LEVHA HAREKETLERÝNÝN ETKÝLERÝ
YER’ÝN YAPISI
Geosferler
Dünya, iç içe farklý yoðunluk ve kalýnlýklardan oluþan geosferlerden oluþmuþtur.
Geosferlerden yer kabuðunun ortalama kalýnlýðý 33
kilometre kadardýr. Yer kabuðu bileþim ve yoðunluk bakýmýndan granitik kabul (SÝAL) ve bazaltik kabuk (SÝMA) olmak üzere 2 kýsýma ayrýlýr.
Yer’in derinlikleri hakkýnda elde edilen bilgiler
•
Geçmiþten günümüze bazý jeolojik devirlerde levhalarýn tahmini
Volkanizmayla yeryüzüne ulaþan üst mantodan ge-
konumlarý
len materyallerin incelenmesiyle
•
Levha (Plaka)
Bilimsel amaçlý ya da madencilik amaçlý yapýlan
Karalarý oluþturan ve ayný zamanda okyanuslarýn ve
denizlerin altýnda devam eden yer kabuðu tek parça deðildir. Yer kabuðu levha adý verilen parçalardan oluþmuþtur.
sondajlarla
•
Yeryüzüne ulaþan meteoritlerin yapý ve bileþimlerinin incelenmesiyle
•
Çekirdekteki ýsýnýn etkisiyle ýsýnan magma kütlelerinde konveksiyonel akýntýlar oluþur. Bu akýntýlarýn etkisiyle
levhalar, magmanýn akýcý olan üst kýsmýnda hareket eder.
Deprem dalgalarýnýn ya da yapay sismik dalgalarýn
incelenmesiyle elde edilir.
Mantoda gerçekleþen konveksiyonel akýntýlar, Yer’in
iç kýsýmlarýnda radyoaktif bozunum sonucunda oluþan ýsýnýn yüzeye aktarýlmasý zorunluluðundan kaynaklanýr.
Sismik dalgalar yerküre içinde bulunduklarý ortamýn
iletim özelliklerine baðlý olarak deðiþik yayýlma hýzlarý
göstererek bulunduklarý ortam hakkýnda bilgi verebilmektedir.
Levha Tektoniði
Yerküre’deki bölgesel yapýlarýn oluþumuna yol açan
ve tektonik hareketlere neden olan dinamik olaylarýn neden-sonuç iliþkisi dahilinde açýklanmasýný saðlayan, Yerküre’nin iç yapýsýnýn bir sonucu olarak ortaya çýkan bir hipotezdir.
Günümüzde yer kabuðunu oluþturan levhalarýn hareket ettiðine dair birçok uydu gözlemleri ve ölçümleri
vardýr. Ayrýca depremlerin ve volkanlarýn yeryüzündeki
daðýlýmlarý, dünya ölçeðinde kýrýk hatlarý boyunca kýtalarýn hareketliliðini hiçbir þüpheye yer býrakmayacak þekilde göstermektedir.
31
BÖLÜM: 2
LEVHA HAREKETLERÝNÝN ETKÝLERÝ
Levha Tektoniðinin Kanýtlarý
•
•
•
Güney Amerika ve Afrika kýtalarýnda olduðu gibi ký-
•
Benzer tortul kaya gruplarý, günümüzde farklý ko-
ta kenarlarýnýn birbirine uyumluluðu
numlardaki kýtalarda bulunmaktadýr. Bu ise kýtalarýn
Ayný jeolojik yaþlý sürüngen ve bitki türlerinin farklý
Permiyen-Triyas döneminde birlikte olduðunu kanýt-
kýtalarda bulunmasý
lamaktadýr.
•
Benzer yaþlý kaya gruplarýnýn, bugün farklý konum-
Farklý kýtalarda bulunan benzer yaþlý volkanik kaya-
larda olan kýtalarda bir bütünün parçalarý þeklinde
larda gerçekleþen paleomanyetik çalýþmalar, bu vol-
yer almasý
kanik kayalarda farklý manyetik kutuplarýn varlýðýný
ortaya çýkarmýþtýr. Her kýta için ayrý bir manyetik kutup olamayacaðýna göre, günümüzde ayrýlmýþ olan
bu kýtalar geçmiþ jeolojik devirde bir arada bulunuyorlardý.
Levha Sýnýrlarý
Yakýnlaþan
levha
sýnýrlarý
Uzaklaþan
levha
sýnýrlarý
Doðrultu atýmlý
fay levha
sýnýrlarý
Yakýnlaþan Levha Sýnýrlarý
Yakýnlaþan levha sýnýrlarýnda levhalar birbirine yaklaþacak þekilde hareket eder. Bu durumda yoðunluðu
fazla olan levha diðerinin altýna doðru ilerler. Ýki levha
Siluriyen yaþlý buzul kayalarý günümüzde farklý ko-
arasýnda oluþan deformasyon zonuna yitim zonu denir.
numlarda bulunmaktadýr.Kýtalarýn bugünkü konumlarý
siluriyen yaþlý bu buzul kayalarýný açýklayamamaktadýr.
32
BÖLÜM: 2
LEVHA HAREKETLERÝNÝN ETKÝLERÝ
Ýki okyanusal levhanýn karþýlaþmasý
Ýki okyanusal levhanýn birbirine yaklaþtýðý yerde volkanik ada yaylarý ve derin okyanus hendekleri oluþur.
