BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI (1908-1928)
SAVAŞIN NEDENLERİ
•
•
•
•
•
•
Sömürgecilik ve Emperyalizm
Alman-Fransız rekabeti
Rusya-Avusturya rekabeti (Panslavism)
Bloklaşma
Silahlanma
Milliyetçilik
Sömürgecilik ve Emperyalizm
• Dünya topraklarının yarısı ve dünya halklarının
üçte biri sömürgeleştirildi.
• İngiltere, Fransa, İspanya, Portekiz ve Belçika’dan
sonra Almanya ve İtalya da denizaşırı
sömürgeciliğe başladı.
• Osmanlı, İran ve Çin gibi sanayileşememiş eski
güçler yarı sömürge haline gelmişti.
• Pazarların ve hammadde kaynaklarının korunma
isteği emperyalist güçleri karşı karşıya getirdi.
Alman-Fransız Rekabeti
• Almanlar 1860’larda Bismarck’ın önderliğinde
Danimarka ve Avusturya’yı yenerek siyasi birliğini
kurmaya başladı.
• İspanya tahtına da Alman hanedanından bir prensin
geçmesi III. Napolyon’un Fransasını tedirgin etti.
• 1870’te Fransızlar daha da güçlenmesini istemedikleri
Almanlara saldırdı.
• Kısa sürede Fransızları yenerek Paris’i kuşatan Almanlar
Fransa’nın Alman İmparatorluğunu tanıması ve AlsaceLorraine’i Almanya’ya bırakmasıyla 1871’de tüm
hedeflerine ulaştılar.
• Fransız milliyetçiliği bu tarihten sonra Almanlardan
intikam alma üzerine gelişecekti.
Rusya-Avusturya Rekabeti
• Karadeniz ve Boğazlardan geçmesine İngiltere ve
Fransa’nın izin vermemesiyle geleneksel sıcak denizlere
inme politikasını terk eden Rusya 1870’lerde Balkanlara
yönelip Panslavism politikasını benimsedi.
• Bu politika Balkanlarda Slavların yaşadığı toprakları
olan Avusturya-Macaristan ve Osmanlı
imparatorluklarını rahatsız etti.
• Rusya Slavların milliyetçi damarlarını tahrik ederek
1870’lerde Balkanları karıştırdı.
• Bu durum Avusturya ve Osmanlı İmparatorluklarını
rahatsız etti.
Bloklaşma
• Üçlü İttifak ve Üçlü İtilaf bloklarının çerçevesinin
çok katı çizilmesi ve devletlerin müttefikleri için
savaşa girmek zorunda kalmaları güç dengesinin
ve Avrupa Uyumu’nun korunmasını engelledi.
• Avrupa Uyumu’nun bozulması Fransa’ya karşı
Rusya ve Avusturya’ya yaklaşan Bismarck’ın
bloklaşma politikasının bir sonucudur.
• Avrupa Uyumu’nu korumak için daha önce
Rusya’yı dizginlemek zorunda kalan İngiltere ve
Fransa artık Almanya’yı kontrol etmek
zorundaydılar.
Silahlanma
• Alman imparatoru II. Wilhelm’in İngiliz
donanmasına rakip bir Alman donanması
oluşturma isteği silahlanma yarışını hızlandırdı.
• İngilizler dretnot denilen büyük savaş gemileri
inşa ettiler.
• Ardından Almanlar, Fransızlar ve Ruslar da
onlarca dretnot yaptı. Osmanlı’da İngiltere’ye iki
dretnot siparişi vermişti.
• Ardından da kara ordularının sayısı artırıldı ve
devlet bütçelerinin çoğu askeri yatırımlara
harcandı.
Milliyetçilik
• Milliyetçi kesimler devletlerin bütçelerinin
milli savunmaya ve yayılmacılığa
harcanmasında etkili oldular.
• Özellikle Alman ve Fransız milliyetçiliği
silahlanma yarışını hızlandırdı.
• Almanya’da Pangermenistler, Rusya’da
Panslavistler, Fransa Rövanşistler ve İtalya
İrredantistler kurdukları derneklerle ülke
politikalarını etkilediler.
SAVAŞIN BAŞLAMASI VE YAYILMASI
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
28 Haziran 1914 – Franz Ferdinand-Gavrilo Princip
Kara El (Milliyetçi Sırp örgüt)
28 Temmuz 1914 – Avusturya-Macaristan’ın Sırbistan’a savaş açması
Üçlü İtilaf’tan Rusya ve Fransa seferberlik ilan etti.
Müttefik Almanya da Rusya ve Fransa’ya savaş ilan etti. (1-3 Ağustos)
Schlieffen planı – Belçika – Paris – 6 hafta
İngiltere Almanya’ya savaş açtı. (4 Ağustos)
Avusturya-Macaristan Rusya’ya savaş açtı (6 Ağustos)
Fransa Alsace Lorraine saldırdı, durduruldu.
Almanya Paris’e giremeden Marne nehrinde durduruldu.
Savaş siperlerde dört yıl boyunca sabitlendi.
