Finansal
Araçlar
Para ve Sermaye Piyasası Farklılıkları
PARA PİYASASI
SERMAYE PİYASASI
VADE
AÇISINDAN
Kısa vadeli fon arz ve
Uzun vadeli fon arz ve
talebinin karşılaştığı piyasa talebinin karşılaştığı piyasa
FONKSİYONU
AÇISINDAN
Geçici nakit gereksinimini
karşılamak
Sabit yatırım ve net işletme
sermayesi gereksinimini
karşılamak
KAYNAK
AÇISINDAN
Devamlılık göstermeyen
resmi ticari ve vadesiz
tasarruf mevduatları
Devamlılık gösteren
tasarruflar
ARAÇ FARKI
AÇISINDAN
Ticari senetler vb. menkul
kıymetler
Hisse senedi,tahvil vb.
menkul kıymetler
FAİZ FARKI
AÇISINDAN
Risk ve getirisi (faiz oranı)
nispeten düşük
Risk ve getirisi (faiz oranı)
nispeten yüksek
Finansal Araçlar
Finansal piyasalarda işlem gören tüm menkul
kıymetlerdir.
Vadelerine göre işlem gören araçlar:
Para Piyasası Araçları: Kısa Vadeli 1 yıldan kısa
süreli işlemler (Hazine bonoları, Mevduat
Sertifikaları)
Sermaye Piyasası Araçları : 1 yıldan uzun vadeli
menkul kıymet araçları (Hisse Senedi, tahviller)
Para Piyasası Araçları
Türkiye’de para piyasası 1987 de organize
edilmiş ve ikiye ayrılmıştır:
TL Piyasaları:
–TC Merkez Bankası bünyesindeki para piyasası
–İMKB-Takasbank bünyesindeki para piyasası
–Bankalararası serbest para piyasası
Döviz Piyasaları:
–TC Merkez Bankası bünyesindeki döviz ve
efektif piyasası
–Bankalararası serbest döviz piyasası
–Serbest Döviz Piyasası
Hazine Bonosu
•Devletin bütçe kanununa dayalı nakit açığını
finanse etmek amacıyla çıkarmış olduğu olarak
çıkarmış olduğu kısa vadeli finansman aracıdır.
•Vadesi en çok 364 gündür
•Kanunen Sermaye Piyasası yasası çerçevesinde
düzenlemelere konu olmasına rağmen vadesi
itibariyle para piyasası aracıdır
•Avantajları;
–Kredi riski taşımamaktadır
–Likidite gücü ve derecesi yüksektir
–Vergi avantajına sahiptir
–Küçük yatırımcıya hitap etmesi
Hazine Bonoları;
•Para Piyasalarında işlem hacminin en büyüğünü teşkil eder
•Hazine bonolarının faiz oranları para piyasası faiz oranları için
önemli bir gösterge niteliğindedir
•Hazine adına Merkez Bankası tarafından ihraç edilir
•Merkez Bankalarının para politikalarında önemli araç niteliğindedir
•Bütçe açıklarının finansmanında iç borçlanmaya bu araçlar
kullanılarak gidilmektedir
•İkinci el piyasası hareketlidir
•Bankalar hazine bonosu ile repo yaparak gelir elde ederler
•Hazine bonosunun faiz oranları arz ve talebe göre belirlenir, ancak
ikici el piyasada ise; kurumların nakit ihtiyacına, interbank faiz
oranlarına, son ihalenin faiz oranına bağlı olarak belirlenir.
Finansman Bonosu
•Anonim ortaklık biçiminde kurulmuş
şirketler tarafından ihraç edilebilen kısa
vadeli borçlanma aracıdır
•Şirketlerin kısa vadeli fon ihtiyacını
karşılamayı hedefler
•Vadeleri, 30 günden kısa, 360 günden uzun
olmaz
•Kredi değerliliği yüksek firmalar için kolay
bir bonoların satışı kolaydır
•Kredi değerliliği yüksek olmayan firmalar
banka garantili olarak ihraç ederler
•Finansman Bonosu Türleri
–A Tipi : Garanti Kaydı taşımayan finansman
bonoları
–B Tipi: İhraççıya karşı taahhüt edilmiş banka
kredisi ile desteklenmiş finansman bonoları
–C Tipi: Banka garantisi taşıyan finansman
bonoları
–E Tipi: Hazine garantisi taşıyan finansman
bonoları
–F Tipi: Bir anonim ortaklığın müşterek borçlu
ve müteselsil kefil sıfatıyla ödeme vaadini içeren
finansman bonoları
Mevduat Sertifikası:
•Bankalara yatırılan mevduatlar karşılığında para
yatıran kimseye verilen ve yatırdığı miktarı
vadesini ve faizini gösteren belgedir
•İkincil piyasası mevcuttur
•Sertifikalar gereksinim duyulduğunda paraya
çevrilebilir
•Bankalar açısından vadesi kesindir, ancak
yatırımcı açısından her zaman yüksek likiditeye
sahiptir
Banka kaynakları içinde kullanımı sınırlı kalmıştır.