Yakýnlaþan levha sýnýrlarýna örnek olarak Büyük Okyanus çevresini içine alan “Ateþ Çemberi” ve ülkemizi ve
çevresi yakýn bir jeolojik geçmiþte Tetis Okyanusu’nun
bulunduðu yakýnlaþan bir levha sýnýrý üzerinde bulunuyordu. Akdeniz günümüzde önemli ölçüde bu Tetis Okyanusu’nun kalýntýsýdýr.
Uzaklaþan Levha Sýnýrlarý
Okyanusal ve kýtasal levhalarýn karþýlaþmasý
Okyanusal ve kýtasal levhalarýn karþýlaþtýðý yerde volkanizma kýta kabuðunda oluþur.
Uzaklaþan levhalar
Uzaklaþan levha hareketleri sýrasýnda levhalar biribirinden uzaklaþacak þekilde hareket etmektedir.
Ýki kýtasal levhanýn karþýlaþmasý
Levhalarýn uzaklaþmasý sýrasýnda oluþan alana astenosferden sokulum yapan magma kütlesi levha sýnýrlarýnda katýlaþarak levhalarýn hareketine neden olur.
Okyanus tabanýnda yanardað oluþur. Ýki levha birbirinden uzaklaþtýðýnda bu iki levha yerkürenin diðer yüzünde birbirine doðru hareket eder.
Ýki kýtasal levhanýn birbirine yaklaþtýðý yerlerde litosfer
kalýnlaþýr ve sýradaðlar oluþur. Sýkýþma kuvvetleri etkisinde kalan levha sýnýrlarýnda oluþan en önemli olay
orojenezdir. Orojenez sýrasýnda geniþ alan kaplayan
sedimentlerin çökelmiþ olduðu su altýndaki alanlar
And Daðlarý, Himalayar ve Alplerde olduðu gibi faylar,
bindirmeler ve kývrýmlarla birlerce metre yükselebilmektedir.
Yani Amerika ve Avrasya levhalarý Atlas Okyanusu’nda birbirinden uzaklaþýrken, Büyük Okyanus’ta
birbirine yaklaþýr. Atlas Okyanusu ne kadar büyüyorsa, Büyük Okyanus’ta o kadar küçülür.
33
BÖLÜM: 2
LEVHA HAREKETLERÝNÝN ETKÝLERÝ
Ýzlanda, levha sýnýrlarýnda ve aktif volkanlarýn bu-
Doðrultu Atýmlý Fay Levha Sýnýrý
lunduðu bir ülke olduðu için bu ülkede konutlarýn, hava
alanlarýnýn, ana yollarýn ýsýtýlmasýnda, elektrik enerji üretiminde jeotermal enerji önemli ölçüde kullanýlmaktadýr.
Roturue Gayzeri - Ýzlanda
•
Yellowstone Gayzeri - ABD
Filipinler, Endonezya, Japonya,Yeni Zelanda, Ýzlan-
Levhalar birbirine göre yanal olarak hareket ettiklerin-
da, Rusya Federasyonu, ABD .... aktif volkanlarýn
de transform fay olarak adlandýrýlýr. Doðrultu atýmlý
bulunduðu ülkelerde gayzerler yaygýndýr.
levha sýnýrý boyunca yeni litosfer üretimi ya da tüketi-
Avustralya, Ýskandinavya Yarýmadasý gibi eski olu-
mi söz konusu deðildir.
þumlu arazilerde ise sýcak su kaynaklarý nadiren bulunur.
•
Sýcak sular genel olarak meteorik kökenli olduðundan, yer altýndaki hazneler sürekli olarak beslenmektedir. Bu nedenle beslenmenin üzerinde kulla-
YERYÜZÜNDE SICAK SULARIN DAÐILIÞI
ným yoksa sýcak su kaynaklarýnýn tükenmesi bek-
Yer kabuðunun çeþitli derinliklerinde birikmiþ ýsýnýn
oluþturduðu sýcaklýklarý sürekli olarak bölgesel atmosferik
ortalama sýcaklýðýn üstünde olan ve çevresindeki normal
yer altý ve yer üstü sularýna göre daha fazla mineral, çeþitli tuzlar ve gazlar içerebilen sýcak sularýn yeryüzündeki daðýlýþý ile aktif volkanlarýn, depremlerin ve genç oluþumlu alanlarýn daðýlýþý paralellik taþýr.
lenmez.
•
Bir kaynak suyu ne kadar derinden geliyorsa o kadar sýcaktýr. Kaynak suyunun sýcaklýðý arttýkça bu
suyun içinde bulunan eriyik haldeki madde miktarý
artar.
Ýzlanda, aktif volkanlarýn ve gayzerlerin yaygýn olduðu bir ülkedir.
34
BÖLÜM: 2
LEVHA HAREKETLERÝNÝN ETKÝLERÝ
ETKÝNLÝK
Bir okyanusal levha ile kýtasal levhanýn karþýlaþtýðý bölgelerde volkanik ada yaylarý oluþur. Volkanik ada yaylarýnýn yaygýn olduðu alanlar “gayzer” adý verilen yer altý gazlarýnýn basýncý ile fýþkýrarak çýkan sýcak su kaynaklarýnca zengindir.
