PROTEİNLER II

advertisement
PROTEİNLER II
2012-2013
Sedat TÜRE
Proteinler
Proteinler, amino asitlerin belirli türde, belirli sayıda ve belirli
diziliş sırasında karakteristik düz zincirde birbirlerine kovalent
bağlanmasıyla oluşmuş polipeptitlerdir. Amino asitlerin
polimerleridirler
Proteinlerin yapılarındaki bağlar
• Kovalent bağlar
Peptit bağları
Disülfit bağları
• Kovalent olmayan bağlar
Hidrojen bağları
İyon bağları
Hidrofob bağlar (apolar bağlar)
Protein moleküllerinin yapısı
Peptit bağlarıyla
Tüm bağlarla
Polipeptit omurganın
özelliği ve özellikle
hidrojen bağlarıyla
Molekül ağırlığı
100000’in üzerinde
olan proteinlerde
Proteinlerin özellikleri
• Proteinler, çeşitli etkilerle denatüre olurlar
• Proteinler, amfoter maddeler yani amfoter elektrolit veya amfolittirler
• Proteinler, polipeptit zincirindeki peptit bağlarının su girişi ile
yıkılması sonucu hidroliz olurlar
Proteinlerin denatürasyonu
Isı, X-ışını ve UV ışınlar, ultrason,
uzun süreli çalkalamalar, tekrar tekrar
dondurup eritmeler, asit etkisi, alkali
etkisi, organik çözücülerin etkisi,
derişik üre ve guanidin-HCl etkisi,
salisilik asit gibi aromatik asitlerin
etkisi, dodesil sülfat gibi deterjanların
etkisiyle proteinlerin bazı yapılarının
bozularak özelliklerinin değişmesi
Proteinin tersiyer yapısının bozulması,
sekonder ve primer yapısının
korunması biçiminde olursa reversibl
(geri dönüşümlü)’dür. Proteinin
tersiyer ve sekonder yapısının
bozulması, yalnızca primer yapısının
korunması biçiminde olursa irreversibl
(geri dönüşümsüz)’dür
Proteinlerin amfoter madde özellikleri
(H2N--COOH) (H3N+--COO)
• Proteinlerin hem baz hem asit bağlama özellikleri vardır
• Proteinlerin hem negatif iyon hem pozitif iyon bağlama
özellikleri vardır
• Proteinlerin su bağlama ve bağlı suyu verme yetenekleri vardır
• Proteinler, elektriksel alanda farklı hızlarda göç ederler
Proteinlerin hidroliz olma özellikleri
Kaynatma, asit ve enzim etkisiyle
• Kısmi hidroliz sonucu
proteozlar
peptonlar
peptitler oluşur
• Tam hidroliz sonucu amino asitler oluşur
Proteinlerin yapılarına göre sınıflandırılmaları
• Basit proteinler
• Bileşik proteinler
• Türev proteinler
Basit proteinler
• Globüler proteinler
Albüminler
Globülinler
Globinler
Glutelinler
Prolaminler
Protaminler
Histonlar
• Fibriler proteinler
Keratin
Elastin
Fibrinojen
Miyozin
Bileşik proteinler
•
•
•
•
•
•
Glikoproteinler: Kollajen
Proteoglikanlar
Lipoproteinler
Fosfoproteinler: Kazein
Nükleoproteinler
Metalloproteinler: Ferritin, transferrin,
seruloplazmin
• Kromoproteinler: Hemoglobin, miyoglobin,
sitokromlar, peroksidaz
Türev proteinler
• Primer türev proteinler (denatüre
tip proteinler)
Protean
Metaprotein
Koagule proteinler
• Sekonder türev proteinler
Proteozlar (albüminozlar)
Peptonlar
Oligopeptitler
Peptitler
Proteinlerin biyolojik rollerine göre veya
fonksiyonel olarak sınıflandırılmaları
• Katalitik proteinler: Amilaz, pepsin, lipaz
• Taşıyıcı proteinler (transport proteinleri): Serum albümin,
hemoglobin, lipoproteinler, transferrin
• Besleyici ve depo proteinler: Ovalbümin, kazein ferritin
• Kontraktil proteinler: Miyozin, aktin
• Yapısal proteinler: Kollajen, elastin
• Savunma (defans) proteinleri: İmmünoglobülinler, kan
pıhtılaşma proteinleri