Çünkü:
Finansal aracılar vasıtasıyla pazarlanamamaktadır
Bankalara kısa sürede kaynak sağlayamamaktadırlar
Vergi avantajına sahip değildir
Varlığa Dayalı Menkul Kıymet
İhraç eden kurumun ticari işlemlerinden
doğan veya devraldıkları alacakları karşılığı
ihraç edilen menkul kıymetlerdir.
İhraç edebilen kuruluşlar:
Bankalar, Anonim ortaklıklar, finansal
kiralama kuruluşları finans ortaklıkları
Bankalar; tüketici kredileri, konut kredileri
karşılığında
Anonim ortaklıklar; taksitli satışlar nedeniyle
oluşan alacakları karşılığı VDMK ihraç
edebilirler
• Yatırım Fonu Katılım Payı
• Katılma belgeleri karşılığında toplanan paralarla belge
sahipleri adına menkul kıymetlerden oluşan portföyü
işletmek amacıyla kurulan bir mal varlığıdır.
• Bankalar, aracı kurumlar, sigorta şirketleri tarafından
kurulabilir
• Sektör fonu, tahvil-bono fonu, karma fon, gibi türleri
vardır.
• Getirileri:
İlk olarak fon sahip olduğu menkul kıymetlerden kar payı,
faiz olarak menkul kıymetlerden gelir elde eder. Fon elde
ettiği bütün gelirini fon portföy değerine yansıtır.
Fonun sahip olduğu menkul kıymetlerin fiyatı artabilir. Eğer
fon fiyatı yükselen bu menkul kıymeti satarsa sermaye
kazancı elde eder. Fon elde ettiği bu sermaye kazancını
veya zararını fon portföy değerine yansıtır.
Eğer yatırım fonu fiyatı yükselen menkul kıymeti satmıyor
elinde tutuyorsa katılma belgelerinin fiyatı artar.
Repo/Ters Repo
Repo: Menkul kıymetlerin geri alım taahhüdü ile
satılması işlemidir.
Ters Repo: Menkul kıymetlerin geri satış taahhüdü
ile alımı işlemidir
Çok kısa vadeli [Overnight (O/N)]
para piyasası işlemleri içinde değerlendirilir.
1-15 günlük vadeler en sık başvurulan sürelerdir.
Daha az başvurulan vadeler 1-3-6 aydır
Hazine bonoları teminat olarak kullanılır
İkincil piyasaları yoktur
Sağladığı likidite, esneklik, pazarlık kolaylığı
açısından diğer para piyasası araçların göre daha
avantajlıdır
Diğer Araçlar:
Çek ve senetler : Bankalar tarafından ıskontoya
tabi tutularak veya teminat alınarak firmalara
kredilendirme yapılabilmektedir.
Banka Kabulleri: Tüccar ve imalatçıların mal ve
hizmetlerin tesliminden müşterinin ödemesine
kadar geçen süre içerisinde nakit ihtiyacını
karşılamak amacıyla kullanılmaktadır. İkincil
piyasası aktif değildir
Kredi Kartları: Kart hamiline kredi olanağı sağlayan
araçlardır. Türkiye’de 1968 den başlayarak
günümüze kadar gelmiş ve yaygınlaşmıştır
Döviz Efektif ve Altın Piyasaları: Bu piyasaların
bankalar açısından önemi büyüktür.
Bankalar, Merkez Bankası aracılığıyla atıl döviz
efektiflerinin uluslararası piyasalarda plase edebilir ve
döviz ihtiyaçlarını bu piyasalardan borçlanarak temin
edebilirler.