Okyanusal - kýtasal levha karþýlaþmasý
Volkanik bölgelerde sularý düzenli ya da
düzensiz aralýklarla fýþkýran sularý çok sýcak olan gayzerler bulunur.
Buna göre, aþaðýdaki haritada yeryüzünde gayzerlerin bulunduðu baþlýca bölgeleri tarayarak gösteriniz.
0°
Ekvator
35
BÖLÜM: 2
LEVHA HAREKETLERÝNÝN ETKÝLERÝ
ETKÝNLÝK
I. Jeolojik zamanda oluþmuþ arazilerde depremsellik derecesi düþüktür. III. ve IV. jeolojik zamanda oluþmuþ genç oluþumlu alanlarda ise depremsellik yüksektir.
Aþaðýdaki haritada depremsellik derecesi düþük alanlarý tarayarak gösteriniz.
0°
Ekvator
Depremsellik derecesi düþük olan bu alanlarla paralellik taþýyan diðer durumlar nelerdir?
ETKÝNLÝK
Levha sýnýrlarýna uzak olan bölgelerle, eski kýta çekirdeði olarak adlandýrýlan arazilerde tektonik depremler, aktif volkanlar görülmez. Ayrýca bu araziler sýcak su kaynaklarýna rastlamanýn zor olduðu alanlardýr.
Ders kitabýnýzdan levha sýnýrlarýný gösteren bir haritayý inceleyerek, aktif volkanlarla, tektonik depremlerin en az bulunduðu alanlarý aþaðýdaki harita üzerinde tarayarak gösteriniz.
0°
Ekvator
36
BÖLÜM: 2
LEVHA HAREKETLERÝNÝN ETKÝLERÝ
HABER KÖÞESÝ
KULA VOLKANLARI
Kula’da küçük volkan konileri olan devlitlerden bir tanesi
Kula’da bazaltik lav akýntýlarý
Kula’da yol yapýmý için malzeme çýkarýlan taþ ocaðý
Kula’da bazalt kullanýlarak yapýlmýþ bir konut
Fotoðraflar: V. Boynueðri
Kula volkanlarý, Ege Bölgesi’nde Manisa il sýnýrý içinde 30-35 km uzunlukta ve 10-15 km geniþlikte bir alanda yaklaþýk
400 km2’lik bir alana yayýlmýþtýr.
Kula volkanlarý kuvaterner yaþlý genç volkanlardýr. Arazi yüzeyinde lav akýntýlarý kilometrelerce uzanmaktadýr. Bu yöre
milattan önceki dönemlerde bile araþtýrýcýlarýn ilgisini çekmiþtir. Örneðin, 2000 yýl kadar önce burayý dolaþan ünlü tarihçi Strabon Kula çevresine “Katakekuamena” (yanýk ülke) adýný vermiþtir. Kula çevresinde 68 tane devlit adý verilen
küçük volkan konisi vardýr.
37
ÖLÇME ve DEÐERLENDÝRME TESTÝ
Aþaðýda verilen boþluklarý uygun kelimelerle doldurunuz.
1.
2.
3.
Kýrýk yüzeyi boyunca yer deðiþtirme meydana gelmiþ ise, bu özellikteki kýrýða .................. denilir.
5.
Büyük Okyanus’u çevreleyen ve Antarktika’dan
Alaska’ya Kamçatka’dan Yeni Zelanda’ya kadar
uzanan ............. ............... Dünya’daki etkin volkanlarýn yaklaþýk % 75’inin bulunduðu kuþaktýr.
9.
Bolu, Düzce, Amasya, Tokat, Erzincan ..............
.................... Fay hattý üzerindedir.
10.
Kaplýcalarýn yaygýn olduðu yöreler depremselliðin
.................... olduðu alanlardýr.
11.
................. ................., litosferin iç kýsmýnda belli bir
derinlikte, depreme neden olan yer kabuðu hareketinin oluþtuðu yeri açýklar.
Büyük Okyanus’un doðu ve batý sahillerini içine
alan Pasifik Ateþ Çemberi yeryüzündeki aktif volkanlarýn yaklaþýk % 75’ini içine alýr.
☺
15.
Bir depremin yýkýcý etkisi deprem sýrasýnda boþalan
enerjiye, deprem odaðýna yakýnlýða, kayaç yapýsýna
ve yapýlarýn niteliðine baðlýdýr.
☺
16.
Deniz tabanlarýnda oluþan deprem veya büyük volkanik patlamalarýn etkisiyle oluþan çok kuvvetli dalgalara tsunami denir.
☺
17.
Karstik bölgelerdeki yer altý boþluklarýnýn tavanlarýnýn çökmesi sonucu oluþan etki alanlarý sýnýrlý depremlere .................. depremi denir.
..................... depremler iç kuvvetlerin neden olduðu gerilimlerin boþalmasý ile meydana gelen yer kabuðu hareketlerinin yol açtýðý sarsýntýlardýr.
12.
14.
Yer kabuðunun doðal etkenlerin etkisi altýnda uðradýðý kýsa süreli sarsýntýlara .............. denir.
8.
Volkanizma sonucu oluþmuþ maar, krater ve kaldera denilen çukurlarda göl oluþabilir.
☺
Volkan bacasýnýn üst kýsmý çoðunlukla huni þeklinde geniþlemiþtir ve .............. adýný alýr.