• Düzenleyici proteinler: İnsülin, büyüme hormonu
• Diğer proteinler: Fonksiyonları henüz daha fazla bilinmeyen ve
kolayca sınıflandırılmayan çok sayıda protein
Proteinleri tanımlama deneyleri
Proteinlerin kimyasal özelliklerini göstermek veya doğrulamak
için yapılan deneylerdir
• Denatürasyon ve çökme tepkimeleri ile tanımlanma
deneyleri
Sülfosalisilik asit ile çöktürme
Konsantre nitrik asit ile çöktürme
Triklorasetik asit (TCA) ile çöktürme
Isıtma ile çöktürme
• Renk tepkimeleri ile tanımlanma deneyleri
Biüret tepkimesi ile mor renkli kompleks oluşması
Aminoasitleri tanımlama deneyleri de proteinleri tanımlamak
için yapılabilir
Proteinleri tanımlama deneyleriyle öğrenilen bilgiler, klinik biyokimya
uygulamalarında idrar örneğinde protein olup olma olmadığını anlamak
için deney yapmada kullanılacaktır
Proteinleri ayırma ve saflaştırma
•Proteinleri çözünürlüklerine göre ayrıma ve
saflaştırma
•Proteinleri elektrik yüklerine göre ayırma ve
saflaştırma
•Proteinleri molekül büyüklüklerine göre ayırma ve
saflaştırma
Proteinlerin amino asit dizilerinin tayini
Protein ve amino asit metabolizması
70 kg ağırlığında bir erişkin insan için günde yaklaşık 75 g kadar protein
gerekmektedir. Hayvansal gıdalar ve baklagiller gibi bitkisel gıdalarla alınan
proteinler, midede ısı ve HCl etkisiyle denatüre olurlar.
Midede ısı ve HCl etkisiyle denatüre olan proteinler, midede ve ince
bağırsaklarda proteinaz ve peptidazlar yardımıyla parçalanırlar. Oluşan küçük
peptitlerle amino asitler intestinal villuslerin hücreleri tarafından emilirler
Memelilerde 20 standart amino asidin yarısı vücutta metabolik ara
ürünlerden sentez edebilirler ki bunlar “esansiyel olmayan amino asitler”
olarak bilinirler. Hayvansal organizmada sentez edilemeyen, besinlerle
dışarıdan alınmaları zorunlu olan amino asitlere esansiyel amino asitler
denir
Esansiyel olmayan amino asitlerin oluştuğu metabolik ara
ürünler üç gruba ayrılabilir
-Glikolitik yoldaki ara ürünler
-Trikarboksilik asit döngüsünün (TCA döngüsü) ara maddeleri
-Diğer amino asitler
Besinlerden kaynaklanan ve metabolik ara ürünlerden sentezlenen amino
asitlere ek olarak önemli miktarda amino asit, organizmada protein
dönüşümü sırasında ortaya çıkar
Vücuttaki amino asitler, çeşitli reaksiyonlarda kullanılırlar
Transaminasyon: Bir amino asidin amino grubunun bir keto
aside taşınması. Yeni amino asitler oluşur
Deaminasyon: Amino asitlerdeki amino grubunun amonyak
şeklinde ayrılması. Keto asitler oluşur
Amino asitlerden metil ve diğer 1 karbonlu birimlerin
sağlanması: Çeşitli bileşikler oluşur
Dekarboksilasyon: Amino asidin yapısındaki karboksil grubunun
CO2 halinde ayrılması. Biyojen aminler oluşur
Amino asitlerdeki azot, amonyak halinde ayrıldıktan sonra geriye
kalan karbon iskeletten pirüvat, sitrik asit döngüsünün ara
maddeleri veya asetil-KoA meydana gelir ki bunlar da çeşitli
yollarda kullanılırlar
Amino asitlerden amonyak halinde ayrılan azot, karaciğerde
üre döngüsünde üreye dönüştürülerek böbrekler yoluyla
vücuttan atılır
Amino asit metabolizması, azot metabolizması olarak da
adlandırılır ki bu bağlamda vücutta amino asit havuzu ve azot
dengesi tanımlanır
Azot dengesi total azot alınımı ile azot kaybı arasındaki fark, olarak tanımlanır.
