KAS SİSTEMLERİ Kaslar, canlı organizmada hareket sistemini

advertisement
KAS SİSTEMLERİ
Kaslar, canlı organizmada hareket sistemini meydana getiren yapılardandır. Kasların en
önemli özellikleri uzayıp kısalma yeteneğine sahip olmalarıdır.
Kas Dokusunun Karakteristikleri:
1.
2.
3.
4.
5.
Uyarılabilirlik
İletkenlik
Kasılabilirlik
Uzatılabilirlik
Esneyebilirlik
Kas Sisteminin Fonksiyonları:
6.
7.
8.
9.
Hareket
Vücutta Madde Taşınması
Vücut şeklini oluşturma
Isı ürtimi
2. ÇEŞİTLİ HAYVANLARDA KAS SİSTEMİ
Omurgasızlarda Kas
Birhücrelilerde kasılma vücudun bükülme ve kısmen kasılma hareketleri sitoplazma
içerisindeki miyofibril telcikleri ile meydana getirilmektedir. Çan hayvanı (Vorticella) özel
kasılgan liflere (myonem) sahiptir.
Sünger ve sölenterlerde kas: Sürüngenlerde oskulum etrafına dizilmiş bazı kas
hücreleri çok yavaş kasılmak ve gevşemek suretiyle sindirim boşluğuna giren suyu
ayarlayabilir. Bazı süngerlerde yanlarda bulunan porları tek bir kas hücresi kontrol eder.
Oskuluma temas edilirse birkaç dakika sonra kapanır. Kasılma gücü sınırlıdır. Yapı
bakımından düz kas hücresine benzerler. Sölenterlerde birkaç çeşit kasılgan hücre vardır.
Hidralar bu grubun yapı ve işlevi bakımından en ilkel kasılgan hücrelerini taşırlar. Bu grupta
kasılgan hücreler ektoderm kökenlidir; hareketin yanı sıra bir epitel hücresi olarak koruma,
algılama ve tepki ödevini de üstlenmişlerdir. Yüksek organizasyonlu sölenterlerin bazılarında
(deniz şakayıkları) kasılgan hücreler endoderm kökenlidir. Bunlar da epitel hücreleridir.
Fakat hidradan farklı olarak algılama, hücrenin uzamış bir kısmıyla, kasılma ise diğer bir
kısmıyla sağlanır. Kasılgan hücrelerin hepsi düz kas tipindedir.
Yassı ve Yuvarlak solucanlarda kas: Her iki grup hayvanda da düz kas görülür.
Yassısolucanlarınki sölenterlerinkine daha çok benzer. Yuvarlak solucanlarda ilginç bir
şekilde boyuna uzamış kasılgan hücreler, düz kaslar gibi mezoderm kökenlidir.
Yassısolucanlar mezoderm kökenli kas taşıyan en ilkel filumdur.
Yumuşakçalarda Kas: Bu hayvanlar çoğunlukla yavaş hareket eder. Kasları
genellikle düzdür. Bazıları ise kabuklarını çarpmak suretiyle yüzerler. Bunların kabuklarına
iki tip kas bağlıdır; birisi çizgisizdir, yavaş kasılır ve kabukların dinlenme halinde sıkıca
kapalı kalmasını sağlar. Diğeri ise hızla hareket eder ve yüzmeyi sağlar. Çizgili kas ilk olarak
bu hayvanlarda rastlanır.
Halkalı solucanlarda kas: Deri kas kılıfı vardır. Vücudun hareketleri boyuna uzanan
ve gövdeyi çepeçevre saran halka kasların kasılmasıyla meydana gelir.
Eklembacaklılarda Kas: Kas sistemi halkalı solucanlardaki tabakalı kas düzenine
göre karışıktır. Bunlardaki kaslar büyüklükleri ve bağlantıları bakımından birçok değişiklik
gösterirler. Kasılmaları ile vücudun eklemli segmentleri hareket ettirilir. Örneğin bir ıstakozda
veya çekirgede yüzlerce birbirinden ayrı kas dış iskeletin iç yüzüne bağlanmıştır. Çoğunlukla
çizgili kaslardan yapılmışlardır.