Volkanlarýn çýkardýklarý sývý haldeki maddelere
............... denir.
7.
13.
Magmanýn yeryüzüne doðru yükselmesi þeklinde
geliþen sürece ............... denilir.
4.
6.
Levha hareketlerinin etkileri ile ilgili olarak verilmiþ
aþaðýdaki durumlarý “doðru” (☺ ) ve “yanlýþ”
( )þeklinde gruplandýrýnýz.
Volkanik bölgelerde, sularý çoðunlukla kaynama
noktasýnda olduðu için belli aralýklarla fokurdayan,
ayrýca basýncýn etkisiyle zaman zaman fýþkýran kaynaklara artezyen denir.
☺
18.
Levha tektoniði kuramýna göre yer kabuðu yükseltileri, yoðunluklarý, kimyasal bileþimleri ve kütleleri
birbirinden farklý krater adý verilen parçalardan oluþmuþtur.
☺
19.
Bazaltik kabuðun (okyanusal kabuk) yoðunluðu,
granitik kabuða (kýtasal kabuk) göre fazladýr.
☺
20.
Derinlik volkanizmasý sonucu oluþan unsurlar, bunlarý örten katmanlar þiddetli aþýnmalar sonucu ortadan kalkarsa yeryüzüne çýkabilir.
☺
21.
Yeryüzünün depremsellik derecesi en ..................
bölgeleri, genç kývrýmlý daðlar, levha sýnýrlarý ve okyanus kenarlarýndaki çukurlardýr.
Yer kabuðunda genç tektonik alanlar ile volkanik
alanlar paralellik taþýr.
☺
38
BÖLÜM
2
1.
TEST
LEVHA HAREKETLERÝNÝN ETKÝLERÝ
5.
Bir Dünya jeoloji haritasýnda aþaðýdakilerden
hangisiyle ilgili bilgi edinilemez?
1
Kaynaðýný Yer’in iç ýsýsýndan alan ve yapýcý kuvvetler olarak nitelenen kuvvetlere iç kuvvetler denir.
Aþaðýda verilenlerden hangisi yapýcý kuvvetler
arasýnda deðildir?
A) Tektonik deprem riski yüksek alanlarla
B) Sýcak su kaynaklarýyla
C) Fay hatlarýyla
A) Orojenez
D) Volkanik alanlarla
B) Epirojenez
D) Buzullar
C) Depremler
E) Volkanizma
E) Yýllýk sýcaklýk farklarýyla
2.
6.
Bir ülkenin batýsýnda genç faylar, doðusunda ölü
faylar vardýr.
Aþaðýda geçmiþten günümüze bazý jeolojik devirlerde levhalarýn yaklaþýk konumlarý verilmiþtir.
Buna göre, bu ülkenin batýsýnda doðusuna göre
aþaðýdakilerden hangisi kesin olarak fazladýr?
A) Depremsellik
B) Nüfus yoðunluðu
C) Buzullaþma
D) Karstlaþma
E) Orman varlýðý
3.
Yer kabuðu ve özellikleriyle ilgili aþaðýdakilerden hangisi söylenemez?
A) Ortalama kalýnlýðý 33 km’dir.
B) Kabuðun üst kýsmýný granitik kabuk oluþturur.
C) Yer kabuðunun derin kýsýmlarýna bazaltik kabuk
denir.
D) Yer kabuðu levha denilen parçalardan oluþmuþtur.
E) Sial tabakasý okyanus tabanlarýnda kalýn, karalarda incedir.
4.
Jeolojik devirler boyunca oluþan ve günümüzde
de devam eden levha hareketlerinde aþaðýdakilerden hangisi etkili olmamýþtýr?
Genç volkanik alanlarýn yaygýn olarak bulunduðu bir ülkede aþaðýdakilerden hangisini görmek
daha zordur?
A) Jeolojik devirler boyunca gerçekleþen iklim deðiþiklikleri
A) Palezoik yaþlý arazileri
B) Karalarýn kalýn buzul örtüleriyle kaplanmasý
B) Maar göllerini
C) Karalarýn kalýn buzul örtülerinden kurtulmasý
C) Tüf platolarýný
D) Karalarýn kuvvetli aþýnmalar sonucu hafiflemesi
D) Kaynaç kaynaklarýný
E) Karalar üzerindeki orman örtüsünün tahrip edilmesi
E) Fay hatlarýný
39
BÖLÜM: 2
7.
LEVHA HAREKETLERÝNÝN ETKÝLERÝ
A) Japonya
B) Filipinler
D) Malezya
8.
11.
Aþaðýdaki ülkelerden hangisinde aktif volkanlar
bulunmasýna raðmen Pasifik Ateþ Çemberi üzerinde bulunan ülkeler arasýnda deðildir?
II. Jeotermal bölgeler
III. Tortul kayaçlar
C) Endonezya
IV. Karstik araziler
E) Ýzlanda
Yukarýda verilenlerden hangilerinin fay hatlarýyla paralellik göstermesi beklenir?
Aþaðýdaki yer altý zenginliklerinden hangisinin
oluþumunda volkanizmanýn etkisi yoktur?
A) Kurþun
B) Krom
D) Pirit
I. Volkanik alanlar
A) I ve II
B) I ve III
D) III ve IV
C) Manganez
12.