Para Piyasası Finansal Enstrümanların Özellikleri
PARA PİYASASI
ARAÇLARI
VADE ARALIĞI
RİSK ÖZELLİĞİ
FAİZ ÖDEME ÖZELLİĞİ
Hazine
Bonoları
1 Gün-1 Yıl
Devlet Güvencesi
İskontolu Satılır
Repo
Pazarlığa Tabi
(Genellikle birkaç gün)
Satılan hazine bonosu
Faiz Vadede Ödenir
Mevduat
Sertifikası
1-3-6-12 ay
Mevduatla benzer
güvenceye sahip
İskontolu Satılır
Finansman
Bonosu
30-360 gün
Çıkaran şirketin
likiditesine bağlı
İskontolu Satılır
Banka
Bonosu
90-365 gün
Çıkaran
yatırım/kalkınma
bankasının likiditesine
bağlı
İskontolu Satılır
VDMK
30-365 gün
Çıkaran veya garanti
eden bankanın
likiditesine bağlı
Genellikle İskontolu
Satılır
(Geri Satınalma
Sözleşmesi)
Sermaye Piyasası Araçları
Bir yıldan daha uzun vadeye sahip borç ve
ortaklık ifade eden araçlardır
Fiyat dalgalanmalarına (para piyasası
araçlarına göre) daha fazla maruz kalırlar
Riski daha yüksektir
Türkiye’de, yaşanan kronik enflasyon ve
belirsizlikler nedeniyle hisse senedi
dışındaki sermaye piyasası araçlarının
kullanımı sınırlı kalmıştır.
Hisse Senedi
Anonim ortaklıklar tarafından çıkarılan, oraklık
sermayesine katılma katılma payını temsil eden ve
yasal şekil şartlarına uygun olarak düzenlenen
kıymetli evraktır.
Sağladığı haklar:
Şirket karından pay alma hakkı
Şirket yönetimine katılma hakkı
Oy kullanma hakkı
Rüçhan (imtiyaz) hakkı
Tasfiyede pay alma hakkı
Şirket faaliyetlerinden bilgi alma hakkı
Getiriler
Temettü (Dividend) geliri
Hisse Senedi değerindeki değişmeler
Rüçhan hakkı satışından elde edilen gelir
• İmtiyazlı Senet (Preferred Stock)
• İmtiyazlı senetler, adi hisse senedi ile tahvil karışımı bir
özellik taşıyan bir hisse senedi türüdür.
• Hisse senedidir, çünkü adi hisse senetlerinin taşıdığı ortaklık
hakkı (ör. oy hakkı) yanında adi hisse senetlerden farklı ve
öncelikli olarak temettü hakkı vardır.
• Bu ikinci özelliği ile de tahvillere benzerler.
• Şöyle ki, imtiyazlı senetler temettüden öncelikli ve sabit bir
tutarda yararlanır. İmtiyazlı senetlerin temettü ödemeleri
yapıldıktan sonra, ancak arta kalan dağıtılabilir kar üzerinden,
adi hisse senetleri için bir temettü ödemesi yapılabilinir.
• Türkiye'deki halihazırdaki mevzuatlar uyarınca imtiyazlı senet
olarak adlandırılan tür senetler şirketler tarafından ihraç
edilememektedirler.
• Adi Senet (Common Stock)
• Adi senet türü İMKB'de karşımıza çıkan ve genelde bilinen senet
türüdür.
• Yalın bir tür olmasına rağmen kanunlarımızın verdiği bazı olanaklar
sayesinde bu tür senetlerimiz kendi içinde değişik özelliklere sahip
gruplara bölünebiliyorlar. Bu şekilde bir gruplandırma, imtiyazlı
senetten farklı bir şekilde olmaktadır. Herhangi bir öncelik veya
sabit temettü ödeme şeklinden çok, temettü dağıtım oranında
farklılık ve/veya oy hakkındaki farklılık şeklinde karşımıza
çıkmaktadır.
• Türkiyede nominal değer (par value) olarak değişikler ( 500 TRL,
1.000 TRL, 5.000 TRL en yaygın olarak kullanılanlarıdır) olmasına
rağmen, İMKB getirmiş olduğu standartlarda nominal değeri 1.000
TRL olarak kabul ediyor ve farklı olanları bölme/çarpma işlemleri
yoluyla 1.000 TRL'lik nominal değere indirgemektedir.