Omurgalılarda kas
Kaslar genellikle kemik ve kıkırdağa bağlanmış, biri diğerinin aksi yönünde kasılan
bir çift yapıdan meydana gelmiştir. Çünkü kaslar çekebilirler, fakat itemezler. Çift ve zıt
düzenlenmeleriyle iki yönde de hareket meydana getirmeleri mümkündür. Kas kasıldığı
zaman sabit kalan ucuna “kasın orijini”, hareket eden ucuna da “kasın insersiyonu” denir. Her
iki uç arasında kalan ortadaki şişkin kısma da “kasın karnı” denir. İskeletin bir çok kısmı,
kaslar için bir kaldıraç görevi görür. Kaslar genellikle kemiklere o şekilde bağlanmıştır ki,
dayanak noktası kaldıracın bir tarafındadır ve kasın bir ucu bu dayanak noktasına yakın diğer
segmentin ucuna bağlıdır; kasın diğer ucu da dayanak noktasının tam tersindeki uca ya da ona
yakın olan segmente bağlıdır. bu durumda kaldıracın güç kolu (dayanak noktasından kasın
kasıldığı noktaya kadar olan mesafe) kuvvet kolundan (dayanak noktasından kuvvetin
uygulandığı noktaya kadar olan mesafe) küçüktür. Bu durumda kaslar istenen kuvvetten daha
büyük bir güçle kasılırlar. Güç ve kuvvet kollarının uzunluklarının oranları organizmaların
yaşayış şekline göre değişir.
3. KAS ÇEŞİTLERİ
Kaslar, anatomik yapılarına ve çalışma özelliklerine göre; çizgili kas, düz kas ve kalp kası
olarak ayrılır.
1. Çizgili Kaslar (İskelet Kasları)
•
Çizgili kas hücreleri, uzun ve silindir şeklinde hücrelerdir.
•
Bir kas teli boyunca birden çok çekirdek bulunur.
•
Kas hücrelerinin sınırları belirli değildir ve sitokinez (sitoplazma bölünmesi) görülmez.
•
Beynin kontrolünde, isteğimizle çalışırlar.
•
Düz kasa oranla daha hızlı kasılırlar.
•
Eklem bacaklılardaki kaslar bu tiptendir.
Şekil : Bir Çizgili Kasın Yapısı
•
Çizgili kas liflerinde açık ve koyu bantlar, özel proteinlerin farklı düzende
sıralanmasından oluşur. Bu proteinler aktin (açık) ve miyozin (koyu) dir.
2. Düz Kaslar
Düz kas hücreleri mekik şeklinde olup,
•
Otonom sinir sisteminin kontrolünde, isteğimiz dışında çalışırlar.
•
Kasılmaları yavaş ve düzenlidir.
•
Omurgalılarda sindirim, solunum, dolaşım, üreme ve boşaltım sistemlerinin duvarlarında
bulunur.
•
Eklem bacaklılar hariç, omurgasız hayvanlar düz kaslara sahiptir.
•
Her hücrede bir tane çekirdek bulunur.
3. Kalp Kası (= Miyokard)
•
Çizgili kas yapısındadır, isteğimiz dışında çalışır.
•
Liflerindeki telcikler tek çekirdeklidir.
•
Çekirdekler hücrenin ortasında bulunur.
•
Kalp kası dallanmış bir yapıya sahiptir.
•
Kas telleri kısa boyludur. Birbirine bağlandıkları yerlerde ara diskler bulunur.
3. ÇİZGİLİ KASLARIN ÇALIŞMASI
Çizgili kasların kasılması, aktin ve miyozin iplikçiklerinin birbiri içine kaymasıyla oluşur
(Kayan iplikler hipotezi). Bir çizgili kas demeti boyunca ışığı az ve çok kıran bölgeler vardır.
