ÇEVRE
EKONOMİSİ
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
ÇEVRE SORUNLARININ EKONOMİK
ETKİNLİK KRİTERLERİ
Doç.Dr. Selim İNANÇLI
Sakarya-2015
Üçüncü Bölüm
ÇEVRE SORUNLARININ
EKONOMİK ETKİNLİK
KRİTERLERİ
İçindekiler
3. Çevre Sorunlarının Ekonomik Etkinlik Kriterleri
3.1 Pareto Optimalite Kriteri
3.2 Sosyal Refah Kriteri
3.3 Prodüktivite Kriteri
3.4 GSMH ve Genişletilmiş GSMH Kriteri
3.5 Dengeli Gelir Dağılımı Kriteri
3.6 Sürdürülebilir Kalkınma Kriteri
3.7 Kaynak Dağılımı Kriteri
3. Çevre Sorunlarının Ekonomik Etkinlik Kriterleri
Ekonomi, kıt kaynakların kullanımı ve paylaşım ilkelerini belirleyen bilim dalıdır.
Çevresel kaynakların ve direnme gücünün niceliksel açıdan giderek kısıtlı bir hale gelmesi
ve kirlenme sorununun bu kaynakların kullanılabilirliğini niteliksel yönden de sınırlaması,
konuya ekonomik açıdan bakmayı zorunlu kılmaktadır. Ekonomik ve toplumsal sistemler,
mülkiyeti belirlenmiş olan her türlü malın etkin bir şekilde kullanılacağı ve bu malın sahibi
tarafından başka hiç bir önlem alınmasına gerek olmadan korunacağı ana varsayımı üzerine
kurulmuştur. Çevrenin ve ekolojik sistemlerin özel mülkiyete tabi olması mümkün değildir.
Bunun üç nedeni vardır;
(1) Özel mülkiyetteki mallar, sahipleri tarafından başkalarının kullanımına ve
yararlanmasına kapalı tutulabilmelidir. Aksi takdirde mülkiyetin anlamı kalmaz. Oysa
çevresel olaylar, genellikle akışkan özelliği taşımaktadır. Üretim ve tüketim sonucu
meydana gelen atıklar hava ve sulara verilerek metorolojik ve hidrolojik çevreyle deşarj
noktasından çok uzaklara taşınabilmektedir.
(2) Çevresel
kaynakların kamu mülkiyetinde bulunmasının, bu kaynakların
geliştirilebilmeleri açısından önemi büyüktür. Bireyler ekonomik açıdan ne kadar güçlü
olurlarsa olsunlar, çevre kaynaklarından etkin bir biçimde yararlanabilmek için gerekli olan
bütün yatırımları gerçekleştiremezler, gerçekleştirseler bile bu yatırımlardan elde edilecek
faydaları yaptıkları yatırımı haklı kılacak boyutlarda kullanamazlar.
(3) Çevrenin parasal değerinin belirlenememesi klasik ekonomik çerçeveler içine
yerleştirmesini imkansız kılmaktadır. Böylece çevresel bozulmadan doğacak zararların da
ekonomik açıdan ifade edilmesi mümkün olmamaktadır. Ortak mülkiyette olan ve parasal
değeri belirlenmemiş olan çevre, herkesin malıdır. Ancak ekonomik yaklaşımlar içinde, hiç
kimsenin malı değilmiş gibi işlem görmektedir.
Çevre kirliliğinin önlenmesinde, yukarıda belirtilen mülkiyet sorunu nedeniyle büyük
güçlüklerle karşılaşılmaktadır. Faaliyetleri sonucunda tek tek kirlenmeye neden olan
bireyler için, alınacak önlemler açısından bir çekicilik yoktur. Çevre kirliliğini önleyici
tedbirler(örneğin,
arıtma
tesisleri),
büyük
yatırım
ve
işletme
giderleriyle
gerçekleştirilebilirler. Çevre sorunlarına ekonomik açıdan yaklaşıldığında iki ana güçlükle
karşılaşılmaktadır. Bunlardan birincisi, kirlenmenin ve alınacak önlemlerin sonucunda
ortaya çıkacak iyileşmenin parasal birimlerle ifade edilmesindeki güçlüktür. İkincisi ise,
uygulamaların ekonomik etkinlik ve verimliliğini ölçmek için kullanılacak kriterlerin
seçimine ilişkindir. Ekonomik etkinliğin ölçülebilmesi için genel olarak beş ana kriter
bulunmaktadır. Buna ek olarak ta sürdürülebilir kalkınma kriterini ve kaynak dağılım
kriterini eklemek mümkündür.