Almanya Doğu cephesine yönelip Ruslar’a saldırdı.
Tannenberg’de Almanlar Rusları yendi.
Ruslar Galiçya’da Avusturya ordusunu yendi.
Japonya Tsingtao’da Alman üssüne saldırdı.
Açık denizlerde Alman kruvazörleri İngiliz dretnotlarına yenildi.
OSMANLI’NIN SAVAŞA GİRMESİNİN NEDENLERİ
• İtilaf devletlerinin Osmanlı’yı pasta olarak
görmesi
• Kaybedilen toprakların (Balkanlar) geri alınmak
istenmesi
• Kapitülasyonlardan ve Düyun-ı Umumiyeden
kurtulup ekonomik bağımsızlık istenmesi
• Almanların savaş gücüne duyulan güven
• Göben-Breslaw (Yavuz-Midilli) olayı
• Turan İmparatorluğu ideali
OSMANLI SAVAŞTA
•
•
•
•
•
•
29 Ekim 1914 Odessa ve Sivastopol
2 Kasım Rusya Osmanlı’ya savaş ilanı
5 Kasım İngiltere ve Fransa
12 Kasım Osmanlı’nın İtilaflara savaş ilanı
23 Kasım padişah-halifenin Kutsal Cihad ilanı
Osmanlının savaştığı cepheler: Kafkas, Kanal,
Irak, Çanakkale, Galiçya, Makedonya
GİZLİ ANTLAŞMALAR
•
•
•
•
•
•
•
Şark Meselesi nasıl çözülecek?
İstanbul Antlaşması (Rusya-İngiltere-Fransa): Boğazlar ve çevresi ile Doğu
Anadolu Rusya’ya, Ortadoğu İngiltere ve Fransa’ya
Londra Antlaşması (İtilaflar-İtalya): Avusturya’daki İtalyan toprakları, Oniki Ada
ve Antalya çevresi İtalya’ya
Sykes-Picot Antlaşması (İngiltere-Fransa): Adana bölgesi, Suriye ve Lübnan
Fransa’ya, Irak İngiltere’ye ve Büyük Arap İmparatorluğu’nun kurulması
Saint Jean de Maurienne Antlaşması (İtilaflar-İtalya): Konya ve İzmir de
İtalya’ya
Balfour Deklarasyonu: ABD’nin ve siyonistlerin (Rothschild ailesi) desteğini
almak için Filistin’in Yahudilere vaadedilmesi
McMahon Antlaşması: İngiltere’nin Mısır Valisi McMahon ile Mekke emiri Şerif
Hüseyin arasında Arabistan yarımadası üzerine yapılmış ancak daha sonra
İngilizlerin Vehhâbî Suud ailesini desteklemesiyle Suudi Arabistan kurulmuş
Şerif Hüseyin de sürgüne gönderilmiştir.
RUSYA’NIN SAVAŞTAN ÇEKİLMESİ
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
1916-1917 arasında bir yılda 1 milyon Rus askerinin ölmesi
İşçi ve askerler arasında Sosyalizmin yayılması
Almanların Bolşevikleri ve Lenin’i desteklemesi
Rus ordusunun Galiçya’da yenilmesi
Bolşeviklere göre savaşların kapitalist güç mücadelesi olması
Avrupa’daki devrimci gücü hareketlendirme arzuları
Ekim Devrimi ile (1917) iktidarı ele geçiren Bolşeviklerin savaştan
çekildi
Çarlık Rusya’sının gizli antlaşmalarını açıkladılar
İttifaklarla 1917’de Brest Litowsk
Rusya topraklarının üçte birini ve kömür endüstrisini İttifak
devletlerine teslim etti.
Kars, Ardahan ve Batum’u Osmanlı’ya bıraktı. Enver Paşa Bakü’ye
girdi.
ABD’NİN SAVAŞA GİRMESİ
•
•
•
•
•
•
•
•
ABD-Almanya çekişmesi
ABD kamuoyunun İtilaflara sempati duyması
Alman denizaltılarının ABD gemilerini batırması
ABD’nin Alman militarizminden çekinmesi
Savaş ekonomisi lobisinin baskısı
İtilaf devletlerinin ABD’den aldıkları bonolar
Wilson’un yeni bir dünya düzeni ideali
Almanların ABD’ye karşı Meksika ile antlaşma
yapmaya çalışması
BARIŞ GİRİŞİMLERİ VE SAVAŞIN SONA ERMESİ
• ABD, Avusturya, Almanya ve Papa savaşı sona erdirme çağrısı
• 8 Ocak 1918 Wilson İlkelerinin açıklanması
• Diplomaside açıklık, uluslar arası ticaretin serbestliği ve eşitliği, ulusların
kendi kaderlerini tayin hakkı, devletlerin bağımsızlığı ve toprak
bütünlüğünün korunması ve Milletler Cemiyeti’nin (League of Nations)
kurulması.
