel olarak medyada hem de özellikle
televizyon haberciliğinde zaman zaman tekrarlanan etik dışı ve sorumsuz bir habercilik türüdür. Nefret söylemini kışkırtan haberler,
çoğu kez, ülke gündemine ani olarak giren ve sansasyonel bir tarafı
da bulunan haberlerdir. Bir anda tüm bültenlerin içeriğini oluşturan bu tür haberler, kamu gündeminde de yoğun tartışmalara ve
kutuplaşmalara neden olur. Medyanın, en çok ihtiyaç duyulan bir
dönemde, soğukkanlı değerlendirmeleri ve mesafeli tutumları askıya almasına yol açan nefret söyleminin linç, yağma, şiddet içeren
protesto gösterileri ve kargaşa ortamıyla sonuçlanması da çoğu zaman kuvvetle muhtemeldir. Türkiye’de nefret söyleminin yol açtığı toplumsal olaylara, “Atatürk’ün Selanik’te doğduğu eve bomba
atıldığı” yönündeki asılsız haberle başlayan ve başta Rumlar olmak
226 > Televizyon haberciliğinde etik
üzere İstanbul’daki azınlıkları hedef alan1955’deki 6 -7 Eylül olayları iyi bir örnektir. Yakın tarihimizdeki birçok başka üzücü olayda
da medyada yer alan nefret söyleminin sorumluluğunun olduğu bilinmektedir. Örneğin; 2005 yılında, Mersin’de Newroz kutlamaları
sırasında meydana gelen bayrak yakma olayında da, faillerin, küçük yaşta, provokasyona ve kullanılmaya açık çocuklar oldukları tamamen unutulmuş, televizyon haberlerinde günlerce tekrar tekrar
ve kışkırtıcı biçimde bu olayın görüntülerine yer verilmesi sonucu,
ülke çapında Kürt vatandaşlara yönelik linç girişimleri yaşanmıştı.
Ani ve çok acı sonuçlar yaratabilecek nefret söylemi, medya çalışanlarının etik bir sorumluluk çerçevesinde üzerinde en dikkatle düşünmeleri gereken konulardan biridir.
Değerlendirme
Medyadaki ayrımcılığın hayattaki ayrımcılıkların simgesel, dilsel yeniden
üretimi olduğunu kabul etmek, bu yeniden üretimin aynı zamanda karşılıklı olarak kurucu bir boyutunun da olduğunu kabul etmek anlamına
gelir. Yani, medya toplum hayatındaki ayrımcılıkları yeniden ürettiği
kadar, bu yeniden üretimin toplum hayatındaki ayrımcılıkları besleme
ve o hayat içinde yeni ayrımlar kurma yeteneği de vardır. Benzer biçimde, “gerçek” hayatın ayrımcılıktan büsbütün arındırılması ne kadar
ütopik görünüyorsa, medya söyleminin ya da televizyonun ayrımcılıktan arındırılmasının da o kadar ütopik olduğu söylenebilir. Aslında
aynı şey “etik” için de söz konusudur. Kişilerin ve medya söyleminin
etik bir tutarlılık içinde olmasını beklemenin, insanlığın genel çıkarının
üstün geleceğine ve genel çıkarın aslında “çıkar gözetmeme”ye dayandığına duyulan nahif bir inançtan kaynaklandığı da eklenebilir. Bu genel çıkarın farkına varılacağını ve ötekiler aleyhine çıkar gözetmenin
birgün son bulacağını ummak için tarih sayfalarından derlenen olumlu
bir ipucu da yoktur. Alan Badiou’nun söylediği gibi, “insan denen hayvanın normal davranışı Spinoza’nın ‘varlıkta sebat’ dediği şeyle ilgili
bir meseledir, yani çıkarının peşine düşmekten ya da kendini korumaktan başka bir şey değildir” (Badiou, 2003: 55). Bu anlamda, “tarafsız” ve
“nesnel” haber diye bir şeyin söz konusu olamayacağını, her haberin
Televizyon haberciliğinde etik sorunlar < 227
belirli bir taraf konumundan verildiğini, nesnellik ve doğruluğun göreceli olduğunu nasıl kabul ediyorsak; ayrımcılığın mevcut olduğunu ve
belki her zaman olacağını da kabul etmek gerekir.
Ancak yine de, medya tarafsızlığı konusunda alınabilecek tutarlı bir etik
konum tam da bu hakikati kabul etmekten ve bu farkındalıktan kaynaklanır: taraf olmak kaçınılmaz ise kimden yana taraf olacağımızı, etik
bir zeminde kalma çabası doğrultusunda müzakere edebiliriz. Enrico
Morresi’nin ifade ettiği gibi, gazetecilikte bol miktarda uyulması gereken “kod” vardır (Morresi, 2003). Öyleyse, kodların her gün yeniden
ihlal edilmesini engellemenin yolu yeni kodlar eklemek olmayabilir. Bu
ihlallerin toplumsal sonuçlarına ve kodların içselleştirilmelerinin önemine ilişkin farkındalık yaratmak öncelikli amaç olmalıdır. Ayrımcılık
karşıtlığı ile ilgili etik tutarlılığı da burada aramak gerekir. Ayrımcılıktan kaçınmanın zorluklarını her an akılda tutmak ve bu ayrımcılığı
öteki lehine dengelemeye çalışmak bu tutarlılığın en temel koşuludur.
Bu koşula uyarak; az olanı, azınlık olanı ve ayrımcılığa karşı kırılgan
konumları gözetmeyi amaçlayan pozitif bir ayrımcılık, medyada ortak bir
etik davranış zemini yaratmanın ana ilkesi olabilir.
Kaynaklar
Badiou, Alain (2003). Etik: Kötülük Kavrayışı Üzerine Bir Deneme. Çev. Tuncay Birkan.
İstanbul: Metis.
Enrico Morresi (2003). Haber Etiği: Ahlaki Gazeteciliğin Kuruluşu ve Eleştirisi. Çev. Fırat
Genç. Ankara: Dost.
Gren, Donald P. vd. (2001). “Hate Crime: An Emerget Research Agenda.” Annual Review
of Sociology 27: 479-504.
İnsan Hakları Gündemi Derneği, “Türkiye’de Ayrımcılık, Irkçılık ve Nefret Suçlarıi” 14
Haziran 2005. www.rightsagenda.org/main.php?id=49.
Pankowski, Rafal (2007). “How to Understand and Confront Hate Speech.” www.
unitedagainstracism.org/pages/thema03.htm.
Werbner, Pnina (2005). “Islamophobia: Incitement to religious hatred – legislating for a
new fear?” Anthropology Today 21(1): 5-9.
Download