3.1.Pareto Optimalite Kriteri
Bir ekonominin amacı elde bulunan kaynaklar ve üretim olanakları dahilinde,
toplumda yaşayan bireylerin refah düzeyini maksimum kılacak mal ve hizmetleri
üretmektir.
Pareto kendi mantığı içinde yıkılması imkansız bir ölçüt geliştirmiş ve bu ölçüt
yardımıyla ekonomide genel dengenin bulunmasına olanak sağlamıştır. Pareto değer
yargısına göre bir toplumda diğer bireylerin refahı değişmeksizin, bir bireyin refahı
arttırıldığında toplumun refahı artar. Bireylerin toplam faydaları sadece kendilerinin
tükettikleri mal ve hizmetlere bağlı ise, yani fayda fonksiyonunda dışsallıklar yoksa bu
durumda toplumun toplam refahı, bireylerin refahları toplamına eşittir. Bu faydalar mal ve
hizmetlerle ölçülebileceği gibi, bireyin içinde yaşadığı çevresel ortamda olabilir. Pareto
değer yargısı yardımıyla Pareto optimumunu şu şekilde tanımlamak mümkündür. Bir
toplumda diğer bireylerin refahım azaltmadan bir bireyin refahını arttırmak olanaksızsa,
Pareto optimumu sağlamış demektir.
Pareto optimalité kriteri, bir toplumu oluşturan bireylerin en az birinin, diğer
bireylerin elde ettiği faydaları, olumsuz yönde etkilemeksizin ulaşabileceği maksimum
fayda düzeyini gösterir. Pareto optimumuna ulaşılabilmesi için ürünlerin tüketicilere,
üretim faktörlerinin de çeşitli üretim alanlarına optimum olarak dağıtılması gerekir. Bir
toplumda maksimum fayda düzeyine ulaşabilmek için ürünlerin, söz konusu diğer ürünler
arasındaki marjinal ikame oranları bütün tüketiciler için aynı olacak şekilde tüketiciler
arasında dağıtılmış olması gerekir. Aynı şekilde, üretim faktörlerinin optimum kullanımı,
bu faktörlerin değişik malların üretimindeki marjinal fiziksel verimliliklerin (Marjinal
teknik ikame oranı) aynı olduğu zaman gerçekleşir.
Bir basit şekil yardımıyla iki bireyden oluşan bir toplumda pareto optimalite
kavramını açıklamak mümkündür.
Şekil-3.1: Pareto Optimalite Kriteri
y’nin faydası
Bir ekonomide sadece iki birey bulunduğunu varsayalım. X’ in 100 Y’ nin de 150
birim fayda sağlayarak A noktasında dengeye geldiğini varsayalım. Eğer x, y’ nin elde
ettiği faydayı azaltmaksızın kendi faydasını mümkün olan maksimum düzeye getirebilirse
(B noktası), toplumun toplam refah düzeyi artmış olur. Böyle bir gelişme pareto optimumu
olarak adlandırılır. Benzer biçimde D ve C noktaları da pareto optimumunu verir. E noktası
ise x’ in faydasını arttırırken Y’nin faydasını azalttığı için pareto optimumunu sağlamaz.
Pareto optimumu görüldüğü gibi, toplumun refah düzeyini arttırıcı değişiklikleri
belirleyebilmektedir. Ancak, belirli bir ekonomide sonsuz sayıda pareto optimalité noktaları
bulunabileceğinden, tek bir çözüm getirememektedir.