Bunlardan açık renkli olanlar aktin ipliklerinden oluşmuş olup, I bandı adını alır. Koyu renkli
olanlar miyozinden meydana gelir ve A bandı adını alır. I bandının ortasındaki birleşme
noktalarına Z çizgisi denir. İki Z çizgisi arasında bulunan bölgeye sarkomer denir ve
kasılmanın birimi olarak kabul edilir. A bandının ortasındaki açık görünen bölgeye ise H
bandı denir. Bantlaşmalar ve kasılma anındaki durumları aşağıdaki şekillerde gösterilmiştir.
Kasılma sırasında A bandının boyu değişmezken, I bandı kısalır ve H bandı görünmez olur.
İki Z çizgisinin birbirine yaklaşmasıyla kasın boyu kısalır. Gevşeme anında ise kas eski
özelliğine kavuşur.
1. Kasın Kasılma Evreleri
Bir kasın kasılması ve gevşemesi sürecinde üç evre ayırt edilir.
a. Bekleme (Latent) Evresi : Uyarının uygulanması ile kasılmanın başlaması arasında geçen
süredir. Yaklaşık 0,01 saniye sürer.
b. Kasılma Evresi : Kasılmanın başladığı an ile gevşemenin başladığı an arasındaki süredir.
c. Gevşeme Evresi : Kasın gevşeyerek eski halini almasıdır. Yaklaşık 0,05 saniye sürer.
2. Fizyolojik Tetanoz
Kasa arka arkaya uyarı verilirse, kas gevşemeye vakit bulamaz, kasılı bir vaziyette kalır. Bu
duruma fizyolojik tetanoz denir.
Şekil : Kasılmanın Şematik Gösterilişi
3. Kasılmanın Kimyasal Açıklanması
Kasların kasılabilmesi için gerekli enerji öncelikle ATP’den sağlanır. Sonra sırasıyla, kreatin
fosfat, glikoz ve glikojen kullanılır.
Kaslarda kasılma anında bazı maddelerin miktarı azalırken bazılarının miktarında artma
meydana gelir. Bu maddeler aşağıdaki tabloda verilmiştir.
Kasların kasılması sinirler tarafından verilen emirler ile olur. Bu sinirlerin kastaki uçlarına
“motor uç plağı” denir.
Motor uç plağına uyartı gelince sinir uçlarından asetil kolin salınır. Bu madde kasın E.
retikulumundan (= sarkoplazmik retikulum) Ca++ iyonlarının aktin ve miyozin lifleri arasına
salınmasını sağlar. Ca++ iyonları varlığında ATP, ADP ile fosfata ayrılır ve kasılma için
gerekli enerji sağlanmış olur.
4. Kasılmada “Ya hep ya hiç” Prensibi
Kas, eşik değeri altındaki uyarılara tepki göstermez. Eşik değerindeki uyarıya ise bütün
şiddetiyle tepki gösterir. Uyarı şiddeti daha da artsa bile kasın verdiği tepki şiddeti değişmez.
Buna “ya hep ya hiç” prensibi denir.
Şekil : Kasların Çalışma Mekanizması
5. Kas Tonusu
Kaslar, çalışmadığı süre içerisinde bile az da olsa kasılı halde bulunurlar. Buna kas tonusu
denir.
İnceleme 1: Canlı bir karasineğin bacaklarından birini pens ile tutup kaide kısmından
kopacak şekilde çekilir. Bacağın vücuttan ayrılan bölgesinde beyaz renkli bazı uzantılar
görünür. Bu uzantılar ince uçlu makasla bacaktan ayrılır ve lam lamel arasına konularak
mikroskopta incelenir.
İnceleme 2: Size verilen preparatlardan düz, çizgili ve kalp kası örneklerini mikroskopta
inceleyiniz.
Download