E) Fosfat
C) II ve III
E) II, III ve IV
I
II
III
9.
IV
I. Mantoda sýcaklýk ve basýncýn etkisiyle oluþan
konveksiyonel akýntýlar vardýr.
0°
II. Karalarý meydana getiren ve ayný zamanda okyanuslarýn altýnda da devam eden yer kabuðu
tek parça deðildir, levha adý verilen parçalara bölünmüþtür.
Haritada numaralanmýþ alanlardan hangilerinde
arazi eski oluþuma sahip olduðu için tektonik
depremler daha az görülür?
III. Konveksiyonel akýntýlarýn etkisiyle levhalar magmanýn akýcý olan üst kýsmýnda hareket eder.
A) Yalnýz I
IV. Dünyayý oluþturan geosferlerden sýcaklýðý ve
hacmi en fazla olan çekirdektir.
D) II ve III
13.
Levha hareketleri ve geosferlerle ilgili olarak yukarýdaki ifadelerden hangileri doðru deðildir?
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
10.
B) Yalnýz II
C) I ve II
E) III ve IV
I. Dünya sýcak su kaynaklarý haritasý
II. Dünya iklim tipleri haritasý
III. Dünya fay hatlarý haritasý
C) Yalnýz IV
IV. Dünya sanayi bölgeleri haritasý
E) III ve IV
Yukarýda verilen haritalardan hangileri paralellik
taþýr?
Büyük Okyanus’un doðu ve batý sahillerini kapsayan Pasifik Ateþ Çemberi yeryüzündeki aktif volkanlarýn yaklaþýk % 75’inin bulunduðu alandýr.
A) I ve II
D) II ve IV
14.
IV
II
III
0°
E) III ve IV
I. Jeolojik devirler boyunca gerçekleþen iklim deðiþmeleri
III. Ýç denizlere dökülen akarsu aðýzlarýnda büyük
deltalarýn oluþmasý
Jeolojik devirler boyunca gerçekleþen ve halen
devam eden levha hareketlerinin oluþmasýnda
yukarýdakilerden hangileri etkilidir?
Buna göre, haritada numaralanmýþ alanlardan
hangisi Pasifik Ateþ Çemberi kuþaðýnda deðildir?
B) II
C) II ve III
II. Jeolojik devirlerde yaþanmýþ buzul devirlerinin
etkisiyle karalarýn kalýn örtü buzullarýyla kaplanmasý
V
I
A) I
B) I ve III
C) III
D) IV
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
E) V
40
C) Yalnýz III
E) II ve III
BÖLÜM
2
1.
TEST
LEVHA HAREKETLERÝNÝN ETKÝLERÝ
4.
Ýki kýtasal levhanýn birbirine yaklaþtýðý yerlerde litosfer kalýnlaþýr ve sýra daðlar oluþur.
Aþaðýdaki ülkelerden hangisinde aktif volkanlar
yoktur?
A) Endonezya
B) Filipinler
D) Kolombiya
II
I
2
C) Japonya
E) Norveç
III
IV
0°
V
Buna göre, haritada numaralandýrýlmýþ bölgelerden hangisinde iki kýtasal levha birbirine yaklaþmýþtýr?
A) I
B) II
C) III
D) IV
5.
Yeryüzünde volkanik alanlarýn daðýlýþý ile ilgili
aþaðýdakilerden hangisi söylenemez?
A) Volkanlar yeryüzüne rastlantýsal olarak daðýlmamýþtýr.
E) V
B) Okyunas tabanlarýnda levhalarýn birbirinden
uzaklaþtýðý yerlerde yüzeye ulaþan magma okyanus tabanýnda yanardaðlarý oluþturur.
2.
C) Volkan belli bir jeolojik jeomorfolojik birimdir ve
belirli zonlar üzerinde yer alýr.
Karalarý meydana getiren ve ayný zamanda okyanuslarýn altýnda devam eden yer kabuðu bütün deðildir.
D) Paleozoik yaþlý arazilerle aktif volkanlarýn görüldüðü alanlar paralellik taþýr.
E) Pasifik Okyanusu’nu çevreleyen Ateþ Çemberi
yeryüzündeki etkin volkanlarýn yaklaþýk %75’ini
bulundurur.
Aþaðýdaki levhalardan hangisinin yüz ölçümü
daha küçüktür?
A) Avrasya Levhasý
B) Arabistan Levhasý
C) Antarktika Levhasý
D) Pasifik Levhasý
E) Afrika Levhasý
6.
3.
I. Çekirdekten mantoya ýsý transferi manto katmaný içinde konveksiyon akýmlarýna neden olur.
II. Levha sýnýrlarýnýn deðiþmesi okyanuslarýn daha
fazla olduðu Güney Yarýmküre’de belirgindir.
I. Deprem kuþaklarý
III. Levhalar,manto katmaný içinde oluþan konveksiyon hareketleri nedeni ile sürüklenirler.
II. Jeotermal bölgeler
III. Karstik araziler
IV. Sýcak su kaynaklarý
IV. Levhalarýn hareket hýzý geçmiþte günümüze göre daha fazlaydý.
Levha sýnýrlarý ile yukarýdakilerden hangileri paralellik taþýr?
Konveksiyonel ve levha hareketleriyle ilgili yukarýdakilerden hangileri söylenebilir?