3.2. Sosyal Refah Kriteri
Sosyal refahın amacı tüketicinin fedakarlıkta bulunmak istediği kaynak miktarı ile
toplumun ek birim üretmek için tahsis ettiği üretim miktarını birbirine eşitlemektir. Bir
eşitlik söz konusu olduğunda toplumsal refah maksimum olacaktır. Başka bir deyişle
toplumsal refah, marjinal sosyal maliyetin, marjinal sosyal faydaya eşit olduğunda
maksimumdur.
Bir toplumun refahı, o toplumu oluşturan bireylerin refah düzeylerinin bir
fonksiyonudur. Eğer refah düzeyi bir fonksiyon tarafından belirlenebilirse, toplumun
refahını maksimum kılacak ekonomik çözümlerin bulunması çok kolay olacaktır. Sosyal
refah fonksiyonunun kullanışını Şekil-2’de açıklamak mümkündür.
Şekil-3.2: Sosyal Refah Maksimizasyon
Y’nin
Şekilde il, İ2, İ3, İ4 ile gösterilen eğriler eş refah eğrileridir. Yada toplumun eş refah
eğrileri olarak adlandırılır. İl eğrisi üzerinde A ve F noktası aynı refah düzeyini gösterir.
Ancak F noktası A noktasına göre pareto kriteri açısından daha olumsuzdur. Şekildeki D
noktası eş refah eğrisinin fayda imkanları sınırı eğrisine teğet olduğu noktada oluşur. Bu
nokta pareto optimumu koşulunu sağlamakta ve sosyal refah, maksimize etmektedir. İ4 eş
refah eğrisi daha yüksek toplumsal refahı temsil eder. Ancak toplumun buna ulaşması
olanaksızdır. Çünkü fayda imkanları sınırı eğrisi ile ortak noktası yoktur. Bilindiği gibi
fayda imkanları sınırı eğrisi, toplumun belli teknolojik bilgi, insan gücü ve doğal
kaynaklarına göre ulaşabileceği maksimum fayda imkanlarını göstermektedir.
Ayrıca fayda imkanı sınırı eğrisi üzerindeki her nokta pareto değer yargısı yada
sosyal refah açısından etkin noktalardır. Bu nedenle genel maksimumu sağlayan C, B, E, F
noktalarında pareto etkindir. Ancak A noktası C ve F ile aynı toplumsal refahı sağlamasına
karşın pareto etkin değildir. Eğer D noktası mümkün değilse A yerine C ve F noktasında
bulunmak toplum yararınadır.
3.3. Prodüktivite Kriteri
Prodüktivite kriteri, pareto optimumuna benzer daha etkin olanıdır. Prodüktivite çevre
kalitesinin oluşmasını mal ve hizmetlerin ölçülen çıktılarını bir araya getirir.
Prodüktivite, bir ekonominin mevcut kaynaklarla ve sahip olunan teknik imkanlarla
en yüksek düzeyde mal ve hizmet üretiminin gerçekleşmesi olarak tanımlanır. Örneğin,
birkaç tüketicinin bulunduğu, sadece iki malın üretildiği bir ekonomi düşünün.
Şekil-3.3: Üretim İmkanları Eğrisi
Şekil 3’ te pp’ eğrisi üretim imkanları sınırı eğrisidir. Üretim imkanları sınırı eğrisi
ulaşılabilecek maksimum üretim düzeyini ya da çıktı düzeyini gösterir. A noktası mevcut
kaynakların tam olarak kullanılmadığı bir üretim düzeyini göstermektedir. Yani A
noktasında ekonomi düşük bir prodüktivite ile çalışmaktadır. B ve C noktaları üretim
imkanları üzerinde bulunduğundan prodüktif üretim söz konusudur. B noktasında y malı x’
e (xl,yl) göre daha fazla, C noktasında ise x malı y’ ye (x 2,y2) göre daha fazla
üretilmektedir.
Prodüktivite kriteri ile pareto optimumu arasında yakın bir ilişki söz konusudur. Aynı
miktarda kaynak harcayarak daha yüksek düzeyde bir üretimi gerçekleştirmek ve bu
üretimi toplumun faydasına sunmak şüphesiz ki pareto kriteri açısından olumlu bir
ekonomik dönüşüm anlamına gelmektedir. Böylece prodüktif olmayan bir ekonominin
pareto optimumu düzeyinde olmayacağı görülmektedir. Prodüktivite, böylece pareto
optimumu için gerekli koşuldur. Fakat yeterli değildir.