Yetişkin bir insanda azot alınımı ile idrar ve feçesle olan azot atılımı birbirine
eşittir; bunlarda tipik olarak azot denge halindedir
Azot için alınım>atılım ise, pozitif azot dengesi: Bebeklerin büyümesi
sırasında ve hamile hanımlarda
Azot için atılım>alınım ise, negatif azot dengesi: Ameliyat sonrası hastalarda,
ilerlemiş kanserli hastalarda, yetersiz azot alan veya düşük kaliteli diyet
proteini alan bireylerde
Plazma veya serum proteinleri
Sağlıklı erişkin bir insanda plazma total protein düzeyi 5,7-8 g/dL kadardır
Plazma veya serumdaki proteinler, elektroforez işlemi ile prealbümin, albümin,
1-globülinler, 2-globülinler, -globülinler, -globülinler diye isimlendirilen
fraksiyonlara ayrılırlar
Elektroforez
işlemi sonunda
elde edilen
serum protein
fraksiyonları,
çeşitli
proteinleri
içerirler
Protein metabolizması bozuklukları
Serum proteinlerinde değişiklikler (disproteinemiler)
Hiperproteinemi: Serum protein konsantrasyonu artışı
Hipoproteinemi: Serum protein konsantrasyonu azalışı
Dokularda normalde bulunmayan proteinlerin ortaya çıkışı:
Amiloidoz
Beslenim eksikliği (malnutrisyon) ile ilgili durumlar
Kwashiorkor: Tam bir protein alımı eksikliği
Marasmus: Kalori ve protein eksikliği
Hiperproteinemi
Serum protein düzeyinin normal düzeyden (erişkin sağlıklı bir
insanda %6,5-8,5 g) daha yüksek olması durumudur. Çeşitli
nedenlerle ortaya çıkar
Plazma su içeriğinin azaldığı hemokonsantrasyon
Paraproteinlerin ortaya çıkışı
Bazı kronik hastalıklarda  globülin artışı
Hipoproteinemi
Serum protein düzeyinin normal düzeyinden (erişkin sağlıklı
bir insanda %6,5-8,5 g) daha düşük olması durumudur. Çeşitli
nedenlere bağlı olarak ortaya çıkar
Plazma su içeriğinin arttığı hemodilüsyon
Aşırı protein kaybı
Protein sentezinde azalma
Esansiyel hipoproteinemi
Amino asit metabolizması bozuklukları
•Mental gerilikle birlikte olan amino asit metabolizması
bozuklukları
•Membran transportu bozukluğu ile ilgili amino asit metabolizma
bozuklukları
•Amino asit ve metabolitlerinin depolanması ile ilgili bozukluklar
Mental gerilikle birlikte olan amino asit
metabolizması bozuklukları
Fenilketonüri: Fenil alanin metabolizması bozukluğu
Homosistinüri: Metiyonin metabolizması bozukluğu
Akça ağaç şurubu idrar hastalığı: Dallı zincirli amino asitlerin
metabolizması bozukluğu
Hiperglisinemi: Glisin metabolizması bozukluğu
Histidinemi: Histidin metabolizması bozukluğu
Hiperprolinemi: Prolin metabolizması bozukluğu
Hiperammonemiler: Üre sentezi bozukluğu
Membran transport bozukluğu ile ilgili amino
asit metabolizması bozuklukları
Hartnup hastalığı: Triptofan metabolizması bozukluğu
Glisinüri: Böbreklerde glisin geri emilimi bozukluğu
Sistinüri: İdrarda fazla miktarda sistin atılması
Amino asit ve metabolitlerinin depolanması ile
ilgili amino asit metabolizması bozuklukları
Primer hiperoksalüri: Glisin metabolizması bozukluğu
Sistinozis: Özellikle retiküloendoteliyal sistemde olmak üzere
sistin kristallerinin birçok doku ve organda birikmesi
Alkaptonüri: Tirozin metabolizması bozukluğu
Download