A) I ve II
A) Yalnýz I
B) I ve III
D) I, II ve III
C) II ve IV
E) I, II ve IV
B) Yalnýz II
D) I ve II
41
C) Yalnýz IV
E) I, III ve IV
BÖLÜM: 2
7.
LEVHA HAREKETLERÝNÝN ETKÝLERÝ
10.
Aþaðýdaki levhalardan hangisi daha çok okyanusal kabuk taþýmaz?
II. Arap Yarýmadasý
A) Pasifik Levhasý
III. Anadolu Yarýmadasý
B) Arabistan Levhasý
Yukarýdaki yarýmadalardan hangilerinde sýk sýk
deprem olmaktadýr?
B) Filipinler Levhasý
D) Nazka Levhasý
A) Yalnýz I
E) Kokos Levhasý
8.
I. Ýskandinav Yarýmadasý
B) Yalnýz II
D) I ve II
C) Yalnýz III
E) I ve III
Aþaðýdaki fotoðrafta aktif volkanik daðlarýn bulunduðu bölgelerde yer altý gazlarýnýn etkisiyle fýþkýrarak
çýkan sýcak su kaynaðý gösterilmiþtir.
11.
III
V
II
0°
I
Bu kaynaðýn aþaðýdaki ülkelerden hangisinde
yaygýn olduðu söylenebilir?
A) Ýzlanda
B) Ýsveç
D) Almanya
IV
C) Ýngiltere
Haritada numaralandýrýlmýþ alanlardan hangisinde tektonik deprem olasýlýðý daha fazladýr?
E) Avustralya
A) I
B) II
C) III
D) IV
E) V
9.
12.
I. Yeni Zelanda
II. Avustralya
Yukarýdaki harita aþaðýdakilerden hangisinin
daðýlýþýný göstermektedir?
III. Ýzlanda
IV. Japonya
A) Tropikal çöllerin
Yukarýdaki ülkelerden hangileri sýcak su kaynaklarý açýsýndan zengindir?
B) Levha sýnýrlarýnýn
C) Karstik arazilerin
A) Yalnýz I
D) Sýcak su kaynaklarýnýn
D) I,II ve III
E) Volkanik kuþaklarýn
42
B) Yalnýz II
C) I ve III
E) I, III ve IV
BÖLÜM: 2
13.
LEVHA HAREKETLERÝNÝN ETKÝLERÝ
15.
Okyanus tabanlarýnda levhalarýn birbirinden uzaklaþtýðý yerlerde yükselmeye baþlayan magma levha
sýnýrlarýnda katýlaþarak levhalarýn hareketine neden
olur. Yüzeye ulaþan magma okyanus tabanýnda yanardaðlarý oluþturur.
I
IV
II
0°
V
III
Yukarýdaki fotoðrafta görülen volkanik patlamalarýn günümüzde de yaþandýðý ülkeler arasýnda
aþaðýdakilerden hangisi vardýr?
Haritada numaralandýrýlmýþ alanlardan hangisinde okyanus tabanýnda yanardaðlar oluþmuþtur?
A) I
14.
B) II
C) III
D) IV
A) Suriye
E) V
D) Fransa
16.
Ýki kýtasal levhanýn birbirine yaklaþtýðý yerlerde depremsellik artar.
III
IV
II
0°
V
Buna göre, harita numaralandýrýlmýþ alanlardan
hangisinde depremsellik daha fazladýr?
B) II
C) III
D) IV
C) Mýsýr
E) Filipinler
Yer’in derinlikleri çok sýcak olmasýna raðmen, bu sýcaklýk etkisi bugünkü yer kabuðunu geçerek yeryüzüne eriþemez. Bazý bilim adamlarý jeolojik geçmiþte Yer’in iç ýsýsýnýn hava sýcaklýðýna etki yapmýþ olabileceðini, ancak yer kabuðu oluþup kalýnlaþtýkça bu
etkinin azaldýðýný ve bugünkü durumun belirdiðini
ileri sürmektedirler.
Buna göre, aþaðýdaki jeolojik devirlerden hangisinde Yer’in iç sýcaklýðýnýn atmosfer sýcaklýðýna
günümüze göre daha fazla etki yapmýþ olabileceði söylenebilir?
I
A) I
B) Ukrayna
A) Paleozoik
B) Tersiyer
D) Mezozoik
E) V
43
C) Kuaterner
E) Jura
BÖLÜM
2
1.
TEST
LEVHA HAREKETLERÝNÝN ETKÝLERÝ
3.
I. Karalarý meydana getiren ve ayný zamanda okyanuslarýn altýnda da devam eden yer kabuðu
levha adý verilen parçalardan oluþmuþtur.
II. Mantoda sýcaklýk ve basýncýn etkisiyle oluþan
konveksiyonel akýntýlar sayesinde levhalar magmanýn akýcý olan üst kýsmýnda hareket eder.
3
Yeryüzünde aktif volkanlarýn önemli bölümü, ateþ
çemberi adý verilen Büyük Okyanus (Pasifik) çevresinde görülür.
Aþaðýdaki ülkelerden hangisi ateþ çemberi denilen kuþakta olmamasýna raðmen aktif volkanlarýn bulunduðu bir ülkedir?