• “Bugünkü Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Türk kesimlerine güvenli bir
egemenlik tanınmalı, Türk yönetimindeki öbür uluslara da her türlü
kuşkudan uzak yaşam güvenliğiyle özerk gelişmeleri için tam bir özgürlük
sağlanmalıdır. Ayrıca Çanakkale Boğazı uluslararası güvencelerle gemilerin
özgürce geçişine ve uluslararası ticarete sürekli açık tutulmalıdır.”
• Bulgaristan’ın savaştan çekilmesi (Eylül 1918), Osmanlı (Mondros
Mütarekesi, Ekim 1918), Ahmet İzzet Paşa hükümeti
• 3 Kasım 1918 Avusturya, Çekoslovakya ve Macaristan bağımsız, Sırplar,
Hırvatlar ve Slovenler Yugoslavya devleti
• 11 Kasım 1918 Almanya, İmparatorluğun sonu sosyal demokratların
cumhuriyeti ilanı
• 12 milyon ölü, İmparatorlukların dağılması
Wilson
Ebert
PARİS BARIŞ KONFERANSI
•
•
•
•
Ocak 1919, 32 devlet
Dörtler konseyi (Fransa, İngiltere, ABD, İtalya)
Milletler Cemiyeti’nin kurulması
“Büyük ve küçük ulusların siyasal bağımsızlıklarını ve toprak
bütünlüklerini karşılıklı güvenliği sağlamak amacıyla
antlaşmalar yapacak olan uluslar arası bir örgüt
kurulmalıdır.”
• 19 üye (ABD, İng, Fra, İta, Jap, Bre, Bel, Çin, Por, Srb, Yun,
Rom, Leh, Çek), Cenevre
• ABD senatosu onaylamadığı için ABD cemiyetten çıkmıştır.
• ABD ve Sovyet Rusya’nın cemiyette yer almaması Milletler
Cemiyeti’nin başarılı olamamasının temel nedenidir.
Lloyd George
Clemencau
BARIŞ ANTLAŞMALARI
• ABD’nin liberal idealizmi ile İngiltere ve Fransa’nın klasik Avrupa
siyasetinin (reelizm) çatışması
• Versailles Antlaşması (Almanya), Alsace Lorraine, Silahsızlanma,
tazminat, sömürgeler, Polonya bağımsız
• Saint Germain (Avusturya) Macaristan, Çekoslovakya ve Yugoslavya
bağımsız, Bosna-Hersek Yugoslavya’ya, Galiçya Polonya’ya
• Neully (Bulgaristan) Ege bağlantısının kesilmesi, Batı Trakya
Yunanistan’a,
• Trianon (Macaristan) Transilvanya Romanya’ya
• Sevr (Osmanlı) Şark meselesi, Boğazlar komisyonu, İzmir ve çevresi
Yunanistan’a, Doğu’da bağımsız Ermenistan, Özerk Kürdistan, Suriye,
Irak, Filistin bağımsız (manda), terhis, Düyun-ı Umumiye,
Kapitülasyonlar, Azınlık hakları
• Manda: Gelişmemiş bir ülkenin gelişinceye kadar gelişmiş büyük bir
devletin vekaleti altında bulunması
BARIŞ SONRASI SORUNLAR
• Wilson’un “ulusların kendi kaderlerini
belirlemesi” ilkesi milliyetler ve buna bağlı sınır
sorunları oluşturdu (Polonya, Macaristan ve
Çekoslovakya)
• Almanya’da kurulan Weimar Cumhuriyeti (19191933) savaş tazminatlarını ödeyemedi. 1923’te
Fransa ve Belçika Ruhr bölgesini işgal etti.
• Sosyalistlerin iktidarda olduğu Sovyet Rusya ve
Almanya Cenova’da anlaşarak tazminatlardan
karşılıklı vazgeçip barıştılar. Bu durum İngiltere ve
Fransa’yı rahatsız etti.
GÜVENLİĞİ SAĞLAMA GİRİŞİMLERİ
• ABD, SSCB ve Almanya’nın Milletler Cemiyeti’nde yer
almaması ve cemiyetin yaptırım gücünün olmaması cemiyeti
etkisizleştirdi.
• MC’nin yaptırım gücünü artırmak için hazırlanan Cenevre
Protokolü ABD ve İngiltere’nin karşı çıkması sonucu reddedildi.
• Fransa’da Sosyalistlerin iktidara gelmesiyle Almanya ile
yakınlaştı ve Almanya 1925’te Locarno konferansına davet
edildi. Locarno antlaşmaları ile Almanya Sovyet Rusya’dan
uzaklaştırılıp Batı’ya entegre edildi. Almanya 1926’da Milletler
Cemiyeti’ne girdi.
• 1928’de Fransa ve ABD dışişleri bakanları Briand ve Kellogg’un
başlattığı Briand-Kellogg Paktı ile savaşın millî bir politika aracı
olarak kullanılmaktan vazgeçilmesi kabul edildi. ABD, İng, Fra,
Alm, İta, Jap, Çek, Pol, Bel) Sovyet Rusya ve Türkiye de
sonradan imza attı.
Download

I.dünya savaşı - WordPress.com