• Örneğin 5.000 TRL nominal değere sahip bir senedi bu yolla beş
adet 1.000 TRL nominal değere sahip senet olarak kabul
edilmektedir.
• Örnek 1: Yatırımcılar tarafından en çok bilinen
örnekler İş Bankası ve Adana Çimento örnekleridir.
• Bilindiği gibi İş Bankası'nda dört değişik grup hisse
senedi (Kurucu, A, B ve C) olmakla birlikte Adana
Çimento'da üç değişik grup senet (A, B ve C) vardır.
• Bunların ödenmiş sermayede bir payları vardır ve
toplamları da şirketin toplam sermayesini
vermektedir.
• Bu senetlerin farklı oy oranları (her gruptaki senedin
1 oy'dan farklı oy hakkı olabilir) ve/veya dağıtılacak
temettüden alacakları pay farklıdır.
• Örnek 2: XXX isimli bir şirketin toplam 500 milyon TL'lik
sermayesi ve üç değişik grup (A, B ve C) hisse senedi
olsun. Dönem sonunda 300 milyon TL kar ettiğini ve tüm
miktarı temettü olarak ortaklarına dağıttığını düşünelim.
Acaba hisse başına temettü geliri ne kadar olacaktır?
• (Not: 1 Hisse = 1.000 TL'lik sermaye tutarına eşit kabul
edilecektir)
HİSSE GRUBU
HİSSE ADEDİ
(*1.000)
TEMETTÜDEN
ALDIKLARI
NET TEMETTÜ
ÖDEMESİ
(*1.000 TL)
HİSSE BAŞINA
TEMETTÜ
A GRUBU
B GRUBU
C GRUBU
TOPLAM
100.000
200.000
200.000
500.000
% 40
% 40
% 20
% 100
120.000 TL
120.000 TL
60.000 TL
300.000 TL
1.200 TL
600 TL
300 TL
• Örnek 3: YYY isimli bir şirketin toplam 500
milyon TL'lik sermayesi ve üç değişik grup
(A, B ve C) hisse senedi olsun. Bu değişik
grupların değişik oy hakları olduğunu
düşünelim. Acaba grupların yönetim de
söz hakları ne kadardır.
• Grup Hisse Oranı = Gruptaki Hisse Adedi/ Toplam Hisse
Adedi
• Grup Oy Hakkı = Gruptaki Hisse Adedi * Oy Hakkı
• Grup Oy Oranı = Grup Oy Hakkı/ Top. Oy Hakkı
Grup Hisse Oranı =
Gruptaki Hisse Adedi/ Toplam Hisse Adedi
Grup Oy Hakkı =
Gruptaki Hisse Adedi * Oy Hakkı
Grup Oy Oranı =
Grup Oy Hakkı/ Top. Oy Hakkı
HİSSE
GRUBU
HİSSE
ADEDİ
GRUP HİSSE
ORANI
OY HAKKI
GRUP OY
HAKKI
GRUP OY
ORANI
A GRUBU
100.000
% 20
10 OY
1.000.000
% 55.50
B GRUBU
100.000
% 20
5 OY
500.000
% 27.80
C GRUBU
300.000
% 60
1 OY
300.000
% 16.70
TOPLAM
500.000
% 100
1.800.000
% 100.00
Tahviller
Kamu kuruluşları veya özel sektörce ihraç edilen
(çıkarılan) kıymetli evraklardır.
Sabit getirilidirler
En yaygın şirket tahvili; elinde bulunduran kişiye 3
ayda bir -6 ayda bir veya yılda bir faiz ödemesi
yapmakta ve vade sonunda üzerinde yazılı değeri
ödemektedir.
Bu tür tahviller kupon ödemeli tahviller olarak
adlandırılır
Bazı tahviller özel nitelik taşıyabilmekte örneğin
vade sonunda belirlene kıstaslara göre tahvili
hisse senedine dönüştürme olanağı
sağlayabilmektedir.