III. Okyanus tabanlarýnda levhalarýn birbirinden
uzaklaþtýðý yerlerde yükselmeye baþlayan magma, levha sýnýrlarýnda katýlaþarak levhalarýn hareketine neden olur.
A) Filipinler
B) Ýtalya
D) Þili
C) Japonya
E) Yeni Zellanda
IV. Levha sýnýrlarýnda tektonik hareketlilik ve jeotermal potansiyel düþüktür.
Levhalar ve özellikleriyle ilgili yukarýdakilerden
hangileri söylenemez?
A) Yalnýz I
B) Yalnýz IV
D) I ve III
2.
C) I ve II
E) II ve III
Aþaðýdaki haritada yeryüzündeki baþlýca levhalar
gösterilmiþtir.
4.
II
I
0°
III
IV
Gayzer
Yukarýdaki fotoðrafta aktif volkanik bölgelerde volkanik gazlarýn basýncý ile düzenli ya da düzensiz aralýklarla fýþkýran gayzer görülmektedir.
A) Tektonik deprem bölgeleri
Aktif volkanlarla levha sýnýrlarý arasýndaki iliþki
dikkate alýndýðýnda harita numaralanmýþ bölgelerden hangilerinde gayzerlerin bulunma ihtimali yoktur?
B) Volkanik bölgeler
A) I ve II
Levha sýnýrlarýyla aþaðýdaki alanlardan hangisi
paralellik taþýmaz?
B) Jeotermal bölgeler
B) I ve III
D) II ve IV
D) Tropikal çöller
E) Sýcak su kaynaklarý
44
C) II ve III
E) III ve IV
BÖLÜM: 2
5.
LEVHA HAREKETLERÝNÝN ETKÝLERÝ
8.
Yer kabuðunda oluþumunu I. jeolojik zamanda tamamlamýþ arazilerde depremler nadiren görülür. Ayrýca bu bölgelerde oluþan depremlerin etkileri de
önemsizdir.
III
I
II
IV
I
II
IV
0°
V
III
Yukarýdaki haritada numaralanmýþ yörelerden
hangilerinde jeotermal potansiyel daha düþüktür?
A) I ve II
B) I ve III
D) II ve IV
C) II ve III
E) III ve IV
Haritada numaralandýrýlmýþ bölgelerden hangisinde tektonik deprem riski daha azdýr?
A) I
B) II
C) III
D) IV
E) V
9.
I. Konutlarýn ýsýtýlmasý
II. Elektrik enerjisi elde edilmesi
III. Tarýmsal sulama
6.
IV. Seracýlýk
I. Gayzer
Jeotermal kaynaklar yukarýdaki faaliyetlerden
hangileri için kullanýlmaz?
II. Kaplýca
III. Artezyen
A) Yalnýz I
Bir ülkede yukarýdaki kaynaklardan hangilerinin
yaygýn olarak bulunmasý bu ülkede tektonik
deprem olasýlýðýnýn fazla olduðunu kanýtlar?
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
D) I, II ve IV
C) Yalnýz III
E) II, III ve IV
C) Yalnýz III
E) II ve III
10.
7.
B) Yalnýz II
Sýcak su kaynaklarýnýn yaygýn olarak bulunduðu
yerlerde termal turizm potansiyeli yüksektir.
III
I. Taþ kömürü bakýmýndan zengin bölgeler
II. Jeotermal potansiyeli yüksek bölgeler
I
III. Genç oluþumlu sýradað kuþaklarýnýn bulunduðu
bölgeler
IV
II
IV. Gayzerlerin yaygýn olduðu alanlar
Yukarýda verilen alanlardan hangilerinde depremsellik daha azdýr?
Buna göre, harita numaralandýrýlmýþ yörelerden
hangilerinde termal turizm potansiyeli daha yüksektir?
A) Yalnýz I
A) I ve II
D) II ve III
B) Yalnýz III
C) I ve II
E) II, III ve IV
B) I ve III
D) II ve IV
45
C) II ve III
E) III ve IV
BÖLÜM: 2
11.
LEVHA HAREKETLERÝNÝN ETKÝLERÝ
14.
Aþaðýda verilen alanlardan hangisinde aktif fay
hatlarýn fazla olmasý depremselliði artýrmýþtýr?
A) Avustralya
B) Antarktika
C) Grönland
D) Meksika
Levha hareketleri, levhalarýn türlerine ve hareket biçimlerine göre farklý sonuçlar doðurur.
Aþaðýdakilerden hangisi levha hareketleri sonucu oluþmaz?
E) Ýskandinav Yarýmadasý
A) Yeni okyanuslar
B) Yanardaðlar
C) Derin deniz çukurlarý
D) Depremler
E) Artezyenler
12.
I. Kaplýca sularý ne kadar derinden geliyorsa sýcaklýðý o kadar fazla olur.
II. Sýcak su kaynaklarýnýn içinde eriyik halde çeþitli
minerallerin bulunmasý hastalýklarýn tedavisinde
kullanýlmasýný saðlar.
15.
I. Volkanlar yeryüzünde raslantýsal olarak daðýlmamýþtýr.
III. Karstik bölgeler sýcak su kaynaklarý bakýmýndan
zengindir.
II. Paleozoik yaþlý araziler aktif volkanlarýn en yaygýn olduðu alanlardýr.
Sýcak su kaynaklarý ve kaplýcalarla ilgili yukarýdakilerden hangileri kesin olarak söylenemez?