Prodüktif olarak üretim yapan, fakat yanlış mal ve hizmetleri üreten bir ekonomi için
pareto optimumu söz konusu olmaz. Çünkü bir üretim için harcanan kaynakların başka
alanlara kaydırılması ve toplumdaki bireylerin ihtiyacı olmayan mal ve hizmetler yerine
daha yüksek fayda sağlayan mal ve hizmet üretimi pareto kriteri açısından daha olumlu bir
durum yaratacaktır.
Çevre koruma bir kıt kaynak alternatif kullanım alanıdır. Dolayısıyla, kaynak
kullanımında etkinlik sağlandığı ölçüde refah artışına katkıda bulunacaktır. Bir ülkede
kaynakların etkin kullanılması, bunların en iyi amaçlara yöneltilmesi ve israf edilmemeleri
demektir. Oysa bir toplumda halkın tercihleri arasında kaliteli çevre de yer alır. Diğer
yandan çevre koruma, kaynakları israf etmemek anlamına gelir. Burada çevre
kirlenmesinin, kaynakları etkin kullanmamak demek olduğu kolaylıkla görülmektedir.
Bundan başka, üretim metotlarına ilişkin tercih kararları çevre bozulması yoluyla refahı
etkileyebilir. Bu kararlar kıt kaynaklardan tasarruf, israfın asgarileştirilmesi, kuruluş
yerinin iyi seçilmesi, en verimli üretim metotları kullanılması gibi hususlar içerir. Bütün
bunlarda çevre sorunlarıyla yakından ilgilidir. Demek ki çevre sorunları ile kaynakların
etkin kullanımı arasında son derece kuvvetli ilişkiler mevcuttur.
Kaynakların etkin kullanılabilmesi için firmaların marjinal özel maliyet yanında
marjinal dışsal maliyetlere de katlanmaları gerekir.
O halde marjinal sosyal maliyet marjinal özel maliyet ile marjinal dışsal
maliyetlerden oluşmaktadır.
MSC=MPC+MEC
Aynı şekilde Marjinal dışsal fayda marjinal özel fayda ile marjinal dışsal faydad an
oluşmaktadır.
MSB=MPB+MSB
Kaynakların prodüktif kullanımı Marjinal Sosyal Maliyet (MSC)’ in Marjinal
Sosyal Fayda (MSB)’ ya eşitlenmesiyle gerçekleşmektedir.
MSC=MSB
Bu açıklamaları şekil üzerinde değerlendirecek olursak;
Şekil 3.4’ te görüldüğü gibi firma marjinal dışsal maliyete katlanmadan önce P 1
fiyatından Q2 kadar üretmektedir. Firmanın marjinal dışsal maliyete katlanması sonucu
üretim maliyeti artmakta üretim Q 1 düzeyine düşerken fiyatta P 2 düzeyine artmaktadır.
Yani firma şekildeki üçgen alanı kadar negatif dışsal maliyete katlanmak zorunda
kalmaktadır.
Şekil 3.5’ te görüldüğü gibi firma başlangıçta Q1 kadar üretip P1 fiyatından satmaktadır ve
sadece marjinal özel fayda elde etmektedir. Üretim maliyetleri değişmeksizin yani firmanın
marjinal sosyal maliyeti belli iken marjinal dışsal faydaların oluşması firmanın üretimini Q1
üretim düzeyinde fiyatı P3 olmaktadır. Bu durumda firma üretim miktarını Q2’ ye yükselterek
fiyatıda P2 düzeyine bir miktar düşüş göstermiştir. Ancak ZUV üçgeni artan fayda dolayısıyla
kaynakların etkin kullanıldığını göstermekte ve üretimde prodüktivite artmaktadır.