Tahvil Türleri;
Garantili - Garantisiz, Sabit - Değişken Faizli, Nama
- Hamile yazılı olabilmektedir
TAHVİL VE HİSSE SENEDİNİN KARŞILAŞTIRILMASI
TAHVİL
HİSSE SENEDİ
Borç Senedi
Mülkiyet Senedi
Tahvil sahibi tahvil çıkaran kuruluşun uzun
vadeli alacaklısıdır
Hisse senedi sahibi Hisse senedi çıkaran kuruluşun
ortağıdır
Tahvil sahibinin şirkete sağladığı sermaye
yabancı sermayedir
Hisse senedi sahibinin şirkete sağladığı sermaye
özsermayedir
Sadece faiz alma hakkına sahiptir
Kendilerine tanınan tüm ortaklık haklarına sahiptir
Vade bitiminde hukuki ilişki biter
Hukuki ilişki daimidir
Getirisi belli ve sabittir
Getirisi belirsizdir
İtibari değerinin altında ihraç edilebilir
İtibari değerinin altında ihraç edilemez
Çıkarılabilecek tahvil miktarı sınırlıdır
Yasal çerçeve içinde çıkarılabilecek hisse senedi
sayısı kayda tabi değildir
Tahvil bedelleri tamamen tahsil edilmeden
ikinci tertip tahvil çıkarılamaz
İkinci tertip hisse senedi çıkarabilir
Şirket, devlet, belediye gibi tüzel kişiliğe
sahip kamu kuruluşları tarafından
çıkarılır
Anonim şirket, AŞ statüsünde kuruluş özel kanunla
kurulan kuruluşlar tarafından ihraç edilebilir
Diğer Araçlar;
Kar ve Zarar Ortaklığı Belgeleri:
Kısmen hisse senedi kısmen de tahvil karakterine
sahiptir.
1974 yılından itibaren ihraç edilmeye başlanmış
1992 yılında yeniden düzenlenmiştir
Hisse senedinden ayrıldığı durumlar
Oy hakkı yok
Vadeli olması (3 ay-7 yıl süreli ihraç edilir)
Vade sonunda ana para ve kar payı ödenir
Tahvile benzerliği
Belgelere ödene kar payları (tahvilin faiz giderinde
olduğu gibi) vergi matrahından düşülebilir
Tahvilden ayrıldığı durum
Belge sahipleri zarara da katılmaktadırlar.
Diğer Araçlar;
Gelir Ortaklığı Senetleri: Kamu altyapı tesisinin belli bir
süre içindeki gelirini belli orandaki bölümüne karşılık olarak
gösterilen ve kamu ortaklığı idaresi tarafından ihraç edilen
menkul kıymetlerdir. Keban barajı Boğaziçi Köprüsü gelir
ortaklığı senetleri gibi
Katılma İntifa Senedi: Anonim ortaklıkların nakit karşılığı
satılmak üzere ihraç ettikleri ortaklık haklarına sahip
olmaksızın elinde bulunduran kişiye kardan pay alma
tasfiye bakiyesinden yararlanma yeni pay alma gibi haklar
sağlayan menkul kıymetlerdir
Eurobond: Ülkenin dış borçlanmada kullandığı araçlar
uluslararası piyasalarda tahvil satışı ile gerçekleşir. Bu da
iki yolla olur:
Yabancı Tahvil: Yabancı ülkede satışa sunulan ve o ülke para birimi
üzerinden ihraç edilen tahviller.
Eurobond: Satışa sunulduğu ülkenin para birimi dışında bir para
birimi üzerinden ihraç edilmiş tahvillerdir
Ör: TC Hazinesi tarafından ABD doları üzerinden ihraç edilen
tahvillerin Londra piyasasında satılması gibi.
• ÖRNEK SORU: XXX isimli bir şirketin toplam 100 milyon
TL'lik sermayesi ve üç değişik grup (A, B ve C) hisse
senedi olsun. Dönem sonunda 60 milyon TL kar ettiğini
ve tüm miktarı temettü olarak ortaklarına dağıttığını
düşünelim. Acaba hisse başına temettü geliri ne kadar
olacaktır?
• (Not: 1 Hisse = 1.000 TL'lik sermaye tutarına eşit kabul
edilecektir)
HİSSE GRUBU
HİSSE ADEDİ
(*1.000)
TEMETTÜDEN
ALDIKLARI
NET TEMETTÜ
ÖDEMESİ
(*1.000 TL)
HİSSE BAŞINA
TEMETTÜ
A GRUBU
B GRUBU
C GRUBU
TOPLAM
100.000
200.000
200.000
500.000
% 45
% 35
% 20
% 100
27.000 TL
21.000 TL
12.000 TL
60.000 TL
270 TL
105 TL
60 TL
Örnek
Download

Para Piyasası Araçları