III. Yeryüzündeki etkin volkanlarýn yaklaþýk 3/4 gibi
büyük bir çoðunluðu Pasifik Okyanusu’nu çevreleyen Ateþ Çemberi üzerindedir.
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
C) Yalnýz III
Volkanik alanlarýn daðýlýþ özellikleriyle ilgili yukarýdakilerden hangileri söylenemez?
E) II ve III
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
13.
Ýki kýtasal levhanýn birbirine yaklaþtýðý yerlerde litosfer kalýnlaþýr ve sýradaðlar oluþur.
16.
I. Himalayalar
II. And Daðlarý
C) Yalnýz III
E) II ve III
I. Yeryüzünden süzülen soðuk sular, yer altýna sýzar.
II. Magmaya yaklaþan sular ýsýnýr.
III. Kayalýk Daðlar
III. Yoðunluðu azalan sular, yeryüzüne çýkar.
Buna göre, yukarýdaki dað sýralarýndan hangileri iki kýtasal levhanýn karþýlaþmasý sonucu oluþmuþtur?
Sýcak su kaynaklarýnýn oluþum sýrasý ilk önce
oluþandan en son oluþana doðru aþaðýdakilerden hangisinde verilmiþtir?
A) Yalnýz I
A) I, II, III
B) Yalnýz II
D) I ve II
C) Yalnýz III
E) II ve III
B) I, III, II
D) II, III, I
46
E) III, II, I
C) II, I, III
........................ ANADOLU LÝSESÝ 2010-2011 EÐÝTÝM-ÖÐRETÝM YILI
10. SINIFLAR 1. DÖNEM 1. YAZILI SINAVI SORULARI
ADI SOYADI :...........................................................
SINIF-NO
:...........................................................
8.
Aþaðýdaki ifadelerde boþluk býrakýlan yerlere uygun kelimeleri yazýnýz.
1.
Mantoda sýcaklýk ve basýncýn etkisiyle oluþan
....................... akýntýlarýn etkisiyle levhalar
üzerindeki kýtalarla birlikte mantonun akýcý olan üst
kýsmýnda hareket eder.
☺
9.
2.
.Ýki .................... levhanýn birbirine yaklaþtýðý yerde
litosfer kalýnlaþýr ve sýradaðlar oluþur.
3.
Okyanus tabanlarýnda levhalar birbirinden uzaklaþtýðý yerlerde yüzeye ulaþan magma okyanus
tabanýnda ....................... oluþturur.
4.
Hawai Adalarý, Büyük Okyanus’ta volkanizma sonucu oluþmuþ adalardýr.
☺
10.
Yeryüzündeki sýcak su kaynaklarý sadece magmatik
kökenli sularla beslenir.
☺
Sýcak su kaynaklarýnýn yaygýn olduðu yerlerde
...................... deprem riski yüksektir.
11.
5.
Bir ülkede gayzerler yaygýn olarak bulunuyorsa bu
ülkede aktif volkanlar vardýr.
I. Avustralya
II. Ýtalya
........................... Çemberi yeryüzünde aktif volkanlarýn büyük kýsmýnýn bulunduðu kuþaktýr.
III. Norveç
IV. Suudi Arabistan
Yukarýdaki ülkelerden hangilerinde tektonik
depremler nadiren oluþur?
A) I ve II
Aþaðýdaki ifadeleri “doðru” (☺) ya da “yanlýþ”
( ) olarak belirleyiniz.
6.
B) II ve III
D) I, II ve III
C) II ve IV
E) I, III ve IV
Yer kabuðunda aþaðýya doðru inildikçe her 33
metkrede sýcaklýk ortalama 1 °C yükselir.
☺
12.
7.
Avrupa ve Asya’nýn tamamý Avrasya Levhasý
üzerindedir.
Aþaðýdaki ülkelerden hangisi levha sýnýrlarýndadýr?
A) Endonezya
D) Ýngiltere
☺
47
B) Finlandiya
C) Cezayir
E) Brezilya
BÖLÜM: 2
13.
LEVHA HAREKETLERÝNÝN ETKÝLERÝ
Aktif volkanlarýn bulunduðu aþaðýdaki ülkelerden hangisi Ateþ Çemberi üzerindedir?
A) Japonya
B) Þili
D) Tanzanya
14.
C) Ýtalya
E) Ýzlanda
I. Deprem bölgeleri
II. Karstik kaynaklar
III. Volkanik bölgeler
IV. Sýcak su kaynaklarý
Yukarýdakilerden hangileri fay hatlarýyla paralellik taþýr?
A) I ve II
B) I ve III
D) I, III ve IV
15.
C) II ve III
E) II, III ve IV
Aþaðýdaki ülkelerden hangisinde sýcak su kaynaklarýnýn yaygýn olmasý bu ülkedeki konutlarýn
ýsýtýlmasýnda daha çok fayda saðlar?
NOT BAREMÝ
A) Malezya
Sýnav süresi 15 dakikadýr.
B) Endonezya
D) Ýzlanda
C) Filipinler
1-10 arasý sorular
: 5 puan
11 - 15 arasý sorular
: 10 puan
Coðrafya Öðretmeni
E) Ýtalya
Veysel Boynueðri
48
Download

02. Levha Hareketleri.qxp