3.4. GSMH ve Genişletilmiş GSMH Kriteri
Bir ekonomide belirli bir dönemde üretilen mal ve hizmetlerin gayri safi tutarı ya da
parasal değerine GSMH denmektedir. Bireyler kendilerine daha çok marjinal fayda
sağlayan mal ve hizmetlere parasal olarak daha yüksek değer biçtikleri için, toplum refahı
ile GSMH arasındaki ilişki açıkça ortaya çıkmaktadır. GSMH’ nın artması, toplumu
maksimum fayda sınırına yaklaştırır. Buna ek olarak eğer bu artış pareto kriterini de
sağlıyorsa, söz konusu dönüşüm olumlu yöndedir.
GSMH’ nın hesaplanmasında mal ve hizmetlerin pazar fiyatlarından oluşan değeri
kullanılmaktadır. Çevre gibi ortak mülkiyette olan unsurların sağladığı tüm faydaları pazar
fiyatları çerçevesinde değerlendirmek oldukça güçtür. Bu nedenle çevre kirliliğini giderici
önlemlerin sağladığı faydalar da GSMH hesaplarında dikkate alınmamaktadır.
Genelde çevre kirlenmesine karşı alınan önlemlerin de ekonomik temellere
oturtulması için çalışmalar sürdürülmektedir.
Bu tür toplumsal kaynaklardan sağlanacak faydaları da içeren bir “genişletilmiş gayri
safi milli hasıla(GGSMH)” tanımı bu amaçla getirilmiştir. GGSMH’ nın belirlenmesinde,
GSMH’ ya ek olarak sağlanan toplumsal faydaların değerlendirilmesi, “ödeme isteği”
kavramı ile yapılabilmektedir. Ödeme isteği, kirliliği önlemek için bireylerin ya da
toplumun biçtiği değeri belirlemektedir. Ancak bu ölçümün ekonomik açıdan tutarlı bir
biçimde belirlenmesi güçlük yaratmaktadır.
GGSMH kriterinin diğer kriterlerle ilişkisini kurmak oldukça kolaydır. Maksimum
üretim imkanları eğrisi altında bulunan bir nokta prodüktivite kriterini sağlamamaktadır.
Aynı şekilde böyle bir nokta GGSMH açısından da zayıf bir performansa işaret etmektedir.
Prodüktivitenin arttırılması GGSMH’nın da artışına neden olmaktadır. Böylece bireylerden
herhangi birinin durumunu kötüleştirmeden bir refah artışı sağlandığı için pareto kriteri de
zorunlu olarak sağlanmaktadır. Yukarıda açıklanan dört kriter içinde kritik açıdan kirlilik
sorunlarının ekonomik değerlendirilmesine en uygun kriter GGSMH’ nın arttırılması
olmaktadır.
GGSMH= MG-Atık Maddelerin Değişim Değeri- Doğal Kaynaklardaki Değişim
Değeri- Hanehalkının Kirlilik Karşısındaki Harcamalarının Değeri.
Cari Refah= Hanehalkı Toplam Harcamaları-Hane Halkının Kirlilik Karşısındaki
Harcamalarının Değeri- Atıkların Verdiği Zararın Parasal Değeri.
Sürdürülebilir Gelir= Hesaplanan Gelir- Amortismanlar- Hane Halkı Çevre
Harcamaları- Atıkların Verdiği Zararın Parasal DeğeriÇevresel Sermayenin Değer Kaybı.
Bu kavramlar çevre kirlenmesine ve doğal kaynakların tükenmesine önem
vermeksizin üretim ve harcama akımları üzerinden hesaplanacak olan milli gelirin
maksimizasyonunun,
refah
maksimizasyonu
anlamına
gelmediğini
açıkça
ortaya
koymaktadır.
Çevre kirliliğini önleyici girişimlerin ekonomik açıdan değerlendirilmesi için
kullanılan en yaygın yöntem, fayda-maliyet analizidir. Fayda-maliyet analizinin esası, söz
konusu girişimden (Örneğin, bir arıtma tesisinden) sağlanacak tüm faydaların parasal
değerlerini, belirlenmiş bir diskont oranı ve ekonomik etkinlik süresi için hesaplanan
bugünkü değeri arasında yapılan kıyaslamalara dayanmaktadır. Faydaları maliyetlerinden
fazla olan önlemler pareto, sosyal refah, prodüktivite ve GGSMH kriterini de sağlar.
3.5. Dengeli Gelir Dağılımı Kriteri
Yukarıda sayılan dört kriter, çevre kirliliğinin önlenmesi konusunda global olarak
ekonomik verimliliği ölçebilmektedir. Ancak alınacak önlemlerin ekonomik maliyetlerinin
üstlenilmesi ve sağlanacak faydalardan yararlanmada adil bir paylaşımın nasıl
gerçekleştirileceği, söz konusu verimlilik kriterleriyle belirlenememektedir. Toplumdaki
tüm bireyler daha iyi bir çevrede yaşamak isterler. Pek az birey ise bu amaca tek başına
katkıda bulunmak ister. Çevrenin korunmasına yönelik tedbirler pahalıdır. Bunların
ekonomiye yansıması sonucunda üreticilerin kar marjları düşer, tüketicilerin mal ve
hizmetler için ödedikleri fiyatlar artar. Eşitlik kriteri, bu maliyetlerin ne şekilde
paylaşılacağına açıklık getirmeye çalışır.
Çevre kirliliğini önlemek için alınacak tedbirlerin önemli bir diğer ekonomik etkisi,
bunların toplumdaki gelir dağılımını değiştirici özellikte olduklarıdır. Herhangi bir çevresel
ortamın iyileştirilmesi için yapılacak girişimlerden sağlanacak faydalar da toplumdaki
çeşitli bireyler için çok farklı değerler ifade eder. Giderlerin ve sağlanan faydaların çeşitli
gelir grupları için ayrı ayrı değerlendirilmesi eşitlik kriteri açısından önem taşır.
Alınan önlemlerin giderleri zorunlu bir biçimde tüketici fiyatlarına yansır ve
zincirleme bir biçimde tüm topluma yayılır. Düşük gelir gruplarının gelirlerinin daha
büyük bir kısmı tüketim harcamaları için ayrılmaktadır. Böylece, toplumda özellikle sanayi
sektöründe yaygın olan kanının aksine, çevre kirliliğini önleyici tedbirlerin nihai ekonomik
yükü, düşük gelir gruplarına gelirleri oranında daha yüksek maliyetler getirir. Burada
devletin maliyet dağılımında ortaya çıkan bu durumu düzeltici yönde müdahalesi gerekli
olur.
3.6. Sürdürülebilir Kalkınma Kriteri
Sürdürülebilir kalkınma, çevre sorunlarının en önemli kavramlarından biri olarak
karşımıza çıkmaktadır. Bu kavram yeni ortaya çıkmakla birlikte klasiklere kadar
inanmaktadır. Sürdürülebilir kalkınma kavramı, klasik büyüme kavramının temel
unsurlarından birini oluşturmaktadır. Ricardo, toprak ve doğal kaynakların sınırlılığından
bahsetmektedir. Malthus ise, hızlı nüfus artışından yola çıkarak, büyümenin doğal sınırları
olduğunu ve bu sınıra bir kere ulaşıldıktan sonra daha fazla mal üretmenin mümkün
olmayacağını savunmaktadır.
Sürdürülebilir kalkınma kavramı, 1987 yılında Norveç Başbakanı Bayan Brandtland
başkanlığında uluslararası uzmanlar tarafından hazırlanan “Dünya, Çevre ve Kalkınma
Komisyonu Raporu” ile önem kazanmaya ve tartışılmaya başlanmıştır. Dünyada geniş
yankılar
uyandıran
raporda
karar
vermede
ekonomik
ve
ekolojik
düşünceleri
bütünleştirmenin sürdürülebilir kalkınma stratejisinin ana teması olduğu vurgulamaktadır.
Büyüme çevre ile uyumlu olduğu sürece sürdürülebilir olarak anlaşılmaktadır.
Büyüme olduğu sürece zenginlerden fedakarlık beklenmeksizin yoksulların yaşamlarının
iyileştirilmesi ümidi vardır. Ancak gerçekte sürdürülebilir küresel ekonominin başarılması,
yoksulların payını arttırmak için zenginlerin tüketimini kısıtlamadan mümkün değildir.
Kısaca ekonomik kalkınma sırasında çevre baskıları ekolojik denge ile sürekli bir
kalkınma dengesinin sağlanmasını amaçlamaktadır. Bir başka deyişle bir taraftan ekonomik
kalkınması devam ederken, diğer taraftan çevre korunması ve ekolojik denge de sağlanmış
olacaktır.
Sürdürülebilir kalkınma anlayışındaki gelişme kavramı, sadece niceliksel gelişmeyi
değil, niteliksel gelişmeyi de içermektedir. Niteliksel gelişme, mal ve hizmet üretimindeki
fazlalığı değil, mal ve hizmetlerin yüksek standardını, temiz ve sağlıklı bir çevreyi, parayla
ölçülemeyen her türlü yaşam kalitesini arttırıcı unsuru içermektedir.
Sürdürülebilir kalkınma, mevcut ihtiyaçları gelecek jenerasyonun kendi ihtiyaçlarını
karşılamasına engel olmadan, ekonomi ile ekosistem arasındaki dengeyi koruyan, ekolojik
açıdan sürdürülebilir nitelikte olan bir ekonomik kalkınmadır. Bu kavram, kendi içerisinde
iki anahtar faktör içerir;
(a) İhtiyaç kavramı;
özellikle öncelik verilmesi gereken yoksulların önemli
ihtiyaçları,
(b) Teknolojik ve sosyal organizasyonların çevrenin mevcut ve gelecekteki
ihtiyaçlarını karşılaması üzerine oluşan kısıtlama fikridir.
Sürdürülebilir kalkınma yatırım prosesinin sadece parasal kazançlar olarak anlaşılıp
yönetilmesi değil, parasal olmayan faktörlerin de ( sosyal, kültürel ve ekolojik gerçekler)
gözönüne alınması gerektiğini belirtir.
Çevrenin sürdürülebilir kullanımının sağlanabilmesi için ilk öncelik şu ekonomik
politikaların geliştirilip uygulanması ile mümkündür.
(a)
Yeni, teknolojilerin geliştirilip hızlandırılması ya da yeniden değerlendirilmesi,
(b) Zengin ülkelerde üretimin büyümesine daha fazla izin verilmemesi,
(c) Küresel
nüfusun
mümkün
olan
en
kısa
zamanda
stabilize
edilmesi
(durağanlaştırılması),
(d) Uluslararası girdi dağıtımının geliştirilmesi ve dengeli dağılımıdır.
3.7. Kaynak Dağılımı Kriteri
Çevre sorunu, her şeyden önce daha iyi bir çevre ile daha çok üretim ya da bugünkü
kuşakların gereksinmeleriyle gelecektekilerin gereksinmeleri arasında bir karar verme
sorunudur. Bir başka deyişle, kaynakların çevre ile diğer mallar arasında dağıtımı, bugünkü
kullanımlarıyla gelecekteki kullanımları arasında seçim yapılması sorunudur. Çözümün
kaynak dağılımı çerçevesinde aranması çevre sorununu iktisadi sorunun bir parçası haline
getirmektedir.
Çevre kirliliğine yol açan olayın özünde, mal ya da hizmetlerin üretimi veya tüketimi
gelmektedir. Bu anlamda her iktisadi çalışma çevre kirliliğine yol açmaktadır. Diğer yandan
çevre kirliliğinin önlenmesi ve yaratılan kirliliğinin temizlenmesi de bir maliyet, yani kıt
kaynakların kullanımını gerektirir. Bu ise aynı kaynakların kullanılacağı başka malların
üretiminden vazgeçmek demektir. Kısaca üretim artışı ile çevre kirliliği arasında aynı yönlü
bir ilişki söz konusudur. Bunun da ötesinde çevre korumaya ayrılan kaynaklar diğer
yatırımlara ayrılan kaynaklardan karşılanacağından toplam yatırımlarda, dolayısıyla da
GSMH artış hızında, düşme ve büyümenin yavaşlaması yönünde bir etkinin ortaya çıkması
da beklenmelidir.
Hiç bir atık ya da artık yaratmadan üretim ve tüketim yapmak fizik yasalarına, hiç
girdi/ kaynak kullanmadan çevreyi koruyucu veya temizleyici önlemler almak da iktisat
yasalarına aykırı olduğuna göre üretim, tüketim ve GSMH artışından hiç bir özveride
bulunmadan çevreyi korumakta mümkün değildir.
Bugün çevreyi gözetmeden yapılacak üretim artışları ve büyüme, yakın bir gelecekte
beşeri ve doğal kaynaklarda niceliksel ve niteliksel azalmalara neden olacaktır. Bu durum,
insan refah ve mutluluğunda düşüşlere yol açacak, belki de yaşamı tehlikeye atacak, bunun
yanında üretim imkanlarını azaltarak büyümede ani ve hızlı azalmaları getirecektir.
Diğer yandan insanların gereksinmelerinin karşılanması, özellikle yoksulluk ve açlıkla
mücadele, eğitim, sağlık v.b. hizmetlerin geliştirilmesi için üretim ve büyüme gereklidir.
İnsanlık henüz, niteliksel ve niceliksel gelişme için gerek duyulan kaynakları yaratacak
büyümeden çok şeyler beklemektedir. Ayrıca çevre kirliliğinin önlenmesi, ekolojik
dengelerin korunması, bu amaçla ekolojik dengelere uygun teknolojilerin geliştirilmesi
çabalarının kendisi de kaynak kullanımını gerektirmektedir. Daha iyi bir çevre için daha
çok kaynak yaratılması gerekir ki bu da ancak büyüme ile sağlanabilir.
Çevre sorunları, hemen her zaman kendi kendini yenileme yeteneği olan kaynaklarla
ilgili bulunuyorsa, bunlara yenilenebilir doğal kaynaklar adı verilmektedir. Hayvan, balık
ve bitki türleri, tarım toprakları, çayır ve meralar, ormanlar, yeraltı ve yerüstü su
kaynaklan yenilenebilir doğal kaynaklara örnek olarak gösterilebilir. Sorun, söz konusu
kaynakların aşırı kullanma yüzünden, kendini yenileme yeteneğinin yok olma tehlikesiyle
karşı karşıya kalmalarından kaynaklanmaktadır.
Çevre kirliliği geriye dönülmesi çok güç olan bir süreçtir. Ekolojik dengeler bir kez
bozulunca onarılması çok güçtür. Böyle bir sürece girilmesi kısa bir süre sonra çevreyi
onarmayı güçleştirecek ve istenilen büyüme hızına ulaşılmasını engelleyecektir.
Kaynakça
-
-
Cihan DURA ”Çevre Sorunları ve Ekonomi”, Çevre Üzerine, TÇSV. Yay., Ankara, Haziran-1991.
Orhan USLU, “Çevre Sorunlarına Temel Ekolojik ve Ekonomik Yaklaşımlar”, ÇEVRE VE
EKONOMİ, TÇSV Yay., Ankara, Ağustos -1985.
Robert- Nancy S. DORFMAN, ’’Economics of the Environment”, W. W. Norton and Company,
Newyork, 1977.
Mehmet KARPUZCU, “ Çevre Ekonomisi”, İ.T.Ü. Yay., İstanbul, 1987.
Çelik ARUOBA, “Çevre Ekonomisi, Gelişme Ekonomisi”, İNSAN, ÇEVRE, TOPLUM, Ankara, Ocak1992.
Environmentally Sustainable Economic Development; Building on Brundtland”, UNESCO-1991.
Güneş GÜRSELER, “Dikkat Dünya Tektir”, Ümit Yay., Ankara, Kasım-1992, s.45.
Ömer KULELİ, Arslan SONAT ve Diğerleri, “Türkiye’ de Çevre”, Yeni Yüzyıl Yay., İstanbul.
DASQUPTA, P.G. HEAL, “Economic Theory of Exhaustible Resources”, Cambridge University
Press, Cambridge, U.K., 1979.
F.R. ANDERSON, A.V. KNESE, ve Digerleri, “Environmental Improvement Through Economic
Incentives”, Baltimore, 1979.
Download

3.1.Pareto Optimalite Kriteri